Мамандыққа кіріспе 2 бөлім. ЭЭ алу тәсілдері


Коммерциялық емес  акционерлік қоғам
АЛМАТЫ ЭНЕРГЕТИКА ЖӘНЕ БАЙЛАНЫС УНИВЕРСИТЕТІ
Электр станциялары, тораптары және жүйелері кафедрасы
                                                                               
МАМАНДЫҚҚА КІРІСПЕ. ЭЛЕКТРЭНЕРГИЯНЫ АЛУ ТӘСІЛДЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ ТАРАТУ. 2 БӨЛІМ
 
Лекциялар конспектісі
5В071800 – Электр энергетикасы,
5В081200 –   Ауыл шаруашылығын энергиямен қамтамасыз ету мамандықтарының студенттері үшін
 
Алматы 2014
Құрастырушылар: В.Н. Сажин, Н.А. Генбач, Ө.М. Матаев. Мамандыққа кіріспе. Электрэнергияны алу тәсілдері және оны тарату. 5В071800- Электр энергетикасы, 5В081200 - Ауыл шаруашылығын энергиямен қамтамасыз ету мамандықтары үшін лекциялар конспектісі. - Алматы: АЭжБУ, 2014, - 39 б.
 
Электр жүйелері және электр тораптары туралы жалпы ұғымдар берілген. Электр тораптары және жүйелерінің энергетикалық шаруашылықтағы рөлі қарастырылған, электр тораптары элементтерінің номиналды кернеулері, электрэнергияның таралу жүйелерінің сипаттамасы берілген. Ауа және кабель желілері элементтерінің қиыстырмалық ерекшеліктері және электрэнергия тұтынушыларын электрмен жабдықтау жүйелері туралы жалпы мәліметтер берілген.
Көрнекі материалдар - 17, кесте - 1, библиогр. - 7 атау.
     
 Сарапшы: техн. ғылым. канд., ЭАПУ кафедрасының проф. Ю.А. Цыба
  «Алматы энергетика және байланыс университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғамының 2014 ж. шығару жоспары бойынша басылады.
           
©  «Алматы энергетика және байланыс университеті» КЕАҚ, 2014 ж.
Кіріспе
       «Мамандыққа кіріспе. Электрэнергияны алу тәсілдері және оны тарату» пәні бірінші курстың студенттерін олардың болашақ мамандығы – электр энергетикасымен, оның осы кездегі қоғамдағы мәнімен, даму тарихымен және оның техникалық прогреске әсерімен таныстырады. Студенттің болашақ мамандыққа қаншалықты қызығуына байланысты оның кейінгі студенттік, тіпте инженерлік биографиясы едәуір соған тәуелді болады. Оқу процесінде студент болашақ мамандық туралы ғана емес, жоғары оқу орнындағы жұмыс туралы да белгілі ұғымдар алады. Бұл жалпыэнергетикалық пән энергетиканың барлық бөлімдері және олардың өзара байланыстары, энергетикалық жүйелер және оларда жүріп жатқан негізгі электрэнергияны түрлендіру, жеткізу және тұтыну процестері, энергетикалық қондырғылардың жұмыс қағидалары және қиыстырмалық жасалынуы, энергетиканың осы кездегі жағдайы және даму перспективалары туралы ұғым береді.
Лекциялар конспектісі көп көрнекі материалдармен, сұлбалармен жабдықталған сегіз лекциядан тұрады.
1...4 лекцияларда электр жүйелері және электр тораптары туралы жалпы ұғымдар, электр тораптары және электрэнергетикалық жүйелердің энергетикалық шаруашылықтағы рөлі, электр тораптары элементтерінің номиналды кернеулері қарастырылады, электрэнергияны тарату жүйелерінің сипаттамасы беріледі.
5, 6  лекцияларда ауа желілерінің негізгі элементтерінің қиыстырмалары, кабель желілерінің қиыстырмалық ерекшеліктері ұсынылған.
7 лекцияда электрэнергияны қашықтыққа жеткізудің мәселелері қарастырылған.
8 лекцияда электрмен жабдықтау жүйелері туралы негізгі мәліметтер, негізгі терминдер мен анықтамалар, тұтынушылардың негізгі топтары және электрмен жабдықтау жүйелеріне қойылатын талаптар қарастырылған.
 
         1 лекция.   Электр жүйелері және электр тораптары туралы жалпы ұғымдар
 
Лекцияның мазмұны: Электр жүйелері және электр тораптары туралы жалпы ұғымдар.
.
           Лекцияның мақсаты: негізгі терминдер және анықтамалар, электрэнергиясын тарату жүйелерінің ерекшеліктері.
 
      1.1 Негізгі ұғымдар, терминдер және анықтамалар
 
     Электрэнергияны өндіру бірге жұмыс атқаратын (қатарлас) ірі электрстанцияларда көбінесе шоғырланады. Электрэнергияны тұтыну орталықтары (өндірістік кәсіпорындар, қалалар, ауылдық аудандар және т.б.) олардың көздерінен ондаған, жүздеген километрге қашық орналасқан және едәуір аймақта таралған.
Электрэнергияны жеткізу және тарату жүйесін және «өндіру- жеткізу- тұтынудың» - ң барлық құрылымын сипаттау үшін кейбір ұғымдарды, атауларды және анықтамаларды енгіземіз.
         Электр қондырғысы – электрэнергияны өндіруге, түрлендіруге, жеткізуге, таратуға немесе тұтынуға арналған аппараттардың, машиналардың, жабдықтардың және құрылымдардың жиынтығы. Электрқондырғыларын кернеу шамасы бойынша 1000 В дейінгіге (төменгі вольттік) және 1000 В жоғарғыға (жоғары вольттік) бөледі.
Электрстанция – турбо - және гидрогенераторлардың көмегімен табиғи энергия тасушыларында (көмір, газ, су және басқалар) бар энергияны түрлендіру нәтижесінде электрэнергияны өндіруге арналған электрқондырғысы.
       Қосалқы станция – трансформаторлардан (автотрансформаторлардан) және басқа ЭЭ түрлендіргіштерінен, таратушы және көмекші құрылғылардан тұратын электрэнергияны қабылдауға, түрлендіруге (трансформациялауға) және таратуға арналған электрқондырғысы. Арналымынан тәуелді қосалқы станциялар трансформаторлық немесе түрлендіргіштік - түзетуші, қозғалтқыш – генераторлық және басқа болып жасалынады. Қосалқы станция жоғарылатқыш болады, егер айнымалы ток кернеуінің шамасы төменгі кернеуден жоғарғыға түрленсе (электрстанциялардың қосалқы станциялары), және төмендеткіш – жоғары кернеуді төменгіге трансформациялау жағдайында (кәсіпорындардың, қалалардың және басқалардың қосалқы станциялары).
        Орталық электр қоректің көзі – құранды шиналарында (қысқыштарында) кернеу режимінің автоматты реттелуі жүретін ЭЭ көзі. Электрстанциялар қатарында бұл жүктеме барда кернеуді реттегіштерімен жабдықталған (РПН) трансформаторлары, реактивтік қуаттың реттелетін көздері, желілік реттегіштері және басқалары бар қосалқы станцияның шиналары. 
Таратушы құрылғы – кез – келген қосалқы станцияның құрамына кіретін электрқондырғы; электрэнергияны бір кернеуде (1000 В дейін және жоғары) қабылдауға және таратуға арналған. ТҚ - ң коммутациялық аппараттары, басқару, қорғау, өлшеу құрылғылары және көмекші құрылымдары бар.
 Қосалқы станциялармен қатар электр энергиясы таратушы пункттерде – ЭЭ бір кернеуде (трансформациясыз) қабылдауға және таратуға арналған және қосалқы станция құрамына кірмейтін құрылғыларда таралуы мүмкін.
Электрберіліс желісі – арадан алу мүмкіндігі бар қашықтыққа электрэнергияны жеткізуге арналған электрқондырғысы. Желілер ауа, кабель және өндірістік кәсіпорындарда және электрстанцияларда ток өткізгіштері және ғимараттар мен құрылымдардағы ішкі тартылымдар түрінде жасалынады.
Электрэнергия тұтынушысы, электрқабылдағышы – электрэнергияны тұтынатын немесе оны энергияның басқа түрлеріне түрлендіретін аппарат, агрегат, механизм. Тұтынушыларға әртүрлі кернеудегі қосалқы станцияларының шиналарынан электр қорегін алатын электр жүктемелерінің (ЭЖ) (үй, қыстақ, зауыт және т.б.) жиынтығы жатады. Бір қатар жағдайларда тұтынушылар ретінде тұрғын ауданның, өндірістік кәсіпорынның және басқа нысандардың электрмен жабдықталуы іске асатын қосалқы станцияларды қарастырады.
       Электрэнергияны жеткізу және тарату жүйесінің элементтері болады: қиыстырмалары және кернеулері әртүрлі электрберіліс желілері (W), ЭБЖ параметрлерін бойлық және көлденең өтемдеудің құрылғылары (ӨҚ) (көлденең өтемдеудің құрылғылары және шунттайтын реакторлар); трансформаторлық қосалқы станциялар (күштік трансформаторлар (Т) және автотрансформаторлар, ажыратқыштар, айырғыштар, бақылаушы – өлшеуші аспаптар және т.б.); реактивтік қуаттың көздері (РҚК) (конденсаторлық батареялар, синхронды және статикалық тиристорлық өтемдеушілер); қорғаныс және автоматика құрылғылары, яғни автоматтық реттегіштер (АР), релелік қорғаныс (РҚ) және апатқа қарсы (АҚ) автоматиканың құрылғылары, диспетчерлік және технологиялық басқарудың құралдары (ДТБҚ).
      Электрберіліс – бұл төмендеткіш қосалқы станцияның төменгі кернеу шиналарынан электрэнергияны алатын шоғырланған тұтынушыға станциядан электрэнергияны транзиттік беруге арналған жоғарылатқыш және төмендеткіш қосалқы станциялары бар желі.
  Электр торабы – ЭЭ электрстанциядан тұтыну және тұтынушылар арасында тарату орындарына беруге арналған түрлендіруші қосалқы станциялардың, таратушы құрылғылардың, ауыстырып қосқыш пункттердің және оларды жалғайтын электрберіліс желілерінің бірлестігі. Электр торабы электрберілістің дамыған жоғарывольттік торабына эквивалентті. Бөлек электрберіліс қысқа мағнада электр торабы болады. Дамыған электр торабы электрқондырғылардың құрамы және функционалдық арналымы бойынша электрэнергияны жеткізу және тарату жүйесін құрады.

 1.1 суреті – Электр және жылу энергиясын өндіруді, жеткізуді, таратуды және тұтынуды қамтамасыз ететін нысандардың өзара байланысы
 
        Қазіргі жағдайда бөлек электрберілістер және электрэнергияны жеткізу және тарату жүйелері түгел бөлек жұмыс атқармайды; олар жалпы электр жүктемесіне бірігіп жұмыс атқару және барлық тұтынушыларды электрэнергиямен орталықтан жабдықтау үшін электр станциялардың көбісін электрэнергетикалық жүйеге байланыстырады (біріктіреді).
      Электрэнергетикалық (электрлік) жүйе (ЭЭЖ) – режимнің ортақтығымен және өндіру, жеткізу және электрэнергияны тұтыну процестерінің үзіліссіздігімен (бір уақыттылығымен) біріктірілген электрстанциялардың электр бөлігінің, электр тораптарының (электрберіліс тораптарының) және электрэнергия тұтынушыларының (электрқабылдағыштардың), сонымен қатар басқару, реттеу және қорғаныс құрылғыларының жиынтығы.
      Энергетикалық жүйе (энергия жүйесі) – электрстанциялардың, электр және жылу тораптарының және электр және жылу энергиясын өндіру, жеткізу, тарату және тұтыну үшін қондырғылар мен құрылғылар қатарының бірлестігі.
Қондырғылар мен құрылғылар: энергия көздері – бу қазандықтары (БҚ) немесе гидротехникалық құрылымдар (ГТҚ), турбиналар (Т), генераторлар (Г); жүктемелер – электр (ЭТ) және жылу тұтынушылары (ЖТ) және басқалары.
       Электр торабына қарағанда «электрмен жабдықтау» кеңірек ұғым. Ол тұтынушыларды электрэнергиясымен қамтамасыз етуге арналған барлық электрқондырғыларды біріктіреді. 1.1 суретінен электрмен жабдықтау жүйесі энергетикалық жүйенің – электрэнергетикалық жүйенің электр бөлігіне эквивалентті екені түсінікті.
 
        2 лекция. Электр тораптары және электрэнергетикалық жүйелердің энергетикалық шаруашылықтағы рөлі
 Лекцияның мазмұны: энергетиканың мәселелері, назначение электр тораптары және электрэнергетикалық жүйелердің арналымы және дамуы.
Лекцияның мақсаты: электр тораптары және жүйелерінің энергетикалық шаруашылықтағы рөлін зерттеу.
         Электр энергиясы энергияның ең әмбебап түрі болып табылады. Ол өте берік және үнемді энергияның басқа түрлеріне түрленуі мүмкін – жылу, механикалық, жарық және т.б. Электр энергиясы автоматика, электроника құрылғыларында және т.б. маңызды қолданыс табады, бұл құрылғыларсыз аппараттар және техникалық құрылымдар мүмкін емес. Сондықтан электр энергиясы шаруашылық тіршілігінің барлық салаларында кеңінен пайдаланылады.
         Электр энергиясы электрстанцияларда өндіріледі және отынның химиялық энергиясын жылу электрстанцияларында, судың энергиясын су электрстанцияларында, атом энергиясын атом электрстанцияларында түрлендіру жолымен алынады.
 
2.1 Электр тораптары және жүйелерінің арналымы және олардың дамуы
 
Электр тораптарының негізгі арналымы тұтынушыларды электрмен жабдықтау болып табылады. Электр тораптары электр тұтынушыларын және жалпы тұтынушыларды қорек көздеріне қосуға арналған.
Бұл мәселе электрқабылдағыштардың үлкен саны және олар орналасқан маңызды аймаққа байланысты жеткілікті күрделі.
Электр тораптарының екінші арналымы электрэнергияны өндірген орыннан тұтыну орнына дейін жеткізу. Энергия көздері жиі ірі зауыттардан, елді мекендерден және тұтынудың басқа орталарынан едәуір қашықтықтарда орналасады.
Электрберіліс желілерінің дамуы электрстанциялардың өзара және тұтынушылармен бірігуін қамтамасыз етеді, яғни электрэнергетикалық жүйелерді құрайды.
Тұтынушыларды энергиямен электрэнергетикрлық жүйелерден жабдықтаудың тұтынушыларды тікелей бөлек станциялардан жабдықтағанға қарағанда едәуір техникалық – экономикалық құндылықтары бар. Бұл маңызды экономикалық тиімділіктер береді, электрмен жабдықтаудың сенімділігін және үзіліссіздігін көбейтеді, қуаттың қажет резервін жасауды жеңілдетеді.
Электрэнергетикалық жүйелердің маңызды сипатты қасиеттері болып табылады:
         1) Электрэнергияны өндіру, тарату және тұтыну процестерінің бір уақыттылығы (электрэнергияны өндіру оны тұтынумен қатаң анықталады және керісінше), мұнда энергияның түрленуі және жеткізуі жүйенің барлық элементтерінде энергияның шығындарымен ілеседі. Осыған байланысты жүйелердің жұмысын сипаттағанда ескеру қажет:
а) электрстанцияларда жабдықты жөндеуден, апаттардан және басқа себептерден болған энергияны өндірудің қажетті мәннен төмендеуі, егер бұл төмендеуді өтемдейтін қабілетті көздер (қуаттың резерві) жоқ болса, тұтынушыларға жіберілетін энергия санының төмендеуіне алып келеді;
б) тұтынушылардың энергия тұтынуының уақытша төмендеуі олардың жабдығын жөндеуге, апаттарға және басқа себептерге байланысты, жүйеде тұтынушы – реттеуіштер жоқ жағдайда осы уақыт аралығында электрстанциялар жабдығын толық пайдалануға мүмкіндік бермейді;
в) электрстанцияларда өндіретін қосынды қуат пен жүйеде тұтынатын қосынды қуат арасында теңгерімсіздік болуы мүмкін емес. Электрстанциялардың қуаты төмендегенде бір уақытта автоматты түрде тұтынатын қуат төмендейді және керісінше, бірақ мұнда әдетте электрэнергияның сапасы өзгереді.
2) Жүйеде энергия сапасын және өтпелі процестердің тиісті өтуін қамтамасыз ететін арнаулы автоматты тезәсерлі құрылғыларды қажет ететін процестердің өту тездігі.
3) Жұмыс атқарып тұрған электрэнергетикалық жүйелердің қалық шаруашылығының барлық салаларымен байланыстары энергия тұтынуының өсуінен озатын өсуі бар жүйелердің уақытында дамуын қамтамасыз етеді.
Электрэнергетикалық жүйелердің негізгі құндылықтары болады:
- генераторлар мен электрстанциялардың бірлік қуатын көбейтудің мүмкіндігі. Бұл орнатылған қуаттың 1 кВт құнын төмендетеді, сол өндірістік аудандарда энергия машиналарын жасау зауыттарының өнімділігін күрт көтеруге мүмкіндік береді;
- тұтынушыларды электрмен жабдықтаудың сенімділігін едәуір көтеру;
- әртүрлі типті электрстанциялар жұмысының тиімділігін көтеру. Мұнда су электрстанцияларының ең тиімді пайдалануы және жылу электрстанциялары жұмысының ең тиімді режимдері қамтамасыз етіледі;
- электрстанцияларда қажетті резервтік қуаттың төмендеуі.
 
2.2 Электр тораптары жұмысының шарттарын ескеру
 Электрберіліс желілері және электрстанциялар мен қосалқы станциялар жабдығы олардың жұмыс кезінде әртүрлі әсерлердің, мысалы атмосфералық, себебінен зақымдалуы мүмкін. Нәтижесінде тұтынушылардың электрмен жабдықталуы бұзылады. Электрстанциялар қатарлас жұмысқа біріккенде осы желілермен жеткізілетін қуаттардың шектеулі мәндерін ескеру керек. Шектеулі мәндерден асып кеткен жағдайда электрстанциялардың қатарлас жұмысының орнықтылығы бұзылуы мүмкін, бұл да тұтынушылардың электрмен жабдықталуының бұзылуына алып келеді.
Осыған байланысты қосымша мәселелер пайда болады:
- электрқондырғылар жұмысының ағымдағы режимін бақылау;
- оларды зақымдардан қорғау;
- олардың жұмысының ең үлкен экономикалық тиімділігін қамтамасыз ету мақсатымен режимді ұстап тұру немесе реттеу.
Апатқа қарсы автоматиканың құрылғылары болу керек, олар параметрлердің – кернеулердің, токтардың және т.б. өзгерулері бойынша зақымдарды табады және зақымдарды шектейді, мысалы, зақымдалған айландарды ағытады. Қорғаныс және автоматиканың бұл құрылғыларына белгілі талаптар қойылады.  Режимді – электрэнергияның қажетті сапасын, электрстанциялар арасындағы жүктемелердің ең тиімді таралуын, электр тораптары жұмысының ең тиімді режимін, жүргізу үшін режимдік автоматиканың құрылғыларына да тиісті талаптар қойылады.
Сонымен, электр тораптары жұмысының шарттарымен электр жүйелеріне, оның ішінде электрстанцияларға, кіретін барлық нысандар жұмысының шарттары байланысты. Тораптар жұмысының шарттарымен қорғаныс және автоматиканың барлық құрылғыларына қойылатын талаптар және торап элементтерінің ағытылуы және қосылуында пайда болатын найзағайдан қорғаныс және асқын кернеулерден қорғаныс құрылғыларына қойылатын талаптар анықталады.
 
3 лекция. Электр тораптары элементтерінің номиналды кернеулері
        Лекцияның мазмұны: электр тораптары элементтерінің номиналды кернеулері
.        Лекцияның мақсаты: электр тораптары стандартты номиналды кернеулерінің шкаласын зерттеу.
           Әрбір электр торабы оның жабдығы есептелетін тораптың номиналды кернеуімен Uном сипатталады. Номиналды кернеу электртұтынушылардың (ЭТ) қалыпты жұмысын қамтамасыз етеді, ең үлкен экономикалық тиімділікті береді және жеткізетін активтік қуатпен және электрберіліс желісінің ұзындығымен анықталады.
            ГОСТ 21128–75 айнымалы токтың 1000 В дейінгі электр тораптарының және қабылдағыштарының номиналды фазааралық кернеулерінің шкаласын ендірді: 220, 380, 660 В.
           ГОСТ 721–77 айнымалы токтың 1000 В жоғары электр тораптары номиналды фазааралық кернеулерінің шкаласын ендірді:
                  0,38, 3, 6, 10, 20, 35, 110, 150, 220, 330, 500, 750, 1150.
           3.1 кестесінде электр тораптарының жіктелуі көрсетілген, мұнда тораптар төменгі кернеуге (ТК), орта кернеуге (ОК), жоғары кернеуге (ЖК), асқын жоғары кернеуге (АЖК) бөлінген.
   3.1 кестесі – Электр тораптарының жіктелуі
 
  <1 3-35 110-220         330-750  
 
 
ТК  ОК       ЖК            АЖК      Аймақты қамту
     Арналымы
     Тұтынушылар сипаты
  Жергілікті Аудандық      
Таратушы
Коммуналды - тұрмыстық
Өндірістік
Ауылшаруашылық Аймақтық
Жүйе құраушы
                -
                -
                -           Электртұтынушылардың (электрқабылдағыштардың) қалыпты жұмысы үшін шарт орындалу керек:
                                               
        ЭТ жүктемесі тұрақты емес, ал жұмыс режимі өзгеруінен тәуелді өзгереді (мысалы, өндірістің технологиялық процесінің жүру барысына сәйкес), сондықтан торап түйіндеріндегі кернеу номиналды мәнінен тұрақты ауытқиды, бұл электрэнергияның сапасын төмендетеді және шығындарды туындатады. Электрқабылдағыштардың көбісі үшін орнықты аймақ кернеу ауытқуларының δU = ±5% мәндерімен шектелгенін зерттеулер көрсетті.
          Әдетте, желінің басындағы кернеу соңындағыдан артық және кернеу шығындарының шамасына айырмашылығы бар 
                                                      
Тұтынушы кернеуін U1 электр торабының номиналды кернеуіне жуықтатып және сапалы энергиямен қамтамасыз ету үшін генераторлардың номиналды кернеулері   ГОСТпен тораптың номиналды кернеуінен 5 % жоғары қойылған                                                   
          Жоғарылатқыш трансформаторлардың біріншіреттік орамдары тікелей генераторлардың қысқыштарына қосылғасын, олардың номиналды кернеулері U1ном бірдей болу керек
                                                 
         Төмендеткіш   трансформаторлардың біріншіреттік орамдары олар қоректенетін тораптарға байланысты тұтынушы болады, сондықтан шарт орындалу керек                                                    
            Соңғы кезде өндіріс тораптың номиналды кернеуінен 5 % көп біріншіреттік орамның кернеуі бар кернеуі 110–220 кВ төмендеткіш трансформаторларды шығарады.                                                    
                                    3.1 суреті – Кернеу эпюрасы
          Төмендеткіш және жоғарылатқыш трансформаторлардың екіншіреттік орамдары олар қоректендіретін торап үшін көз болып табылады. Екіншіреттік орамдардың номиналды кернеулері U2ном осы тораптың номиналды кернеуінен 5–10 % артық болады 
                                           
         Бұл қоректенетін тораптағы кернеудің құлауын өтемдеу үшін жасалынады. 3.1 сур. жоғарыда айтылғанды сипаттайтын кернеудің эпюрасы берілген.
 
4 лекция. Электр  энергиясын тарату жүйелерінің сипаттамасы
          Лекцияның мазмұны: электр  энергиясын тарату жүйелерінің сипаттамасы.
          Лекцияның мақсаты: таратушы электр тораптарының сипаттамаларын зерттеу.
          Таратушы тораптарының арналымы – кернеуі 6–10 кВ тұтынушыларға тікелей электрэнергияны жеткізу, электртұтыну ауданының 6–110/0,38–35 кВ қосалқы станциялары арасында электрэнергияны тарату, қуаттары ондаған, кейде жүздеген мегаватт құрайтын шағын станциялар өндіретін қуатты жинау (жылу және су).
   Осы қуаттардың уақыт өткен сайын үзіліссіз өсуі таратушы тораптардың номиналды кернеуінің тұрақты өсуіне алып келеді. Осыдан жақын уақыттарда таратушы міндеттер көбінесе тұтынушылардың бөлек топтарының электрмен жабдықтауының 6–35 кВ тораптарына жүктелетін. 110 кВ тораптарының арналымы осы ағындарды олар таралатын аймақтарға дейін жеткізуде болатын (қуатты арадан алмай).
         Трансформациялары 110 /35/6–10 кВ немесе 220/35/6–10 кВ кернеудің екі – үш сатысынан (деңгейінен) тұратын кернеуі 6– 220 кВ тораптар электрэнергияны тарату жүйесін құрайды. Орта кернеудің деңгейі (ОК) ЖК/ОК трансформациясы арқылы электрэнергияны жеткізу жүйесінің 500 кВ жоғары кернеу (ЖК) тораптарынан қоректенетін 110– 220 кВ тораптардың кернеулеріне сәйкес келеді. Төменгі кернеу деңгейі трансформациясы ОК/ТК 110- 220/6–35 кВ ОК тораптарынан немесе кернеулері 220/6–35 кВ трансформациясы ЖК/ТК ЖК тораптарынан тікелей қоректенетін кернеуі 6–35 кВ тораптармен берілген. 0,22–0,4 кВ төменгівольттік тораптар да 6–35/0,22–0,4 қосымша трансформация нәтижесінде пайда болатын төменгі деңгейге жатады.
         ОК таратушы тораптары ондаған мегаватт қуаттарды жеткізеді, ТК тораптары тұтынушыларға бірнеше жүз киловаттан бірнеше мегаваттқа дейін қуатты береді. Төменгівольттік, немесе тұтынушы тораптар, тікелей өндірістік немесе тұрмыстық арналымдағы аппараттарды қоректендіреді. Осы 0,22–0,38 кВ тораптардың қоректендіретін жүктемелерінің (өндірістіктерден басқа) қуаттары киловаттың үлесінен бірнеше киловаттқа дейін, 0,38–0,66 кВ өндірістік тораптарда жеткізілетін қуат бірнеше ондаған және сирек бірнеше жүз киловатт құрайды.
         Таратушы тораптар тұйықталмаған және тұйықталған болып жасалынады.  Тұйықталмаған жағдайда – бір қорек орталығы бар (ҚО) радиалды (4.1, а суретін қараңыз) және басты бағыттық (4.1, б суретін қараңыз) сұлбалар түрінде. Тораптың басты бағытында радиалдымен салыстырғанда өткізгіштер мен коммутациялық аппараттар аз жұмсалады. Одан басқа, АЖ аз қосынды ұзақтығы себебінен тіректердің, оқшаулағыштардың, желілік арматураның және т.б. шығыны азаяды. Сондықтан басты бағыт тораптары радиалдылардан арзан. Бірақ олардың сенімділігі төмен, өйткені бас айланның ағытылуы осы басты бағыттан қорек алып тұрған барлық электрқабылдағыштарды жұмыстан шығарады. Сонымен бірге шина өткізгіштерімен жасалған басты бағыт тораптары жоғары сенімділікті қамтамасыз етеді.
         110–220 кВ ОК таратушы тораптары электрэнергиямен электртұтынудың үлкен аудандарын жабдықтайды, сондықтан көбінесе резервтеледі, мысалы, бір қорек орталығы бар радиалды – басты бағыт сұлбалары түрінде (4.3 суретіне қараңыз). Мұнда резервтелмеген тұйықталмаған сұлбаларды резервтелген тораптың бірінші кезегі ретінде қарастыру керек – оларды ОК немесе ТК торабы бойынша резервтеу мүмкіндігінде. Қосарлы радиалды – басты бағыт торабы желіні қайталау есебінен (бір немесе әртүрлі тіректерде) тұтынушылар қорегін резервтеуді қамтамасыз етеді (4.2 суретін қараңыз). Бұл сұлба екі желінің бірқалыпты жүктелуімен сипатталады, ол шығындардың минимумына сәйкес келеді, тораптың іргелес айландарында қысқа тұйықтау токтарының көбейуін тудырмайды, жұмыс режимін нақты жүргізуге мүмкіндік береді.
 
                                  
 
             а)                                                                                            б)
а) – радиалды; б) – басты бағыттық
           4.1 суреті – Тораптың тұйықталмаған резервтелмеген түрі
ЭЛЕКТР ЭНЕРГИЯСЫН ЖЕТКІЗУ ЖӘНЕ ТАРАТУ ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
        Тұйықталмаған тораптардың артықшылықтары сұлбаның қарапайым түрі, төмен құны, өткізгіш метал және жабдықтың минималды шығындары. Апатты режимдерде асқын жүктеменің жоқтығы есепті жүргізгенде сымдардың қимасын жұмыстың қалыпты режимі бойынша таңдауға мүмкіндік береді.
         Бір ортадан қоректенетін екі радиалды резервтелмеген тораптар (4.3 суретін қар.) басты бағыттарды ұзартатын жаңа айландарды қосу есебінен дамығанда (пунктирмен көрсетілген) сақина түріндегі тұйықталған торапқа (тұзақ сұлбасы), немесе екі қорек көзі бар торапқа түрленуі мүмкін (4.4, а суретін қар.), бұл тұтынушылардың қорегін резервтеуге мүмкіндік береді.
 
                        
 
4.2 суреті – Торап сұлбасының радиалды-басты бағыттық резервтелген түрі    
4.3 суреті- Қорек орталығы біреу тораптың тұйықталған сақиналы түрі
                            
                   а)                                                                       б)
                                                 а) – бірлік; б) – қосарлы
4.4 суреті -  Екі жақтан қоректенетін тораптың түрі
          Достоинством Радиалды – басты бағыттық және сақиналы сұлбалардың құндылығы ағын таралуының ЖК торабы ағындарынан тәуелсіздігі, іргелес тораптардағы қысқа тұйықтау токтары әсерінің жоқтығы, қосалқы станцияларды қарапайым сұлбалармен қосу мүмкіндігі.
   Екі ҚО сүйенетін тұйықталған және бірлік тораптары қолданыс табуда (екі жақтан қоректенетін торап), бұл екі көз арасында едәуір аймақты қамтуға мүмкіндік береді (4.4, б суретін қар.). Екі ҚО бар бірлік торап әртүрлі көздерге қосылған басты бағыт айландарының даму нәтижесінде пайда болуы мүмкін (пунктирмен көрсетілген) ( 4.4, а суретін қар.). Мұндай сұлба 110 кВ тораптарында ауылдық жерлерді электрлендіруге және 220 кВ таратушы тораптарда, аймақтарды аз шығындармен максималды қамти отырып, қолданылады.          
    Мұндай сұлбаның мүмкіндіктері бас айландардың өткізу қабілетімен шектеледі, яғни олардың біреуі ағытылғанда тораптың барлық қосалқы станцияларының электрмен жабдықталуын қамтамасыз ету керек; трансформаторлар қуатынан тәуелді қосалқы станциялар саны шектеледі. Қосарлы сұлбаның (4.4, б суретін қар.) өткізу қабілеті жоғары, ол қалаларды электрмен жабдықтау жүйелерінің 110 кВ тораптарында, және ұзартылған тұтынушыларды – электрлендірілген темір жолдар мен құбыр өткізгіштерін электрмен жабдықтайтын 110–220 кВ тораптарында қолданылады.
                  
4.5 – Тораптың күрделі – тұйықталған түрі
           Көзге қысқа жолмен жалғаумен салыстырғанда желінің қосынды ұзындығын төмендету мақсатымен жақын пункттерде жаңа қосалқы станцияларды қосу электрмен жабдықтаудың жоғары сенімділігі бар күрделі – тұйықталған (көп контурлы) сұлбаларды жасауға алып келеді (4.5 суретін қар.). Есеп, режимдерді талдау, тұйықталған тораптарды қорғау, оларды басқару – тұйықталмаған тораптарға қарағанда күрделі мәселелер. Күрделі – тұйықталған тораптар радиалды – басты бағыттықтардан қымбат; оларды пайдалану электрмен жабдықтау үзілістерінің үлкен құнында ғана тиімді, мысалы,  үлкен қалаларды электрмен жабдықтау жүйелерінде.
              
4.6 суреті – Екі номиналды кернеудің күрделі – тұйықталған түрі
НН 0,38–35 кВ ТК таратушы тораптарын көбінесе бір немесе екі ортадан қорек алатындай, тұйықтамай радиалды және басты бағыттық етіп жасайды (4.1, 4.2, 4.3 суреттерін қар.), (4.4,  4.5 суреттерін қар.). Кейбір жағдайларда бұл тораптар тұйықталады (  4.3,  4.4, а суреттерін қар.), бірақ эксплуатацияда тұйықталмаған режимде қолданылады (мысалы, қалалық тораптарда).
          ТК таратушы тораптарының басты ерекшелігі – олардың көптігі. Трансформаторлық пункттерінің, торап айландарының саны торап кәсіпорнының аймағында бірнеше жүзге жетеді. Сондықтан осы тораптарда кернеу режимін өзгерту, жақсарту үшін қарапайым арзан құрылғыларды пайдаланады: автоматты реттеуі жоқ трансформаторлар және көбінесе реттелмейтін конденсаторлық батареялар. ТК таратушы тораптары және әсіресе 0,38–10 кВ тораптары қатты тармақталған, үлкен қосынды ұзақтықпен сипатталады.
          
          5 лекция. Электрберіліс ауа желілерінің негізгі элементтерінің қиыстырмалары
 
                 Лекцияның мазмұны: ауа желілерінің сымдары және найзағайдан қорғайтын тростар, АЖ тіректері, оқшаулағыштар және желілік арматура.
       
 Лекцияның мақсаты: электрберіліс ауа желілерінің қиыстырмалық ерекшеліктерін зерттеу.
          5.1 Жалпы баптар
 
    Электрберіліс ауа желілері (АЖ) электрэнергияны сымдармен қашықтыққа жеткізуге арналған. Негізгі қиыстырмалық элементтері болатындар сымдар, найзағайдан қорғайтын тростар, тіректер, оқшаулағыштар және желілік арматура. Сымдар электрэнергияны жеткізуге арналған. АЖ найзағайдың асқын кернеулерінен қорғау үшін тіректердің жоғары жағындағы сымдардың үстінен найзағайдан қорғайтын тростарды монтаждайды.
   Тіректер сымдар мен тростарды жер немесе судың деңгейінен белгілі биіктікте ұстайды. Оқшаулағыштар сымды тіректен оқшаулауға арналған. Желілік арматура сымды оқшаулағыштарға және оқшаулағыштарды тіректерге бекітуге арналған.
    Ең кеңінен тараған бір – және екітізбекті АЖ. Үшфазалық АЖ бір тізбегі әртүрлі фазалардың сымдарынан тұрады.  Екі тізбек те бір тіректе жайғасулары мүмкін.
 
    5.2  АЖ сымдары және найзағайдан қорғайтын тростар
 
       АЖ – де көбінесе оқшауланбаған (жалаңаш) сымдар қолданылады. Қиыстырмалық жасалынуы бойынша сымдар бір – және көпсымды, қуыс болады (5.1 суреті). Бірсымды, көбінесе болат сымдар, төменгівольттік тораптарда шектеулі пайдаланылады. Иілгіш және механикалық беріктілігі жоғары болу үшін сымдарды бір металдан (алюминий немесе болат) көпсымды және екі металдан (құрамдастырылған) – алюминий және болаттан жасайды. Сымдағы болат механикалық беріктілікті көбейтеді.
         Механикалық беріктіліктің шарттарынан, маркалары А және АКП алюминий сымдарын (5.1 суреті) кернеуі 35 кВ дейінгі АЖ қолданады. 6–35 кВ ауа желілері де болаталюминий сымдарымен жасалынады, ал 35 кВ жоғары желілер тек болаталюминий сымдарымен монтаждалады.
 
                а - бірсымды; б – көпсымды; в – болаталюминий;
                   г – толтырғышы бар көпсымды; д – қуыс.
                5.1 суреті -  АЖ оқшауланбаған сымдарының қиыстырмалары
 
         Болаталюминий сымдарының болат өзекшесінің айналасында алюминий сымдарынан жасалған ораулары бар. Болат бөлігі қимасының ауданы әдетте 4...8 есе алюминийдікінен аз, бірақ болат барлық механикалық жүктеменің шамамен 30...40 % қабылдайды; мұндай сымдар ұзын өткіндері бар желілерде және ауа - райы жағдайы ауыр аймақтарда пайдаланылады (көк мұз кемерінің қалыңдығы үлкен). Болаталюминий сымдарының маркасында алюминий және болат бөліктерінің қимасы көрсетіледі, мысалы, АС 70/11, және датқа қарсы қорғанысы туралы мәліметтер, мысалы, АСКС, АСКП – АС сияқты сымдар, бірақ өзекшесі (С) немесе сымның барлығы (П) датқа қарсы маймен толтырылған; АСК – АС сияқты сым, бірақ өзекшесі полиэтилен үлпегімен жабылған. Датқа қарсы қорғанысы бар сымдар алюминий және болатқа бұзатын әсер жасайтын қоспаларымен ауасы ластанған аудандарда қолданылады. Сымдардың қима аудандары Мемлекеттік стандартпен нормаланған. Өткізгіш материалының шығыны өзгермегенде сымдар диаметрінің өсуі диэлектриктен жасалған толтырғышы бар сымдарды және қуыс сымдарды қолданумен іске асады (5.1, г, д суреті).
 Қазіргі уақытта шетелде сымдардың жаңа қиыстырмалары кеңінен қолданылуда. Бұл сериясы AERO–Z қомақты сымдары (5.2 суреті) және жоғары температуралы сымдар. Бұл сымдарды қолдану оларды пайдаланғанда келесі құндылықтарды берді:
      - қолданыстағы желілердің өткізу қабілеті өсті;
    - ЭБЖ тіректеріне түсетін сымдар серпілуінің механикалық жүктемелерінің төмендеуі;
      - сымдар мен тростардың датқа шыдамдылығының өсуі;
     - сыртқы әсерлердің себебінен, оның ішінде найзағайдың соғу нәтижесінен, бірнеше сыртқы сымдардың біршама зақымдалғанында сымның үзілу мүмкіндігінің төмендеуі;
       - қар жабысқанда немесе мұз пайда болғанда сымдардың механикалық қасиеттерінің жақсаруы.
 

            
5.2 суреті – AERO – Z сымының қиыстырмасы
 
          5.3 Ауа желілерінің тіректері
 
    АЖ тіректері анкерліктерге және аралықтарға бөлінеді. Бұл тіректердің сымдарды ілу тәсілімен айырмашылығы бар. Аралық тіректер оқшаулағыштар гирляндаларының көмегімен сымдарды сүйемелдейді. Анкерлік тіректер сымдарды керуге арналған. Аралық тіректер арасындағы қашықтық аралық өткін немесе қарапайым өткін деп, ал анкерлік тіректер арасындағы қашықтық – анкерлік өткін деп аталады.
    Анкерлік тіректер АЖ - ң ерекше жауапты нүктелерінде сымдарды қатты бекіту үшін арналған: маңызды инженерлік құрылымдардың қиылыстарында (мысалы, темір және автомобиль жолдарының), АЖ соңдарында және оның айландары түзулерінің соңдарында. Анкерлік тіректер аралықтардан маңызды күрделі және қымбат, және сондықтан әр желіде олардың саны минималды болу керек.
   Желінің бұрылатын нүктелерінде бұрыштық тіректерді орнатады. Олар анкерлік немесе аралық типті болуы мүмкін.
    АЖ – де типтері келесі арнаулы тіректер қолданылады: транспозициялық – тіректердегі сымдардың орналасу тәртібін өзгерту үшін; тармақтық – негізгі желіден тармақ жасау үшін; өтпелі – өзендерден, шатқалдардан және т.б. өту үшін.
    Материалы бойынша тіректер ағаш, метал және темірбетон тіректеріне бөлінеді.
    Ағаш тіректері 110 кВ дейінгі АЖ – де, негізінде орман қорларымен бай аудандарда қолданылады. Ағаш тіректерінің кемшілігі – ағаштың шіруге ықпалдығы және соған байланысты аз қызмет мерзімі.
     Метал тіректері (болат)  35 кВ және жоғары АЖ – де қолданылады, жоғары механикалық беріктілігі бар және қызмет мерзімі үлкен (5.3 суреті). Бірақ оларға металдың үлкен мөлшері қажет және оларды үнемі сырлап тұру керек.         
    Темірбетон тіректері (5.4 суреті) 500 кВ дейінгі кернеулердің барлық кластары үшін қолданылады, қызмет мерзімі ағаштікінен ұзақ, бөлшектері даттанбайды, эксплуатацияда қарапайым және сондықтан кеңінен тараған. Олардың құны аз, бірақ массасы үлкен, бетон беті салыстырмалы омырылғыш және көлденең майысуға беріктілігі аз.  
          
               а)                  б)                      в)                         г)
 а – 35...330 кВ мұнаралы типті аралық біртізбекті; б – 35...330 кВ мұнаралы типті аралық екітізбекті; в – 110...330 кВ тартулардағы аралық біртізбекті ; г – 500 – 750 кВ аралық еркін тұрған («рюмка» типті).
5.3 суреті -  АЖ – де метал тіректерін қолдану және тіректердің типтері
 
          а)                         б)                             б)                              г)
 а – аралық 6–10 кВ;  б – тартулардағы 35 ... 220 кВ анкерлік - бұрыштық біртізбекті; в – 110 – 220 кВ аралық екітізбекті; г – 330 – 500 кВ аралық біртізбекті порталды.
5.4 суреті -  АЖ – де темірбетон тіректерін қолдану және тіректердің типтері
       
    5.4  Оқшаулағыштар және желілік арматура
 
    Оқшаулағыштар фарфордан немесе шыныққан шыныдан жасалынады және екі түрі болады: ұшты – 1 кВ дейінгі және 6 –35 кВ желілері үшін; 35 кВ желілерінде олар сирек қолданылады – тек аз қималар үшін; ілмелі  - 35 кВ және жоғары желілер үшін. Ілмелі оқшаулағыштар сымды сүйемелдейтін гирляндаларға аралық тіректерде, ал керілетін  гирляндалар – анкерлік тіректерде жиналады.
                         
                       
                                    а)                                  б)
а - кернеуі 1 кВ дейінгі; б - кернеуі 10 кВ.
5.5 суреті – Ұшты фарфор оқшаулағыштары
     Ілінетін гирляндаларда сым тек қысқыштардың көмегімен сүйемелденеді, керілетіндерде – қатаң бекітіледі. Керілетін гирляндалар сүйемелдейтіндерге қарағанда ауыр жағдайда болады. Сондықтан 110 кВ дейінгі желілерде оқшауламалар саны біреуге артық болады.
                    
                                      
                                      а)                                      б)
5.6 суреті - ПФ (а) және ПС (б) ілінетін оқшаулағыштары
 
Соңғы кезде эксплуатацияда полимерлік қорғаныспен қапталған шыны пластигінен жасалған жоғары берік сырықтарының негізіндегі ұзынсырықты оқшаулағыштар кеңінен қолданылады (5.7 суреті).
                         
 а) – этиленпропилен мономерлерінен жасалған тарелкаларымен; б –кремнийорганикалық резинадан жасалған дамыған бетімен; в) – сырықтың фторопласт қорғаныс қабатымен және фторопластық тарелкаларымен.
5.7 суреті – Полимерлік оқшаулағыштар
 
Осы кездегі полимерлік оқшаулағыштың құрамалы қиыстырмасы бар, оның бөліктері өздерінің белгілі функцияларын орындайды. Оқшаулағыштың көтеретін компоненті ретінде бір жаққа бағытталған шыныпластик сырық қолданылады. Ол полимерлік байланыстыратын құраммен бірге жалғанған және жоғары механикалық беріктілігі бар ондаған мың жіңішке шыны талшықтардан тұрады. Сенімді жұмысын қамтамасыз ету үшін оқшаулағыштың бетімен токтың ағып кету жолының ұзындығын көбейту үшін ластанған атмосфера жағдайында шыныпластигі сырығына оқшаулағыш тарелкалары бекітіледі. Тарелкалар көтеретін шыныпластигі сырығын даттың барлық түрлерінен, атмосфералық және химиялық әсерлерінен қорғайтын қабығында бекітіледі. Оқшаулағыштың көтеретін ұштарында арқауы салынған метал ұштары оқшаулағыштың қажетті беріктілігін және сенімділігін қамтамасыз етеді. Мұндай оқшаулағыштар кернеудің тиісті кластарының АЖ – де толық гирляндаларды ауыстыруға мүмкіндік береді, сонымен АЖ сенімділігін қамтамасыз етеді. Полимерлік оқшаулағыштардың массасы тарелкалы оқшаулағыштардың тиісті гирляндаларының массасынан 5 ... 20 есе аз. Бұл мұндай оқшаулағыштардың тасымалдағанда, АЖ монтаждағанда және эксплуатациясында құндылығын қамтамасыз етеді.
 
     6 лекция. Кабель желілерінің қиыстырмасы туралы негізгі мәліметтер
 
      Лекцияның мазмұны:   күштік кабельдің негізгі элементтері.
          Лекцияның мақсаты: күштік кабельдердің қиыстырмалық ерекшеліктерін және олардың сипаттамаларын зерттеу.
          
      Күштік кабельдер бір – бірінен және жерден оқшауланған бір немесе бірнеше ток өткізетін талсымдардан тұрады. Оқшауламаның сыртынан оны ылғалдан, қышқылдардан және механикалық зақымдардан сақтау үшін қорғаныс қабығын және қорғаныс қабаттары бар болат таспадан жасалған құрсауды салады. Ток өткізетін талсымдар, әдетте, алюминийден бірсымды және (қимасы 16 мм2 дейін) көпсымды болып жасалынады.
      Оқшаулама ток өткізетін талсымдарға таспа түрінде салынатын арнаулы минералды маймен қаныққан кабель қағазынан жасалынады. Кабельдерді тік және тік көлбеулі трассаларда төсегенде кабель бойымен қанықтыратын құрамның жылжуы мүмкін. Сондықтан мұндай трассалар үшін оқшауламасы аз қаныққан және қанықтыратын құрамы ақпайтын оқшауламалары бар кабельдер жасалынады.
      Оқшауламаның сыртынан оны ылғал және ауадан сақтау үшін салынатын қорғаныс қабаттары қорғасыннан, алюминийден немесе поливинилхлоридтен болады. Алюминийден жасалған қабығы бар кабельдерді кеңінен пайдалану ұсынылады. Қорғасын қабығы бар кабельдер судың астында, көмір және тақта тас шахталарында, аса қауіпті белсенді даттанатын орталарда төсеуге арналған. Қалған жағдайларда қорғасын қабығы бар кабельдерді таңдауды арнайы техникалық деңгейде негіздеу керек.
     Қорғасын, алюминий немесе поливинилхлорид қабықтарды механикалық зақымдардан қорғау керек. Ол үшін қабыққа болат немесе сымдардан жасалған құрсауды салады. Алюминий қабық және болат құрсау өз кезегінде даттан және химиялық әсерден қорғалуға тиісті. Ол үшін қабық пен құрсау арасында ішкі және сыртқы қорғаныс қабаттарын салады. Ішкі қорғаныс қабаты (немесе құрсау астындағы жастық) – бұл қаныққан мақтақағаз иірген жібінен (пряжи) немесе кабельдік сульфат қағазынан жасалған кендір қабаты (джутовая прослойка). Осы қағаздың үстіне тағы екі поливинилхлорид таспаларын салады.  Сыртқы қорғаныс қабаты да датқа қарсы құраммен қаныққан кендірден тұрады. Өртке қауіпті туннельдерде және басқа жерлерде жанбайтын қорғаныс қабаттары бар арнаулы кабельдерді қолданады.
     6.1 суретінде оқшауламасы қағаз 1 – 10 кВ үшталсымды кабель көрсетілген.
2139315635       1 – алюминий ток өткізетін талсымдар; 2 – маймен қаныққан қағаз (фазалық оқшаулама); 3 – кендір толтырғыштары; 4 – маймен қаныққан қағаз (белдік оқшаулама); 5 – қорғасын немесе алюминий қабығы; 6 – кендірден жасалған қабат; 7 – болат таспа құрсауы; 8 -  кендір қабаты.
6.1 суреті – Секторлық талсымдары бар кернеуі 1-10 кВ   үшталсымды кабельдің құрылысы
 
    Кабельдердің маркалары олардың қиыстырмасын сипаттайтын сөздердің бастапқы әріптерінен тұрады. Бірінші А әрпі алюминий талсымдарына сәйкес келеді. Кабельдердің қабықтары әріптермен белгіленеді: А – алюминий, С – қорғасын, В – поливинилхлорид, Н – резина, наирит; П – полиэтилен; талсымдары бөлек қорғасындалған кабельдер О әрпімен маркаланады. Әртүрлі құрсауланған қорғаныс қабаттары бар кабельдердің маркалары келесі әріптермен белгіленеді: Б – болат таспалар, П – жалпақ болат мырышталған (оцинкованные) сымдар, К -  сондай сымдар, бірақ жұмыр.
    Кабельдің маркасымен қатар әдетте кабельдің ток өткізетін талсымдарының саны мен қимасын көрсетеді. Мысалы,  ААБ 3х120 мәнісі: талсымдары алюминий, алюминий қабығындағы, болат таспалармен құрсауланған, қимасы 120 мм2 үш талсымы бар кабель.
    Газбен толтырылған кабельдер 10 – 110 кВ кернеулерінде қолданылады. Бұл компаундтың салыстырмалы аз санымен қаныққан оқшаулайтын қағазы бар қорғасындалған кабельдер. Кабель инерттік газдың аз мөлшерден тыс қысымында тұрады (әдетте азот), бұл қағаздың оқшаулама қасиеттерін едәуір көтереді. Қысымның тұрақтылығы кеткен газдың үзіліссіз орын толтыруымен өтемделеді.
   Кернеуі 110 және 220 кВ айнымалы токтың кабельдері маймен толтырылып жасалынады. Май қысымда болады. Осыған байланысты орта (110 кВ тораптары үшін) және жоғары (220 кВ үшін) қысымдардың кабельдерін айырады. Майдың қысымы желі трассасында орнатылған қысым бактарымен сүйемелденеді. Майдың қысымы тесілудің негізгі себептерінің бірін жойып, ауа мен иондалудың пайда болуын болдырмайды. Майдың ағатын орындарын табу үшін кабельдер май қысымының сигнализациясымен жабдықталады.
Соңғы кезде эксплуатацияда оқшауламасы тігілген полиэтиленнен жасалған кабельдер кеңінен қолданылуда (6.2 суреті).

  1 – ток өткізетін талсым; 2 – тігілген полиэтиленнен жасалған оқшаулама; 3 – белдік оқшаулама; 4 – тоқылмаған материалдан жасалған біріктіретін таспа; 5 – полиэтиленнен жасалған белдік оқшаулама; 6 – екі болат таспадан жасалған құрсау; 7 – битум; 8 – полиэтилентерефталат үлпегінен жасалған орам; 9 – полиэтиленнен жасалған қабық.
6.2 суреті – Оқшауламасы тігілген полиэтиленнен жасалған кабельдің қиыстырмасы
 Қазіргі уақытта Еуропа және Американың өндірісі дамыған елдерінде іс жүзінде күштік кабельдер нарығының 100% оқшауламасы тігілген полиэтиленнен жасалған кабельдер алады. Оқшауламасы қаныққан қағаз кабельдерінен оқшауламасы тігілген полиэтиленнен жасалған кабельдерге өту эксплуатация жасайтын ұйымдардың кабельдердің техникалық параметрлеріне қоятын талаптарының өсуімен байланысты. Мұнда бұл кабельдердің құндылықтары айқын.
Олардың кейбіреулерін қарастырайық:
- жоғары өткізу қабілеті;
- аз салмағы, аз диаметрі және иілу радиусы;
- төменгі зақымдалуы;
 - полиэтилен оқшауламасының тығыздығы аз, салыстырмалы диэлектрлік өтімділігі және диэлектрлік шығындар коэффициенті мәндерінің аздығы;
 - күрделі трассаларда төсеу;
 - арнаулы жабдықты пайдаланбай монтаждау;
 - төсеудің өзіндік құнының едәуір төмендеуі.
          Оқшауламасы тігілген полиэтиленнен жасалған кабельдерінің ерекше қасиеттері қолданылатын оқшаулама материалына байланысты. Полиэтилен қазіргі уақытта кабельдерді жасағанда ең көп қолданылатын оқшаулама материалдарының бірі болып табылады. Бірақ бұрыннан термопластикалық полиэтиленнің маңызды кемшіліктері бар, олардың бастысы балқу температурасына жақын температураларда механикалық қасиеттерінің күрт нашарлауы. Бұл проблеманың шешімі тігілген полиэтиленді қолдану болды.
 
   7 лекция. Электрэнергияны қашықтыққа жеткізу
         Лекцияның мазмұны: энергияны айнымалы және тұрақты токпен қашықтыққа жеткізу.
        Лекцияның мақсаты:  энергияны айнымалы және тұрақты токпен қашықтыққа жеткізу мүмкіндіктерін зерттеу.
 
          7.1 Энергияны айнымалы токпен жеткізу
 Электрберіліс желілерін құру қажеттілігі кең аймақтарда таралған майда қабылдағыштарға байланысты тұтынушылардан қашық орналасқан ірі электрстанцияларда негізінде электрэнергияның өндірілуімен түсіндіріледі.
         Кейбір ауданда бөлек тұтынушылар арасында электрэнергияны тарату және энергия жүйелерін байланыстыру үшін арналған желілер үлкен және қысқа қашықтықтарға жасалынуы және әртүрлі қуаттарды жеткізуге арналуы мүмкін. Қашық берілістер үшін өткізу қабілетінің, яғни барлық шектеуші нышандарды ескергенде желімен жеткізетін ең үлкен қуаттың, үлкен мағынасы бар.
         Электрберіліс желілері жауапты құрылымдардың категориясына жатады, олардың сенімді жұмысы әртүрлі өтемдеуші құрылғыларын және автоматты реттеу мен басқару қондырғыларын қолданумен қамтамасыз етіледі.
         Айнымалы токтың ауа желілері үшін олар жеткізетін максималды қуат шамамен кернеудің квадратына пропорционалды және беріліс ұзындығына кері пропорционалды деп есептеуге болады. Құрылыс құнын да кернеуге пропорционалды қабылдауға болады. Сондықтан электрэнергияны қашықтыққа жеткізудің дамуында өткізу қабілетін көтерудің негізгі құралы ретінде кернеуді көбейту тенденциясы байқалады. Бірінші электрберіліс желілерін жасағаннан бері шамамен әрбір 10...15 жылда кернеу 1,5...2 есе өсірілді. Кернеудің өсуі желілердің ұзақтығын және жеткізетін қуаттарды көбейтуге мүмкіндік берді. Өткен ғасырдың 20 – шы жылдары 100 км максималды қашықтыққа жеткізілді, 30 – шы жылдары бұл қашықтықтар 400 км дейін көбейді, ал 60 – шы жылдары желілердің ұзындығы 1000...1200 км жетті. 70 – ші жылдардың соңында ұзындығы шамамен 2500 км кернеуі 1150 кВ желі құрылды.
         Желілердің өткізу қабілетін көтеруге негізінде кернеуді көбейту есебінен жетеді, бірақ жеткізетін қуатты шектейтін параметрлердің әсерін азайтатын желілердің қиыстырмасын өзгертудің де, әртүрлі қосымша өтемдеуші құрылғыларды ендірудің де едәуір маңызы бар. Мысалы, кернеуі 330 кВ және жоғары желілерде әр фазада сымдарды өзара электрлік байланысқан бірнеше өткізгіштерге ыдыратады, мұнда желілердің параметрлері маңызды жақсарады (олардың реактивтік кедергісі азаяды); тізбектелген деп аталатын өтемдеуді қолданады – желіге конденсаторларды қосу және т.б.
 
 7.2 Тұрақты токпен энергияны жеткізу
 
Тұрақты токты жеткізудің негізгі элементтері жоғарывольттік тиристорлық блоктар, олардан түрлендіруші қосалқы станциялардың сұлбалары жиналады. Тұрақты ток берілісінде электрэнергияны өндіру және тұтыну айнымалы токта жасалынады. Электрберіліс желісінде кернеуді көбейту үшін вентильдік орамдары тізбектеліп қосылған көпірлер ретіндегі әдеттегі трансформаторлардың көмегімен көтереді. Бұл желі кернеуін қосылған көпірлер санынан тәуелді көбейтуге мүмкіндік береді.
Тұрақты токты жеткізу жүйелердің біреуімен жүргізілуі мүмкін: «полюс – жер», «екі полюс – жер».
Тұрақты токтың беріліс тізбегі деп «екі полюс – жер» жүйесі, жартылай тізбек деп – «бір полюс – жер» жүйесі саналады. «Полюс – жер» сұлбасы бойынша кернеуі салыстырмалы жоғары емес тұрақты токтың қуаты аз берілістері жасалынады. «Екі полюс – жер» сұлбасы бойынша тұрақты токтың қуаты жоғары берілістері жасалынады.
Тұрақты ток берілісінде желінің жіберетін соңындағы түзетуші қосалқы станциясында айнымалы ток тұрақты токқа түрленеді, желімен тұрақты ток және тек активтік қуат беріледі. Қабылдаушы жағында тұрақты ток қайтадан айнымалыға түрленеді (инверторланады), ал қабылдаушы жүйеге айнымалы ток барады. Түзетуші және инверторлық қосалқы станциялар жұмыс кезінде айнымалы токтың торабынан қабылдаушы және жіберетін жақта реактивтік қуатты тұтынады.
Жоғары кернеудің тұрақты тогымен энергияны жібергенде айнымалы токтың желілеріне тән көп қиындықтар жойылады: орнықтылық шарттары бойынша берілетін қуатты шектеу, байланысатын энергия жүйелерінің синхронды жұмысының қажеттілігі және басқалары. Сонымен қатар беріліс соңдарында орналасқан түрлендіруші қосалқы станцияны салғанда және эксплуатациялағанда қиындықтар пайда болады. Бірқатар жағдайларда тұрақты токпен энергияны жіберу, әсіресе энергия жүйелерін байланыстыратын қашық қоректендіруші магистральдарды салғанда, едәуір техникалық – экономикалық нәтиже беруі мүмкін.
Айнымалы ток берілісімен салыстырғанда тұрақты ток берілісінің негізгі артықшылықтары:
 - желінің арзандығы және қарапайымдылығы;
-   желінің екі тәуелсіз жартылай тізбектен тұруына байланысты үлкен сенімділігі;
-   берілетін қуат шегінің орнықтылықтан емес, тек экономикалық мақсаттардан ғана тәуелділігі, өйткені берілістің орнықтылығы негізінде инвертормен анықталады және желінің ұзындығынан тәуелді емес;
-  әртүрлі жиіліктің жіберетін және қабылдайтын жүйелерінің арасындағы синхронсыз байланысты іске асыру;
-   кері сым ретінде жерді пайдалану мүмкіндігі;
-  үлкен су кеңістіктерін өткенде кабельдердің арзандауы;
-  генераторлар айналуының айнымалы жылдамдығында ГЭС – тен жұмыс атқару мүмкіндігі, бұл судың ағу шарты бойынша турбиналарды үнемді пайдалануға мүмкіндік береді;
- тәжге шығындардың азаюы.
   Тұрақты токты жіберудің кемшіліктері:
-   вентильдер мен басқа аппаратураның үлкен санынан тұратын қосалқы станциялар қиыстырмасының күрделілігі;
-   көп тізбектелген элементтердің болуына байланысты жабдықтың бөлек элементтері бойынша кернеудің бірқалыпты таралуының қиындығы;
-   беріліс жұмысында түрлендіргіш құрылғылар өндіретін жоғары гармоникалардың себебінен қабылдағыш және жіберетін тораптың кернеу және ток формасының бұрмалануы;
-  қабылдаушы тораптағы кернеудің төмендеулерінде, әсіресе симметриясыз төмендеулерде, инвертордың орнықсыздығы;
-  қуатты алу қиындықтары, өйткені тұрақты ток ажыратқышы – өте ірі және күрделі құрылым;
-  ауа желілері және аппараттардың оқшаулағыштарында тұрақты кернеудің әсерінен отыратын шаңның едәуір әсері;
-  жеке доғалардың оқшаулағыштарда пайда болуының жоғары қаупі, ұзақ эксплуатация жағдайларында олар сыртқы оқшауламаның разрядтық кернеулерін төмендетуге алып келеді;
-    әсіресе нашар ауа – райы жағдайында, ақыба токтарының көбейуі және ілінетін және тіректі оқшаулағыштардың элементтерінде тұрақты кернеудің бірқалыпты тарамауына байланысты, желілік оқшаулама жұмысының нашарлауы.
Қарастырылған электрберілістердің аталған техникалық – экономикалық көрсеткіштері әрбір электрберілістің құндылықтары мен кемшіліктерін көрсетеді. Осыған байланысты энергия жүйелерін жобалағанда, беріліс типін таңдағанда, жаңа электржабдығын ойластырып жасағанда әр электрберілістің ерекшеліктерін ескеріп, оның қолданудағы ыңғайлы аймағын объективті табу керек.
 
 
   
8 лекция. Электрмен жабдықтау жүйелері туралы негізгі мәліметтер
 Лекцияның мазмұны: электрэнергияның тұтынушылары, электрмен жабдықтау жүйелеріне қойылатын талаптар.
 Лекцияның мақсаты: электрэнергия тұтынушыларының сипаттамасы, электрмен жабдықтау жүйелеріне қойылатын талаптарды зерттеу.
Негізгі терминдер мен анықтамалар
      Электрмен жабдықтау деп тұтынушыларды электрэнергиямен қамтамасыз етуді айтады, электрмен жабдықтау жүйесі – тұтынушыларды электрэнергиямен қамтамасыз етуге арналған электрқондырғылардың жиынтығы. Электрмен жабдықтау жүйесі ауданды, қаланы, кәсіпорынды электрмен жабдықтайтын өзара байланыстағы электрқондырғылардың жиынтығы деп те анықталуы мүмкін.
        Тұтынушы –электрэнергия қабылдағыштары электр торабына қосылған және электрэнергиясын пайдаланатын кәсіпорын, мекеме, аймағы бөлек цех, құрылыс алаңы, пәтер.
        Электрэнергия қабылдағышы – электрэнергияны пайдалану үшін энергияның басқа түріне түрлену жүретін құрылғы (аппарат, агрегат, қондырғы, механизм) (немесе электрлікке, бірақ басқа параметрлермен).
       Арналымы жалпы электрмен жабдықтау жүйесі – әртүрлі тұтынушыларды электрэнергиямен қамтамасыз етуге арналған энергиямен жабдықтайтын ұйымның электрқондырғылары мен электр құрылғыларының жиынтығы.
        8.2   Электрэнергия тұтынушыларының негізгі топтары
 
       Орындайтын функцияларынан, энергия жүйесінен қоректену сұлбасын қамтамасыз ету мүмкіндіктерінен, электрэнергия және қуаттың шамасынан және тұтыну режимдерінен, электрэнергияны пайдалану ережелерінің ерекшеліктерінен тәуелді электрэнергия тұтынушыларын келесі негізгі топтарға бөлу қабылданған:
       - өндірістік және соларға теңестірілген;
       - коммуналдық - тұрмыстық;
       - электрлендірілген көлік;
       - өндірістік ауылшаруашылық.
        Өндірістік кәсіпорындар электрэнергияның 30 дан 70% дейін тұтынады. Өндірістік тұтынудың едәуір айырмашылығы әртүрлі елдердің индустриалдық дамуы мен ауа – райы жағдайларымен анықталады; индустриалды дамыған елдер үшін бұл энергия тұтынудың 50-70% санды мәндері бар. Бұл топқа машина жасау, қара және түрлі – түсті металлургия, химия өндірісінің, құрылыс материалдарының және көптеген басқа өндірістердің кәсіпорындары кіреді.
 Электрқабылдағыштардың қосынды орнатылған қуаттары және оларға сәйкес өндірістік кәсіпорындардың электр жүктемелері өте кең шектерде өзгереді, шамамен мегаватт бірліктерінен (металды өңдеу, майда машина жасау және т.б.) 300-500 МВт және жоғарыға дейін (ірі машина жасау, қара металлургия, алюминий мен басқа түрлі – түсті металдардың электролизі). Сонымен бірге кәсіпорындардың негізгі бөлігі үшін 30-150 МВт арасындағы қуаттар кездеседі.
 Коммуналды – тұрмыстық тұтынушыларды электрмен жабдықтау. Бұл топқа қалалар мен елді мекендердің тұрғын аудандарында орналасқан ғимараттардың кең ауқымы жатады. Бұл – тұрғын ғимараттары, әкімшілік – басқару ғимараттары, оқу және ғылыми мекемелері, денсаулық сақтау, мәдени – бұқаралық, қоғамдық тамақтану және т.б. ғимараттары. Тұрғын және қоғам ғимараттарында электрқабылдағыштардың орнатылған қуаты (типінен, қабаттар және тұрғын секциялар санынан тәуелді) 100 - 200 кВт – тан мегаватт бірліктеріне дейін құрайды.
 Бұл арналымдағы ғимараттардың осы кездегі электрқабылдағыштарының негізгі типтері электр жарықтандырудың аспаптары, қыздыратын аспаптар (плиталар, жылыту, ыстық су), тоңазытқыштар, ауа қоңдаушылары және электрондық типті әртүрлі аспаптар (аудио - видеотехника, және т.б.). Жарықтандырушы қондырғыларда қыздыру шамдарының және қыздыратын электрқабылдағыштардың көптігі ғимараттардың кірмелеріндегі жүктемелердің тәулік максимумдер сағаттарында қуат коэффициенттерінің жоғары мәндерін анықтайды (0,9 - 0,95).
 Электрлендірілген көлікті электрмен жабдықтау. Тұрақты токтағы электр көлігінің түзетуші қосалқы станциялары (қалалық, өндірістік, қалааралық) және айнымалы токтағы қалааралық электр көлігінің төмендеткіш қосалқы станциялары электрэнергетикалық жүйелердің электр тораптарынан электрэнергиямен қоректенеді. Сонымен қатар қалалық электр көлігінің қосалқы станциялары (трамвай, троллейбус, метрополитен) қалалардың аймағында орналасады және қалалық тораптардың электрэнергия тұтынушылары болады. Энергия жүйелерінің электр тораптарынан тікелей қоректенетін қалааралық көліктің төмендеткіш қосалқы станциялары әдетте елді мекендердің маңайында немесе жақын орналасады. Қалааралық көліктің төмендеткіш қосалқы станциялары 35-110-220 кВ тораптарынан қорктенеді.
Электр көлігінің электрмен жабдықтау жүйелерінің электрмен жабдықтау сенімділігі жоғары болу керек.
Ауыл шаруашылығын электрмен жабдықтау. Ауыл шаруашылығын электрмен жабдықтау жүйесіне ауылшаруашылық аудандарының аймағында орналасқан барлық тұтынушыларды электрэнергиямен қоректендіру кіреді. Бұл – ауылшаруашылық өндірістерінің барлық түрлерін және ауылдық елді мекендердің коммуналды – тұрмыстық тұтынушыларының кешендерін электрмен жабдықтау. Бұл аймақтағы электрэнергия тұтынушыларының мысалы ретінде мал, құс, дән өңдейтін кешендер, дән және көкөніс қоймалары, бусандырғыш қондырғылары, және тұрғын ғимараттар, медициналық, сауда, мәдени – ағартушы мекемелер және т.б. айтуға болады. Кейбір тұтынушылардың электр жүктемелері өте үлкен шектерде өзгереді: аз қабатты ғимараттар үшін киловатт бірліктерінен мал және дән өңдейтін кешендер үшін мегаватт бірліктеріне дейін.
 Ауылшаруашылық тұтынушыларын электрэнергиямен қоректендіру көбінесе 35-110 кВ қосалқы станцияларынан жүргізіледі.
           
         8.3 Электрмен жабдықтау жүйелеріне қойылатын негізгі талаптар
 
        ЭҚЕ (ПУЭ) талаптарына сәйкес электрмен жабдықтаудың сенімділігі бойынша электрқабылдағыштар үш категорияға бөлінеді.
         I категорияға жұмыстағы үзіліс адамдардың өміріне қауіп төндіретін, халық шаруашылығына едәуір ысырап жасайтын, қымбат тұратын негізгі жабдыққа зақым келтіретін, өнімнің жаппай бұзылуына алып келетін, күрделі технологиялық процестің, коммуналды шаруашылықтың ерекше маңызды элементтерінің жұмыс атқаруын бұзатын электрқабылдағыштар жатады.
       I категория электртұтынушыларының мысалдары: қазан - утилизаторлар, сумен жабдықтау, канализация және газден тазалау сораптары, айналатын пештердің жетектері, қайнайтын қабаты бар пештер, газды тарататын пункттер, үзіліссіз прокаттың стандары, суды ағызу (водоотлив), көтеретін машиналар, басты желдетудің желдеткіштері, жоғары қысымның желдеткіштері, апатты жарықтандыру.
     I категорияның құрамынан адамдардың өміріне қауіп төндіруді, жарылыстарды, өрттерді және қымбат негізгі жабдықтың зақымдалуын болдырмау мақсатымен өндірісті апатсыз тоқтатуға үзіліссіз жұмысы қажет электрқабылдағыштардың ерекше тобын бөледі. Қара металлургия үшін ерекше топтың электрқабылдағыштары ретінде домна пештерін сумен салқындататын сораптарының электрқозғалтқыштарын, ауа қыздырғыштарының газ араластыратын станцияларын, негізгі технологиялық қондырғылардың буландыру салқындауының сораптарын айтуға болады.
        II категорияға электрмен жабдықтаудағы үзіліс өнімнің жаппай толық шықпауына, жұмысшылардың, механизмдер мен өндірістік көліктің жаппай тұрып қалуына, қала және ауыл тұрғындарының едәуір санының қалыпты тіршілігін бұзуына алып келетін электрқабылдағыштар кіреді.
        III категорияға І және ІІ категориялардың анықтамаларына келмейтін барлық қалған электрқабылдағыштар жатады. Бұл негізгі цехтардағы әртүрлі көмекші механизмдер, өндірісі сериялы емес цехтар.
        I категориялы электрқабылдағыштар екі тәуелсіз өзара резервтейтін қорек көздерінен электрэнергиямен қамтамасыз етілу керек. Бір қорек көзінен электрмен жабдықтау бұзылғандағы үзіліс басқасынан қорек автоматты қалпына келу уақытына ғана рұқсат етіледі (РАҚ әсер уақытына).
         Тәуелсіз қорек көзі деп басқа қорек көздерінде кернеу жойылғанда регламенттелген кернеу сақталатын көзді айтады. Тәуелсіз қорек көздеріне екі шарт бірдей сақталғанда бір немесе екі электрстанциялар және қосалқы станциялар шиналарының екі секциясы немесе жүйелері жатады:
         1) шиналар секцияларының немесе жүйелерінің әр қайсысының тәуелсіз көзден қорегі бар;
          2) шиналардың секциялары (жүйелері) өзара байланыспаған немесе шиналардың бір секциясының (жүйесінің) қалыпты жұмысы бұзылғанда автоматты ағытылатын байланысы бар.
        II категориялы электрқабылдағыштарды екі тәуелсіз өзара резервтелетін қорек көздерінен электрэнергиямен қамтамасыз ету ұсынылады.
Бір қорек көзінен электрмен жабдықтау бұзылғанда кезекші немесе оперативтік бригаданың көмегімен резервтік қоректі қосуға қажет уақытқа электрмен жабдықтаудың үзілістері рұқсат етіледі.
        III категориялы электрқабылдағыштар үшін электрмен жабдықтау электрмен жабдықтау жүйесінің зақымдалған элементін жөндеу немесе ауыстыруға кететін үзілістер бір тәуліктен артық емес шартында бір қорек көзінен болуы мүмкін.
         Басты төмендеткіш қосалқы станция бір көз деп есептеледі, егер бір екітізбекті желімен қоректенсе, екі көз деп есептеледі, егер екі біртізбекті желілермен (бөлек тіректерде) немесе әртүрлі трассалармен төселген екі кабель желілерімен қоректенсе. ЖЭО – ны бірнеше қорек көзіне қабылдауға болады, егер генератор істен шыққанда немесе секциядағы апатта басқа секциялар (генераторлар) жұмысын жалғастырса.
      Кабель желісі үшін бөлек трасса – бұл бөлек (меншікті) траншея, блок, туннель (соңғы жағдай үшін бөлек трасса деп үшқабырғалы туннельде төсеуді айтады). I категориялы тұтынушыларды электрмен жабдықтау екі тәуелсіз қорек көзінен бөлек трассалармен жасалыну керек.
      Категориялар – электрмен жабдықтау сұлбасын анықтайтын маңызды шарттардың бірі.
 
Әдебиет тізімі              
 
     1 Идельчик В.И. Электрические системы и сети: Учебник для вузов.- М.: Энергоатомиздат, 1989.
      2 Электрические системы: Электрические сети /Под ред. В.А. Веникова.- М.: Высшая школа, 1997.
      3 Электрические системы и сети в примерах и иллюстрациях: Учеб. пособие для электроэнергетич. спец/ Под ред. В.А. Строева.- М.: Высш. шк., 1999.
      4 Евдокунин Г.А. Электрические системы и сети: Учебное пособие для электроэнергетических спец. вузов. – СПб.: Издательство Сизова М.П., 2001.                       
      5 Герасименко А.А. Передача и распределение электроэнергии: Учеб. пособие. – Ростов-на Дону: Феникс, 2006.
      6 Лыкин А. В. Электрические системы и сети: Учебное пособие. – Новосибирск: НГТУ, 2008.
     7 Соколов С.Е, Сажин В.Н, Н.А. Генбач Н.А. Электрические сети и системы. Учебное пособие. – Алматы: АИЭС, 2010.
 
Мазмұны
Кіріспе                                                                                        
1 лекция. Электрэнергиясын жеткізу және тарату жүйелерінің жалпы сипаттамасы.  
2 лекция. Электр тораптарын жіктеу. Электр тораптарына қойылатын талаптар.                                                                             
3 лекция. Электрберіліс ауа желілерінің негізгі элементтерінің қиыстырмалары.  
4 лекция. Кабель желілерінің қиыстырмасы туралы негізгі мәліметтер.
5 лекция. Электрэнергияны қашықтыққа жеткізу.                    
6лекция. Электрэнергетикалық жүйелерді басқару.                          
7 лекция. Электрэнергияны жеткізудің жаңа тәсілдері.         
8 лекция. Электрмен жабдықтау жүйелері туралы негізгі мәліметтер.       Әдебиет тізімі              
 
                                                                                         
   Св. план 2014 г поз.
Владимир Николаевич Сажин
Наталья Алексеевна Генбач
Өмірбек Матайұлы Матаев
МАМАНДЫҚҚА КІРІСПЕ. ЭЛЕКТРЭНЕРГИЯНЫ
АЛУ ТӘСІЛДЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ ТАРАТУ. 2 БӨЛІМ
 
Лекциялар конспектісі
5В071800 – Электр энергетикасы,
5В081200 –   Ауыл шаруашылығын энергиямен қамтамасыз ету мамандықтарының студенттері үшін
Редактор Л.Т. Сластихина
Стандарттау маманы Н.К. Молдабекова
Баспаға қол қойылған Формат 60х84 1/16
Таралымы 150 дана Басылым қағазы № 1
Көлемі 2,1 оқу бас. әд. Тапсырыс № Бағасы теңге
«Алматы энергетика және байланыс университеті»
Коммерциялық емес акционерлік қоғамының
Көшірме – көбейту бюросы
050013, Алматы, Байтұрсынұлы көш. 126

Приложенные файлы

  • docx 11404613
    Размер файла: 449 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий