8. Қоғамдық келісім теориясы


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
1


Қоғамдық

келісім теориясы

Қоғамдық

келісім теориясы саясат туралы ой қозғаған бірнеше философ үшін тарихи ақиқат
ретіндегі бір құбылыстың сипаты болумен бірге, логикалық сүйеніш ретінде қолға алынады. Бұл
тұрғыдан қарар болсақ, модерн ойшылдар мемлекет
теориясын қалыптастыр
ған

кездерінде
қоғамдық

келісім құбылысына функционалдық тұрғыдан баға берген.

Немістің атақты философы
және мәдениет зерттеушісі Эрнст Кассирер (
Ernst Cassirer
) былай дейді:


Адамзат тарихындағы мемлекеттің пайда болуын көрсететін дә
лме дәл кезеңді
(
моментті
)
белгілей алмайтындығымыз ашық. Алайда бұл тарихи біліксіздігіміз қоғамдық келісім
теоретиктерін қызықтырмайды. Олардың мәселесі тарихилық емес аналитикалық проблема.

Түп
-
тамыр


деген терминді хронологиялық түрде емес, логикалық
мағынада
ұғынады
. Іздеген
нәрселері бір бастау емес, мемлекеттің принциптері, яғни мемлекеттің бар болу себептері.



Тарихи тұр
ғ
ыдан қарар болсақ келісімге байланысты пікірлерді Антикалық Грециядан да табуға
болады. Әсіресе Протаго
р
ас, Элистік Хиппиас (
Hip
pias of Elis
), Антифон сынды софист ойшылдар
, өз
дәуірлеріндегі қоғамдық құрылым формасының негізі деп өз
-
еріктілікке сүйенетін қоғамдық
келісімді көрген болатынды. Софист ойшылдар негізінде саяси ізгіліктің барлық адамға тең түрде
бөлістірілгендігіне сүйе
нетін принципті алға тартты. Бұл мағынада софистік философия бойынша
құқықтың екі түрі бар: Табиғи құқық және жазбаша құқық.
Софисттердің пікірінше табиғи құқық
адамдар арасындағы теңдіктің негізі болып табылады және адамдардың Эллин
-
Варвар
немесе
ерікті
-
қ
ұл

категориялары ар
қ
ылы айырмашылыққа ие болулары позитивтік құқық тарапынан
жаратылған құбылыс болып табылады. Софист ойшылдардың көбі Афинылық емес еді. Олар
Афиныда шетелдік статусында өмір сүрді. Сондықтан да

саяси алаңда ешқандай күшке ие емес
еді. Ос
ылайша Афины қаласы
-
мемлекетінің саяси өмірінен ұзақта және қоғамнан да
изоляцияланған түрде өмір сүрді. Бұл перспективадан қарар болсақ софист ойшылдардың
позитивтік құқықтың қарсы алдына табиғи құқықты шығаруларын түсінуге болады. Жоғарыда да
айтылып өті
лгендей табиғи құқық туралы әңгіме қозғау деген сөз адамдардың табиғи түрде
позитивті немесе негативті түрдегі теңдігі туралы әңгіме қозғау деген мағынаға келді. Еркіндіктің
азаматтық категориясынан тәуелсіз бола алмайтындығын және теңдіктің де осы контекс
тте өзін
көрсете алатындығын алға тартқан бір қоғамда бар болу үшін күрескен софисттер тұрғысынан
қарар болсақ табиғи құқық
-
позитивтік құқық қарама
-
қайшылығының антикалық Греция
философиясында
ғы

орны нақты түрде көзге түседі. Бұл мағынада софисттік идеаны
қалыптасқан

дәуірінің тарихи және саяси структурасынан бөліп қарай алмаймыз.

Софисттік идеаның қалыптасып, дамуы мен Афиныдағы демократияның жақсылап орнығуы
арасында өте тығыс байланыс бар. Шындығында софисттер демократия теориясы қалыптастыра
алмады. Со
нда да болса қоғамның құндылық пен ойлау қалыптарын, басқаша айтар болсақ
аристократиялық мәдени құрылымдарына шабуыл жасап, бұларды жоюға тырысты. Бұл тұрғыдан
қарар болсақ софисттердің демократияның бір өнімі екендігін түсінуге болады (
Ağaoğulları, 2002:

82
).

2


Қоғамдық

келісім теориясы қолға алынар кезде софист идеадағы мысалдарда да көрсетілгендей
табиғи құқықтың сапасы мен адамдардың қоғамдық келісімнен бұрынғы жағдайлары сынды
мәселелер туындауда. Бұл контексттен қарар болсақ әрбір қоғамдық келісім теоретигі
табиғи
құқық пен қоғамдық келісімнен бұрынғы жағдайды немесе табиғи жағдайды өздеріне тән
ерекшеліктермен білгілі бір негізге сүйеген болатынды. Табиғи құқық жайндағы пікірталас 15
-
16
ғасырларда Латын Американың жаулап алынуымен бірге әсіресе Испанияда пра
ктикалық
тұрғыдан ерекше мәнге ие болды. Жаулап алынған жерлерде өмір сүріп отырған жергілікті халық
бұл пікірталастың центірінен орын алды.
Католик
Испания Империясы
ның басып алған
территорияларын жергілікті халықтан

тазарту

науқанын жергілікті халықтың

өмір сүру салты мен
өркениетті әлемнің өмір сүру салты арасындағы айырмашылықтардағы себептерге орай жүргізді.
Бұл себептердің ең маңыздысы жергілікті халықтың қоғамдық құрылымында позитивтік құқықтың
кез келген ерекшелігінің болмауы еді. Сонымен қатар от
аршылар, жергілікті халықтың адамды
құрбандыққа шалатындығын, адам етін жейтіндігін және инцест қатын
а
старға кіретіндіктерін,
осылайша табиғат заңын бұзғандықтарын жиі
-
жиі алға тартып өз әрекеттерін ақтауға тырысты.
Дәл осы тұста Испан теологы, әрі философ

Франсиско де Витория
ны (
1486

1546
) еске түсіруіміз
шарт. Виторияның пікірінше жергілікті халық жоғарыда айтылып өтілген әрекеттерін табиғат
заңын бұзу үшін жасамайды. Бұл қылмысты санасыз түрде жасайды. Олай болса оларды осындай
әрекеттерді қылмыс екендіг
ін біле тұра жасаған бір христианмен бірдей дәлежеде
соттауға/жазалауға болмайды. Бұл контекстте Виторияны ойландырған негізгі мәселе,
отарлаушылардың адамдықтан әлдеқайда алыс деп көрсетуге тырысқан бұл жергілікті халықтың
мүшелерінің адам ретінде бағалан
ып, бағаланбауы болды.
Басқаша айтар болсақ, өркениет иесі
адамзаттан басқаша өмір сүру салты мен маргиналды қоғамдық өмір сүру салтына ие жергілікті
халықтың құқықтарының болып болмауы туралы сұрақтар алдыңғы планға шыққан болатынды.

Виторияның жауап тап
қан

сұрағы мынау еді: Жергілікті халықтың құқығының болуы мүмкін бе?
Бұл сұрақты еске түсірер алдыңғы сұрақ та мынау болды: Жергілікті халықтың мүшелері адам
санатында саналады ма? Витория бірінші сұраққа алдыңғы сұраққа б
е
рген жауабы арқылы жауап
берді: Ж
ергілікті халықтың мүшелері

адам санатында саналады және христиан болмаса да тек
қана адам болғандықтары үшін табиғи құқыққа ие болып табылады (
Akal, 2003: 85
).

Осылайша Витория арқылы діни сенімнен тәуелсіз бір табиғи құқық идеасы
қалыптаса

бастады.
Итали
ан ойшылы әрі мемлекет қайраткері Никколо Макиаве
лли
дің бастамасымен Орта ғасырдың
Тәңір
-
центрлік ойлау түрінің орнына табиғи құқық алға шыға бастады. Осылайша саяси билік
Тәңірге барып тірелетін бір түп
-
тамырға емес адам
ға

немесе индивит негізіне сүйенеті
н
құрылымға айнала бастады. Бұл жағдай, әсіресе Ағылшын философы Томас Хоббстың (
Thomas
Hobbes
, 1588
-
1679) еңбектері арқылы шіркеудің саяси алаңдағы құзыретін жоятын бір құбылыс
ретінде зайырлы модерн мемлекеттің туылуының алғашқы белгісі болды.


Басқа б
ір

Испандық ойшыл Франси
ско Суа
рес

(
Francisco Suárez
, 1548
-
1617), Виторияның ізімен
жүріп, суверендіктің институциясының Тәңір емес қоғамның дәл өзі екендігін айтты. Оның
ойынша каролдердің суверендік құзыретін немесе қоғамдық күшін халық арқылы өз қолдар
ынд
а
ұс
тағандықтарын делегация теориясы арқылы негіздеді. Бұл теория бойынша Тәңір халыққа саяси
corpus
-
ты қалыптастыру құзыретін береді

(бірінші делегация)
, содан кейін
қоғамдық

келісім
3


арқылы құрылған саяси
corpus
, каролдерге саяси күшті қолдан
уын
қамтамасыз

етеді (екінші
делегация) (
Akal, 2003: 87
). Суа
рес
, тек қана қоғамды қалыптастыру құзыретінің немесе қабілетінің
Тәңірден алынатындығын айтып өтеді. Ал суверендіктің негізі болса азаматтық қоғамның
еншісінде жатыр.














Приложенные файлы

  • pdf 11371907
    Размер файла: 305 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий