колумб


«Ончыко», 1990, №2

Василий Яналов
ВАЛЕНТИН КОЛУМБ: ПӰРЫМАШЫЖЛАН ПОЧЕШМУТ

«...у многих таких души не на месте сидят,
как у всех людей, а сорваны с места и парят в красоте».
М. Пришвин. Дневникше гыч

Валентин Колумбын шочмыжлан тений 4 майыште 55 ий темеш. Ӱмаште 8 декабрьыште колымыжлан латвич ий лие. Жап, чонышто поэт верч корштымо кылым луштарен, тудын пӱрымашыж нерген чыла могырым шоналташ, вискален ончаш йӧным пуа. Кугу ушан, уста еҥын пашажым, шӱм йӱлымыжым тудын шкенжынак виса тале айдеме гына чыла могырым тичмашын ончыктен кертеш. Поэтын пӱрымашыж нерген каласкалаш шонен пыштыме деч ончыч мый тидым сайын шинченам. Серымем нимо семынат мурызын илыш корныжым тичмашын да келгын рашемдыше статья шотеш ом уж. Но иктым палемдынем: кагазышке вочшо чыла ой чумыргышо факт, документ, шарнымаш дене пеҥгыдемдалтын. Валентин Христофоровичын лишыл еҥже-влак тудын архившымат почын ончыктеныт.
...1959 ий кеҥежым А.М. Горький лӱмеш литературный институтым тунем лекмекыже, Валентин Колумб Йошкар-Олашке толын. Пӱтынь эллан ик тыгай вузым тунем пытарышыже тунам кундемыштына кок-кум еҥ веле улмаш. Туге гынат самырык поэтлан марий рӱдӧ олаште вер лийын огыл. Валентин ешыж дене Пумыр ялыш каен. 1 октябрь гыч Морко районысо газет редакцийыште кусарышылан ышташ тӱҥалын.
Колумбын ватыже Галина Андреевна каласкала:
— Ялышке Валентин такше шке кумылын каен. Илыме курымыштыжо тудо шкенжым кӱшкӧ шынден огыл, кугешныме койышыжо йӧршеш уке ыле. Творческий корным шочмо йылмыжым, марий культурын, йӱлан иланыме памашышт — ял гыч тӱҥалаш шонен. У ий эртымешке, кажне кечын Пумыр гыч Морко марте да мӧҥгеш йолын коштын. Теле кыдалне посёлкышко еҥ деке пачерыште илаш куснышна.
Самырык литератор газетыште кок тылзе гына ыштен. Декабрьыште тудым комсомол Морко райкомын кокымшо секретарьжылан сайлат.
Литинститутышто тунемме ийла — поэтын уш-акылже да чонжо пойдаралтме пагыт. Сылнымутын, культурын, интеллектуальный илышын рӱдӧ верышт — Москва — поэтын муро апшаткудыштыжо юзо, сымыстарыше возакым утларак ылыжтен. Мо виса Валентин Колумб тусо литературный школым аклен, шкенжын ик серышыж гыч раш коеш: «Мемнан литературына (контекстыште — марий литература — В. Я.) янлыкан, кайыквусан поян чодыраште шканже ужава сонарым почшыла веле мыланем чучеш. Тыге марий сылнымут пого илыш деч ӧрдыжтӧ кодын. Тидлан ӧрашыжат нимолан: писательна-влак, шкешт гай коклаште гына пӧрдын, шӱм-чон, уш-акыл сандалык оҥгышт гыч лектын огыт керт. Санденак произведенийласе сюжет-влак акак-шӱжарак гай улыт, серыме радамыштат кугунак ойыртем уке. Литературынан шолдыргышо орваж гыч тӧршталтен, йолым лывырташлан ончыко куржаш кӱлеш гын, шинчаш пушкыдо лийже манын, кӱпчыкым веле пыштат...»
Институтын пытартыш кум курсыштыжо В. Колумб поэт Лев Ошанинын семинарыштыже тунемын. Тиде группыштак кызытсе тале поэт-влак осетин Григорий Бицоев да киргиз Рыскулов лийыныт. Тунам Москва лӱшкен, миллионло лудшо еҥын чонышкыжо уэш кече ончалын. Политикышке, мер илышышке, культурышко титак деч посна пытарыме еҥ-влакын лӱмышт пӧртылыныт. Тиде жапыште В. Дудинцевын «Не хлебом единым» романже, В. Овечкинын «Районные будни» очеркше-влак, А. Твардовскийын «За далью — даль» поэмыже, М. Шолоховын «Поднятая целина» романжын кокымшо книгаже лектыныт. Столицысе литератор-влак сылнымутышто тура савыртыш лишемме нерген ойленыт. Но тидын годымак каваште шем пыл погынен, рашкалтышат кугунак вучыктен огыл. «Кӱшыч» лекше команда почеш партийный, культура аҥаште шогышо функционер-влак идейно «пужлышо» писатель, творческий пашаеҥ-влакым ӱчаш-ӱчаш кычалаш тӱҥалыныт. «Тушман пушан» еҥ-влакым тыманмеш муыныт: Б. Пастернак, В. Дудинцев,
М. Булгаков, А. Вознесенский... 1958 ийыште Борис Пастернакым тӱшкан погынен игылтыныт, тудым СССР писатель ушем гыч луктыныт.
Марий литератор-влакат шке коклаштышт «политически лушкыдо, идейно пужлышо» еҥ-влакым кычалаш тӱҥалыныт. Кӧ эн ондак парняжым Колумб ӱмбаке ончыктен, кызыт каласаш йӧсӧ. Республикысе Писатель ушем тидын шотышто погынымашым эртарен. Самырык поэт уке шеҥгеч тудым «почкеныт». В.С. Столяров эше варат, Валентин Колумбын поэзийыштыже Пастернакын шӱлышыжӧ шижалтеш, манын.
Миклай Казаковат почкалтарыше выньыкшым ончыктен. 1957— 1958 ийласе газет-влак ик гана веле огыл Колумбым «туныктеныт». Теве, мутлан, мом возен Николай Иванович «Кушеч тыгай пессимизм?» статьяште («Молодой коммунист», 1957 ий 22 октябрь): «Пример шотеш самырык поэт, Литературный институтын студентше Валентин Колумбын пытартыш жапыште лекше почеламутшо-влакым налына. Тудын творчествыштыже роҥгедме пуш да йот шонымаш шижалтеш. Почеламутшо гыч почеламутыш куснылшо шем пессимизмым, кӱлдымаш символикым эше кузе вес семын умылаш лиеш?..
Поэтын южо почеламутшын идейный «погыжо» моткоч лушкыдо. Икмыняр мурсаскажын вуймутшак шыдым луктеш: мутлан, «Чоным кочмо наука».
Кажне совет писатель ончылно ик задача шога — идеологический йодыш-влак шотышто партийын пунчалжым шукташ, шке творчествым пӱтынек партий ден калыклан пӧлеклаш...»
Тыге Валентин Колумблан поэзий аҥажым ӱдаш тӱҥалмыж годымак марий коллегыже-влак йӧрдымӧ койышыштым ончыктеныт. Вара, колымешкыже, шӱмышкыжӧ пӱсӧ умдым чыкаш тӧченыт. Мутат уке, чыла марий писатель нерген тидым каласаш ок лий. Миклай Казаков, чынжымак кугу поэт семын, варажым морко рвезын ончыкыжым марий литературын онарже лийшашым умылен шуктен. Колумбын шуко гана сапналтмыж годым ӱшанле эҥертыш лийын. Неле, торжа шомакан статья-влакым возымыжлан, илен-толын, векат, шканже шке ӧпкелен.
Шке шотан поэтический юмылан кумалмыж шумлык Колумблан шуко чыташыже логалын. Тудын мут ярымже проста огыл, умылаш неле манын, М. Майн, И, Осмин, Я. Элексейн да молат шылталеныт. Тидлан ӧршаш уке: кугу талантым уста, виян айдеме веле тӱрыснек чын аклен сеҥа, икмарда творческий куатан еҥын висаже тидлан ок йӧрӧ. Эше француз писатель Ги де Мопассанак каласен: «Люди ненавидят то, чего не могут понять».
Марий литературыш пӱсӧ да келге уш-акылан, кумда шинчымашан, интеллигентный поэт шке темыже, шке философийже, поян шӱм-чон сандалыкше дене пурен. Витлымше ийлаште марий поэзий шуко шотышто лудыш муро деке чак лияш тыршен, шомак-влакым тӱрым тӱрлымӧ семын огыл, а яклака шерым пидме семын мут ярымышке чумыреныт. Тыге мутын вийже лушкен, йӱкшӧ иземын.
Колумб вес корным кычалын, почеламутыштыжо вучыдымо мут радамым, у размерым, тыглай огыл поэтический форма-влакым кучылтын. Икманаш, поэзий аҥам келгын куралаш тӱҥалын. Мутат уке, кенеташте ямле саска сӧреман мландыште погынен кертын огыл, поэтын сылнымут имньыже кӱшкӧ, кавашке, лупшалташ вийым поген. Жап эртымеке, Валентин Христофорович шке тӱҥалтыш пашажым чын аклен моштен:
Лийын пагыт — стих возалтын
Корно мардежла шала,
Да поэзийын возакшым
Олтенам пеле-пула.
Чӧгытем киен рӱдаҥын,
Йӱштӧ налын шандалем.
А шеҥгеч ончем — шӱй даҥыт
Кодын эллан парымем.
Пӱрымаш ден вашпижмаште
Модын нальым шыгавам.
Модыш лийын стих ӱмаште,
Кызыт — илыш, таҥ, авам.
Кажне туныктышо тунемшыж дене кугешнышаш. Чыланат шарнат могай поро кумыл дене В. Жуковский самырык Пушкиным чапланыше творческий корнышко ужатен. Самырык тукым кугурак-влакын уш-акылышт, опытышт, мастарлыкышт кӱшеш веле у кӱкшытыш шуэш. Пӱртӱсын да илышын законыштак тыгай. Колумб шке жапыштыже, мутат уке, опытан марий поэт-влак деч полышым налын, тунемын. Валентинын Литературный институтышко тунемаш каяш ямдылалтмыж годымат верысе ушем пашаеҥ-влак служебный сомылыштым шуктеныт. Варажым южышт тидлан верчын Колумбым когартареныт, поэт нунын ончылно курымешыже парыман манын шотленыт. Тидын нерген Валентин Христофорович ик гана веле огыл лишыл еҥже-шамычлан ойлен. Тидым Галина Андреевна кызыт сайын шарна.
Умбакыжат мый шке очеркыштем ватыжын каласкалымыжлан эҥерташ тӱҥалам. Сандене тиде ӱдырамаш нерген ик-кок мут. Галина ден Валентин 1955 ийыште палыме лийыныт. Литинститутын общежитийже Москва воктенысе Переделкино дачный посёлкышто лийын. Руш ӱдыр ты посёлкыштак илен. Самырык-влак 1957 ийыште мужыраҥыныт. Переделкиныштак Юра ден Ольга икшывышт шочыныт. Галина Андреевна проста, пашазе еш гыч, кугу образованийым налын огыл. Марий олашке толмекыже, шуко ий МВД судебно-экспертный комиссийыште машинисткылан ыштен. Мо дене марий рвезын чонжым шке декыже савырен? Яндар шӱм-чонжо, ныжылге койышыж дене. Тидын шотышто Валентин Колумблан 1974 ий 29 июльышто В.И. Бояринован колтымо (тунам марий радион редакторжо) серышыже оҥай: «...Пелашетлан чылт сай саламымак каласе. Тый пиалан улат: эше але ик писательынат тыгай ватыже уке да огешат лий дыр. Могай улметшым изиш палет чай, туге гынат шомакымат огеш лук, манеш-манешымат огеш пого. Тидыже илышыште пеш шерге, мылам от ӱшане гын, А.В. ден ватыжым шарналте...
Колумбым пагалыше В. Бояринова...»
Вера Ильиничнан письмаште «Могай улметшым изиш палет чай» ойым посна умылтарашат лиеш ыле, очыни, но мый тӱҥалтыштак палемдышым — Колумб тыглай айдеме лийын, илышын чыла чеченжымат тудо тамлен.
...1961 ий тӱҥалтыште Колумбым марий радиошко пашам ышташ ӱжыныт. Тудын чонжо олашке шупшын, кундемнан рӱдӧ верышкыжак лакемаш кӱлын. Пачер укеат лӱдыктен огыл. 13 апрельыште радиокомитетыш корреспондентшылан шогалын. Кеҥеж тӱҥалтыште тудо Всесоюзный радион погымо семинарышке миен. Москваште тошто палымыже-влак дене вашлияш йӧн лектын. Л.И. Ошанин дене кужун мутланен.
Колумб Йошкар-Олашке пӧртылын. Изиш лиймек, тудын туныктышыжо Лев Иванович деч партий Марий обкомыш серыш пурен.
«Первому секретарю Марийского обкома КПСС тов. Г.С. Павлову
Уважаемый Георгий Сергеевич!
В Йошкар-Оле живёт и работает молодой талантливый поэт В.X. Колумб. Знаю его с 1954 г. Защитил Колумб поэтический диплом на отлично. (Поэтын дипломым аралымыж годым официальный оппонентше Литературный институтын профессоржо Валентина Александровна Дынник, поэт-влак Василий Фёдоров, Лев Ошанин, Высший литературный курсышто тунемше Александр Юзыкайн лийыныт — В.Я.). За время учёбы в Литинституте показал себя человеком ярко талантливым, думающим, упорно работающим над собой. В то же время В. Колумб очень скромен. За эти годы он выпустил две книги стихов — одну на марийском языке, другую — на русском («Палыме лийына»: Почеламут-влак. — Йошкар-Ола, 1959; «Живая вода»: Стихи, М., Советский писатель, 1961—В.Я.). Только сейчас подаёт заявление о приёме в члены СП. Мог бы это сделать раньше, мог бы и книжек издать побольше. Но он скромен и очень требователен к себе.
Очень прошу Вас обратить внимание на этого талантливого человека, который со временем может стать гордостью марийской литературы.
В частности, ему необходимо срочно помочь с жильём, — он не имеет буквально ни одного метра площади, работая и живя фактически в радиокомитете, где он является штатным корреспондентом. Для семьи он вынужден снимать комнатушку у частников, это трудно и дорого, и сейчас ему придётся жить в разлуке с семьёй, отправив жену с двумя детьми к её родителям под Москву.
Колумб — марийский поэт, и ему надо жить в родной республике. Уверен, что Вы можете уберечь ему семью и создать самые элементарные хотя бы условия для жизни и работы.
10 июля 1961 г.
Л. Ошанин,
Москва, В—17, Лаврушенский пер., д. 17, кв. 88».
Тиде серыш арамеш лийын огыл, жап шукат ок эрте, Колумблан олаште ик пӧлеман пачерым пуат.
Валентин Христофоровичлан лӱмлӧ совет поэт ӱмыр мучкыжо поро йолташ, ӱшанле эҥертыш лийын. Мутат уке, марий рвезе Лев Ивановичым пиалешыже вашлийын.
Кудлымшо ийласе Йошкар-Ола. Чырык курым наре лывыжгыше марий культура да мер илыш почылташ, у вожым колташ, атыланаш тӱҥалыныт. Литературышто, музыкышто, театрыште тале еҥ-влак чумыргеныт, нуно шочмо калыкыштын пиалже верч шуко ышташ шоненыт да, мутат уке, ыштен кертыт ыле. Шонымыштым тӱрыснек шукташ можо чаракым ыштен? Тӱрлӧ амаллан кӧра ятыр еҥ моткоч самырыкак илыш гыч каен. Шукыштын ӱмырышт кыдачынак катлен. Мутлан, прозаик В. Иванов 47 ияш, В. Косоротов — 44, композитор И. Молотов — 41, мурызо Л. Краснов — 37, поэт Ю. Чавайн — 35, композитор Э. Сапаев 30 ияш коленыт. Поэт-влак А. Степановын, 3. Красновын, А. Сычёвын, критик А. Александровын, артист В Зерновын шӱмышт самырык улмышт годымак кырымым чарнен. Тиде спискым эшеат шуяш лиеш ыле. Пуйто ала-могай мор мемнан культурын ик эн тале, чолга еҥже-влакым чаманыде пытарен. Кажныжын пӱрымаш ярымже шке семынже рончылтын, вичкыжат тӱрлӧ вере кӱрылтын гынат, шукыштын тӱҥ-тӱҥалтышыже ик вож гычак лектын. Чоным шыгыремдыше тунамсе мер илышым гына титаклаш, чылажымак тиде амал дене кылдаш ок йӧрӧ. Чын, тиде тӧрсыр уш-акылым, кумылым поньыжын. Но, мыйын шонымаште, марий-влакын шке шотан психологический ойыртемыштымат ончыман. Мемнан этнический генофондна ныл курым лушкыдемын, нужнаҥын толын, психологически виян личность-влак койын пытеныт. Тидын нерген ойлаш кочо гынат, палемдыде ок лий: пошкудо калык-влакын еҥышт деч ме чон патырлык шот дене почеш кодынна, шкенам шке кокымшо радамышке шындаш кӧненна. Тиде шӱлыш марийын чонышко ава шӧр пеленак шыҥа, очыни. Патыр чонан еҥ Онар дене таҥасаш ямдылалтеш гын, икмарда койышан айдеме ӱмылжӧ дечат кыжгана, ушыжым чылалан кӧраненак локтылеш, чонжым суап огыл, тыгыде марча пудырата.
Валентин Колумб тыглай еҥ лийын манын палемдышна гынат, творческий куатше, суап койышыж дене онарле сынан личность лийын. Кузе мланде-ава патыр пушеҥгылан кушкашыже полша, тугак пӱрымашат достойный айдемылан шке чеченжым пӧлекла. Талант, очыни, икшырым да икмарда лийын ок керт, тудо але уло, але уке. Тидын годымак його еҥлан нимогай талантат полшен ок керт. Эше П.И. Чайковский возен: «Вдохновение... не любит посещать ленивых».
Колумблан кӱчык жапыште марий поэзийын самырык патырже лияш пӱртӱс пуымо усталык да пашалан нимучашдыме кумылан улмыжо полшеныт. Поэтын архившым кужу жап тергымеке, раш коеш: сылнымут мастарлыкым тудо кыртмен, жапым шуйкалыде «пӱсемден». Эн ончычак моткоч келге шинчымашыже, кумда ончалтышыже ӧрыктарат. Тудын мурпашажым интеллектуальный негызше да эҥертышыже классический руш да вес элласе литература, тӱнямбалсе, эн ончыч эрвелысе, философий, марий калыкын исторический эпосшо лийыныт. Колумб-литератор калыкнан интеллектуальный вийже лийшаш манын шонен. Тиде нерген ятыр гана ойлен да возен. «Марий мурпашан тачысе шӱлышыжӧ» савыкталтдыме статьяште тидын шотышто моткоч раш каласен: «...шупшылалтын самырык йолташ-влакын кумылышт тунемаш, профессиональный усталыкыштым нӧлташ, творческий шинчымашыштым кумдаҥдаш. Мутат уке, палат нуно: тачысе кечылаште лач шӱм шижмаш дене гына, корно тургыжланымаш-колянымаш дене гына поэзийым от ыште. Кеч ойлат, а сылнымут пашам теоретизироватлаш тӧчышӧ-влакше южгунам возат, пуйто илыш ончыко кайыме дене, озанлык, илыш-йӱла, наука да техника вашталтме дене айдемын уш-акылже, шӱм-чонжо, шижмаш-шонымашыже тугаяк кодеш манын, но илыш шинча ончалтышым кумдаҥдыде, шкендын шинчымашым нӧлтыде, илышыште, тӱня пашаште, мер калык радамыште шке верым налде да, тудлан верч поэтла да гражданинла мутым кучен, вуйын шоген моштыде, очыни, шкендым айдеме чонын инженерлан, кыл-вожым кучышылан шотлаш ок лий. А вот тидыжак айдемын уш-акылже кушмо, шӱм- чонжо вашталтме лиеш. Уке гын тугакат — поснак мемнан марий литературышто — шагал огыл устан тӱҥалше рвезе еҥ, тидат веле огыл — варажат писательлан шотлалтше ятыр йолташна илыш деч шеҥгелан кодын, шке верыштыштак тошкыштын, илен-толын, калыкын йодмыжлан келшыше книгам, произведенийым возен кертдыме лийыт. А вет темленыт южыштлан тунемашат...»
Колумб институтыштак, очыни, философий деке шӱмаҥын. Тудын библиотекыштыже ятыр тыгай книга погынен. Лудмыж годым тудо оҥай ойым, келге, шкаланже келшыше шонымашым карандаш дене палемдылын. Поснак шуко тыгай корно «Дхаммапада» («Стезя добродетели») буддийский философий книгаште, Г.К. Лихтенбергын «Афоризмы», Ф. Ларошфукон «Максимы и моральные размышления», М. Монтеньын «Опыты» изданийлаште уло. Поэт посна ойым йымач удыралын гына огыл, комментарий шотан шонымашыжым книга ластыкышкак возен. Пример шотеш Колумбын палемдыме икмыняр ой дене лудшымат палымым ыштена.
Буддийский дхамма (моральный закон але каҥаш-влак):
«Укрощённый, который терпит оскорбление, — лучший из людей».
«Друзья приятны, когда в них возникает потребность». Колумб шке кидше дене ешарен: «А когда нет её — нечего с ними делать. Светлов, что-то вроде: мне для разговора нужен весь мир, а для работы одиночество».
«Ведь, что должно быть сделано, откладываются; что не должно делать, наоборот, делается — у таких беспечных и заносчивых увеличиваются желания». Марий поэтын ешартышыже: «А мне надо бы написать статью, а вместо этого читаю себе эту мораль».
XVIII курымысо шке сынан немыч писатель да учёный Георг Кристоф Лихтенбергын «Афоризмы» книгаж гыч:
«Им часто кажется, что для того, чтобы быть художником, нужно немножко пораспутничать и как бы откармливать свой гений дурными нравами». Кид дене ешарен возымо: «Ха-ха-ха!»
«...Мне всегда нравится больше тот человек, который пишет так, что это может стать модою, чем тот, который пишет так, как этого требует мода».
«Если ты хочешь стать великим в определённом роде сочинений, читай больше, чем только эти сочинения. Даже если ты не стремишься раскинуть свои ветви над широким полем, то для твоей плодоносности всегда полезно широко простирать корни».
Колумб поэзийыште марий йылмын лывыргылыкшым, кӧргӧ поянлыкшым, калыкнан шӱм-чон моторлыкшым, философийжым да койыш-шотшым почын пуаш шонен. Критик-влак южгунам чапле поэтнам я «марий Есенин», я «Маяковский» маныт. Колумбын муро аҥажым лӱмлӧ руш поэт-влакын саскашт «ӱяҥдаш» гына полшен, поэзий возакыштыже марий тул йӱлен, муро апшаткудыштыжо марий койыш-шоктыш озаланен. Калыкын илышыже сандалык виса поян, Валентин Христофорович тудын толкынышкыжо шыҥенак пурен, чыла пален налаш, умылаш кумылан лийын. А кузе тудо марий йылмым шымлен, чинче гай йылгыжше мутым, ойсавыртышым кычалын. Радиокомитетын, вара талук наре «Рвезе коммунист» газетын журналистше семын тӱрлӧ верлаште лиймыж годым кузе тӱткын тудо калыкнан койыш-шоктышыжым эскерен. Чыла ужмо-колмыжым кагазышке возен. Архивыштыже поэтын тиде погыжо нимучашдыме поян. Журналыште ты материаллан ойырымо вер тышеч изи ужашыж денат лудшым палдараш йӧным ок пу, сандене икмыняр «сӱретан ой» денак серлагаш логалеш.
«Йомакым колынам: поян ден нужна корнышко лектыныт. Чатлама йӱштӧ лийын. Поян помышышкыжо шокшо кинде сукырым пыштен, а нужна — пырысым.
Поян кылмен колен, а нужна илыше кодын — пырыс ырыктен».
«Авий деч 5 теҥге оксам йодым.
Э-э луктеш, луктеш — пелыжым кӱсенешыже кушкед кода, шонышым...»
«Тудын шинчаже—пӧрт вуй гыч камвочшо пырыс гай: пӱсӧ кӱчан, но вийдыме... Иктаж-мом чапаж дене логалеш — кержалтеш, кӱчшым кереш, ылыжеш... Тиде шинчаш логалаш ынже перне».
«Тений чыла тупела: писатель-влак книгам телеграммыла возат».
«Калык-влак руш калыкеш шулат... Руш йылме деч молым мом колат».
«—Мом ыштет?
— Ойгым эртарем (гитарым шокта).
— Пу-ян, мыят шоктен ончем.
— Тыйын кидет гитарылан огыл — кӱчет кужу.
Тыгай кӱч дене гитарым шокташ огыл, качымарийын шӱргым гына удыраш».
«Тудо тугае йӱштӧ шӱман, шӱвал — чож ок шокто».
В. Колумб, мут чондайжым пойдараш манын, тӱрлӧ верам кучышо марий-влакын юмым кумалме шомакыштым шымлен. Тӱрлӧ жапыште мер, еш дене, шке коклаште чоклымо, кумалме мутым кушеч возен налын поэт, кызыт нигӧ раш каласен ок керт, но тыгай шомак погыжо архивыште кугу. Мутат уке, тудо калыкнан шке шотан тиде шӱм-чон поянлыкшым арален кодаш. Кеч-мом ойлат гынат, кугезына-влакын кумалме мутыштышт калыкнан волгыдо ӱшанже, философийже, койыш-шотшо, поро кумылжо тӱҥ верым налыт. А кузе йоҥгыдын, раш, лывырге йылме дене келге шонымашым каласен моштеныт чоклымо годым карт-влак:
«...Кыл-влакым рӱзалтен, пасушко лекмеке, кум йыр савырнен, мландышке пырчым кудалтена. Кугу юмо, кушкылын вожшым одарландаре, кылжым пеҥгыдым ыште, парчажым ший полдыш гайым тутым ыште.
Шыже шумеке, уло еш дене каҥашен, кадыр сорлам кучен тӱредаш шогалмеке, кормыж перкем пу.
Ош тичмаш кинде сукыр дене тендан гай поро юмо-шамычым кумалын, ик ужашыжым ончыко пыштен, кок ужашыжым шеҥгек пыштен, туддеч кодшыжым йодын толшылан пуэн колтен, шужен толшым темен колтен, адак туддечат кодшыж дене родо-шамыч дене, шымлу шым таҥ дене кочкын-йӱын пытарыдыме кинде перкем пуыза...»
Поэт тошто ямле «кыл-вож», «шнуй», «шнуй кочо», «умыр ӱмыр», «ме рвезе шикш гай нӧргӧ калык улына», «порсын ярым гай ӱмыр» да т.м. мут ден ойсавыртыш-влакым лач марий йӱлам тергымыж годым муын, вара нуно чинче падыраш семын поэзийыштыже да публицистикыштыже волгалт йӱленыт.
Тале поэт калыкнан йӱлажым, фольклоржым, эртыше илышыжым ӱмыржӧ мучко шымлен, тидын негызеш ятыр произведенийым возен. Эн кугужлан «Порылык» да «Илыше вӱд» поэма-влак шотлалтыт.
«Порылык» произведенийым кузе мучашлаш шонен тудо, кызыт тогдаяш веле кодеш. Шонен пыштымыжым шуктен мо? Тидым нигӧ каласен ок керт. Пытартыш кечыже марте Колумб поэмым тӧрлатылын, ешартыш ужашым возен. Пале: «Порылыкын» тупрӱдыж семын тудо марий интеллигенцийын кочо пӱрымашыж нерген кок йыжыҥым ямдылен. Автор лишыл йолташыже-влаклан тудым лудын. Тиде паша мучашке шуын мо, возымыжо кушко лийын? Раш огыл. Архивыштыже поэмын оригиналжым аралыме папкыште тудо уке. Редакцийлаштат тудо, очыни, уке, вет тунам Сталин годсо репрессий нерген возымым садиктак нигӧ ок савыкте ыле. Можыч, Валентин Христофорович тудым «ӱшык» верыште арален? Анят иктажылан тидын нерген ойлен?
«Порылык» — келге философский шонымаш, марий поэзийыште вашлиялтдыме символикан, йыжыҥле форман, публицистика сынан кугу произведений. Поэма жапым ончылтен. Колумб тидым сайын пален, писательский общественность тудым поро кумыл дене вашлиеш манын шонен огыл. Валентин Христофорович ончычсо поэзийже дене марий сылнымут кавам шӱтен веле гын, «Порылык» дене ты кавашке кокымшо кечым кӱзыктен, манаш лиеш.
1966 ийыште Писатель ушем правлений «Порылык» шотышто лӱмын погынымашым эртарен. Ушемын шӱдымыж почеш И. Осмин кугу рецензийым ямдылен. Тӱҥалтыште поэт коллегыжым поро пашам тӱҥалмыж дене саламла, у поэтический йӧным кычалмыжлан мокта. Тидын годымак «Порылыкышто» туш деч шукырак арва уло манын палемден: «Поэт (Колумб — В.Я.) шкенжым кӱшкӧ шынден. Чыла нерген туштылен, умылаш неле лийже манын, лӱмынак тыгай художественный йӧным кучылтеш. Сандене тиде поэмым лудшо южо йолташ коклаште, тыште сплошной эгоцентризм, маншат уло...
Поэмыште тӱҥжӧ — музыкальность уке. Поэт безобразийыште прекрасныйым кычалеш... Мыйым вашке умылен ынышт керт манын, лӱмынак тыршымаш шижалтеш.
Личность культ жапым тыште кузе ончыктымо нерген шоналтыман. Тидын годым советский действительностьым каргыман огыл. Тӱҥжӧ тыште. МВД (оригиналыште тыгак возымо — В.Я.) пашаеҥ-влакым тӱрлӧ семын карген, шудалын возымаш поэмыште шкенан илышнам каргымашке савырна... Кузе тыште лияш — ме, тӱшкан кутырен, поэтлан поро каҥашым пуэн кертына.
Эше ик замечанийым ыштыде ок лий: Шкетанын куэже Ленин садыште кушмым символ семын веле налаш лиеш, тудын дене келшаш лиеш, но Ленин садым 1930 ийыште шындыме, тунам Шкетан шочмо ялыштыже илен, Ипай — Москошто, Содорон — Ленинградыште, сандене нунын дене пырля Шкетан Ленин садеш куэм шынден манаш ала-молан шотлан толдымыла чучеш...» (Колумб тыгай факт лиймылан ӱшанен, арамлан огыл И. Осминлан вашмут олмеш возен шынден: «Ом пале, могай ийыште, но тыгай факт лийын»).
Поэт «Порылыкын» ужашлажым, шке манмыжла, «чернилатышке вӱр чӱчалтышым пыштен» серен, 1972 ийысе «Ончыко» журналеш гына пачаш-пачаш кӱчыкемден савыктен кертын. Миклай Казаков, лудын лекмеке, Колумблан кагазеш серен пуэн: «Поэмет сай. Куанен лудым. Илышым кумдан авалтенат — тиде сай. Тыгыде-тагыдыжым тӧрлаташ — чепуха веле. Вообщем, молодец, так держи!
Но икте дене нигузе кӧнаш ок лий: кунам шкенам шкеак кӱчыкемдаш тунемына. Шоналте: тӱжем корно утла, а событий гын але шарлаш тӱҥалын веле. Утыждене огына шуйдаре?
2/ХII—72 ий. М. Казаков».
«Илыше вӱд» поэмын тӱҥ геройжылан кугезе марий патыр-влакым налме. Тиде произведений Колумбын возымыж гыч ик эн кугу, авторский оригиналыште 262 страница уло, вич тӱжем утла корно. «Илыше вӱдым» возаш материалым поэт кужу жап поген, исторический книга-влакым шерген, тошто годсо автор-влакын шымлымашышт эре кид йымалнак лийже манын, фотокопийым ыштен. Архивыштыже А. Курбскийын «Сказание...», палыдыме автор-влакын книгаштын фотокопийышт кият. Марий шымлызе-влак тиде поэмым логалын огытыл манаш лиеш. Критик А. Александров ден писатель-краевед К. Васин гына тудын нерген лудшылан кӱчык аннотацийым шке жапыштыже ыштеныт. Колумбын литературный наследийже шотышто комиссийын председательже, поэтын поро таҥже Дмитриев, «Илыше вӱдын» тӱҥ ужашыжым — кум тӱжем чоло почеламут корным — марий исторический эпослан шотлаш келшен толеш, манеш. Но эн ондак, мыйын шонымаште, поэмылан научно-литературный комментарийым ямдылен, тудым савыкташ кӱлеш. Тидын деч посна «Илыше вӱдын» тӱҥ идейный шонымашыже, историко-философский иктешлыме ой шапалгат, очыни. Мутат уке, мый специалист-литературовед омыл, шомакем произведенийлан тичмаш акым ок пу.
1968 ийыште Колумблан 33 ий темын, записной книгаштыже палемда: «Библийысе Иисус Христос тынар гына илен маныт, тӱня ончылно шке парымжым (долгшым) шукташ тудын вий-ӱнарже ситен. Мыйын гын молан сита?» Тыге йодаш поэтын амал лийын. Кок ийым Марий книга издательствыште тӱҥ редакторлан ыштымекыже, республикысе Министр-влак Совет пеленсе печать шотышто тунамсе управленийым вуйлатыше С.П. Булыгин тудым паша гыч кораҥдаш лийын. Пуйто Валентин Христофорович жаплан издательство директор олмеш кодмыж годым тысе редактор И. Осминым еш коклаште шкенжым торжан да шала кучымыжлан паша гыч луктын огыл, арален веле коден. Тылеч посна, Колумбым, парторганизацийын секретарьже семын, погынымашым жапыштыже ок эртаре манын титакленыт. Очыни, тыге шонаш лиеш: поэтын савыкташ ямдылыме «Мыскара сонар» книгажым республикысе ответственный пашаеҥ-влак мӱй печкешке совла тегытым пыштыме семын шотленыт. Марий чодырам каргыме нерген чон корштен возымо «Чодыра, чодыра» поэма-очерк поснак нунын шыдыштым луктын:
Чодыра шуэмын. Тушко ынде
Пураш лиеш, кычкен тырмам.
Ончет, ошма пагар вел мланде —
Куклемлан шӱкымӧ чодырам...
Йочан пеледыш поген модмо,
Кугулан каныш ӱмылан.
Теҥгечысе кудыр вуян ото
Копа пундаш гай — тачылан.
Марий поэзийыште, пӱтынь сылнымутышто Колумб эн ондак марий чодыран пӱрымашыж верч йӱкым луктын. Чаманен каласыман, нигӧ тудын суапле йӱкышкыжӧ ушнен огыл, чыланат пуйто колдымо лийыныт. Кызыт мартеат шып улыт, а чодырана, йӱкан улеш гын, утен каен шортеш ыле, очыни.
Йошкар-Олаште Колумбым пыдал налше лийын огыл, тудлан паша гыч каяш логалын. Поэт да тудын шӱмым йӱлыктышӧ поэзийже утышко лектыныт. Валентин Христофорович вуйым ок пу, чынлыкым кычалаш пижеш:
«Начальнику Госглавлита при Совете Министров РСФСР т. Грибкову А.Г.
Зав. отделом агитации и пропаганды Марийского обкома КПСС т. Новосёлову И.А.
В том, что произошло, усматриваю только умышленное.
Из темплана Марийского книжного издательстве на 1969 год исключены все названия, к которым так или иначе был причастен я...
Видимо, издательство решило отказаться от всех услуг моих.
Когда я был вынужден уйти с должности главного редактора Марийского книжного издательства по собственному желанию начальника управления по печати т. Булыгина С.П., в ОК КПСС меня заверили, что это не будет отражаться на моей творческой работе, что не будет никаких «спецпритеснений».
На поверку вышло совсем иначе. Не успел я уйти с работы, как был разыгран беспрецедентный фарс моим сатирическим сборником «Мыскара сонар». Видимо, кое-кому очень было угодно пустить этот сборник, отпечатанный и сверстанный, под нож. Не последнюю роль в этом сыграл наш уважаемый начальник т. Булыгин С.П., который добровольным курьером носился по всем инстанциям с моим сборником в руках, выискивая в нём то, чего не было...
Справедливость восторжествовала. Сборник увидел свет. И никому нет дела до того, сколько сил и нервов это стоило автору».
Валентин Колумбын поэзийже калыкыште чапланен, тудын лӱмжым кундемыштына веле огыл, Москваштат пагален ойлаш тӱҥалыныт. Марий поэтын национальный талант лӱмнерже кушкын толмым республикынан кӱшыл органлаштыжат ужде кодын огытыл. Тудын дене ятыр гана партий обкомын тунамсе ответственный пашаеҥже-влак П.А. Алмакаев, И.А. Новосёлов, С.А. Сушенцова вашлийын мутланеныт. Тидлан тӱрлӧ амал лийын: саят, осалат. Тунамсе вуйлатыше-влак Колумб деке эре тупынь шогеныт але тудын илышыжым чыташ лийдымым ыштеныт манаш факт але документ мемнан уке. Но эре поро кумылан лийыныт, манаш гын — тидат чын огыл.
Тидын шотышто С.А. Сушенцован каласкалымыже лудшылан оҥай лиеш, очыни. Тудо 1963—67 ийлаште комсомол Йошкар-Оласе горкомышто, 1967—69 ийлаште партий Йошкар-Оласе горкомын орготделыштыже ыштен, вара 1980 ий марте партий Марий обкомышто культура отделым вуйлатен.
«1964 але 1965 ийыште Йошкар-Олаште комсомол активын погынымашыжым эртаренна,— шарналтен ойла Светлана Артемьевна. — Тушко тунам эше самырык, но талант шот дене уже чапым налше поэт Валентин Колумбым ӱжынна ыле. Тудо толын огыл. Мый тунам тудлан вуеш налынам ыле.
Первый гана Валентин Христофорович дене мый Марий книга издательствыште тӱҥ редакторлан ыштымыж годым чон почын мутланенам. Шарнем, КПСС горком творческий организацийлаште партийный взнос тӱлымым терген ыле. Колумб ала-могай амал дене гонораржым тӱрыснек шотлен огыл, да тудын лӱмжӧ справкышт логалын. Ме поэт дене вашлияш кутырен келшенна.
Вот тунем мый умыленам: могай тале, творческий куатан лийын тиде уста айдеме. Колумбым тидын мӧҥгӧ мый пӱсӧ уш-акылан, кумда образованиян марий интеллигент семын аклаш тӱҥалынам.
Но тидын годымак, мыйын шонымаште, Колумб трагический личность лийын. Марий литературышто да пӱтынь культурышто тунам тудо талант, шӱм моторлык шотышто тыгай кӱкшытыштӧ шоген, молыштлан вуйым комдык кудалтен гына ончаш кодын. Но марий творческий, мер пашаеҥ-влак кокла гыч южыштын тыгай незер, йырнык койышыжо уло: мылам усталык кӱкшытым сеҥаш пӱралтын огыл гын, тек весат тушко ок шу. Тиде нимолан йӧрдымӧ кӧранымаш койышым кызытат марий-влак кокла гыч куклен лукмо огыл.
Валентин Христофорович йыр моткоч икмарда талантан, мом шылташ, шала койышан еҥ-влакат пошеныт ыле. Тиде нерген тудо шке мыланем ойлен.
Колумбын колымекыже, марий творческий пашаеҥ-влак партий обкомышто ыштыше-влакымат титаклаш тӱҥалыныт. Мый вигак каласынем: обкомышто Валентин Христофоровичым, можыч, чылаж годым огыл, но тӱҥ шот дене чын, марий калыкын ик эн тале да йӧратыме эргыж семын акленыт. Мый але моло партийный пашаеҥ поэтым шыгыремдыше, чонышкыжо кӱм оптышо коклаште лийын огынал, шонем. Тыгай сулыкем уке, шонем.
Ом шылте: тудын творческий кычалмашыжым эре годым умылен моштен огынал да ласка кумылнат ситен огыл. Мый таче тидым сайын шижам. Кызытсе илыш опытем дене гын тунам мыят вес койышан лиям ыле.
Партий обкомышто ыштымем годым марий литератор-влак ваш-ваш вуйшиймашым тесте дене возгаленыт. Колумб шотыштат шижтареныт: подылеш да тулеч молат. Чоным ом коч, мый тунам шем-ош тӱням гына ужынам, да пӱтынь идеологий тиде кышкарыште лийын. «Кузе тыге, — шонем,— лӱмлӧ поэт, да подылеш, кушто намысше?» Мый — партий Марий обкомын первый секретарьже В.П. Никонов деке. Тыге, тыге манам, иктаж-мом да ышташ кӱлеш. Тудо мыйым теҥгылыш шындыш да ойла: «Творческий пашаеҥ-влакым товар тош дене «тӧрлаташ» ок лий. Нунын чонышт такат верыште огыл, мыланна кумылыштым савырен мошташ кӱлеш». Вара ешарыш: «Жап эрта, мыйым, тендам марий калык монда, а Колумбым курымеш шарнен илаш тӱҥалеш». Колумб нерген Виктор Петрович ик гана веле огыл поро мутым ойлен. Шарнем, партий обком бюрошто «Ончыко» журналын пашажым каҥашыме годым я икте, я весе редакторым кузе возаш, могай темым почын пуаш, пешак туныктышт. Никонов колыштын шинчыш, шинчыш да пелештыш: «Кызыт те писательым возаш туныктеда, а иктаж-кӧжӧ еҥ полшымо деч посна лудшын кумылжым савырыше кеч иктаж-могай статьям серенда? Мыланна Колумблан творчествыжым «шумаш» полшаш огыл, «Ончыко» журнал йыр национальный литературын вийжым чумырымо нерген каҥашаш кӱлеш».
Виктор Петровичак Йошкар-Олаште марий творческий ушем-влаклан кугу посна пӧртым чоҥаш кумылан ыле. Проект шотыштат кутырен келшен да Марий АССР деч СССР Верховный Советын тунамсе депутатше, РСФСР Госплан председатель Н.И. Масленников дене кутырен келшен ыле. Никонов Марий эл гыч каен, проект мондалтын.
Молан мый тидын нерген ойлем? Кудлымшо ийлаште марий культурышто да литературышто ятыр тале, уста еҥын ӱмыржӧ лугыч лийын, южышт республика гыч тӱрлӧ амаллан кӧра каеныт. Кызыт тидын шотышто титаканым кычалаш тӱҥалыныт. Республикысе тунамсе вуйлатыше орган-влак ӱмбаке парням ончыктат. Мый шонем: творческий ушем-влакын титакыштымат кудалташ ок лий. Чылаштын титакышт иктӧр.
Колумбын творческий усталыкшым вуйлатыше-шамыч кузе акленыт? Мый палемдышым: тӱҥ шотышто сайын. Вот койдарчык почеламут аршашыже чынже денак южо еҥын шужым шогалтыктен. Валентин Христофорович «Олмагайык» сатирический почеламутым возен ыле. Лудшо-влак шарнат, очыни, мо нерген тудо: сад-пакчаште осал чонан кайык лектын да эн ямле, нарашта олма кичкым чӱҥгаш тӱҥалын. Тидлан сад саска кошкен йоген. Палыме ответственный пашаеҥ тиде койдарчык почеламутым шке шотешыже налын. Вара ойленыт: жап эртымеке, Колумблан ӱчым шуктымо семын, моткоч лушкыдо литераторлан Марий АССР-ын калык поэтше лӱмым пуымо шотышто Указым тудо пеҥгыдемден. Можыч, нине кок факт ваш кылдалтын огытыл. Мый гын, мутлан, тидым нимо дене пеҥгыдемден ом керт».
Колумб ден южо марий литератор-влак коклаште отношений проста лийын огыл.
Илен — чытырен,
Шӱлен — чытырен.
Возаш кеч пеле-пуле
Шуын тунемын,
Времам пытарен,
Оксам ситарен —
Окмакшым палат манын
Лӱдын чалемын.
Поэтын теве тыгай почеламутшым лудын лекмеке, шкенжым классиклан шотлышо южо литератор, мутат уке, сырен. Валентин Христофорович 1973 ийысе «Ончыко» журналын кумшо номерыштыже М. Рыбаков, В. Юксерн, С.Н. Николаев, К. Коршунов, Н. Арбан, Сем. Николаев ден М. Якимов нерген «койдарчык» манме эпиграмма-влакым савыктен. Южыштлан пӱсӧ поэтический «пикшиге-влак» келшен огытыл.
Тылеч посна В. Колумбын публицистикыже «вӱдым левыктен» огыл, тудо пӱшкылын. Теве мом возен поэт «Литература — лудшо еҥ ончылно устан кучымо мут» статьяштыже: «Ик поэт Шевченкон Козьмодемьянскыште лиймыж нерген возен. Чын, кугу кобзарь Козьмодемьянскыште 1857 ий сентябрь тылзыште ссылка гыч Юл мучко кӱзымыж годым лийын. Но мом гына ок ыштыкте тудлан мемнан поэтна! Шевченко «Колокол» журналым шергалеш да лудеш: «Эй, Русь, товарым кидыш нал!» Ойлыманат огыл, тиде — чара шоя да исторический чыным куктылмо семын веле аклалт кертеш: «Колокол» 1857 ий июль тылзе гыч веле лектын шоген. Ссылкыште тыглай книгажымат шагал годым ужшо мурызо, мутат уке, кок тылзе гыч гынат, ужын кертын огыл да тиде нерген нимогай литературыштат але шкенжын возымаштыжат ок ойлалт. Тиде икте. Адакше «К топору зовите Русь» манын ӱжшӧ статья 1860 ийыште веле лектын...
Тиде шагал, тиде почеламутыштак поэт Шевченколан тыгай корно-влакым возыкта:
«Тӱшкан шуарыман вурс тошым,
Товарым пӱсын шумыман
Да эрыкым кынелтыман!»
А Шевченкон «Я, чтоб не сглазить, не хвораю» почеламутыштыжо лудына:
«...Надо поскорее
Всем миром закалить обух
Да наточить топор острее...»
А йымалныже возен шындыме: «1858 ий 22 ноябрь». Тидланже мурызын книгажым, почын, пагаленрак шарнен ончалмат сита ыле».
А теве кузе ойлен Колумб 1971 ийыште Марий АССР писатель ушем правленийын погынымаштыже (тиде ойлымо мутшат поэтын архивыштыже аралалтеш):
«...Каласаш кӱлеш, мемнан дене шотан критика уке. Тидлан кӧра литератор-влак шкештак ваш-ваш пуредылаш тӱҥалыныт. Тидыже литературный ӱчашымаш огыл, а ялысе уремыште вате-шамычын шургымашкышт гына савырна. Тыгай койыш дене ме элысе литературный изданийлашке лектына. Теве Н.И. Казаков Вишневский нерген «Литературная Россия» газетыште возен. Сай паша — йолташ нерген йолташ возышаш. Но ме, марий-влак, ваш-ваш кочде, пӱсӧ умдо дене шуркалыдеак огына чыте докан, тиде койышым нимо семынат огына куклен сеҥе. Тыгеракын Вишневский нерген Николай Иванович аяр шомак дене воза, лудшо тыге умылен кертеш, пуйто Вишневский — графоман да изиш гына плагиатор огыл.
Мый келшем: Вишневскийым вурсаш кӱлеш пеҥгыдын — шуко верч — темым ойырен моштыдымыжлан, куштылгын, яклакан, вишкыдын возымыжлан, но тидым ышташ кӱлеш еҥын чонжым йӱкшыктарыде».
1968 ий 16 сентябрьыште В. Колумб «Ончыко» журнал редакцийыш паша ышташ толын, ныл ий наре ответственный секретарь, вара, 1972 ий 23 август гыч, колымешкыже, тӱҥ редактор лийын. Тиде пытартыш илыш йыжыҥыштыже поэтын творчествыштыже пуйто «поҥго йӱр» йӱрын, книга почеш книга — марла, рушла — лектыт, тудын возымыжым «Дружба народов», «Волга», «Север», «Нева», «Молодая гвардия», «Смена» журналлаште, «Марий коммуна», «Марийская правда», «Литературная Россия» газетлаште савыктеныт. Валентин Христофорович моткоч вашкен: шонен пыштымыжым шукташ тыршен. Вет тиде жапыште тудо почеламут дене возымо романым, прозаический кугу произведенийым тӱҥалын. Ик серышыште (Альберт Степановын почеламут аршашыжым руш йылмышке кусараш кумылан литераторлан возен пыштыме письмаште) тудо, эрвел философский поэзийым кусараш пижнем, манын. Ӱмыржӧ мучашке лишеммым Колумб шижын мо? Мый гын, шонем, тыгай тале, уста еҥ-влак пӱрымашыштым ала-кушеч да палат. Палемдаш кӱлеш, тудо изиж годсек пеҥгыде тазалык дене ойыртемалтын огыл, школышто тунеммыж годым физвоспитаний урок деч ӧрдыжтӧ лийын. Литинститутышто тунемме жапыште тудо гепатит дене нелын черланен, эмлалташ возын огыл, ватыжын ойжо почеш, вара чер шӱмышкӧ эҥертен. Но тылеч посна, кӱчык жапыште тынар сылнымут пашам шуктымо дене таза шӱм-кылат кӱрлеш ыле, очыни.
«Литературная Россия» газетын рецензентшат тидын нергенак ойлен («Л.Р.» 1975, 7 июнь):
«Он спешил, будто чувствовал, что дней у него осталось уже немного. Вдохновение, которое выдаётся на всю долгую жизнь, он спрессовал в несколько лет... Он спешил, он работал много и быстро, но это не была бездушная безоглядность человека, который уверен: «что ни сделаю — всё хорошо». Эта была та скорость, с какой «мудро понимающий быстроту» ёж собирает иголки».
«Писылыклан моктемуро» почеламутым поэтын илышыжлан шке шотан гимн семын умылаш лиеш:
Чап тылат, мерчыше илыш-купыш
камвочшо кӱ ора,
Вот тыгай писылык мыйын
чонемлан моткоч йӧра!
Чап тылат, поҥго, кум кечаш
аза да шоҥго,
Но каргыме лий тӱняште,
атом бомбын аяр поҥго!
Чап тылат шоҥшо, писылыкым
мунлын умылышо:
Чара шочын возын, шуат
пел шагат гыч тый шуаҥын!..
«Ончыко» журналым Колумб марий литературын да культурын кӱдыратле чаҥже семын ужын. Журнал йыр тале писатель, учёный, публицист-влакым чумыраш шонен. Журнал самырык талантым куштымо шотышто сай школ лийын кертеш ыле, очыни. Валентин Христофорович «Ончыко» страницылашке произведенийым савыкташлан кӱкшӧ критерийым налын. Каласкала марий фотожурналист Н. Кожаев:
«Шарнем, мый «Ончыкышко» очеркым конденам ыле. Тудым ончылнемак Колумб лудын лекте. Ну, ынде мокталта, шонем. Ме коктын сай таҥ семын келшенна, мый денем поэт ик гана веле огыл чонжымат луштарен.
Валентин кагаз ластык-влакым ӱстел ӱмбаке пыштыш да возымем арва семын шалатен кышкыш. Очеркым тӱҥ гычак вашталташ логале. Уэш серымемымат ятыр удыркален ыле. Литературный пашаште Колумб сайын палыме еҥым, таҥым, «классик-влакын» кугешныме койышыштым ончен огыл. Творческий сомылышто талант да мастарлык деч молым критерийлан шотлен огыл».
Мутат уке, Валентин Христофоровичын литературынам арун «таганлыме» пашаже южо писательлан келшен огыл. Сылнымут аҥам талкан куралше-влак ӧпкеленыт. Макс Майн, Колумбын чонжым тарваташ манын, тудлан серышым возен:
«Пагалыме В.Х.!
...Мый нылле ий наре совет печатьыште пашам ыштем. Тиде жапыште курык наре самырык да кугурак автор-влакын возымыштым лудынам. Но мыйын нигунамат тыгай шонымаш лийын огыл: иктаж авторым орлаш, але мыскылаш, але лӱмын вурсаш. Теве тыйымак налаш. Школышто тунеммет годым мемнан редакцийыш (М. Майн тунам «Марий коммуна» газет редакцийыште пашам ыштен — В.Я.) «Комсомольский билет» лӱман почеламутым колтышыч. Тудо але кӱын шуын огыл ыле. Но темыж дене пеш кӱлешанат, мый тудым тӧрлатышым. Вара тудо «Марий коммунеш» печатлалт лекте... Очыни, тиддеч вара тыйын почеламут возаш кумылет эше лекте. Вара семын тый корныш пеҥгыдын шогальыч.
А манаш, мый тунам тыйым вурсен возем да кумылетым волтем ыле гын, тый поэт лият ыле мо? Ала-ала?
Ынде тый кугу улат, виян, патыр, талантан, редакцийын ик кугу пашаеҥже. Шке прават дене тый сай произведений-влакым чыла печатлен кертат. Но тый тыге от ыште. Тыланет туныктышетат, йолташетат, шоҥго поэтат, эртыше сарыште геройла кредалше салтакат, черле еҥат жалке огыл. Тый, уло шке виетым поген, тыгай вийдыме-влакым чумен каяш, лавыраш тошкаш ямде лийше еҥ лийын кушкынат...
Тый але самырык улат, тый эше кугу начальник лийын кертат. Но тунамже вара юмо гына утарыже ыле! Шканет келшыдыме чыла еҥым лавыраш тошкен пытарет ыле дыр. А мый да мыйын таҥаш моло-влак шоҥго улыт. Калык, чыла ӱшан самырыклан, манеш. Но вот тыгай самырыклан ончыкылыкым ӱшанаш лиеш мо? Вет кунам еҥ, шке должностьшо дене пайдаланен, еҥым пызыра гын, тыгай еҥым Ленин двойной преступник манын. Вара кузе ончыкылыкым тыгай-влаклан ӱшанаш?
Ынде шкемын шотышто. Молан тыланет мыйым, шоҥго писательым, шочмо мландым, тендан ончыкылык ден эрыкым арален кодаш манын, илышыжым чаманыде кредалшым, тыге мыскылаш кӱлеш? Могай осалым мый элем ончылно, калык ончылно, поснак тыйын ончылно ыштенам?
Тыгеже вет тӱняштыжат илыме ок кӱл. Виян еҥлан вийдымым пызыраш огыл, тудлан полшаш кӱлеш. Тыге йодеш гуманизмын законжо. А тый мӧҥгешла ыштылат. Талук утла почеламутем, пьесем кият. Молын гай начар гын, йӱкымат ом пу ыле, но вет тендан печатлыме деч чылан сай улыт. Тыгеже ик амал веле: тендан ужмышудымашда тугай виян, тудо нимогай гуманизмын законжым ок шотло.
Ну мо, йӧра, тошко, лавыраш савыре. Ала илашет изиш куштылго лиеш. Но калык чыным ойла: еҥ шинчавӱд дене нигунамат морально темше от лий. Сулык эре сулыкак лиеш.
Вот туге. Шкемын шонымашем чыла ойлышым.
Салам дене тылат корным почшо, элнан ӱшанле оролжо, шоҥго марий поэт Макс Майн.
1971 ий 9.ХI.»
Пытартыш кечыж марте Валентин Христофоровичын чонжо «Ончыкын» пӱрымашыж верч йӱлен. Журналым тылзе еда лукташ тӱҥалаш манын, Колумб чыла вийжым пыштен. Колымыж деч икмыняр тылзе ончыч КПСС Марий обкомын тунамсе первый секретарьже, КПСС ЦК членыш кандидат В.П. Никоновлан серышым возен.
Отечественный сар деч ончыч Марий республикыште иканаште куд журнал лектын, манын серен поэт. Тидым ышташ тунам творческий вият, оксат ситен.
Кызыт, нылле ий эртымеке, кок журнал — «Ончыко» ден «Пачемыш» гына — кодын. Марий литература ий гыч ийыш вияҥеш, писатель-влак радам кушкеш, мурпашашт калыкын чонжым куандара. Литераторын творчествыже шуаралтмаште журнал—эн кугу полыш, палемден тӱҥ редактор. Тыгак лийшаш. Мемнан дене тиде ок шукталт. «Ончыкын» кугытшо талукышто 40 авторский листа веле. Тидлан кӧра журнал марий литературын илыш йогынжым эскерен да иктешлен ок сеҥе. Санденак «Ончыкым» идалыклан латкок гана савыкташ тӱҥалаш кӱлеш. Колумб партий обкомын первый секретарьжым тиражым шукемдыме шотыштат оҥай ой-каҥаш дене палдарен. 1975—76 ийлаштак «Ончыкым» коло тӱжем чоло экземпляр дене лукташ йӧн уло, манын возен. Тираж кушмеке, издательствын уто роскотшат латкок тӱжем теҥгеш веле шуэш, палемден.
Журналын лӱмжӧ нерген шке шонымашыжым каласен. Изданийым «Ончыко» олмеш «Элнет» манаш темлен.
Чаманен каласыман, Колумбын ойжо шукталтын огыл. Никонов тунам тӱҥ редакторын йодмыжым Москвасе органлашке шуктен мо — раш огыл. Поэтын архивыштыже Виктор Петрович деч вашмут уке. В.Х. Колумбын ӱмыржӧ кенета ок кӱрылт гын, журналын лӱмжӧ 1975 ийыштак, очыни, весе лиеш ыле, тидлан кугу чаракым тудо ужын огыл.
У журналын, тӱҥ редакторын шонымыж семын, общественно-политический сынжат вияҥшаш ыле. Марла изданийыште у темым нӧлталме шотышто тӱрлӧ кагазеш Колумбын серкалымыже уло. Журналын авторжо-влак коклаште тудо учёнийым, артистым, журналистым, мер пашаеҥым, музыкантым ужаш шонен. Марий эпос, историй, йӱла поянлык нерген у рубрика ден тема-влак вуйыштыжо пӧрдыныт.
Марла журналын ончыкылыкшо нерген ик гана веле огыл Писатель ушемыште ой лектын, «Ончыкым» уэмдыме шотышто Колумбын позицийже нерген илалшырак литератор-влак коктеланен ойленыт. Журналын кугытшым вашталтыме шотышто нигӧ тореш лийын огыл, но тудым литературно-художественный изданий семын вияҥдаш кӱлеш, маныныт. Калык поэт Миклай Казаковат тыгак шонен.
60-шо ийласе самырык поэт-влак Колумб йыр мӱкш семын чумыргеныт. Тиде тӱшка гыч кӧ тудын лишыл таҥже лийын? Кӧм поэт шӱмбел айдемыжлан шотлен? Юрий Чавайнын лӱмжым ончыктена гын, йоҥылыш огына лий. Тудо яндар, мотор шӱм-чонжо, шыма койыш-шоктышыжо, сымыстарыше талантше дене Колумблан лишыл лийын. 1965 ийыште марий классикын эргыже лӱялт колен. Тиде шучко туткар лиймеке, поэт йолташыжын чонжо кужу жаплан верже гыч тӧрштен. Колумб ондак Юрий шкенжым шке лӱен манмылан ӱшанен огыл. Валентин Христофорович шкежат тиде трагедийым шымлыме годым следственный экспертизыште лийын. Тидын шотышто серыме актын ик экземпляржым тудланат пуэныт. Манеш-манеш огыл, а факт-влак ойган куку гай поэтым ӱшандареныт: Юрий шке кидше дене шкенжым пытарен. Молан? Тиде — посна ой, жап шуэш гын, иктаж-кӧ чыла радамлен воза.
Марий литературышто кызыт пашам ыштыше кокла ийготан чыла гаяк поэтлан шке жапыштыже Колумб ӱшанле эҥертыш лийын, южыштым Писатель ушемышке «шӱкалаш» полшен. Колумбын «командыштыже» лийше-влак кокла гыч чылан яндар чонан лийыныт? Поэт йыр шӱраҥыштын, южыштын ушыштат пеленыштак лийын. Мутат уке, Валентин Христофорович тидым шижын. Чонжым почаш вашкен огыл. Тидын шотышто теве мом каласкала Галина Андреевна: «Валентин пушкыдо кумылан еҥ ыле гынат, кӧргӧ чон помышкыжо нигӧмат пуртен огыл. Тудо шкет кодаш йӧратен, лӱмынак: мӱндыр чодыраш, эҥер серыш нигӧлан каласыде кая ыле.
Колымекыже, тӱрлым ойленыт: пуйто ушыжым йомдарымешке йӱын, кушто лийын, тушто почаҥын. Тиде чын огыл. Марием мӧҥгыштӧ гын подылын манын каласен ом керт. Ӧрдыжтӧ йӱын, ом шылте. Ӱчым ыштен тудым йӱктеныт манын, йолташыже-влакым титаклаш гын, Колумб вет йоча огыл ыле. Очыни, Валентин йыр чынже денак суапле койышан йолташыже-влак лийыт гын, тудым арален кодаш тыршат ыле. «Ончыко» журналыште ыштымыж годым тудо Капитон Галкин пелен шуко жапым эртарен. Мый ом пале, мо дене Колумбын чонжым Капитон савырен. Очыни, пырля ыштыме паша гына нуным ушен. Мариемын аваже — оньым, Парасковья Николаевна— ик гана веле огыл Галкиным эргыжын илышыжым луга манын вурсен.
Мариемым тойымеке, икмыняр жап гыч Капитон Галкин ден ватыже мемнан пачерышке толыныт ыле, Парасковья Николаевна омса гочат пуртен огыл. «Жапыштыже эргым дене келшен моштен отыл гын, Колумбын пачержым мондо», — манын поктен колтен».
Галкин, чынже денак, поэтын илышыжын пытартыш йыжыҥыштыже изи огыл верым налын. Капитон Александрович, йоҥылыш лийын гынат (тудо шкежак Колумблан каныме верышкыже тиде нерген серышым возен), поэт тудым пыдалын налаш тыршен. Тиде, мутат уке, Валентин Христофоровичын суапле койышыжым ончыкта.
— Колумб деч ойыраш манын, титакшылан Галкиным «Ончыко» гыч кораҥдаш кӱлмӧ нерген партий обкомышто ой лектын, — тудо жап нерген ойла С.А. Сушенцова. — Мыйынат тыгаяк шонымаш ыле. Ме Валентин Христофоровичым йырже пӱтырналтше «ӱвыра» деч арален кодаш тыршенна. Мый вет ойлышым: тудым тыглай поэт семын огыл, а марий калыкын национальный талантше семын акленна. Кажне еҥ шканже шке йолташыжым ойырен налеш. Мутат уке, тиде тудын пашаже. Но, мыйын шонымаште гын, Колумб йолташыже-влакым моштенак ойырен огыл. Тиде нерген мый поэтлан ойленам. Валентин Христофорович тунам вуеш налын ыле.
Светлана Артемьевна ден поэт коклаште проста отношений лийын огыл. 1973 ий мучаште Колумб отпускыш кайымыж деч ончыч шкеж олмеш жаплан Галкиным кодаш темлен. Сушенцова тореш лийын. Тунам поэт партий обкомын пропаганда ден агитаций отделжым вуйлатыше И.А. Новосёлов лӱмеш кугу (28 страницан) серышым воза. Очеркемлан журналыште ойырымо вер Колумбын тиде письмаж дене лудшым палдараш йӧным ок пу. Кызыт шуко еҥ тиде серышым поэтын колымыж деч ончыч возен кодымо кагазлан шотла. Тиде тыге огыл. Валентин Христофорович неле чон дене кидышкыже ручкам налын — тиде чын. Серыш Колумбын поро чонжым, суапле койышыжымат эше ик гана раш ончыкта. Поэт, нимом шотлыде, журналын тале пашаеҥже, шке йолташыже Галкин верч тавадаҥ шогалын. Мыйын шонымаште, Игорь Алексеевичым ӱшандарен сеҥен. Капитон Александрович «Ончыкышто» поэтын колымешкыже ыштен.
Колумб серышыштыже илалше марий писатель-влак ден «Ончыко» журнал коклаште молан «умыр игече» укем умылтарен возен: «...Мыланемат мемнан литература пашаеҥ-влакын кугешнымышт, снобизм койышышт дене кучедалаш ондакат пернен, кызытат логалеш. Нуно моло дене огыл гын, кугурак писательский стажышт да ийготышт дене моктанат...»
1974 ий мартыште Москваште РСФСР писатель ушем секретариатыште В. Колумбын творчествыжым каҥашыме. Тиде мутланымашым Валентин Христофорович вучен, но тидын годымак чонжо вургыжын. Мом каласат лӱмлӧ совет поэт-влак тудын мурпашаж нерген, кузе умылат национальный литераторын мурсаскажым? Марий поэтлан руш йылмышке кусарыме почеламутшо эрежак келшен огыл. Чаманен каласыман, Яков Козловский гай тале да уста кусарыше тудын пиалешыже лектын огыл. Тидлан кӧра Валентин Христофорович шкежак кусараш пижын. Пӱрымаш тудлан ӱмырым кужуракым пуа гын, марий-влакын шкеныштын Расул Гамзатовышт але Давид Кугультиновышт лиеш ыле. Элысе лудшо марий мурсаскан ялысе тамжым пален шукта ыле. Кызытат эше Колумбын марий фольклор негызеш возымо кугу поэтический произведенийже-влак рушлашке кусарыме огытыл.
Российысе поэт-влак Л. Ошанин, С. Орлов, С. Поделков марий поэзийын лидерже нерген ятыр поро мутым ойленыт, возымыжым поген, рӱдӧ издательствыште савыктен лукташ ойым пидыныт. Чынже денак Москвасе «Современник» издательство 1975 ийыште, поэтын возымыжым чумырен, «Горячий след» книгам луктын. Но Колумблан тудым ужашыже пӱрен огыл.
Пытартыш кеҥежым Валентин Христофорович Прибалтикыште, Ян Райнис лӱмеш творчество пӧртыштӧ, эртарен. Тыште чонжо кеч-мынярлан гынат лушкен. Тыгодым записной книжкаштыже Колумб илыш корнышто у йыжыҥым тӱҥалаш шонымыж нерген сера. Илышын товаҥалт пытымыжым шижын: Москва гыч шошым толмыж годым шӱм-кылже чӱчкен, у творческий шӱлыш почылтын, но ала-можо Йошкар-Олаште ласкалык йоммым шижтарен. Аважлан — Парасковья Николаевналан — «Лӱҥгышӧ купышто коштмемла чучеш» манын каласен.
Кеҥеж мучаште Писатель ушем правленийыште Анатолий Бикым айныктарыме верыш логалмыжлан шылталеныт. Тылеч ончыч Иван Осмин ден Василий Чалайлан арака кленча дене родым кучымыштлан карум пуэныт. Кумыньыштымат пеҥгыдын наказатленыт. Колумб нуным пыдал налаш тыршен. Тидлан шкаланжат 1974 ий 25 сентябрьыште эртыше партийный погынымаште шолдыра шомакым колышташыже логалын. С.А. Вишневский перенак пуэн: «Ончалза, пытартыш правленийын заседанийже кузе эртыш? Ме Анатолий Бикым шала койышыжлан вурсаш погыненна ыле, а тидын годымак Писатель ушем правлений член Колумб, погынымашке подылшо толын да эше ала-мом мемнам туныкташ тӧчен. Тиде чыташ лийдыме койыш...»
Икманаш, 4 декабрьысе партийный погынымаш вашеш Колумбын чонжылан шыгыр лийын. Марий поэзийын самырык патырже неле савыртышышке логалмыжлан осалым шонышо еҥ-влакым гына титаклен огыл, Вера Бояринован каласыме семын, шкенжын могайжым сайын пален. Партийный погынымаш деч икмыняр кече ончыч аважлан «Сапем лушкыдемын, нигӧм ом титакле. Чыла сайын эрта гын, вес илышым тӱҥалам» манын.
Колумб йолташыж верч кеч-кунам тавадаҥ шогалын гын, жап шумеке, тудым шкенжым пыдалын налше, чоныштыжо неле нумалтышым катен налше поро еҥ лийын огыл. Пытартыш погынымаш шуын шинчыше атышке пуйто руым кудалтен. 4 декабрьысе лӱшкымаш ок лий гын, анят, чыла сайын эрта, да Валентин Христофорович шкенжым кидышке налеш ыле. Кӧ пала, еҥ илышым историйын йогынжо семынак мӧҥгеш савыраш ок лий.
«Кызыт раш, декабрь тӱҥалтыште Колумбым логалаш огыл гын, тудым арален кодаш ӱшан лиеш ыле, — каласкала С.А. Сушенцова. — Тиде погынымаш ноябрь тылзыштак лийшаш ыле, тӱрлӧ амаллан кӧра тудым жапыштыже эртарыме огыл. «Ончыко» журналын, тӱҥ редаторжын кок ияш паша нерген отчётшым колышташ кутырен келшыме ыле.
Шарнем: погынымаш Писатель ушем правлений председатель Василий Степанович Юксернын шыгыр пӧлемыштыже эртыш. Колумб вараш кодын пурыш да шыпак омса янак воктене шинче.
Мый кенеташте Валентин Христофоровичын подылшо улмыжым тогдаен омыл, вара ойлат: тӱҥ редактор йӱшӧ толын. Поэтын шӱмжӧ кузе шолын, мый тунам шижын моштен омыл. Мутат уке, кызытсе илыш опытем лиеш гын, тиде погынымашым эртараш ом пу ыле. А тунам... Мом чоным кочкаш, титакем палем. Кызыт мартеат шкемым шке ом проститле...
Валентин Христофоровичын ӱмыржӧ тиде погынымашлан кӧра кӱрылтын манме дене мый ом келше. Погынымаш 4 декабрьыште лийын, поэт ныл кече гыч колен. Тиде жапыште «шокшо парже» шӱлышаш ыле. Тиде ныл кечыште Колумб дене мо лийын, мый колаш гына тӧченам...»
1974 ий 4 декабрьысе событий нерген каласкалыме годым погынымашын протоколжылан* эҥертыде ок лий. Шке гыч нимом шонен лукташ огыл манын, мый, тӧрлатыде, посна ужаш-влак дене лудшым палдарем.
Погынымаште 17 коммунист гыч 15-ын лийыныт, представитель семын КПСС обкомын пропаганда ден агитаций отделжым вуйлатышын заместительже С.А. Сушенцова, КПСС Йошкар-Ола горкомын пропаганда ден агитаций отделжым вуйлатыше Г.Г. Ибраев лийыныт.
Сушенцова С.А.: «Погынымашым вес гана эртараш темлем, докладчик —Колумб йолташ — подылшо».
Столяров В.С.: «Погынымашым тӱҥалаш кӱлеш. Комиссий пашам шуктен, терген, мыланна можым-кузежым каласкален кертеш».
Сушенцова С.А.: «Мый шке оем мӧҥгеш налам».
Николаев С.Н. (вӱдышӧ): «Кӧ ойлаш тӱҥалеш? Макс Майн?..»
Макс Майн журналын кок ийысе пашажым иктешлыме годым редакций пашаеҥ-влак кокла гыч тӱҥ шот дене Колумбым пӱшкылаш тыршен. Ты поэтлан тале литератор але критик семын огыл докладым ышташ пуэныт, тӱҥ редактор ваштареш кидше да йылмыже чыгылтмым «шотышко» налыныт.
Колумбым докладчик журналыште шкенжын произведенийым шуко савыкта манын титаклен. Тидын дене М. Казаков келшен огыл, сай почеламут аршаш лектын гын, лудшын кумылжо волен огыл вет, манын ойлен. Марий книга издательствын бухгалтерже Н.Ф. Вылекжанина, автор-влаклан гонорар тӱлымым тергымеке, журналын штатный пашаеҥже-влак «опкын» огытыл, манын палемден.
Мучаште М. Майн редакцийын «корштышо вӱдотызажым» темдалын: «Редакцийыште паша дисциплина лушкыдо, тудым «Ончыкын» пашаеҥже-влак торжан пудыртылыт. Теве ответственный секретарь Галкин йолташын тыгай койышыжо уло, тылеч посна мӧҥгыштыжӧ да общественный верыште шкенжым шала куча, санденак тудлан партийный наказанийым пуаш логале. Редакторын заместительжымат, М. Якимовым, тидлан кӧра ик гана веле огыл шижтарыме... Колумб пуйто шинчам кумен: нимомат ок уж. Коллективыште чылан ваш-ваш пыдалыт... Тӱҥ редактор шкежат паша кечым кода, ятыр гана Москош миен, тидын шотышто пеҥгыдемдыше кагаз уке...»
Пренийыште С.И. Ибатов, редакцийысе пашаеҥ-влакым шижтарыде, журналын пашажым тергаш ок лий, манын. «Колумб ӧрын, и мый тудым умылем. Ме тудым тале поэт семын пагалена, но шала койышыжымат палена. Мый тудым шке жапыштыже шолдыра мут дене шылталенам ыле, тудо мылам вуеш налын.
Редакций пашаеҥ-влак шкеныштым шке кучен огыт мошто гын, тидым чыташ ок лий».
Вишневский С.А.: «Таче мыланем Колумб верч йӧндымӧ. Тудым изиж годсек палем. Мо тудын дене лийын?.. Мый тудым чаманем, кузе тудым туткар деч арален кодаш? Шкеже йӱэш — тиде ок сите, самырык йолташыже-влакым тиде корнышкак шупшеш. Мутлан, Юрий Артамоновымат. Мый Колумблан строгий выговорым пуаш да тидын нерген учётный карточкышкыжо возаш темлем».
Столяров В.С.: «Ме Колумб нерген ойлаш тӱҥалынна, арамлан огыл чай тудо шкежак тидым ышташ кумылаҥден. КПСС Марий обком бюро, «Ончыко» журналын пашажым ончен лекмеке (1974 ий 17 майыште обком бюрон заседанийыштыже Марий АССР писатель ушемын пашажым каҥашыме — В.Я.), шуко экшык ден тӧрсырым кораҥдаш темлен. Редакцийыште паша дисциплиным пеҥгыдемдаш шӱден. Мо ышталтын? Колумб йӱаш тӱҥалын, южгунам мӧҥгышкыжат ок мий...
Коммунист Колумблан тӧрланашыже полшаш кӱлеш...»
Казаков Н.И.: «...Макс Майн Колумбым «Ончыко» журналеш койдарчыкым савыктымыжлан вурса. Тиде литературный жанрым чыла вере кумдан кучылтыт, тидлан сыраш нимолан. Валентинлан шкенжым моштен кучаш кӱлеш. Тачат тудым пеҥгыдын шылталаш кӱлеш, а чонжым локтылын эше шуктена».
Калашников М.С.: «Ме погынымаште каҥашаш шындыме йодыш деч торленна. Поэтын чонжо вет верже гыч тӧрштен, чылажат тудым кызыт сусырта гына. Айста осал шӱман еҥ семын тудым огына шыгыремде. Сапым рыҥ кучаш Колумбын вийже эше уло. Редакторлан, учётный керточкышко возыде, выговорым пуаш темлем».
Николаев С.Н.: «Колумб марий литературышто межнеч семын ӱяк-мӱякыште илен тунемын, кугешнаш тӱҥалын. «Ончыко» журнал мыланем ик ганат возымемым савыкташ темлен огыл. Кугу опытан писатель семын, мый журналлан пайдам ыштен кертам ыле. «Ончыко» кызыт чоным ок савыре. Редколлегий ден редакцийым вашталташак кӱлеш».
Николаев С.В. «Журналыште пеш шуко йоҥылыш уло. «Ончыкын» пашаеҥже-влак рукописьым савыкташ кӱлешын огыт ямдыле. Моло нерген, мутлан, самырык автор-влак деч журналыште «копам ниялташ» йодмо нерген факт уло. Колумбын поэмыштыже марий синтаксис ок шижалт, сандене тудым редактироватлаш лиеш да кӱлеш.
Пытартыш жапыште Колумбын чонжо чыла декат йӱкшен. Самырык-влаклан шагал полша. Вишневскийын ойжо дене мый келшем».
Сушенцова С.А.: «Сергей Николаевич чын ойла, те кӧ улмыдам монден улыда. Таче ме писательын личностьшо, национальный интеллигенций нерген кутырена. Тиде — моткоч пӱсӧ йодыш. Эн ончычак, дисциплина шотышто, тудым нигӧлан пудырташ огеш лий. Колумблан пеҥгыде партийный наказанийым пуаш кӱлеш. Идеологический учрежденийыште айда-лийже койышым чыташ ок лий. Но ме эн ондак «Ончыко» журнал нерген шоналтышаш улына: кузе тудым писательын гына огыл, партийный пашаеҥын, кажне марий ешын чоныштым савырен кертшым ышташ тӱҥалына».
Пунчалыште тыге возалтын: «За развал трудовой дисциплины, насаждение атмосферы панибратства и взаимопрощения, постоянную пьянку в стенах редакции и общественных местах и неправильное поведение в быту главному редактору Колумбу В.X. объявить строгий выговор с занесением в учётную карточку».
Тиде ой дене погынымаш годым индеш еҥ келшен, нылытын тореш лийыныт, икте коктеланен.
Погынымаш деч вара Валентин Христофорович мӧҥгыжӧ толын огыл. Кум кечым тудо кушто лийын? Икте иктым ойла, весе — весым. Шуко еҥ дене мутланымеке, тиде жапыште поэт дене мо лийын, кӧ воктеныже улмаш — палымыла чучеш. Йошкар-Олаште поэтын йолташыже ятыр лийын, чонжым эмлыше, кӧргыштыжӧ неле кӱм куштылемдыше гына лектын огыл. Молан Колумб аважлан пуымо мутшым монден, молан умыр игечысе тура сапналтышыште кок йолге шӱртнен? Кузе тыге творчествыште онарле йӱкан тале айдемын кӱлеш годым чоныштыжо куат ситен огыл? Можыч, тиде пӱрымашын туштыжо? Колумбын трагический туштыжо? Кугу поэтын чон сандалыкшым иктат тӱрыснек умылен але рашемден ок керт. Тыгай поэт тиде тӱняшке кӱчык жаплан гына толеш маныт. Ала тиде оят чын?
Пытартыш кум кечыште Валентин Христофорович шкенжым лушкыдо койышан семын ончыктен — тидын шотышто южо еҥ ӧпке мутым каласа гынат, очыни, чын лиеш. Лучко ий эртымеке, поэтын илыш мучашыжым ярым семын шергаш нимат неле огыл, а тунам поэтлан тӱня сӱмырлымыла чучын. Поэтлан лавырашке тошкалтмыжла чучын, чонжо тидым чытен кертын огыл. Колумб пален: тиде погынымаш дене тудын лӱмнержым да чапшым волтымо кампаний пытен огыл, партий горком бюрон заседанийже тудым вучен...
Ешыште поэтым йомдареныт. Галина Андреевна милицийышке, медицинский учрежденийлашке йыҥгыртен. Марийже нигуштат лийын огыл. «Тугеже тудо илыше», — шкенжым лыпландарен ӱдырамаш.
«8 декабрь эрдене мемнан подъезд деке такси толын шогале, — Колумбын пытартыш кечыжым шарналтен каласкала Галина Андреевна. — Ончем: машина гыч Валентин ден Рая Иванова (писатель Валентин Косоротовын ватыже. — В.Я.) лектыт. Марием пыкше йол ӱмбалне шога. Рая тудым вӱден кӱзыктыш. Мо тыгай? Мо лийын? Иванова мылам ойла: «Колумб «Онар» тура шогылтеш ыле, ала-мо таза еҥ гай ок кой. Лишкыже мийышым. «Рая, мыланем полшо, шинчам ок уж» мане. Мый таксим кучышым да — тендан деке».
Валентин Христофорович чынже денак нелын черланыше улмаш. Мӧҥгыштӧ эмлашат тӧчышым, койын начарештеш веле. «Скорый помощьым» ӱжым. Больницышке наҥгаен шуктеныт, палатышке пуртенат шуктен огытыл, коридорыштак колен.
Мый вет судебно-медицинский экспертный учрежденийыште тунам ыштенам, эрлашымак врач-влак мылам мариемын колымыж шотышто ойлышт: «Шӱмжӧ таза лийын огыл, рӱдӧ вӱргорныжак петырналтын».
Эрлашым эрденак пачерышке Капитон Галкин куржын тольо. «Галина Андреевна, сейф сравочым вашкерак пу, Семён Николаев (С.В. Николаев — Писатель ушемысе парторганизацийын секретарьже лийын — В.Я.) партийный билетшым кычалеш» мане. Мый пуэн колтышым. Кызыт шонем: «А молан тыге кенета партийный билет кӱлеш лийын?» Партийный билетшат Валентин Христофоровичын пеленжак — оҥ кӱсеныштыже — ыле. Ик кече гыч мыйым ӱжыт гын, сейф гыч Валентинын личный документ ден архивный материалжым аралаш пыштем ыле. Тидым мый мут лектын да веле ойлем.
Колумбым шӱгарлашке ужатымеке, мыйым Макс Майн шогалтыш: «Галя, мариет колымылан мыйым титаклет, очыни, — Максим Степанович пелештыш. — Но мый пырчат удам ышташ шонен омыл». Мый нимом шым пелеште. Жап эртымеке, мом ойлаш, илымыж годым порырак лийман ыле».
Колумбын колымыж нерген уверым марий интеллигенций да калык чон кугу ойго дене вашлийын. Кид гыч кидышке Миклай Казаковын почеламутшо коштын:
Куаныза, тендан кид дене
Колен эн мурызо айдеме,
Чӱчкалтыза, тавалтыза,
Вашла шогал муралтыза!
Но шарныза,
пӧкмӧр-влак, иктым:
Поэтын йӱкшым ода пикте.
А вот тендам марий тӱня
Карга, тупела савырна!
А. Юзыкайн, К. Васин, марий литературышто тыгыде амбиций-влакын кучедалмашышт ваш-ваш пӱсӧ умдо дене келгынрак шуралташ тыршымаш Колумбын ӱмыржым кӱчыкемденыт, манын возеныт.
Шучко уверым колмекыже, Л. Ошанин поэтын пелашыжлан телеграммым колтен: «Примите мои соболезнования по поводу такой ранней нелепой смерти вашего мужа и моего друга Валентина Колумба. Колумб был талантливым, ярким поэтом, человеком большой, открытой души. Трудно найти слова, чтобы утешить. Просто я в эти дни с вами. Л. Ошанин».
Республикысе вуйлатыше орган-влак Колумб деке калыкын шокшо кумылжым йӱкшыктараш тыршеныт. А осал чонан еҥ-шамыч марий поэзийын колышо патыржым лӱмжым лавыра дене шӱкташ шоненыт, тӱрлӧ манеш-манешым шаркаленыт.
Тидын шумлык ушышко, Лермонтовын дуэльыште колымекыже, тудын йолташыжын каласыме тыгай ойжо пура: «Несчастная наша судьба. Только явится между нами человек с талантом — десять пошляков преследуют его до смерти. Что касается до его убийцы, пусть на место всякой кары он продолжает носить свой шутовской костюм».
1974 ий 16 декабрьыште партий Марий обкомышто писатель-коммунист-влак дене мутланымаш эртен. Ала сулыкым касараш манын, Колумб нерген поро мутым гына ойлаш тыршеныт. Партий обкомын секретарьже И.С. Гусев литератор-влакым шургышо йоча тӱшка семын шылталаш тыршен. Курык сӱмырлен, нимогай погынымашат тудым кенета чумырен кертын огыл. Вес Колумбым пунчал почеш шочыкташ ок лий.
Поэтын колымыжлан лучко ий утла эртен, но туге гынат тудын пӱрымашыже шуко еҥын чонжым туржеш. Колумбын илымыже, сандалыкыште волгыдо шӱдыр гай шулымеке, каваште ок йом, тулжо кужу жап мемнан деке толаш тӱҥалеш.
Колумбын шӱгарже ӱмбак Галина Андреевна мраморный чапкӱм пыштыктен. Писатель Н.Ф. Рыбаков тиде событийым торжественно палемдаш темлен. Поэтын ешыже кӧнен огыл.
Парасковья Николаевна, эргыжым тойымеке, кок ийым гына илен. Поэтын кок икшывыже Йошкар-Олаште ила: Ольга —туныктышо, Юрий — музыкант. Галина Андреевна кызыт Орджоникидзе олашке куснен. Валентин Христофоровичын Модест изаже Оренбург областьысе Орен олаште ила.
Мучашлан Колумбын архивше нерген ик-кок мутым каласыман. Шке жапыштыже поэтын творческий наследийже шотышто комиссийым чумырымо ыле. В. Дмитриев — вуйлатыше, М. Казаков, Ю. Галютин, Э. Анисимов, С. Манаева. Но ыштыме паша эше шинчалан ок кой, архив тарватыде кия, манаш лиеш. Поэтический ужашыже шке шымлышыжым вуча. Кызыт тушто савыкталтдыме мыняр произведений уло, нигӧ сайын ок пале. Валентин Христофоровичын «Почкалтыш выньык» сборникше Марий книга издательствыште латвич ий киен, 1991 ийысе темпланыш веле пурен.
Мыйын шонымаште, Колумбын шочмыжлан 60 ий темме вашеш тичмаш поэтический ойпогыжым да посна книга дене публицистический статьяже-влакым савыкташ кӱлеш.
Кызыт Валентин Христофоровичын архивше эргыжын пачерыште аралалтеш. Очыни, тудын верже МарНИИ-ште але госархивыште.
Ончылий «Литературный газетыште» критик Л.А. Теракопян возен ыле: «Разве не стих резонанс марийской лирики, после того, как не стало её молодого лидера Валентина Колумба! Тут бы и встревожиться, сделать выводы. Ан нет, не встревожились...» Чынак, талантан айдеме деке мелын шогыман, илымыж годым поро чоннам ончыктыман, тунам вара тыгай пӱрымашлан тыгай кочо почешмутым возаш амал ок лий.


* КПСС Марий обкомын архивше, 3276-шо фонд, икымше опись, 16-шо номеран дела.

Приложенные файлы

  • docx 11361557
    Размер файла: 41 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий