Дəлел дəйектермен намаз оқу үлгісі


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Дәлел-дәйектерімен намаз оқу үлгісі
ДӘЛЕЛ-ДӘЙЕКТЕРІМЕН
НАМАЗ ОҚУ ҮЛГІСІ
Абдусамат ҚАСЫМ
Түзетулер мен толықтырулар енгізілген

Астана. 2016 жыл
УДК 2:
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының
cараптау комиссиясы мақұлдаған
Дәлел-дәйектерімен намаз оқу үлгісі ، Астана;
2016 ، 12: бет. ІІ-басылым
Асыл дініміздегі құлшылықтың қай түрін алсақ
та өзіндік орны мен артықшылығы бар екені сөзсіз.
Және олардың әрқайсысы Құран мен хадиске сүйенеді.
Құлшылықтың ұлығы намаз да осы тәсілмен реттелген.
Сіздерге ұсынылып отырған мына кітапшада Ханафи
мәзһабы бойынша намаз оқу үлгісін хадистерден
дәлелдер келтіре отырып әзірледік. Еңбек барша
оқырман қауымға арналған.
УДК 2:
© «Абдусамат Қасым». 2016
Намаз ، діннің тірегі. құлшылықтың ең абзалы. Исламның
негізгі бес парызының бірі. Намаз ، өзін мұсылман санайтын
кісіні Жаратушысына мойынсұндырып. қанағат пен өзге
де қайырлы қадамдарға бастайтын ғибраты мол ғибадат.
Сондай-ақ. ол ، жат әдеттер мен арсыздықтан тыятын.
азғындықтан сақтайтын құлшылық һәм рухани азық. Қысқасы.
намаз ، жұмақтың кілті. Сондықтан да. намазды дұрыс
орындау ، мұсылмандар үшін ең маңызды міндет. Ардақты
Пайғамбарымыз (с.а.у): «Мен намазды қалай оқыған болсам.
сендер де солай оқыңдар!». ، деп. бекер өсиет етпеген. Тағы
бір хадисінде Алла елшісі (с.ғ.с.) намазға былайша анықтама
берген: «Уа. үмбетім һәм сахабаларым! Бүкіл шарттарына сай
толық орындалған намаз ، Алла тағала жақсы көретін істердің
ең мәртебелісі. пайғамбарлардың сүннеті. періштелердің ең
сүйкімді ісі. жер мен көктің нұры. тән саулығының қайнар көзі.
рызық-несібенің берекесі. дұғалардың қабыл болуына септігін
тигізетін себептердің үлкені. жан алғыш періштеге араша
түсетін шапағатшы. қабір әлемінде Нәңкір мен Мүңкір атты
періштелердің азабынан құтқаратын жауап. Қиямет күнінде ،
жанға сая. Жәһаннам отына тосқауыл қоятын перде. (Қылдан
жіңішке. қылыштан өткір) Сират көпірінен жай отындай жарқ
еткізіп өткізетін пырақ. Жұмақтың кілті. Жұмақ жұртында киер
тәжің. Алла Тағала мүміндерге намаздай маңызды құлшылық
жүктемеген. Егер намаздан артық ғибадат түрі болғанда.
Алла тағала құлдарына соны міндеттер еді. Шын мәнінде.
періштелердің бір шоғыры ұдайы намаздың қиямында. тағы
бір бөлігі үнемі рүкүғта. тағы бір тобы сәждеде. енді біреулері
тәшәһһуд қалпында құлшылық етіп тұр. Міне. осылайша
құлшылықтың хикметке толы қасиеттерін бір рәкағат намазға
жинақтап. мүміндерге сыйлады. Ақиқатында. намаз ، иманның
басы. діннің тірегі. Исламның сөзі әрі мүміндердің миғражы».
Қасиетті Құран Кәрімде былай айтылған:
«Шын мәнінде.
намаз барша азғындықтан. жағымсыз мінез бен жат
әдеттен арылтады. Үнемі Алланы еске алып жүру ،
құлшылықтардың ең ұлысы».
(«Анкәбут» сүресі. 45-аят)
Ардақты Пайғамбарымыз да хадистерінің бірінде
адамның рухани таза болуына намаздың маңызды екендігін
былай жеткізеді. Ол (с.а.у):
«Сендердің араларыңнан бір
адамның есігінің алдында өзен ағып. ол сол өзенге күніне
бес рет шомылса. ол адамда кір қала ма?» ، деп сұрағанда.
сахабалар: «Жоқ қалмайды». ، деп жауап қайырады.
Сонда Аллаһ Елшісі (с.а.у.) сөзін былай өрбітті: «Судың
кірді тазалайтынындай бес уақыт намаз да күнәларды
(Бухари. Мауақит.6.)
Алайда. біз осы намазды қалай оқып жүрміз? Бүгінгі таңда
осындай ұлы құлшылықты орындау тәртібіне байланысты
түрлі пікір қайшылықтарына жол беріп жүргеніміз жоқ па? Бұл
пікір қайшылығы негізінен намазды мәзһаб бойынша оқуға
немесе мәзһаб атаулыны мүлдем ұстанбауға байланысты өрбіп
жүргені өтірік емес қой. Мысалы. қайсыбір мұсылмандар:
«Пайғамбарымыздың сөзі артық па. мәзһабтың «айтқаны
ма?» немесе «Ханафи мәзһабындағы үкімдердің денін Әбу
Ханифа өз ойынан шығарған. хадистерге мән бермейді» деп.
сүннет пен мәзһабты екі түрлі жол етіп көрсеткісі келеді.
Содан келіп. елдегі мұсылмандар арасында алауыздық туып.
ауызбірлікке сызат түсіп отыр. Құлшылықтарын ғасырлар
бойы қалыптасқан діни жөн-жоралғы бойынша орындап
жүргендердің көңілдерінде күмән пайда болғаны да жасырын
емес.
Сондықтан да. ардақты Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) сүннеті-
не сай намаз оқу үлгісін түсіндіретін еңбектің қажет екенін
ескере отырып. соның ішінде. Ханафи мәзһабы бойынша
намаз оқудың үлгісін ықшамдап беруді жөн көрдік.
Негізінде. мәзһаб «жол». «бағыт». «көзқарас» деген
мағыналарды білдіреді. Басқаша айтқанда. арнайы тәсілдер
мен ережелер арқылы Құран мен сүннеттен алынған үкімдер
мен көзқарас-тар жиынтығын «Мәзһаб» дейміз. Ендеше.
мәзһаб ойдан шығарылған жол емес. Керісінше. Пайғамбар
сүннетін ең сауатты түрде жүзеге асырудың сенімді мектебі.
Әрине. шариғат үкімдерінің ең негізгі қайнар көзі Құран
және хадис екені күмәнсіз. Алайда. онда айтылған әр сөздің
бірнеше астары. терең мағынасы болуы мүмкін. Кей жағдайда
хадистердің. бір қарағанда. бір-біріне кереғар көрінетін
жерлері де бар. Сонымен қатар. хадистердің «сахих лизәтиһи».
«сахих лиғайриһи». «хасан лизәтиһи». «хасан лиғайриһи».
«әлсіз». «жалған». «мутауатир». «ахад». «мәшһур». «ғариб»
сияқты сенімділігі жағынан әр түрлісін кезіктіресің. Үкім
шығаруда олардың да әсері болмай қоймайды. Осыған
байланысты кез келген адамның оларды терең талдап. аражігін
ажыратып. шариғи үкім шығара алмайтыны анық. Сол
себепті. Әбу Ханифа сияқты Құран ілімімен қоса хадис ілімін.
мантық (логика). ижма. қияс (қисын) сияқты. фиқһ негіздерін
т.б. ислами ілімдерді жетік білген мүжтәһидтің шығарған
үкімдерімен әрекет етсек. оның несі айып?!
Имам Ағзам мәзһабының «Ханафи» деп аталуының өзі
тегін емес. Аталмыш мәзһабта адамның барлық қажеттілігі.
адамның басында кездеспей тұрмайтын барлық жағдай
ескерілген. Астамдық пен нұқсандықтан ада. орта жолдан
ауытқымауды басты мақсаты еткен бұл мәзһабты Әбу Ханифа
қалыптастырғандықтан. оның есімімен аталатынын айта кету
керек.
Әбу Ханифа ، Ислам ғылымдарын жетік меңгерген
көрнекті тұлға. Оның қырық мыңнан астам шәкірті болған.
солардың төрт мыңынан астамы мүжтәһид (ғылымның ең
үстіңгі деңгейі) дәрежесіне жеткен. Әрі осы ғасырға дейін сол
жолды ұстанып келе жатқандардың арасынан мүжтәһидтердің
де шыққанын айта кету керек.
Ханафи мәзһабы дүние жүзіне барынша кеңінен тараған
мәзһаб болып табылады. Қазіргі таңда ханафи мәзһабы ، Түркия.
Балқан түбегі. Албания. Босния-Герцеговиния. Украина.
Қырым. Әзербайжан. Дағыстан. Татарстан. Башқұртстан.
Кавказ. Қазан. Қазақстан. Өзбекстан. Түркменстан.
Қырғызстан. Тәжікстан. Қытай. Жапония мұсылмандарының
ресми мәзһабы. Ал Ауғанстан. Хоросан. Үндістан. Кашмир.
Сирия. Ирак пен Пәкістан мұсылмандарының көпшілігі
Ханафи мәзһабын ұстанады.
Біздің өңірге Исламды алып келген осы Ханафи ғұламалары
екендігін естен шығармау керек. Ханафи мәзһабының алғашқы
буындары саналатын Әбу Юсуф. Имам Мұхаммед. Зуфар.
Хасан ибн Зияд сынды мужтәһид ғалымдардың тәрбиелеген
шәкірттері Хорезм. Батыс Түркістан. Хорасан мен Мавраннахр
сияқты халқы жаңадан мұсылман болған аймақтарға барды.
Онда ұстаздары үйреткен діни ілімді тарату мен жайылуына
сүбелі үлес қосты. (С.Сейтбеков. «Мәзһабтар тарихы». 322.
32: беттер. Алматы-2012ж.)
Оның басқа мәзһабтардан ең негізгі айырмашылығы ،
Құран аяттары мен хадистердің түпкі мәні мен ішкі мағынасына
тереңінен үңіліп. ақыл-ой. парасат-пайымға ерекше көңіл
бөлуінде әрі Құранның жалпы рухына қайшы келмейтін
жергілікті елдің озық әдет-ғұрып. дәстүрлерін ескеруінде
жатыр. Керек десеңіз. аят. хадистерде кездеспейтін жағдайлар
орын алғанда үкім шығаруда жергілікті халықтың салт-дәстүрі
мен әдет-ғұрпы негізге алынады бұл мәзһабта.
Қысқасы. қолыңыздағы кітапта Ханафи мәзһабындағы
намаз оқу үлгісі үшін хадистерден дәлелдер келтірілген. Бұл
еңбекке мұқият ден қойған адам ұлық имам Әбу Ханифаның
бірде-бір үкімді ойдан алып шығармағанына көз жеткізеді.
Үкімдердің дені «Әл-Мәбсүт (әс-Сәрәхси)». «Бәдә’иғ (Әл-
Кәсәни)». «Әл-Һидая (әл-Мәрғинани) және оның шархы әл-
Биная (әл-Айни)». «Бәхрур Ра’иғ (ән-Нәсәфидің шархы. Ибн
Нүжәйм)». «Ихтияр (әл-Маусули)». «Құдуридің шархы-Лүбәб
(Әл-Мәйдәни)». «Раддул Мұхтар (Ибн Ғабидин)» сынды
Ханафи мәзһабының іргелі. төл кітаптарынан алынған. Ал.
үкімдердің дәлелдері беделді хадис жинақтарынан (Сахих
Бұхари. Сахих Мүслім. Сүнәнут Тирмизи. ән-Нәсәфи. т.б.)
тікелей алынып. сол қалпында берілді. Бұл жерде біздің
айтпағымыз: Ханафи мәзһабының бәзбіреулер жар салғандай
негізсіз. әшейін. қуыстан сығалап айтылған сөз емес. ондағы
көтерілген әр мәселеде аят. хадистен дәйекті дәлелдердің
қолданғанын аңдату. Бұл еңбектің еліміздегі мұсылман жама-
ғатының бірлік ынтымағына аз да болса септігі тиіп жатса.
мақсатымыздың орындалғаны.
Аталмыш еңбектің кітап болып жарыққа шығуына
атсалысқан дін жанашырларына алғысымыз шексіз!
Қайрат Жолдыбайұлы
Азан мен қамат
«Азан» сөзінің этимологиялық мағынасы «құлақтан-
дыру. хабарлау» дегенге саяды.
Ал. діндегі анықтамасын: шариғат бекіткен арнайы
сөздерді айту арқылы намаз уақытының кіргендігін құлақ-
тандыру. хабарлау деген сөз. Бес уақыт намаз бен жұма
намазына азан шақыру ерлер үшін ، бекітілген сүннет
Намазын үйде оқыған ер адам азан айтып. қамат
түсірмесе де болады
. Өйткені. сахаба Ибн Мәсғуд (р.а.):
«Қалада түсірілген қамат жеткілікті»
. ، деп. үйінде
жолдастарымен бірге намазды азансыз және қаматсыз
оқығандығы риуаят етілген
غِب ه
هِبا
أِب ى
Алайда. азан айтып. қамат түсіру ، жеке адамға міндет
болмағанымен сауап екенін естен шығармағанымыз жөн.
2. Таң намазына азан шақырылғанда
«ас-Саләту хай-
рум минән нәуум»
дегенді міндетті түрде қосып айту керек.
Сахаба Біләлдің айтуынша. Пайғамбарымыз (с.а.у):
«Ассалату хайрум минән наум» (намаз ұйқыдан артық)
сөзін тек таң намазында ғана айт»
، деген.
3. Азаншы азан айтқанда саусағымен құлағын бітеп
тұрады. Бұл дауысының қаттырақ әрі зор шығуы үшін
істелінетін әрекет
Ибн Мәжәнің хадистер жинағында келтірілген хадисте
сахаба Әбу Жухайфа (р.а.) әкесінің былай дегенін риуаят
етеді:
ِب
«Мен Біләлдің азан айтқанын көрдім. (Жұрт есту
үшін) денесімен бірге аузын оңға. солға кезектестіріп
бұрған еді. Сонда екі құлағын саусағымен бітеп тұрған
болатын»
4. Азан айтқан кісі құбылаға беттейді. «Хайә алас салаһ»
дегенде оң жаққа. ал «Хайә алаль фалах» дегенде сол жаққа
Әбу Дәуідттің хадистер жинағында келтірілген риуаятта
Мұса ибн Исмаил былай дейді:
Тирмизи. Китабус сала – 144-баб. 1;7-хадис; Ибн Мتжت – 32;-бет/№711
ِب
«Әбу Жухайфа былай дейді: Біләлдің «Әбтахқа»
шығып. азан айтқанын көрдім. Ол «Хайә алал фалах»
және «Хайә алас салаһ» дегенде мойынын оңға және
солға бұрған еді. Денесімен бұрылған жоқ»
5. Қамат түсіргенде «Хайә алал фалах» сөзінен кейін
«Қад қаматис салату» деп қосып айту керек.
6. Азан шақырған кісі дауысын барынша қатты шығар-
ып. созып айтады. ал қаматта бұлай істеу шарт емес. Бұл
жайында Пайғамбарымыз (с.а.у.) Біләлға:
ِب ا
«Азан шақырғанда дауысыңды соз. ал қаматты
тездетіп айт»
، деген болатын.
7. Қаза намаздарына азан шақырып. қамат түсіру ،
сауапты іс. Егер бірнеше қаза намаз бірінен кейін бірі
оқылатын болса. қаласа әрқайсысына азан шақырып. қамат
түсіреді. қаламаса алғашқысында бір мәрте азан шақырып.
қалғандарына тек қамат түсірумен шектеледі
Имам Тирмизи мен Имам Ахметтің кітаптарында келтірілген
риуаяттардың бірінде Абдулла ибн Аббас (р.а.) былай дейді:
تл-ХакІм. تл-Мحстадрак. «Китабус Сала». (2;2) №760-хадис.
ِب
«Хандақ» соғысында мүшріктердің кесірінен Алла
Елшісі (с.а.у) төрт намазын уақытында оқи алма-
ды. Алланың қалауымен түннің бір уағында. Алла
Елшісі (с.а.у.) Біләлға азан шақыруын бұйырды. Азан
шақырылғаннан кейін қамат түсіріп. бесін намазын
оқыды. Сосын қайта қамат түсіріп. екінтіні оқыды.
Және қамат түсіріп. ақшам намазын оқыды. Одан соң
:. Азанды дәретсіз шақыру ، мәкрүһ
;. Қаматтың сөздері де азан сияқты екі мәрте қайта-
(«Аллаһу әкбәр». «Аллаһу әкбәр» деп екі мәрте
қайталап айтуымыз бір рет айтқан болып есептеледі)
Имам Байһақидің кітабында келтірілген хадисте сахаба
Абдулла ибн Зәйд былай дейді:
«Мен Пайғамбарымызға (с.а.у): «Уа. Расулуллаһ! Мен
түсімде бір адамды көрдім. Үстінде екі қабат жасыл
жамылғы киімі бар еді. Ол қабырғаға шығып. азан
шақырды. (азан сөздерін) екі мәрте қайталап айтты
Қамат сөздерін де екі реттен айтты»
Намазға ниет ету
Намаздың басында намаздың қай түрін оқитыныңызға
іштей ниет етуіңіз шарт. Тілмен айту ، мұстахаб. Жамағатпен
оқитын кісі имамға ұйытынына да ниет етуі керек
Намаз дегеніміз ، құлшылық. Пенденің құдіреті күшті
Құдайға еткен мінәжаты. Ал мінәжат пен құлшылықты
ықыласпен орындаудың маңызы зор. Бұған іштей ниет ету
арқылы қол жеткізуге болады. Сондықтан. намазға тұрған
адамның іштей ниет етуі шарт
«Оларға тек дінді Аллаға арнап. ықыласпен құл-
шылық ету... бұйырылды»
، делінген .
Хазірет Омардың риуаяты бойынша Пайғамбарымыз
(с.а.у.):
نلاِب
«Амалдар ниетке байланысты. әркімнің ниетіне
қарай беріледі...».
، деген
Осы хадистен байқағанымыздай. нақты қай намазды
оқитынымызды ниетпен көкейге бекіткеніміз жөн. Сахаба
Бتйخаثи риуаят еткен.
Маусули تл-Ханафи. Ихтияр – 1/157-бет.
. Бухари. Кітаби Бحдыл Уахи; Сахих Мحслім. 3530-баб. №1;07 хадис.
«...Намазда ниетті жоғалтпаңдар»
، деген сөзі де
ниеттің маңыздылығын көрсетеді.
Имамға ұю ، намазын алда тұрған имамға тапсыру
деген сөз. Пайғамбарымыз бір хадисінде:
(намаздарыңа) кепіл. Ол не істесе. соны іст-
، деген .
(Хасан)
Тағы бір хадисте:
«Имам - (жамағат намазына) кепіл. Ал. азаншы -
(көпшілік) сенім артқан кісі»
(Табарани. Хадисті жеткіз-
ген рауилер тізбегі қуатты).
Ендеше. имамның артында тұрып. оған намазын тапсы-
ру үшін сол әрекетіне ниет етуі шарт. Өйткені. жоғарыда
келтірілген хадисте амалдардың ниетке байланысты екен-
Табарани риуаят еткен; Илت تс-Сحннت. 2/174-бет.
تл-Хайсами. Мتжмتثуз-зауаид: Бабу تл-Имаму Дамин. (Хасан хадис);
تл-Хайсами – №1;02 хадис; Тирмизи. ثбуتбул ثзتн: №207 хадис.
Сахаба Әбу Һурайра (р.а.) риуаят еткен басқа бір хадисте
Пайғамбарымыз (с.а.у.):
هِب
«Сөзсіз имам
ұю үшін керек. Егер «Аллаһу әкбар».
десе. сендер де солай айтыңдар. Рүкүғқа барса. сендер
де барыңдар. Ал. қашан Құран оқыса. (намазда) тыңдап
، деген
Құбылаға бет түзеу
Үсті-басы таза. дәретті кісі намазға тұрарда жүзін құбы-
лаға қаратады. Құбылаға бет түзеу ، намаз шарттарының
«Қайда (жолға) шықсаң да. жүзіңді құбылаға
(Мәсжид Харам) жаққа қарат. (Әй. мүміндер!) Қайда
болсаңдар да. (намазда) жүздеріңді солай қаратыңдар»
، делінген.
1. Құбылаға жүзін қаратуға мүмкіндік болмаса
. өзіне
ыңғайлы жаққа бет бұрады. Құранда:
«Шығыс та. батыс та. әр тарап Аллаға тән.
Сондықтан. қай жаққа бет қаратсаңдар да Алланың
жүзі (разылығы) сол жақта»
، делінген.
Дараثحтни сحнتні. Имамثа حйиу бабы – 2/115-бет. №1243 хадис.
حшаث немесе автобус. пойыз сияثты ثоثамдыث кجліктерде намаз оثу ثиынثа
соثатындыثтан отырثан кحйі намазын оثи беруіне рحثсат. Бحл арада ثحбыланы
іздеу шарт емес.
«Баثара» сحресі. 115-аят.
2. Құбыланың қай жақта екенін білмеген кісі білетін-
дерден сұрауы тиіс. Егер ешкім білмесе. немесе сұрайтын
адам табылмаса. өз жорамалына сүйенеді. Намаз оқып
болғаннан соң дөп басып. дәл топшалай алмағаны
анықталған жағдайда. қайта оқудың қажеті жоқ
. Ал.
намаздың үстінде есіне түссе. құбылаға жүзін туралап.
намазын жалғастыра береді
Бұған дәлел ретінде. Ибн Мәжәнің «Сүнән» кітабында
келген риуаятта сахаба Амир ибн Рабиғадан (р.а.) естігенін
баласы Абдулла былай деп жеткізеді:
«Біз Алланың елшісімен (с.а.у.) бірге сапарға шыққан
едік. Аспан бұлтты болғандықтан құбыланы анықтау
қиынға соқты. Бет бұрған жағымызға белгі қойып.
намазымызды оқыдық. Күн шыққаннан кейін (қарасақ)
құбыладан басқа жаққа қарап оқыппыз. Сол жағдайды
Пайғамбарымызға айтқанымызда мына аят түсті:
«Қайда бет бұрсаңдар да Алланың жүзі (разылығы) сол
жақта»
(хасан).
(Бұл хадистің Дарақұтни риуаят еткен нұсқасында
Маусули تл-Ханафи. Ихтияр. 1/154-бет.
«Оқыған намаздарың үшін сауап алдың-
، деген).
Итфтитах (намазға бастау)
тәкбірі және Қиям
Намазда тік тұру (қиям) ، парыз. Алла тағала Құран
«Аллаға бойұсынған күйде тұрыңдар»
. ، деген.
Ықылас білдіріп. ниет еткеннен кейін тік тұрып. «Аллаһу
әкбәр» деп. тәкбір алады. Бұны «Ифтитах тәкбірі» дейміз.
1. Ифтитах ، ؟бастау”. ؟жабық нәрсені ашу” деген мағы-
наға саяды. Ифтитах тәкбірі ، намазға бастарда алынатын
тәкбір. Дәлірек айтқанда. ниет ете салысымен тік тұрған
күйі «Аллаһу әкбар» сөзін айтып. құлақ қағуды білдіреді.
Әрі бұны «Тахрима тәкбірі» деп те атайды
Тахрима тәкбірі ، ؟харам етуші”. ؟тыйым салушы
тәкбір” дегенді білдіреді. Бұл дегеніміз. «Аллаһу әкбар»
деп намазды бастағаннан кейін. намазға қатысы жоқ іс-
әрекеттерден тыйылады деген сөз. Намазды осылай бастау
. Онсыз намаз оқылмайды
Хазірет Әлидің риуаят етуі бойынша Пайғамбар-ымыз
(с.а.у.):
«Намаздың кілті ، дәрет; Тахримі (намаз кезінде бөтен
әрекеттерден тыйылу) ، «Аллаһу әкбар» деумен басталады;
Намаз (екі жаққа) сәлем берумен аяқталады
، деген. (Сахих)
М.Исаحлы. ج.Жолдыбайحлы. Ислам ثылымхалы. 13;-бет.
Марثинани. Хидая. Бабу Сыффатис-салت – 1/302-бет.
2. Ифтитах тәкбірінде ер кісілер екі қолды бас бармақ-
тары құлақ сырғалығына келетіндей етіп кетереді. Бұл ،
Аталмыш сүннетті орындаудың ең жақсы жолы ، бас
бармақты құлақ сырғалығына тигізу болмақ
. Хадистерден
дәлел келтірер болсақ:
«Сахих Мүслім» атты хадистер жинағында риуаят
етілген хадисте сахаба Мәлік ибн әл-Хуәйрис былай дейді:
مِهِب
«Алла Елшісі (с.а.у)(намазда) тәкбір алғанда екі қолын
құлағының тұсына келетіндей етіп. көтеретін...»
«Сахих Мүслімде» келтірілген тағы бір хадисте сахаба
Қатада Пайғамбарымыздың тәкбір тахриманы қалай жаса-
ғаны туралы былай жеткізеді:
هِب ،
مِهِب
«Ол екі қолды құлағының жоғарғы тұсына жететін-
дей етіп көтерді»
Хадисші Имам Нәсәийдің кітабында Абдужаббар ибн
Уәил (р.а) әкесінен мына хадисті риуаят еткен:
Саثидтан келген хадистен تлдеثайда дحрысыраث (асаخ) деген: Бабу: Сыффатус-
Марثинани. Хидая. Бабу Сыффатис-салت. 1/307-бет;
Сахих Мحслім. Китабус Сала – (3;1) – 25-хадис.
Сахих Мحслім. Китабус Сала –(3;1) – 26-хадис. 1:3-бет.
«Оның әкесі Алла елшісінің ифтитах тәкбірін
орындаған кезін көрген. Сонда пайғамбарымыз (с.а.у.)
екі қолын
бас бармақтары құлақ сырғалығына
тұспа-
тұс келетіндей етіп көтерген»
. Бұл хадиске Нәсәи
өзінің «әс-Сүнәнүл-күбра» атты еңбегінде «сахих». яғни.
«сенімді» деп баға берген.
Осы соңғы екі хадисті былайша ұштастыруға бол-
ады: Бірінші хадисте қолдың саусақтары орналасқан
бөлігі айтылып тұрса. екінші хадисте қолдың білезікке
дейінгі жағы айтылып тұр. Яғни. бас бармақты құлақ
сырғалығына тұспа-тұс келтірер болсақ. қолдың сау-
сақтары құлақтың жоғарғы жағына дәл келеді деген
Әйгілі хадисші әрі фиқһ ғалымы Имам Әбу Жағфар
әт-Тахауи өзінің «Шарху Мағаниль-Әсәр» атты хадис
еңбегінде сахаба Уәил ибн Хужрдан жеткен мына «сахих
хадисті» риуаят етеді:
Хасан.
«Мен Пайғамбарымыздың намазда тәкбір алғанда екі
қолын құлақ тұсына көтергенін көрдім»
Сонымен қатар. Имам Бухаридің «Қурратуль айнайн»
атты хадис кітапшасында сахаба Барра (р.а.) былай дейді:
«Пайғамбарымыз (с.а.у.) тәкбір алғанда қолын құлақ
тұсына дейін көтеретін»
Хадисші әл-Хаким ән-Нисабуридің «әл-Мүстәдрак»
атты кітабындағы хадисте сахаба Әнәс (р.а.) былай дейді:
إِب ى
«Мен Пайғамбарымыздың тәкбір алғанын көрдім.
Сонда Ол (с.а.у) екі қолдың бас бармағын құлақ тұсына
келтірді...»
Хадис жайында жоғарыда аты аталған ғұлама былай
«Бұл айтылғандар - Бухари мен Мүслімнің хадис
іріктеу талаптарына сай «сахих» жолмен келген. Аталмыш
хадистен күмән тудыратындай нәрсені байқамадым».
Осы тақырыпқа қатысты басқа да риуаяттарды хадис
кітаптарынан кездестіруге болады
. Мұның бәрі ифтитах
тәкбірін аларда бас бармақтары құлақ сырғалығына
Имам Бحхари. جурратул айнайн. №34 хадис.
келетіндей етіп қолды көтерудің Алла Елшісінің сүннетінен
алынғандығын айғақтайды.
3. Ер кісі «тәкбір тахрима» алғанда саусақтарын
бүкпей не саусақ арасын тым қатты ашпай. орташа
халде алақандарын құбылаға қарата құлақ қағады
Тирмизидің риуаят етуі бойынша сахаба Әбу Һұрайра (р.а.)
عِبا
«Пайғамбарымыз тәкбір алғанда саусақ арасын
(Хасан хадис).
Ифтитах тәкбірінде қолды иыққа
дейін көтеру жайында
Тәкбір алғанда қолды көкірекке немесе иыққа дейін
көтеру мәселесіне келер болсақ. бұл қимыл Пайғамбарымыз-
дың кезінде әрдайым емес. кей жағдайда ғана жасалғанын
айта кету керек. Бұған Ханафи ғалымдары сахаба Уаил ибн
Хужрдың мына сөзін дәлел ретінде келтіреді. Әбу Дәуідте
риуаят етілген сахих хадисте Уаил ибн Хужр былай дейді:
مِه
«Мен Пайғамбарымыздың ифтитах тәкбірінде
екі қолын құлақ тұсына көтергенін көргенмін. Кейін
сахабаларға келгенімде қолдарын көкірек тұсына көте-
ріп жатты. Олардың үстерінде (суықта киетін) күләпа-
ралы жамылғылар мен қалың киімдері бар еді»
Уәил ибн Хужрдың сөзіне қарағанда. күннің суықтығы
себепті қолдарын киім ішінен шығарып. құлаққа дейін
көтеру қолайсыздық тудыратындықтан. сахабалар көкірек
тұсына ғана көтерумен шектелген. Ал. күн жылы кезде
құлақ тұсына дейін көтеретін. Демек. ең дұрысы ، қолды
құлақ тұсына көтеру.
Сондай-ақ. қолды иық деңгейіне дейін көтеруге байла-
нысты хадисті былай түсінуге де болады: қолдарын иыққа
дейін көтерген кісінің білегі иыққа келсе. қолдың
білезіктен
кейінгі
жерлері құлақ тұсына жетеді. Бұған дәлел ретінде
Әбу Дәуіт пен Байхақидің хадис жинағындағы мына
риуаятты келтіруге болады:
إِب ى
حِب ا
«Әбдіжаббар ибн Уәйлдің айтуына қарағанда әкесі
былай деген: «Пайғамбарымыз намазға тұрғанда бас
бармақтары құлақ тұсына келетіндей етіп. екі қолын
иыққа дейін көтерді де «Аллаһу әкбәр» деді»
1. Қиямда сәжде жасайтын жерден көз айырмау ،
мұстахаб
Сахаба Әнәс ибн Мәліктен (р.а.) риуаят етілген
хадисте Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай деген:
«Уа. Әнәс! Назарыңды сәжде жасайтын жеріңнен
айырма»
2. Намазда көзді жұмып тұру ، жеңіл мәкрүһ.
Абдулла ибн Аббас (р.а.) былай дейді:
«Алла елшісі
(с.а.у.):
«Кім де кім намаз оқыса. көзін жұмбасын».
Нурул Изах – 2:-бет. Намаздың تдептері.
Намазда қолды тек ифтитах тәкбірінде
ғана көтеру мәселесі
Ханафи және Мәлики мәзһабтары бойынша. намаз-
да қол тек ифтитах тәкбірінде ғана көтеріледі.
Рүкүғқа
барғанда және рүкүғтан тұрғанда қолды қайта-қайта көте-
рудің қажеті жоқ. Бұл жайында хадисші әрі фиқһ ғалымы
Имам Мәлік (р.а.) былай дейді:
«Намазда әр тәкбір
айтқанда сәжде де болсын. рүкүғта болсын қолды
көтеру дегенді білмеймін. Қол
тек намаз басталғанда
ғана аздап көтеріледі»
Имам Бухаридың (р.а.) «Қурратуль айнайн» атты шағын
еңбегінде Барра ибн Әзіп (р.а.) есімді сахабадан мына бір
хадис келтірілген:
«Менің көргенім: Пайғамбарымыз намаздың алғашқы
тәкбірін айтқанда ғана қол көтерді. Одан кейін қолын
көтерген жоқ»
Сондай-ақ. тағы бір хадисте сахаба Абдулла ибн Мәсғуд:
كِب ي
«Мен сендерге Алла елшісінің намазды қалай оқыған-
ын көрсетейін бе? ، деп. намаз оқыды. Сонда екі қолын
У.Зухайли. Мتусуثатул фиثخил Ислتми – 1/767-бет.
Имам Бحхари. جحрратул айнайн. №34 хадис.
тек намаздың басында ғана бір рет көтерді»
Имам әт-Тахауи өзінің «Мағанил Әсәр» атты хадис
жинағында Алқамадан сахаба Абдулланың мына риуаятын
келтіреді:
«Пайғамбарымыз (с.а.у) намазда тек әуелгі тәкбірде
ғана қолын көтеретін де. бұл қимылын қайталамай-
Имам әт-Тахауиде келтірілген тағы бір риуаятта:
هيِب
«Әзірет Әли намаздың әуелгі тәкбірінде екі қолын
көтеретін. Одан кейін көтермейтін»
، делінген.
Пайғамбарымыздың (с.а.с.) ең жақын сахабаларының
бірі Әзірет Омар да намазда бір-ақ мәрте қолын көтеретін.
Оған Әсуәдтің мына сөзі дәлел:
Тирмизи сحнتні. «Пайثамбарымыз тек تуелгі тتкбірде ثолын кجтерді»
деген... 1;1-баб – №257 хадис; Имам Ахмет мحснتді – №3551 хадис;
делінген).
«Мен Омар ибн Хаттабты намазда қолды тек әуелгі
тәкбірде ғана көтергенін көрдім. Ибраһим де. Шағби де
сөйтетін»
Осы хадисті келтіргеннен кейін Имам Әт-Тахауи:
«Омардың (р.а.) өзі де қолды тек әуелгі тәкбірде көтерген.
Бұл хадис ، сахих. Өйткені. хадис жеткізуші «рауилердің»
арасында Әл-Хасан ибн Айяш деген кісі бар. Ол сенімді
(сиқа) әрі хадис саласында беделді кісі».
، деді
Сахаба Абдулла ибн Омардың намазға тұрғанда қолын
алғашқы тәкбірде ғана көтергендігін Мүжәһид былай жет-
кізеді:
«Мен Ибн Омардың артында намаз оқыдым. Ол нам-
аздың тек әуелгі тәкбірінде ғана қолын көтерген еді»
Тағы бір хадисте:
Алқама ибн Уаилдің айтысына қарағанда. әкесі Пайғам-
барымызды (с.а.с.) алғашқы ифтитах тәкбірімен қоса. рүкүғ
пен сәждеде де екі қолды көтергенін көрген екен. (Сол
жерде мұны естіген) Ибраһим (р.а.) былай деді:
«Пайғамбарымызды бір-ақ күн көрген әкең (пайғам-
бардың қалай намаз оқитынын) есіне сақ-тап. (пайғам-
барымыздың қасында көп жүрген) Абдулла ибн Масғұд
ұмытып кетті деп ойлайсың ба?!
. Шындығында. қол
намаздың басында ғана көтеріледі
(сахих).
Алқаманың әкесі Уәил хижри жыл санауының ;-ші
жылы Медине қаласында мұсылман болған кісі. Ал.
сахаба Абдулла ибн Мәсғуд одан 22 жыл бұрын мұсылман
болды. Арада 22 жыл айырмашылық бар. Ендеше.
пайғамбарымыздың намазы жайында кім көбірек біледі:
Уаил ма. әлде үнемі Алла елшісінің қасында жүріп. Оның
намазда қолын бір-ақ рет көтеретіндігін сахих жолмен
Дараثحтни. 2/45-бет. №1121 хадис. 2004 ж. Бейрут. Таثлиث Шحثайып
риуаят еткен ғалым сахаба Абдулла ибн Масғуд па
(радияллаһу анһума)
«Сахих Мүслімде» келтірілген хадисте де сахаба Жәбир
«Пайғамбарымыз (с.а.у.) біз жаққа қарап:
«Неге сендер
асау аттың құйрығы ұқсап. қолдарыңды (қайта-қайта)
көтеріп жатырсыңдар. Намазда тыныш тұрыңдар»
،
деді
Сондай-ақ. Әбу Дәуіт өзінің хадистер жинағының
күғта қолды көтермеу»
бөлімінде Әбу һурайрадан (р.а.)
мына сахих хадисті риуаят етеді:
«Пайғамбарымыз (с.а.у.) намазды бастағанда екі
қолын бір-ақ мәрте көтеретін еді»
Ендеше. аталмыш хадистер қолды тек алғашқы тәкбірде
ғана көтерудің дұрыстығын дәлелдейді.
ثбу Дتуіт. Рукуثта ثолды кجтермеу бجлімі. №753 хадис. Сахих хадис; Нتсتи.
Рүкүғқа барғанда қол көтеру жайында айтылған
хадисті Ханафи мәзхабы неге қабыл етпеген?
Ханафи мәзһабы бойынша хадис үш түрге бөлінеді:
Ахад
хадистер
Мүтәуәтір хадис деп ، Пайғамбарымыздан (с.а.у.) бастап.
соң-ғы естуші кісіге дейін жалған дейтіндей дәйекке жол
бермейтін көпшілік тарапынан жеткен риуаятты айтамыз.
Мысалы. бес уақыт парыз намаздары. зекет беру т.б.
Мәшһүр хадис деп ، алғашқы буынғы (сахабалар
кезеңі) хадис риуаят етушілердің саны аз болғанымен.
кейінгі екінші және үшінші дәуірдегі (табиғин және атбәғут
табиғин кезеңінде) риуаят етушілердің саны күрт көбейіп.
мүтәуәтір деңгейіне жеткен хадисті айтамыз.
Ахад хадис деп ، риуаят етушілердің саны жағынан
алдыңғы екі хадис (мүтәуәтір және мәшһүр) деңгейіне
жетпеген хадистерді айтамыз
Хадистің осы үшінші түріне қатысты Ханафи мәзхаб-
ының өзіндік шарттары бар. Ол шарттар қысқаша төмен-
1. Ахад хадистегі үкім Құран аяттары мен мүтәуәтир
және мәшһүр хадистерге теріс келмеуі керек.
2. Жалпылама Ислам қағидаларына теріс келмеуі
3. Ахад хадисте қамтылған үкім көпшілікке қатысты
дүние болмауы керек.
Яғни. егер хадистегі айтылған
ثбу Бتракتт Абдулла ибн Ахмад تн-Насафи – «Кашфул асрар»; 2 том. 4-13
«تс-Сحннت». Кتшфул تсрар ثбу Али تш-Шаши. Усуль تш-Шаший. 172 бет.
үкім көпшілікке қатысты болған жағдайда неге бірен-
саран сахабадан ғана бізге жетеді? Демек. оның үкімі не
жойылған. не болмаса. Пайғамбарымыздың сөзі екендігінде
4. Ахад хадисті риуаят еткен сахаба. өзі айтқан хадис-
тегі үкімге қайшы әрекет етпеген болуы керек.
Сахаба
өзі риуаят еткен хадистегі үкімге теріс әрекет еткендігі
анықталса. оның әлгі жеткізген хадисі қабыл етілмейді.
Неге десеңіз. аталмыш сахаба өзі риуаят еткен хадистегі
үкімді жоятын одан да қуатты дәлел кездестірген болуы
Осыған орай. «Рүкүғтан тұрғанда қолды көтеру» жайын-
да келген хадистер жоғарыда тізілген талаптардың соңғы
екеуіне сай емес. дәлірек айтқанда. үшінші мен төртінші
бөлімде көрсетілген талаптарға (3 пен 4). Тарқатып айтар
болсақ:
Біріншіден. «рүкүғта қол көтеру» мәселесі көпшілікке
қатысты дүние. Пайғамбарымыз намазды көпшілікпен
оқыған. Осы тұрғыдан алғанда. оның бұл қимылын жалғыз-
жарым сахаба емес. жүздеген адам жеткізуі керек еді. Яғни.
бұл хадис ахад емес. мүтәуәтир дәрежесінде болуы тиіс
еді. Демек. ол әрекеттің үкімі не жойылған. не болмаса.
Пайғамбарымыз кейде жасап. кейде жасамаған әрекет
болуы мүмкін.
Өйткені. рүкүғта қолды көтергендігі жайында келген
риуаяттармен қатар
. ол әрекетті теріске шығаратын дерек-
тер де жоқ емес
Екіншіден. «рүкүғта қол көтеріледі» деген хадисті
риуаят еткен Абдулла ибн Мәсғуд. Абдулла ибн Омар. Әли
ибн Әби Талиб сынды ғалым сахабалар өздері риуаят еткен
хадистеріне өздері теріс амал еткендігі кітаптарда бар.
Мысалы. «Сахих Бухариде» сахаба Абдулла ибн
Омардан келген хадисте Пайғамбарымыздың рүкүғқа
барғанда және одан бас көтергенде қолын иық тұсына
көтергендігі айтылады
. Бірақ. кейіннен ол өзі айтқан
аталмыш хадиске теріс әрекет еткен. Мүжәһидтің айтуына
қарағанда Абдулла ибн Омар намазда тек әуелгі тәкбірде
көтеретін. Сахабаның бұл әрекеті әлгі өзі келтірген хадистің
үкімінің жойылғандығын көрсетеді
Әбу Дауідте Әзірет Әлиден де Алла Елшісінің рүкүғда
қолды көтергендігі жайлы хадис риуаят етілген. Әйтсе
де. Әзірет Әлидің рүкүғтан кейін қолын көтермегендігіне
қатысты дерек те бар.
Ең дұрысын Алла біледі!
№1255-хадис; ثбу Дауід – 11: баб т.б.
Имам Бحхари. جحрратуль айнайн. №34 хадис.; Тирмизи сحнتні. 1;1 баб –
Намазда қолды кіндіктен төмен байлау
Тәкбірден кейін қол байлау ، сүннет. ал. кіндіктен
төмен ұстау - абзал.
Тақуалыққа ең жақыны ، осы. Қол
байлағанда оң қолдың басбармағы және кішкентай саусағы
арқылы сол қолдың білезігінен қапсыра ұстайды
Бұл жайында Имам Ахмедтің хадистер жинағында
келтірілген риуаятта Әзірет Әли (р.а.):
«Оң қолды сол қолдың үстіне қойып. кіндіктен
төмен байлау ، сүннет»
، деген.
Сондай-ақ. тағы бір риуаятта сахаба Әбу Һұрайра (р.а.)
«Пайғамбарымыз (с.а.у.) бір қолын екінші колымен
ұстап. кіндіктен төмен байлады»
Осы хадистерге сүйенген имам Ахметтің көзқарасы
бойынша да қолды кіндіктен төмен байлау ، сүннет»
Қолды кіндіктен төмен байлау жайында Уаил ибн Хужр
есімді рауи әкесінің былай дегенін риуаят етеді:
Шتйбت. «Мحсаннаф»: Китабус Сала (165) 403 – 13-хадис.
«Мен Пайғамбарымыздың намазда тұрғанда оң
қолын сол қолының үстіне қойып. кіндіктен төмен
байлағанын көрдім».
Әбу Тайып ибн Әбдіқадыр әл-Мәдәни «Тирмизидің
Сүнәнына» жазған түсіндірмесінде аталмыш хадис жай-
ында: «Бұл хадис сенімді жолмен жеткен»
، деген.
Ибн Әби Шәйбәның «Мусаннафф» атты еңбегінде Айша
анамыздың көзін көрген табиғин. өз заманының ғұламасы
Ибраһим ән-Нәхағи былай дейді:
«Намазда оң қолын сол қолының үстіне қойып.
кіндіктен төмен байлайды»
Сондай-ақ. Басра қаласының ғұламасы. сахабалардың
көзін көрген табиғин және көптеген хадисші ғалымдар
тарапынан «сенімді (сиқа)» деген атаққа ие
Лахиқ ибн
Хамид Әбу Мижләз
бұл мәселе жайында:
«(Намаз оқитын кісі) оң алақанын сол қолының
үстіне қойып. кіндіктің астыңғы жағына байлайды».
،
деген
Ибн ثби Шتйбت. «Мحсаннаф»: Китабус Сала (165) 403 – 7-хадис.
Ибн ثби Шتйбت. «Мحсаннаф»: Китабус Сала (165) 403 – 10-хадис
Қол байлайтын кезде оң қолдың бас бармағы мен
шынашағы арқылы сол қолдың білезігін қапсыра ұстау
дегенге дәлел келтірер болсақ. Имам Бұхари «ат-Тарихүл-
Кәбир» атты еңбегінде Әзірет Әлидің шәкірттерінің бірі ،
Ұқба ибн Зәбиянның мына сөзін риуаят етеді:
«Әли намазда қолын білезігіне байлады»
Ибн Әби Шәйбәнің риуаят етуі бойынша:
«Әзіреті Әли намазға тұрғанда оң қолын сол қолының
білезігіне қоятын»
Неге кейбір мұсылмандар намазда
қолды көкірек тұсына байлайды?
Жалпы. ешбір мәзһабта қол көкіректің дәл үстіне
қойылады деген пәтуа да. нақты дәйек те жоқ. Қолды
көкіректің үстіне қоюға байланысты келтірілген мына бір
хадис нақты дәлел бола алмайды.
анат. запястный конец локтевой кости. (Баранов Арбаско-Русский словарь)
Ибн ثби Шتйбت. «Мحсаннаф»: Китабус Сала (165) 403 – :-хадис.
Уайл ибн Хужрдан риуаят етілген хадисте. былай деді:
؟Алла елшісімен бірге намаз оқыдым. Ол ( с.а.у.) оң қолын
сол қолының үстіне қойып. көкірегіне байлады
Бұл хадис Хузайманың «сахих» атты жинағында
келтірілген. Хадисті риуаят етушілер арасында Муаууал
ибн Исмағил деген кісі бар. Ибн Хажар өзінің «әт-Таһзиб»
атты кітабында Имам Бұхаридің ол кісі жайында: «мұнкарул
хадис». - дегенін келтірген. Яғни. «хадисі қабылданбайды»
деген мағынада.
Ханафи ғұламасы. фиқһшы әрі хадисші Имам Заһаби
мен хадисші Ибн Сағд:
«Муаууал ибн Исмағил сүннетке
берік. аса шыншыл. Алайда. (хадис риуаят еткен кезде)
көп қателеседі».
،деп. оның осы кемшілігін айтып кеткен.
Ал. хадисші Даруқутни болса:
«Сенімді. Бірақ. жаттау
қабілеті нашар»
، деген. Сондай-ақ. Ибн әт-Түркмени.
Әбу Хатым. Әбу Зәрға секілді хадис білгірлері де Муаууаль
ибн Исмағилдің көп қателесетіндігін айтқан.
Байқағанымыздай.
؟Алла елшісімен бірге намаз
оқыдым. Ол ( с.а.у.) оң қолын сол қолының үстіне
қойып. көкірегіне байлады”
. ، деген хадис сахих емес.
Өйткені. хадисті бізге жеткізген Муаууаль ибн Исмағил
көп қателесетін әрі жады нашар болған. Ондай адамның
айтқаны есепке алынбайды.
Муаууаль ибн Исмағил риуаят еткен аталмыш хадистің
негізгі мәтіні Мүслімнің сахихында. Насаийдің сүнанында.
Ахметтің мүснәдында. Тирмизиде. Ибн Мәжада. әд-
Даруқутнида және әл-Байхақида да бар. Бірақ. олардың
Мحхаммед ибн Ысثаث ибн Хузайма. Сахиху ибн Хузайма 1-том. 243-бет. «تл-
«қолын көкірегінің үстіне қойды»
деп
айтылмаған. Тек «оң қолын сол қолының үстіне қойды»
деумен шектелген. Бұл жайлы Хафиз ибн Хажар «әд-
Дирая фи тахрижи ахадисил-һидая» атты еңбегінде:
Алла елшісімен бірге намаз оқыдым. Ол ( с.а.у.) оң қолын
сол қолына әкеліп. көкірегінің үстіне қойды”
деген хадис
Ибн Хузаймада келтірілген. Бірақ. бұл хадистің "Сахих
Муслимдегі" нұсқасында «көкірегінің үстіне қойды» деген
жері жоқ».- деп айтқан.
Ендеше. Муаууаль ибн Исмағилдің риуаятындағы
؟қолын көкірегінің үстіне қойды” деген жері
؟артық”
. Жоғарыда хадис білгірлері Муаууаль ибн
Исмағилдің жадының нашар болуына байланысты көп
қателесетіндігін айтып кеткен еді. Олай болса. бұл жерде
Муаууаль ибн Исмағил "
қолын көкірегіне қойды"
деген
сөзді негізгі хадис мәтініне шатасып қосып отыр деуге
негіз бар. Хадис ілімінде белгілі бір риуаят өзінен де
жоғары дәрежедегі риуаяттарға қайшы келсе. ондай хадисті
«шәәзз» деп атаймыз. Ал хадистің сахих болуы үшін
؟шәәзз” болмауы шарт
ج. Жолдыбайحлы. Дін мен діл – 2.
Намазда аяқ арасын қаншалықты
ашып ұстау керек?
мұсылмандарды белгілі бір тәртіпке тәрбие-
лейтін дін. Рухтың бірлігіне көңіл аударғаны тәрізді сыртқы
көрініске де аса мән береді. Себебі. жүйесіз әрекет рухтың
шыңдалуына көлеңкесін түсіріп. ішкі үйлесімділікті бұза-
тыны ақиқат. Мына әлемде бәрі бір-бірімен байланысты
болғандықтан бұл өз кезегінде сыртқы көрініске де кері
әсерін тигізбей қоймайды. Сондықтан болар. Алла Елшісі
жамағатпен оқылған намазда саптың түзу болуына әрі арада
бос жер қалмауына. сондай-ақ. саптың толық болуына
айрықша көңіл бөлетін. Бұл жайлы Хақ елшісінің (с.а.у)
бірқатар хадистеріне назар аударайық:
«Саптарың түзу болсын. Саптың түзулігі намаздың
көркемдігінен»
Жабир ибн Сумрадан риуаят етілді:
ِبر
ِبر
«Алла елшісі бір күні бізге: «Періштелердің
Раббыларының құзырында сапқа тұрғанындай сапқа
тұрмайсыңдар ма?» ، деді. Біз: «Уа. Алланың елшісі.
періштелер Раббыларының құзырында сапқа қалай
тұрады?» ، деп. сұрадық. Алла елшісі: «Алдыңғы қатар-
ды толтырмай тұрып. келесі қатарға өтпейтін және
сапта бір-бірімен тығыз (жақын) тұрады»
Ибн Омардан риуаят етілді:
أِب او
«(Алла одан разы болсын!) Алла елшісі былай деді:
«Саптарың түзу болсын. иықтарыңды түйіс-тіріңдер.
араларыңда бос орын қалмасын. Араларыңдағы бос
кеңістікті толтырғысы келген кісіге сығылысып. орын
беріңдер немесе сапты түзеуге әрекет еткен адамның
қолын қақпай. оларға жұмсақ болыңдар. Шайтанға бос
жер қалдырмаңдар. Кім бос орынды толтыру үшін сапқа
тұрса. Алла онымен жақсы мәміледе болады. Ал. кім де
кім сапты үзсе. Алла да одан рақымын. нығметін үзеді»
Бараа ибн Ъазибтан риуаят етілді. Ол былай деді:
Алла елшісі (с.а.у.) сапты аралап жүріп кеуделеріміз
бен иықтарымыздың түзулігін тексеріп көретін де
былай дейтін: «Бытырап тұрмаңдар. Себебі. соның
Сحлеймен Ибнул-ثшъас ثбу Дتуіт ас-Сажистани. Сحнану ثбі Дتуіт. 1-том.
Сحлеймен Ибнул-ثшъас ثбу Дتуіт ас-Сажистани. Сунану Аби Дتуіт. 1-том.
кесірінен жүректерің де ала-құла болады. Алла алдыңғы
қатардағыларға рақым етіп. дәрежесін көтереді. Ал
періштелер оларға игі дұға тілейді
ا لوسر ناك لاق ٍب
Жоғарыда келтірілген риуаяттардан Алла елшісінің
(с.а.у.) намазда қатарлардың түзу әрі жинақы болуына
және алдыңғы қатар толмай жатып. келесі сапқа тұрмауға
қаншалықты көңіл бөлгендігін байқаймыз.
Алла елшісі жоғарыда Әбу Дәуідте келтірілген риуаятта
және басқа да хадистерде сахабалардың тобықтарының бір-
біріне тиіп-тимегендігіне емес. иықтар мен көкіректердің
сапты бұзбауына. арада бос жер қалмауына. саптың жинақы
әрі түзу болуына назар аударған. Сондықтан. иықтарын бір-
біріне түйістіргеннен кейін екі аяқтың арасын ары кетсе екі
жауырынның арасындай қашық ұстауы тиіс.
Екі аяқ арасының арақашықтығы Шафиғи мәзһабында
бір қарыс. Мәлики және Ханбали мәзһабтарында көзге ерсі
көрінетіндей алшақ емес. дененің тепе-теңдігін сақтайтын-
дай «орташа» болғаны жөн
Ал. Ханафи мәзһабы бойынша. намазда тұрған кісі екі
аяғының арасын тым жақындатпайды. ең кемі төрт елі
қашық ұстайды.
Сحлеймен Ибнул-ثшъас ثбу Дتуіт ас-Сажистани. Сунану Аби Дتуіт. 1-том.
ج.Жолдыбайحлы «Дін мен діл». 2-том. جосымша ثараңыз: Уаخбатуз-Зухайли.
Қиямда тұрғанда екі аяқты бір-біріне тигізе тақамау да
керек. Бұған қатысты Нәсәиде келтірілген хадистің бірінде
Сахаба Абдулла ибн Аббас екі аяғын бір-біріне тигізе тақап.
намаз оқып тұрған кісіні көргенде оған:
«Сен сүннетке қайшы әрекетте болдың...»
، деді.
Және Ибн Әби Шәйбәнің риуаят етуінде Ғуәйна
ибн Абдрахман ибн Жәушәнның айтуы бойынша әкесі
Әбдірахман мешітте екі аяғының арасын тақап. намаз оқып
тұрған кісіні көріп былай деді:
�اِب ام
«Анау екі аяғын бір-біріне тигізе тақап алыпты. Мен
мына мешітте он сегіз сахабаны көргенмін. Біреуі де
бұлай істемеген еді»
Намазда талтайып тұру қайдан шыққан?
Бүгінде мұсылмандардың арасында пайда болған
«сәләфизм» бағытындағылар намаз оқып тұрған сәттерінде
аяқ арасын тым алшақ ұстап. талтайып тұрады. Олар
аталмыш әрекеттеріне дәлел ретінде сахаба Нұғман ибн
Бәшир және Әнәс ибн Мәліктен жеткен риуаятты көлденең
тартып. оны сүннет деп есептейді.
Алайда. аты аталған ардақты сахабалардың риуаят
еткен деректі талдайтын болсақ. намазда әлгіндей тұрудың
қате екеніне көз жеткіземіз.
Ендеше. бұл риуаяттарға аз-кем талдау жасап көрелік.
Нұғман ибн Бәшир және Әнәс ибн Мәліктен жеткен риуаят
كِب
مِب
قِب
Сахаба Нұғман Пайғамбарымыздың
«Саптарыңды
түзеңдер» деп үш рет айтты...».
، дейді. Ал. сахаба
Әнәстің хадисінде Пайғамбарымыз (с.а.у.):
«Сапта-
рыңды түзеңдер. Сөзсіз. мен сендерді артымнан да көріп
тұрмын».
، деген
Сахаба Нұғман жоғарыдағы хадисті риуаят еткен соң өз
Фатхحл جадыр. Сахих Бحхари. 76-бап. №725 хадис.
انم لүرلا تيار Өقلف
،
Шындығында. біздің арамыздан
«кейбіреулер»
тобығын өзгенің тобығына тигізе
тақайтынын көретінмін...»
десе. сахаба Әнәс хадисті
риуаят еткеннен кейін: «
قزلي انӨحا ناكو
،арамызда
«кейбіреуі»
иығын қатарлас адамның иығына. ал тобығын тобығына
тигізетін» - деп. өзінің сөзін қоса айтқан. Яғни. бұл ، хадис
емес. жеткізуші рауи сахабаның сөзі.
Аты аталған сахабалардың сөздері намазда аяқты
алшақ ұстау керектігіне негіз бола алмайды. Неге десеңіз.
қос сахаба жеткізген хадистерді зер салып қараған адам
мынадай тоқтамға келеді:
1. Сахаба Әнәс риуаят еткен хадисті Әбу Һұрайра да
риуаят еткен
. Алайда. ол «аяқтарын тақайтын» деген сөзді
қолданбаған. Ендеше. осы хадисті естіген Әбу Һұрайраның
қасында тұрғандар аяқтарын тақамайтын.
2. Қос сахабаның «кейбіреуі» деген сөздерін бөліп-
жарып. әдейі тырнақшаның ішіне алып айтуымыздан аңға-
рғандарыңыздай. ол сөз ، сахабалардың барлығы бірдей
аяқтарын бір-біріне тигізе тақамағандығына дәлел бола
алады. Егер Пайғамбарымыздың бұйырған бұйрығы болса.
яки. Өзі жасаған ісі болса. өзге сахабалар да солай етер еді.
Себебі. Алланың елшісі: «Мен қалай намаз оқыған болсам.
сендер де солай оқыңдар». ، деген.
«Тақайтын еді»
және
«көретін едім»
деген тіркестер-
ден байқағанымыздай сөйлем өткен шақта айтылған. Яғни.
сол кезден кейін ешкім аталмыш әрекетті қайталамаған. Бұл
жайында әйгілі ғұлама хадисші Ибн Хажар әл-Асқалани
(Хижри 773-:52 ж.) «Сахих Бухари» атты хадистер жина-
ғына жазған түсіндірмесінде. сахаба Әнәс (р.а.) риуаят
еткен аталмыш хадиске түсініктеме беру барысында былай
«арамыздағы кейбіреулер»
деген сөзі ، әлгін-
дей жағдай тек Пайғамбарымыздың (с.а.с.) тұсында
ғана болғанын айғақтайды»
4. Алла елшісінің (с.а.у.) ешбір хадисінде «аяқтарыңды
бір-біріне тигізе тақаңдар» деген әмір жоқ. Бұның өзі сол
істің шариғат талабы емес екендігін анық білдіреді.
Ифтитах тәкбірін айтып. қол байлай салысымен төменде
келтірілген «Сәнә» дұғасы іштей айтылады. Сәнә дұғасын
оқу ، сүннет.
«Сүбханакәллаһумма уә бихамдикә. уә тәбәракәс-
мукә. уә тағала жаддукә. уә лә иләһә ғайрук»
حِب
Мағынасы: «Я. Алла тағалам! Сені тәсбих етіп (күллі
кемшіліктерден пәк. кемел екендігіңді айтып) пәктеймін.
Саған «хамд» айтып мадақтаймын. Сенің көркем есімің аса
мүбәрак. Сенің ұлылығың аса жоғары. Сенен басқа ешбір
құдай жоқ».
Бұл жайында сахаба Әбу Сағид әл-Худри былай дейді:
للاِب
حِب
«Пайғамбарымыз түнде намазға тұрғанда тәкбір
айтып. былай деп дұға оқитын: «Сұбханакәлаһумма уә
бихамдикә. уә тәбәракәсмукә уә тағала жаддукә уә лә
иләһә ғайрук...»
Сондай-ақ. хазірет Омар ибн Хаттабтың ифтитах тәк-
бірінен кейін аталмыш дұғаны оқығандығы деректерде
келтірілген
Дараثحтни сحнتні. №1144 хадис сахих.
«Әғузу» мен «Бисмилла»
«Сәнә» дұғасынан кейін әр намаздың тек әуелгі рәкаға-
тында іштей
«Әғузу билләһи минәш шайтанир ражим».
сосын оның артынан «Бисмилләһир-рахманир-рахим»
. Алла тағала Құран Кәрімде:
«Егер Құран оқитын
болсаң. «әғузу» айтып. қарғыс атқан шайтаннан Аллаға
، деген
. Намазда Құран сүрелері оқылатындықтан
алғашқы рәкәғатта бір рет «Әғузу» айтылуы тиіс.
اِب
Намазда «бисмилләны» айту мәселесі
1. Ханафи мәзһабы бойынша Құранда келген барлық
«бисмиллә» Құран аяты болып есептеледі. Өйткені.
Құран парақтарында уахи ретінде жазылғанның бәрі ،
аят. Мұнда талас жоқ. Демек. «бисмиллә» Құран парақ-
тарында жазылғандықтан. оны да аят деуіміз заңды. Сол
себепті. ғұсылы жоқ кісі және хайызды. нифасты әйелдер
«бисмилләны» Құран аяты ретінде оқымайды. Тек бір
істі Алланың атымен бастау мақсатында немесе жәй дұға
ретінде айтуларына рұқсат.
2. Ханафи мәзһабында «Бисмиллә» фатиха сүресінің
бір бөлігі емес (Шәфиғи мәзһабында фатиханың бір аяты
болып есептелінеді). Оған дәлел ретінде. Ибн Мәжәда
келген бір хадисте Сахаба Әбу Һурайраның айтуы бойынша
Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай деген:
«Алла тағала былай дейді: «Мен намазды Өзіммен
құлымның арасында екі бөлімге бөлдім. Бірінші бөлімі
мен үшін. екінші бөлімі пендемнің тілектері үшін...
Пенде «Әлхамдулиллаһи раббиль алямин» дегенде Алла
тағала: «Құлым маған шүкір айтты. оған да сұрағаны
беріледі». - дейді...»
Осы хадиске қарасақ. фатиха сүресі «бисмилләсіз».
«Әлхамдулиллаһи раббиль алямин» деп басталған.
Егер
де фатиха сүресінің бір аяты болғанда оны да міндетті
түрде тілге алар еді. Демек. «бисмиллә» фатиха аяттарының
бірі емес. Ол өз алдына аят болғанымен. тек сүре араларын
бөліп тұрушы рөлін ғана атқарады. Ешбір сүреге қатысы
жоқ.
3. Әр рәкәғатта фатихадан бұрын іштей «бисмиллә»
айтылады. «Бисмилләны» фатиханың бір аяты санаған
риуаятты да назарға ала отырып. Имам Әбу Юсуф пен
Имам Мұхаммад әр фатихадан бұрын бисмилләны айту
уәжіп деген
. Осыған қарап кей ғалымдарымыз:
әр рәкәғат басында фатихадан бұрын бисмилләны айту
керек. Егер фатиха басында ұмытылып. айтылмай қалса
намаз соңында сәһу сәждесін жасау керек».
، деген
4. Фатихадан кейін оқылатын қосымша сүренің басында
«бисмилланы» айтудың қажеті жоқ. Бұл Имам Ағзам Әбу
Ханифа мен Имам Әбу Юсуф бойынша. Ал. Имам Мұхаммедтің
тұжырымына қарағанда. іштей оқылатын намаздарда қосымша
сүренің алдында да бисмилланы айту абзал
5. Намазда «сәнә» дұғасы және «әғузу» мен «бисмиллә»
үнемі іштей айтылуы тиіс. Өйткені. бізге Пайғамбарымыздан
солай жеткен.
يِب
سِب
Сахаба Әнәс ибн Мәлік (р.а.) былай дейді:
«Мен Пайғамбарымыздың. Әбу Бәкірдің. Омардың
және Османның артында тұрып намаз оқыдым.
Олардың ешқайсысынан «бисмилләны» жария етіп
оқығанын естіген жоқпын»
Нتсتи (Суюти шархы): 2/135 бет. №;07 хадис.
Қиямда Құран оқу (қырағат)
«Қиямда» тік тұрып. парыз намаздарының «әуелгі
екі рәкәғатында» ең аз дегенде қысқа болса. үш аят. ұзын
болса. бір аят оқу ، парыз. Құранда:
«(намазда) Құраннан
жеңіл келгенін оқыңдар»
، делінген.
Осыған сүйеніп. Әбу Ханифа жеңіл келген бір аят оқу
парыз десе. Имам Әбу Юсуф пен Имам Мұхаммед үш
қысқа аят не бір ұзын аят оқу парыз деген. Ендеше. Құран
аяты мүлдем оқылмаған намазды қайта оқу керек
Хадистен дәлел келтірер болсақ. «Сахих Бұхари» атты
хадистер жинағында келтірілген риуаятта Пайғамбарымыз
(с.а.у.) бір кісіге намаз үйретіп жатып. былай дейді:
«Намазға тұрғаныңда ифтитах тәкбірін ал. Кейін
Құраннан жеңіл келгенін оқы да рүкүғқа бар. рүғүғты
толығымен жаса!...»
1. Парыз намаздарының «әуелгі екі рәкәғатында»
«фатиха» сүресі мен қосымша (зам) сүресін оқу (кемі
қысқа үш аят) ، уәжіп.
Екеуінің біреуі оқылмай қалса
(Фатиха мен зам сүре). намаз соңында сәһу сәждесін жасау
керек.
Бұл жайында Рифаға ибн Рафиғ Пайғамбарымыздың
(с.а.у.) былай дегенін риуаят етеді:
Маусули تл-Ханафи. Ихтияр. 1/1;4-бет.
مِب
أِب
«Намазға тұрғаныңда құбылаға бет түзеп. тәкбір
тахрима айт. Кейін «Фатиха» сүресін және Алланың
қалауымен аят (не сүре) оқы!...»
Бухари және Мүслімде риуаят етілген хадисте
Пайғамбарымыз (с.а.у.):
«Фатиха сүресін оқымаған адам-
ның намазы жоқ»
، дейді. Яғни. «Фатихасыз» намаз
толық әрі кәміл болып есептелмейді.
Аталмыш хадиске және өзге де мазмұндас хадистерге
сүйене отырып. кейбір мәзһаб ғалымдары Фатиха сүресін
оқу парыз деген тұжырым жасаған. Фатиха сүресі оқылмаса.
намаз бұзылады деген. Алайда. жоғарыда келтірілген
«Сахих Бухаридегі» 724 нөмірлі хадисте Пайғамбарымыз
(с.а.у.) бір кісіге намаз үйретіп жатып. былай дейді:
«Намазға тұрғаныңда ифтитах тәкбірін ал да
Құраннан жеңіл келгенін оқып. рүкүғқа бар...»
Егер
Фатиха сүресін оқу парыз болғанда. Пайғамбарымыз
міндетті түрде оған «Фатиханы оқы» дер еді.
Ханафи мәзһабында аталмыш екі хадисті ұштастыра
келе:
«Намазда қандай да бір аят немесе сүре оқу ، парыз.
ал «Фатиха» сүресін оқу ، уәжіп». - деген пәтуә бекіткен.
Тирмизидің «Сүнәнінда» Әзірет Әли былай дейді:
«Фатиха» оқылмаған барлық намаз ، толық емес»
Мұнда "намаз бұзылады" демеген. "толық емес" делінген.
Бұл да Фатиха сүресін намазда оқу парыз емес. уәжіп
екендігінің дәлелі.
Намазда «Фатиха» сүресін ұмытып оқымай кеткен
кісінің намазы бұзылмағанымен. толыққанды орындалған
құлшылық ретінде есептелмейді. Әдейі оқымаған жағдайда
намазын қайта орындауы керек. Өйткені. Фатиханы әдейі
тастаған адам «харамға жақын мәкрүһ» амалын жасаған
болады. Ондай намазды қайта оқу керек деген ғалымдар.
2. Үш немесе төрт рәкәғатты парыз намаздарының
әуелгі екі рәкәғатында «Фатиха» сүресі мен қосымша
сүрені оқу ، уәжіп. ал қалған рәкәғаттарында «Фатиха-
«Сахих Мүслім» атты хадистер жинағында риуаят етіл-
ген хадисте сахаба Әбу Қатада (р.а.) былай дейді:
هيِب
ق يِب
فِب ،
«Пайғамбарымыз (с.а.у.) бесін мен екінті намаз-
дарының әуелгі екі рәкағатында «Фатиханы» және
(онымен қоса) бір сүре оқитын. Кейде оқып жатқан аятын
естіртетін. Ал. қалған екі рәкәғатында «Фатиханы»
Бұл хадис «Сахих Бухариде» де келтірілген
Тирмизи – 1/254-бет. 247-хадиске берген тحсіндірмесі.
3. Үтір. нәпіл және сүннет намаздарының барлық
рәкәғаттарында «Фатиха» мен «қосымша сүрені» оқу ،
110
Тирмизи «сүнәнінда» риуаят еткен хадис бойынша.
сахаба Әбу Сағид (р.а.) Пайғамбарымыздың (с.а.у) мына
сөзін келтіреді:
س يِب
لاِب
«Намаздың кілті ، дәрет. Тахримі ، тәкбір. Намаз-
дың соңы ، сәлем беру. Парыз намаздарында және өзге
намаздарда (нәпіл. сүннет. үтір) Фатиха сүресі мен
қосымша сүрені оқымаған адамның намазы жоқ (кемел
әрі толық емес)»
(Хасан)
110
Нурул Изах – 26-бет. Уتжибус Сала.; У.Зухайли. تл Маусуثа – 1/673 бет.
H.Donduren. Islam ilmihali – 315 бет. Стамбул.
Тирмизи. Сыффатус-салت. №23: хадис.
Имамға ұйыған кісі де іштей Құран оқи ма?
Имамға ұйыған кісі «сәнә». «тәшәһһуд» сынды дұға-
ларды ғана іштей айтып. «фатиха» мен қосымша сүрені
оқымайды.
Бұған Ханафи мәзһабынан өзге мәзһәб ғалымдары да
келіседі. Айталық. Абдуллаһ ибн Уәһәб. Мәлики мәзһабы
ғалымы Әшһәб және табиғин Ибн Мусәйяб. т.б.
112
Бұл мәселе төменде келтірілген Пайғамбарымыздың
(с.а.у.) хадистерінде де айтылған.
«Сахих Мүслімде» риуаят етілген №577 хадисте сахаба
Саид ибн Сәбиттен имамның артында қосылып қырағат ету
ر - تِبا
«Еш жерде имамның артында қырағат ету деген
жоқ».
، деп жауап берді
113
Сондай-ақ. «Сахих Мүслімде» келтірілген деректе
Сахаба Имран ибн Хусайн былай дейді:
نِب ى
كِ
سِب ي
هِب
«Пайғамбарымыз (с.а.у.) бізге бесінде ме. жоқ екінті
де ме имам болып. намаз оқыды. Намаздан кейін бізге
112
113
қарап: «Қайсысың артымда тұрып «Сәббихисма Рабби-
кәл әълә» деген?» ، деп. сұрады. Ұюшылардың бірі: «Мен
едім. бірақ. жаман ойым болған жоқ». ، деп. жауап
берді. Сонда Пайғамбарымыз (
өзгелердің имаммен қоса
жармасып оқып тұруын дұрыс көрмей)
: «Қайсысы менімен
жарысып тұрған деп ойлап қалдым»
114
Хадисші Тирмизидің кітабында «сахих жолмен» жеткен
бір риуаятта сахаба Жәбир ибн Абдулланың мына сөзі
келтірілген. Ол (р.а.) былай дейді:
أِب ا
«Кім де кім бір рәкәғаттың өзінде Фатиха сүресін
оқымаса. намазы жоққа есеп. Тек Имамның артында
тұрса. оның жөні басқа»
115
(Хадис Хасан және
Сахих).
Дарақұтнидің «Сүнәнындағы» сахаба Әбу Дәрданың
мына сөзі риуаят етіледі:
دلا يِب
114
115
«Бір кісі Пайғамбарымыздан: ، Барлық намазда қы-
рағат етіле ме? ، деп сұрағанда. Алла елшісі: ؟Иә” деп
жауап береді. Сонда жаңағы кісі: «бұл маған міндет
болды» дейді.
(Әбу Дарда айтады)
Сол кезде басқалардан
гөрі мен Пайғамбарымызға ең жақынырақ тұр едім. Ол
(с.а.у.) маған бұрылып:"Алайда намазда имам болып
тұрған имамның оқығаны жамағатқа жеткілікті".
،
деген еді
116
Имам Мәліктің «Әл-Муатта» атты хадис кітабындағы
риуаятта:
Сахаба Абдулла ибн Омардан (р.ғ.)
«Имамның артында
тұрған адам қырағат ете ме?»
117
، деп сұрағанда Ол
«Кім де кім имамға ұйып намаз оқыса. имамның
қырағат етуі жеткілікті. Ал. оңаша оқыған кезде
қырағат етсін»
118
، деп. жауап берген. Әрі қарай хадисті
риуаят етуші кісі сөзін былай жалғастырады:
«Сахаба
Абдулла ибн Омар имамның артында тұрғанда қырағат
етпейтін».
Жоғарыда келтірілген хадистердің барлығы имамға
ұйыған кісі Фатиха мен қосымша сүрені оқымай-
тындығына дәлел бола алады.
116
117
Фатиха мен ثосымша сحре оثу
11:
Кей ғалымдар сахаба Әбу Һұрайра мен Айша (Оларға
Алла разы болсын) анамыздан риуаят етілген:
«Фатиха»
сүресі оқылмаған намаз толық емес»
деген хадиске сүйеніп.
имамның артындағы жамағат та оқуы керек дегенді алға
тартады. Алайда. аталмыш хадис оған дәлел бола алмайды.
Өйткені. Пайғамбарымыз (с.а.у.) бұл өсиетін намазды
оңаша оқитындарға қаратып айтқан болуы мүмкін. Бұлай
деуіміздің себебі Сахаба Жәбірден (р.а.) риуаят етілген
хадисте Пайғамбарымыз (с.а.у.):
«Кім имамға ұйыған болса. имамның қырағат етуі
оның да қырағаты болып есептеледі»
119
، деген
Әнас ибн Сириннің риуаяты бойынша. Омар ибн Хаттаб:
«Саған имамның оқуы жеткілікті».
، деген.
Бұнымен қатар.
«Фатиха» оқымаған адамның намазы
жоқ»
деген хадиске Имам Ахмад ибн Ханбал:
«Бұл хадис
өз бетінше оңаша оқитындарға қатысты айтылған».
،
деп түсіндірме жасағанын қаперге салғымыз келеді
11;
Осы жерде ескерте кетелік. кешігіп келіп имамға
ұйыған адам имам сәлем бергеннен кейін орнынан тұрып.
«Фатиха» және зәм (қосымша) сүрелерін оқиды. Өйткені.
ол өз бетінше оқитындардың қатарына жатады.
Намазда тұрғанда «Фатиха» сүресінен кейін «Әмин»
деп дұға жасау ، сүннет. Ханафи мәзһабы мен Мәлики
бұл дұға іштей айтылады. Өйткені. Құранда
Алла тағала:
«Раббыларыңа жалбарынып. жасырын
түрде дұға етіңдер»
، дей келе жасырын айтылған
дұғалардың абзал екенін білдіріп тұр.
«Әмин» дұға болғандықтан жасырын айтылғаны абзал.
Оның үстіне. Пайғамбарымыздан жеткен бірнеше хадисте
«Әминді» іштей айтудың абзал екендігі білдірілген. Атап
айтсақ:
Хадисші Хаким ән-Нисабури Бұхари мен Мүслімнің
хадис қабылдау өлшемдерін (критерий) қолдана отырып
жинақтаған «Мүстәдрак» атты хадистер жинағында келті-
рілген риуаятта Уәйілдің Пайғамбарымызбен (с.а.у.) бірге
намаз оқығандығы айтылады.
هِب
Уәйілдің айтуы бойынша:
«Пайғамбарымызбен бірге
намаз оқығанда Пайғамбарымыз «Ғайрил мағдуби ғаләй-
һим уәләддалин» дегеннен кейін дауысын бәсеңдетіп
Хаким аталмыш хадис жайында:
«Бұл хадис ، сахих.
Оны Бұхари мен Мүслім кітаптарында келтірмегенімен
олардың хадис қабылдау шарттарына сай».
Бұдан басқа. Әбу Һұрайра (р.а) риуаят еткен хадисте
Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай деген:
ه يِب
مِه
«Имам «ғайрил мағдуби ғаләйһим уәләддаллин» деген
кезде сендер де «Әмин» деңдер. Себебі. періштелер «Әмин»
дейді. имам да «Әмин» дейді. «Әминді» айтқан кісінің
бұл дұғасы періштелердің «Әмин» деп. айтқан сәтіне
дәл келсе. оның өткен күнәлары кешіріледі»
дәрежесі ، сахих.
Ханафи ғалымдары бұл хадистегі имамның да «әмин»
дегенін негізге алып. «әминді» іштей айтуды сүннет деп
білген. Себебі. «әмин» сөзін имам жасырын айтпайтын
болса. Пайғамбарымыз имамның да «әмин» дейтінін
жамағатқа білдірмес еді. Яғни. періштелер мен имам-
ның «әмин» деуі жамағатқа естілмейтін болғандықтан
تл-Хаким تн-Нисабури Мحстتдрак – 2-том/253-бет. (42) 2;13
хадис;Тирмизи. Сыффатус салت. №24: хадис тحсіндірмесі. Тирмизи бحны зайыф
дегеннен гجрі хасанثа жаثын деген. Сондай-аث. Мحхаддис تл-Хаким де бحл
хадисті «Сахих» деген. (Зайлаثи. Насбур Риуая – 1/370-бет.)
Пайғамбарымыз (с.а.у.) «себебі. періштелер «әмин»
дейді. имам да «әмин» дейді» деп. олардың да «әминді»
айтатындығын білдіріп тұр. (Дұрысы Аллаға мәлім).
Осы хадиске сүйеніп «Имам фатиха оқып болғаннан
кейін «әминді» дауыстап айту керек» деген тұжырым жасау
қате. Өйткені бұл жерде әминді «жәрия айтады» деген сөз
жоқ. Оның үстіне. имам айтқан дұғалардың бәрін дауыстап
айту шарт болса. оның келтірген тәкбірін (Аллаһу әкбәр).
тәсмиъғын (самиъаллаһу лимән хәмидәһ). тәслимін (әс-
сәләму ғалейкум) дауыстап айту керек болады. Себебі
сахаба Әбу Һұрайра (р.а.) риуаят еткен басқа бір хадисте
هِب
«Сөзсіз имамға ұю керек. Егер Имам. «Аллаһу әкбар»
десе. сендер де солай айтыңдар. Ал. қашан Құран оқыса.
(намазда) тыңдап тұрыңдар!»
، деген. (Сахих). Бірақ.
бұл хадистегі бұйрыққа сүйеніп. имамға ұйыған ешкім
«тәкбірді (Аллаһу әкбәрды)» жария айтпайды.
Мәзһабты мойындамайтындар шейх санайтын Насруд-
дин Әлбани да «Әминді» дауыстап айтуды қолдамайды. Ол
өзінің «Тәмәмул-минна фит-таълиқ ала фиқһус сунна» атты
кітабында былай дейді:
«Жамағаттың да имаммен бірге
«Әминді» дауыстап айтуы керек дейтіндердің:
«Сахаба
Зүбайр және артындағылар «Әминді» айтқанда мешіт
жаңғырып кетті»
дейтін уәжінен өзге «дәлелі» жоқ. Бірақ.
Дараثحтни сحнتні. Имамثа حйиу бабы – 2/115-бет. №1243 хадис.
мұның өзі «Әминді» жамағаттың да дауыстап айтуына
негіз бола алмайды. Себебі. бұл хадисті жеткізушілердің
тізбегі Пайғамбарымызға (с.а.у.) «жетпеген» (марфуғ
болмаған). Пайғамбарымыздың (с.а.с.) дауыстап айт-
қанына байла-нысты бірқатар хадистер бар. Бірақ.
ешбірінде Алла елшісінің артындағы сахабалардың да
қосылып. «Әминді» жария айтқандықтары келтірілмеген.
«Әминнің» дұға екені белгілі. Негізінде дұға іштей
айтылады. Өйткені. Алла тағала: «Раббыларыңа
жалбарынып. іштей (құпия) тілең-дер!». ، деген. Ал. бұған
құлақ аспауға негіз болатындай сахих хадистен дәлел
жоқ»
Пайғамбарымыздың (с.а.у.): «Іштей тілек тілеу ، жария
жетпіс тілекке тең» дегенін де ескерер болсақ. «Әмин»
дұғасын іштей айтқан абзал. Намазда «Сүбхана раббиял-
ағла». «Субхана раббиял-азим». «Субханака». «әт-Тәхият»
секілді басқа барлық дұғалардың іштей айтылатындығы
«Әминнің» құпия айтылуына тағы бір дәлел.
Бұған қоса. бізге жеткен хадистердің бір де-біреуінде
Пайғамбарымыздың (с.а.у.) «Әминді» дауыстап айтың-дар»
деп кесіп айтқан тікелей әмірі жоқ. Тек «Имам «Уәләд-
даллин» деген кезде «Әмин» деп айтыңдар» деген әмірі бар.
Мүслімдегі сахих хадисте Пайғамбарымыз (с.а.с.):
«Имам (рүкүғтан түрегеліп жатып) «Сәмиғаллаһу
лиман хамидаһ» дегенде сендер «Аллаһумма Раббәнә
ләкәл хамд» деп. айтыңдар. Егер кім де кімнің сол
айтқаны періштелердің айтқан сәтіне сәйкес келсе.
Мحхаммед Насриддин ثлбани. Тتмتмул-минна фит-та’лиث ала фиثخус-
сунна. 177-бет
оның өткен күнәлары кешіріледі»
، деген. Ешбір
мәзһабта рүкүғтан тұрған кезде
«Аллаһумма Раббәнә ләкәл
хамд»
деген хадисті негізге алып. жария айтпайтыны
белгілі.
Пайғамбарымыздың (с.а.с.) «Әминді» дауыстамай. іштей
айтқандығын айғақтайтын бірнеше нақты деректерді хадис
кітаптарында кезіктіруге болады. Әбу Дәуідттің хадистер
жинағында риуаят етілген хадисте Әбу Һурайраның айтуы
ه يِب
مِه
«Пайғамбарымыз (с.а.у) «Ғайрил мағдуби ғаләйһим
уәләддалин» аятын оқығаннан кейін. бірінші саптағы оған
жақын тұрған адамға естілетіндей «Әмин» дейтін»
Аталмыш хадисте Пайғамбарымыз «әминді» жақын
тұрған кісі ғана ести алатындай бәсен дауыспен айтқан-
дығын ұғынуға болады. Демек. Алла Елшісі «әминді»
дауыстап айтпайтын.
Рас. кейбір риуаяттарда Пайғамбарымыз (с.а.у.) «әминді»
көтеріңкі дауыспен айтқандығы баяндалады
. Алайда. Алла
Елшісі мұны артта тұрған жамағатқа үйрету мақсатында
айтқан болуы мүмкін. Бұл сөзімізді мына төмендегі риуаят
дәлелдесе керек.
Сахих Мحслім. Китабус Сала – №40;-хадис; Тирмизи 1/272-бет. №267
س يِب
مِه
هِب
«Әбу Сакан Хужр ибн Ғанбас әс-Сақафи риуаят еткен
хадисте:
«Уайл ибн Хужр әл-Хадрамидың былай дегенін
естідім: «Намаздан кейін Пайғамбарымызды (с.а.с.) көр-
дім. тіпті. оның жүзін мына жағынан да. ана жағынан
да көре алдым. Ол: «ғайрил мағдуби алайһим уәладдаллин»
аятын оқығаннан соң «әмин» деп даусын созды. Мен мұны
тек бізге үйрету үшін осылай істеді деп ойлаймын».
Міне. пайғамбарымыздың (с.а.у.) «әминді» дауыстап
оқығандығын риуаят еткен Уайл ибн Хужрдің өзі. аталмыш
риуаятта әминді үйрету мақсатында естіртіп айтқандығын
тілге алып отыр. «Әминді» дауыстап айтуға байланысты
хадистердің дені Уайл ибн Хужрдан риуаят етілгенін
ескерсек. «әминді үйрету мақсатында дауыстап айтуы
мүмкін» деген тұжырымдаманың қаншалықты негізді
екенін аңғаруға болады
ج.Жолдыбайحлы. «Дін мен Діл» – 2.
Рүкүғ жасау
Намазда қырағаттан кейін иіліп. рүкүғқа барады.
Рүкүғқа бару ، парыз.
Бұл - Ұлы Жаратушының бұйрығы:
«Ей. иман еткендер!
Раббыларыңа рүкүғ. сәжде жасаңдар және құл-шылық
1. Қырағат еткеннен кейін «Аллаһу әкбар» деп. рүкүғқа
барған ер кісі сүннетке сай саусақтарының арасын ашып. екі
қолын тізесіне таяп. арқасын тік ұстайды. Рүкүғқа барған
адам басын салбыратпай. не болмаса көтермей. арқасымен
бір деңгейде ұстайды
. Рүкүғта аяғының ұшына қарау ،
мұстахаб
Алқама әкесінің мына сөзін риуаят етеді:
عِبا
عِبا
«Пайғамбарымыз рүкүғқа барған кезде саусақтарының
араларын ашатын. ал сәждеде саусақтарының араларын
біріктіретін».
، деген
Уәбиса ибн Мағбад былай дейді:
Маусули. Ихтияр – 1/173 бет; Нурул Изах – 27-бет. Сунتнус Сала
Нурул изах. ثдتбус сала.
Даруثутни. Китабус Сала – (3) 1267; Сахиху Ибни Хузайма – 1/301-бет.
صِبا
«Пайғамбарымыздың намаз оқығанын көрдім. Рүкүғқа
барғанда арқасын түзу ұстайтыны соншалықты. су
құюлы ыдыс қойса. төгілмес еді»
(сахих)
Хадисші ғалым Әбу Дәуіт өзінің «сүнәнында» келтірген
хадисінде ардақты Пайғамбарымыз (с.а.у.):
«...Рүкүғқа барғанда алақаныңды тізеңе қой да арқаң-
ды созып. түзу ұста!»
، деген.
«...Пайғамбарымыз (с.а.у.) рүкүғқа барғанда басын
тым тұқыратпайтын да. әрі көтермейтін де. екеуінің
Рүкүғта ең кемі үш рет «Сүбхана раббиял азим»
ثбу Дتуіт. Сыффатус-салت – :5;-хадис. Сахих; Ибн Мажتда حثсас хадис
(Ұлық ием мінсіз. кемшіліктен пәк) деген дұғаны айту ،
Хадисші Ибн Мажә өз «сүнәнында» Хузайфа ибн Яман-
ның мына хадисін келтіреді:
ِب
ِب
«Сахаба Хузайфа Пайғамбарымыздың (с.а.с.) «Рүкүға
барған кезде үш рет «Субхана раббиял азим». ал. сәждеде
үш рет «Сүбхана раббиял ағла» дегенін естіген»
(сахих).
Рүкүғқа барғанда және рүкүғдан басын көтергенде
ең кемі бір рет «Сүбханаллаһ» дейтіндей уақыт кідіру
، Әбу Ханифа мен оның шәкірті Имам Мұхаммедтің
пікірі бойынша уәжіп. Ал. Имам Әбу Юсуф оны «парыз»
деген
Хадисші ғалым Әбу Дәуіт өзінің еңбегінде келтірген
риуаятта. намазын тез оқыған кісіні Пайғамбарымыз (с.а.у.)
шақырып алып:
Нурул Изах – 27-бет. Сунتнус сала.
Ибн ثабидин: Раддул мухтар – 2/157-15: беттер; Бتдаиث. 1/6:6-бет.
«Намазға тұрғанда «тәкбір тахрим» айт. Кейін
Құраннан жеңіл келгенін (жадыңда жақсы сақталғанын.
өзіңе ыңғайлы болғанын) оқы. Сосын рүкүға барғанда.
толық иілгеніңе көзің жетсін. Рүкүғдан тұрғанда
бойыңды түзу ұста. Сәждеге бас қойғаныңда сәжде
еткеніңе көзің жетсін. Кейін сәждеден басыңды көтеріп.
толықтай отырғаныңа көз жеткіз. Барлық намаздарың-
- деген еді
Рүкүғтан бас көтеріп жатып: «Сәмиғаллаһу лиман
хамидаһ» (Алла өзіне мақтау айтқанды естиді) дейді.
Бойын тіктеген соң «Раббәнә ләкәл хамд» (Раббым!
Барлық мақтау сен үшін) деп. айтады. Бұларды айту
Сахих Мүслімде Сахаба Әбу Һұрайрадан риуаят етілген
хадисте Пайғамбарымыз былай дейді:
«Имам (рүкүғтан тұрып жатып) «Сәмиғаллаһу
лиман хамидаһ» дегенде сендер «Аллаһумма Раббәнә
ләкәл хамд» деп айтыңдар. Егер кімнің сол айтқаны
періштелердің айтқан сәтіне сәйкес келсе. оның өткен
күнәлары кешіріледі»
Сахих Мحслім. Китабус Сала – №40;-хадис; Тирмизи 1/272-бет. №267 хадис.
Рүкүғтан бас көтеріп: «Сәмиғаллаһу лиман хамидаһ»
деп. толықтай тіктелген соң «Раббәнә ләкәл хамд» дейді.
Содан кейін сәждеге барады. Сәжде жасау ، парыз
Сәжде мына төмендегі ретпен орындалады
«Аллаһу әкбар» деп алдымен тізерлейді. содан
кейін қолын жерге қояды. Екі қол арасына маңдайын
қояды.
Бұл жайында әл-Хаким ән-Нисабури өзінің «әл-
Мүстәдрак» атты кітабында риуаят еткен хадисте сахаба
Әнәс былай деген:
إِب ى
تلاِب
«Мен Пайғамбарымыздың тәкбір алғанда екі
басбармағын құлақ тұсына келтіргенін көрдім. Кейін
буындарын толықтай орнықтырып рүкүғ жасады.
Сосын «Аллаһу әкбәр» деді де.
қолынан бұрын тізесін
қойып (сәждеге) барды»
Бұл риуаят жайында аталмыш хадисші ғалым былай
дейді: Бұл - Бухари мен Мүслімнің хадис қабылдау шарт-
тарына сай «сахих» жолмен келген. Ол хадистен қандай да
бір мін таппадым.
Тағы бір хадисте Уәйл ибн Хужр былай деген:
«Мен Пайғамбарымыздың сәждеге барарда қолда-
рынан бұрын тизесін жерге тигізгенін (тізерлегенін)
көрдім. Ал. сәждеден тұрарда тізеден бұрын қолын
көтеретін еді»
(Хасан).
Имам Байһақи өзінің «әс-Сүнәнүл-кубра» атты хадис
مِه
«Омар ибн әл-Хаттаб пен Абдулла ибн Мәсғудтың
(сәждеге барарда) алдымен тізелерін қоятындықтары
бізге риуаят етілді»
Сәждеге барған кісі екі қолдың арасына маңдайын
қойып. мұрнын жерге тигізеді. Қол құлақ тұсында
болады
Әбу Исхақ былай дейді:
أ ٍب
إ يِب
Тирмизи –1\273-бет. 26:-хадис. Хадис ثариб-хасан; ثбу Дتуіт – 2/130-бет.
№:3; хадис. Хасан; Ибн Мажت – ::2.
«Сахаба Барраа ибн Ъазибтен: «Пайғамбарымыз
(с.а.у.) сәждеде маңдайын қай жерге қоятын еді?». - деп
сұра-ғанымда. ол (р.а.): «Екі қолының арасына».
، деп
жауап берді
Тағы бір хадисте Әбу Хумайди әс-Сағиди былай дейді:
«Пайғамбарымыз сәжде жасағанда мұрны мен маң-
дайын жерге толық тигізетін (орналастыратын)...»
.
Сәждеде білекті жерге тигізбей. жоғары ұстау
керек.
Бұған мына хадис дәлел: «Сахих Мүслімде» келтір-
ілген хадисте Пайғамбарымыз (с.а.у):
«Егер сәжде жасайтын болсаң. алақаныңды жерге
қойып. шынтағыңды көтер»
، деген.
Әнәстан риуаят етілген басқа бір хадисте Пайғам-
барымыз (с.а.у.):
Тирмизи. 271-хадис. Сахих. ثариб. хасан.
«Сәжделеріңді дұрыс жасаңдар. иттерге ұқсап.
білектеріңді жерге қоймаңдар!»
، деген.
Сәждеде қолтықты қыспай. ашық ұстау ، сүннет
Ал жамағатпен оқыған кезде қасындағы адамға кедергі
келтіретін болса. онда шынтақтарын өкпе тұсына тақап
ұстайды
«Сахих Мүслімде» келтірілген сахих хадисте Абдулла
«Пайғамбарымыз (с.а.у.) сәждеге барғанда екі білегін
екі жағына ашып ұстайтыны соншалық. қолтығының
ағы көрінетін»
Сәждеде қарны мен санының арасын ашық ұстай-
Мәймуна былай дейді:
«Пайғамбарымыздың сәждеде
(саны мен қарнының) арасы қозы өтіп кететіндей ашық
болатын»
ثш-Шарнубулتли. Нурул изах – 27-бет. Сحнتнус сала.
Бахрур Раиث. Китабус-салت; Айни. Биная -2/247; Нуруль изах-27 бет.
Сحнتнус сала.
تн-Нتуتуи. Шарх Мحслім. №4;5 хадис.
Бахрур Раиث. Китабус-салت; Айни. Биная -2/247
Мحслім. №4;6 хадис.; Хидая. Сыффатус-салت – 1/12; бет.
Сәжде кезінде екі аяқты ауаға көтермей. аяқтың
башпайларын құбылаға қаратып. жерге тигізеді
عِبا
أِب
مِه
ضِبا
Имам Бұхаридің хадистер жинағында келтірілген бір
риуаятта Сахаба Әбу Хумайд Сағиди Пайғамбарымыздың
(с.а.с.) қалай сәжде жасағанын былай суреттейді:
кісі сәждеге қолын қойғанда білегін жерге тигізбейтін
әрі (оны екі бүйіріне) жабыстыр-майтын. Ал. (сәждеде)
Сәждеде ең кемі үш мәрте «Сүбхана раббиял ағла»
деп тәсбих айтады. Бұл ، сүннет
ِب
ِب
«Сахаба Хузайфа Пайғамбарымыздың (с.а.с.) «Рүкүғ-
та үш рет «Субхана раббиял азим». сәждеде үш рет
«Сүбхана раббиял ағла» деп айтғанын естіген»
Нурул изах – 27 бет. Сحнتнус сала.
Хасан ли ثойрихи.
Бұдан соң «Аллаһу әкбар» деп басын сәждеден
көтереді де тізерлеп отырады. Отырғанда «Сұбхан-
Аллаһ» айтылатындай қысқа уақыт кідіреді де екінші
мәрте сәждеге барады. Екінші сәждеге бару ، парыз
Оның парыздығы «ижмәмен» бекітілген
Екі сәжде арасында кідіру ، уәжіп. Бұл Имам Әбу
Юсуф (р.а.) бойынша. Ал. Имам Ағзам Әбу Ханифа мен
Имам Мұхаммедтің (р.а.) пәтуасында екі сәжде арасы
кідіру ، сүннет
Екі сәжде арасы кідіру жайында «Сахих Мүслімде»
келтірілген хадисте сахаба Әнәс былай дейді:
«...(Пайғамбарымыз сәжде жасағанда екі сәжде
арасында (ұзақ отырып қалатыны соншалық): «Сірә.
(намазда екенін немесе екінші сәждені жасауды) ұмытып
кетті ме». - деп ойлаушы едік»
Бحл кітаптың алثашثы баспасында екінші сتждеге баруды уتжіп деген едік.
Бحл автор тарапынан жіберілген ثате. кешірім جтінеміз.
Шحрнубحлتли: Имдتдуль Фаттах – 23; бет; Ибн ثабидин; ثл-Касани:
«Әттәхият» отырысы
Намаздың соңғы отырысында «тәшәһһуд (әт-
тәхият)» дұғасы оқылатындай уақыт отыру ، парыз
Ал. «тәшәһһуд» дұғасын оқу ، уәжіп.
Хадис кітаптарында айтылғандай Алла елшісі сахаба
Абдулла ибн Мәсғудтың қолынан ұстап алып. оған
тәшәһһуд дұғасын үйретеді. Сосын былай дейді:
осыны айтсаң. намазды өтеген боласың. Одан соң тұрғың
келсе тұр. тұрғың келмесе әрі қарай отыр».
- деген
Осы хадиске үңіліп қарасақ. намаз толық өтелді деуіміз
үшін ең кемі «тәшәһһуд» дұғасындай отырған болуымыз
керек екен. Хадистің арапша нұсқасы төмендегідей:
يِب
يِب
يِب
Төрт және үш рәкәғатты намаздардың екінші рәкә-
ғатынан кейін отыру ، уәжіп
Мұны «әуелгі отырыс»
деп те атайды.
Кейде Пайғамбарымыз (с.а.у.) әуелгісінде отырмай
тұрып кеткен кездерінде «сәһу» сәждесін жасайтын. Бұл ،
әуелгі отырысқа отырудың уәжіп екендігіне дәлел.
Сахих Мүслімдегі хадисте Абдулла ибн Бухайна атты
сахаба былай дейді:
«Пайғамбарымыз намаздың бірінде бізге имам болып
тұрғанда екінші рәкағаттан кейін (әуелгі отырысқа)
отырмай тұрып кетті. Арттағы жама-ғат та онымен
бірге тұрды. Намаздың соңында «сәлем беруін» күтіп
тұрдық. Ол кісі тәкбір айтып отырған күйі сәлем
берместен (қосымша) екі сәжде жасады. Артынша
отырып. сәлем берді»
Осы жерде айта кетелік. Ханафи мәзһабында сәһу
сәждесі оң жағына бір рет сәлем бергеннен кейін жасалады.
Өйткені. Сахих Мүслімде келген тағы бір хадисте Абдулла
«Пайғамбарымыз (с.а.у.) сәлемнен кейін сәһу сәждесін
жасады».
، деген
Сондай-ақ. Ибн Мәжәда риуаят етілген сахих хадисте
Алқама былай дейді:
«Абдулла ибн Мәсғуд сәлемнен кейін сәһу сәждесін
жасап. Пайғамбарымыздың да солай істегенін айт-
Ханафи мәзһабы бойынша ер кісілер екі сәжде
арасындағы отырыста және тәшәһһуд отырысында
сол аяғын жамбасының астына басып. оң аяғының
башпайларын құбылаға қарата қайырып. өкшелерін
жоғары көтереді. Бұл ، сүннет
Тирмизидің «сүнәнында» риуаят етілген хадисте сахаба
Уә`иль ибн Хужр былай дейді:
«Мен Мәдина қаласына келгенімде өз-өзіме «ардақты
Пайғамбарымыздың намазды қалай оқитынын көруім
керек» дедім. (Барып қарағанымда) Ол кісі тәшәһһүдте
сол аяғын төсеп. сол қолын соның үстіне қойды. яғни.
сол аяғының санына. Сосын оң аяғын (башпайларын
құбылаға қаратып) тіктеді»
ج.Жолдыбайحлы: ثылымхал – 160-бет. Алматы.
Тирмизи. «Кتйфаль Жулусу фит Тتшتخخуд» – 21: баб/2;2. 2;3 хадис; ثбу
Хадисші ғұлама Тирмизи
«Бұл хадис - хасан. сахих.
Суфян әс-Саури және куфалық ғалымдардың жолы».
، деп
баға берген.
Сондай-ақ. хадисші ғалым Нәсәи риуаят еткен басқа
сахих хадисте сахаба Абдулла ибн Абдулла ибн Омар
(Омардың немересі) әкесінен (яғни. Абдулла ибн Омардан)
естігенін былайша жеткізеді:
عِبا
أِب
«Башпайларын құбылаға қаратып. сол аяққа отыру
، намаз сүннеттерінің бірі»
Тәшәһһуд отырысында саусақтарды тізеге жет-
кізіп. қолды санына қояды
Сахих Мүслімдегі хадисте Әмір ибн Абдулла ибн
Зүбәйір әкесінің (Абдулла ибн Зүбәйірдың) мына сөзін
риуаят етеді:
هيِب
«Пайғамбарымыз (с.а.у.) намазда дұға (әттахият)
оқуға отырғанда оң қолын оң санының үстіне. сол қолын
сол санының үстіне қоятын еді...»
Е.Ыбырайым. Н.Сайлауحлы. «Намаз оثып حйренейік» – 33-бет
Мحслім- 262 бет/(113) №57; хадис.
Тәшәһһуд отырысында назарды оң аяқтың тізесіне
қарату - мұстахаб
هيِب
سلاِب
Сахаба Зүбейр ибн Аууамнан жеткен риуаятта былай
делінген:
«Пайғамбарымыз (с.а.у.) тәшәһһуд отырысына
отырғанда сол қолының алақанын сол аяғының санына
қойды. Және (оң қолының) сұқ саусағын көтерді.
(Сол
сәтте) назарын сұқ саусағынан басқа жерге қаратпаған
еді»
Әуелгі отырыс пен соңғы отырыста «тәшәһһуд»
Нәсәидегі сахих хадисте сахаба Абдулла ибн Аббас
былай дейді:
«Біз Алланың елшісімен бірге едік. (Діннің
қыр-сырынан) хабарымыз жоқ бізге Пайғамбарымыз:
«(намаздағы) әр отырыста мына (дұғаны) айтыңдар»
деді:
«Әт-тәхияту лиллаһи уас-салауаату уат-таййбәәт.
әс-сәләәму алейка әйюһан-нәбию уә рахматуллаһи
уә бәрәкәтуһ. әс-сәләму аләйна уә алә ибәдилләһис
саалихиин. әшһаду әл-ләә иләһә иллАллаһ уә әшһаду
әннә Мухаммәдән абдуһу уә расуулуһ»
Нتсتи: «تс-Сحнتнус суثра». №125; хадис.; ثбу дتуід.
Нتсتи. تс-Сحнتнحл-кубра. تт-тتшتخخудул تууتл. 216-баб/756- хадис.
Тәшәһһуд дұғасы іштей оқылады.
Әбу Дәуіттегі
хадисте сахаба Абдулла былай деген:
«Тәшәһһудты іштей оқу ، Пайғамбарымыздың сүн-
неті»
(Хадистің тізбегі ،сахих)
Әуелгі отырыста тек тәшәһһуд оқылады.
Ибн
Әби Шәйбәның «Мұсаннаф» атты хадис кітабында сахаба
Абдулла ибн Омар (р.а) былай дейді:
«Біз екінші рәкағаттан кейінгі отырыста тек
тәшәһһуд дұғасы үшін ғана отыратынбыз»
Соңғы отырыста «тәшәһһуд» дұғасынан кейін
салауат айтып. Құран және хадистерде келген дұғалар-
Ибн Мәжәда риуаят етілген «Сахих хадисте» Ибн Әби
ل يِب
«Кәғб ибн Ұжраны кездестірдім. Ол маған: «Саған
бір сый жасайын ба? Бір күні бізге Пайғамбарымыз
келген еді. Біз оған: Біз сізге намазда қалай сәлем
жолдауды үйрендік (әттәхият дұғасын үйрендік). Енді
сізге салауатты қалай айтамыз? ، деп сұрағанымызда.
Ол (с.а.у.) былай айтыңдар деді: «Аллаһумма салли алә
Мухаммәдин уә алә әәли Мухаммәд. Кәмә саллайта алә
Ибраһима иннәкә хамидум мәжид. Аллаһумма бәрик алә
Мухаммәдин уә алә әәли Мухаммәд. Кәмә бәракта алә
Ибраһима иннәкә хамидум мәжид».
، деді
Ибн Әби Шәйбаның риуаят етуі бойынша сахаба
Абдулла ибн Мәсғұд (р.а.) былай деген:
«(Соңғы отырыста) Ер кісі тәшәһһуд дұғасынан
кейін Пайғамбарымызға салауат айтып. одан соң өзіне
Бұл хадистен түсінгеніміздей. тәшәһһуд пен салауат
айтылғаннан кейін қандайда да бір дұға оқу، ұнамды іс
Умайр ибн Сағидтың айтуы бойынша Абдулла ибн Аббас
тәшәһһудтан кейін айтылатын дұғалардың ішінен «Раббәна
әтина» дұғасын да оқуды кеңес ететін
Ескерте кетелік. салауаттан кейін оқылатын дұғамыз
мазмұн жағынан Құран немесе сүннетте айтылған дұға-
лардың ұқсасы болуы керек.
Өйткені. "Сахих Мүслімдегі" хадисте сахаба Муғауя
ибн әл-Хакәмның (р.а.) риуаят етуі бойынша Алланың
Елшісі (с.а.у) былай деген:
«Шын мәнінде. намазда адам сөзі араласпауы керек.
Намаз тәспихтан. тәкбірден және Құран аят-тарын
оқудан тұрады»
Намаз отырысында саусақты
көтерудің жөн-жоралғысы
Алланың бір. дара екендігіне ишарат ету барлық
мәзһабтарда мұстахаб амалға жатады. Яғни. орындасаң
сауап жазылады. орындамасаң ، күнә емес. Ханафи мәзһа-
бындағы айырмашылық мынау: сұқ саусақ «лә иләһа» деген
кезде көтеріліп. «Иллаллаһ» деген кезде түсіріледі. Сұқ
саусақты көтеріп. ишарат ету «Алладан басқа тәңір жоқ»
дегенді құптау үшін жасалады.
Ал. намазда сұқ саусақты көтеріп. оны үздіксіз қимылда-
ту мәкрүһ амалға жатады.
Шафиғи мәзһабының белді ғалымы Имам Мұхиддин
ән-Науауи өзінің пәтуа жинағында «Тәшәһһүдте оң қол-
дың сұқ саусағымен ишарат ету мұстахаб амал ма? Және
қай уақытта ишарат етіледі? Және саусақты үздіксіз
қимылдатады ма? Жоқ. әлде үздіксіз қимылдатудан намаз
бұзылады ма? Сондай-ақ. оң қолмен қатар сол қолдың да
сұқ саусағымен ишарат жасалады ма? Егер оң қолдың сұқ
саусағы жоқ болса. сол қолдың сұқ саусағымен ишарат
жасауға бола ма?» деген бірқатар сұраққа былайша жауап
берген:
«(Әттәхият дұғасындағы) «Иллаллаһ» сөзінде бір рет
оң қолдың сұқ саусағын көтеріп. (Алланың бір екендігіне)
ишарат жасау ، мұстахаб. Бірақ. оны дұға айтылып
біткенше көтерудің қажеті жоқ. Егер бұлай істесе. намазы
бұзылмағанымен мәкрүһ болады. Намазы бұзылады. деп те
айтқандар бар. Оң қолдың сұқ саусағы бар болса да. жоқ
болса да. сол қолдың сұқ саусағымен ишарат жасалмайды.
Ал. егер жасайтын болса. намаз бұзылмағанмен. мәкрүһ
болады»
Ал. Ханбали мәзһабының ғұламасы Ибн Құдама өзі-
нің «әл-Мұғни» атты мәшһүр кітабында былай дейді:
«Тәшәһһүдте (иллаллаһ деп) Алланы айтқан кезде сұқ
саусақты көтеріп. (Алланың бір екендігіне) ишарат
жасайды. Өйткені. Абдуллаһ ибн Зүбайрдан Алла елшісінің
саусағымен ишарат ететіні және оны дұға айтылып біткенше
көтермейтіндігі риуаят етілген»
Сондай-ақ. Ханбали мәзһабының белді ғалымдарының
бірі ، Мансұр ибн Йунус ибн Идрис әл-Бәһути өзінің «әр-
Раудул-мұрабба» атты кітабында былай дейді:
«Намаздың тәшәһһүдінде және дұғасында һәм басқа
жердегі дұғаларда да (иллаллаһ. деп) Алланың аты айтыл-
ған кезде Алланың бір екендігін білдіру мақса-тында сұқ
саусақпен ишарат жасайды. Бірақ. сұқ саусақты дұға
айтылып біткенше көтермейтін еді»
Мәлики мәзһабындағы белгілі пәтуа бойынша сұқ
саусақ дұға айтылып біткенше көтерілмейді. тек ишарат
етіледі. Бұл жайлы Мәлік ғалымы Имам Ибнул-Хажиб та
өзінің «Мұхтасарында» айтып өткен
Бұл айтылғандар сұқ саусақты дұға айтылып біткенше
Имам Мحхидтин تн-Науауи. تл-Мتнсуураат фи ъуюунил-масаайлил-
Мансحр ибн Йунус ибн Ыдырыс تл-Бتخути. تр-Раудул-мحрабба. 1-том. 17;-
көтерудің мәкрүһ амал екендігіне байланысты мәзһаб
ғұламаларының берген жауабы. Сұқ саусақты дұға айтылып
біткенше көтерудің қажеті жоқтығына. тек Алланың бір
екендігіне ишарат жасалатындығына байланысты сахих
Мүслімде ибн Омардан мынандай хадис риуаят етілген:
لاِب
إِب
عِبا
Әлі ибн Әбдіррахман әл-Муъауий былай деді:
«Абдулла
ибн Омар менің намазда ұсақ тастармен ойнап
отырғанымды көрді. Намаз біткен соң ол мені бұл
істен тыйды да: «Алла елшісінің істегеніндей істе!»
، деді. Мен: Алла елшісі қалай жасайтын еді? ، дедім.
Ол былай деді: «Алла елшісі намазда отырған кезде
оң алақанын оң санының үстіне қойып. саусақтарын
жиып. сұқ саусағымен ишарат ететін. Ал. сол алақанын
сол санының үстіне қоятын»
Сондай-ақ. Абдуллаһ ибн Зубайрдан риуаят етілген
хадисте дұға айтылып біткенше көтерілмейтіні анық
أِب
Абдуллаһ ибн Зубайрдан риуаят етілді. Ол былай деді:
«Алла елшісі дұға жасағанда (намазда «әттәхият»
дұғасын оқыған кезде) саусағымен ишарат ететін. оны
ұдайы көтермейтін»
Имам Мұхиддин ән-Науауи Насаиде және Әбу Дәуідте
келген бұл хадисті «Сахих». деп. бағалаған
. Сондай-ақ.
бұл хадисті әл-Бәйһақи. ибн Хиббан. әз-Заһаби сынды
хадис білгірлері де сахих. деп. бағалаған
Ал. енді сұқ саусақты дұға айтылып біткенше көтеруді
жақтайтындар мынандай хадиске сүйенеді:
عِبا
Уайл ибн Хужрдан риуаят етілді. Ол былай деді:
елшісінің қалай намаз оқитынын көргім келді. Сөйтіп.
ол кісінің былай оқығанын көрдім... Сосын бас бармақ пен
ортаңғы теректі біріктіріп. дөңгелек пішінге келтірді.
ثбу Бتкір Ахмет ибн تл-Хحсейн ибн ثлі ибн Мحса. تс-Сунанул-Бتйخаثил-
ثараңыз: Сحлеймен Ибнул-ثшъас ثбу Дتуіт ас-Сажистани. Сحнану ثби Дتуіт.
Мحхиддин تн-Науауи. تл-Мتжмууъ. 3-том. 417-бет. «Дарул-фикр» баспасы.
Одан кейін сұқ саусағын көтерді де ұдайы қимылдатып.
дұға ете бастағанын байқадым»
Біріншіден. Уайл ибн Хужрдан риуаят етілген бұл
хадистің мәтініне «қимылдататын еді» деген етістіктің
артынан қолданылғанын ескерейік. Себебі. Уайл ибн
Хужрдан риуаят етілген бұл хадисті оннан аса хадис
ілімінің хафиздары риуаят еткен кезде «ишарат етеді» деген
сөзбен ғана шектелген. Ешқайсысында «қимылдататын
еді» делінбеген. Ал. хадис ілімінде белгілі бір хадисшінің
жеткізген риуаяты өзінен де сенімді басқа хадисшінің
жеткізген риуаятына қайшы келіп жатса. онда ол хадис
«шәзз» болып есептеледі. Ал. хадистің сахих болуы үшін
оның «шәзз» болмауы шарт. Бұған қоса. Абдулла ибн
Зубайрдан риуаят етілген сахих хадисте саусақтың үздіксіз
қимылдатылмайтындығы анық білдірілген. Сондай-ақ.
Мүслімдегі хадисте де сұқ саусақты қимылдату жөнінде
айтылмаған. Хафиз Әбу Бәкір ибн Хузайма «қимылдататын
еді» деген сөздің артық екендігін анық айтады. Ол өзінің
«әс-Сахих» еңбегінде: «Бұл риуаяттан басқа ешбір риуаятта
(қимылдататын еді) дегені айтылмаған. Осы риуаятта ғана
артық айтылған» деген.
Ал. енді жоғарыдағы дәлел ретінде келтіріліп отырған
хадистегі «саусағын қимылдататын еді» деген сөзді «артық».
«шәзз». деп. қабылдамағанның өзінде оны Абдуллаһ ибн
Зубайрдың «үздіксіз қимылдатпайтын еді» деген хадисімен
тігісін жатқызып. бір-біріне қайшы келмейтіндей етіп
түсіндіруге де болады. Яғни. «сұқ саусағын қимылдататын
Ахмет ибн Шаъб ثбу ثбдірахман تн-Насаий. Сунану تн-Насааийл-кубра.
еді» дегенде оны үздіксіз қимылдату тұрғысынан емес.
саусақты жоғары көтеріп. ишарат ету. деп. түсіну керек.
Себебі. бір рет жоғары көтерудің өзі қимылдатуға жатады.
Сонда Мүслімдегі және басқа да хадистердегі «саусағын
көтеріп. ишарат ететін» еді деген хадистерге қайшы
келмейді. Бұл жайлы Имам әл-Бәйһақи былай дейді:
«Уайл ибн Хужрдың риуаятындағы «қимылдататын
еді» деген тіркестің мағынасы үздіксіз қимылдатуды емес.
саусақты бір рет көтеріп. (Алланың бір екендігіне) ишарат
етуді білдіруі ықтимал. Осылай түсінген жағдайда бұл
риуаят Абдуллаһ ибн Зубайрдың «қимылдатпайтын еді»
деген риуаятына сәйкес келеді»
Ал. «саусақты қимылдату ، шайтанға тоқпақ» деген
түсінікке келер болсақ. біріншіден. бұл мағынада риуаят
етілген хадистердің бәрі әлсіз. Екіншіден. бұл хадистегі
«темірден де қатты» деген сөз тіркесін тура мағынасында
емес. ауыспалы мағынасында түсіну керек. Мысалы. Ахмет
ибн Ханбалдың «Мүснәдында» келтірілген Нафиътың
риуаятын тарқатып түсіндіріп көрейік.
إِب
يِه
«Нафиътан риуаят етілді. Ол былай деді: «Абдуллаһ
ибн Омар намазда отырғанда екі қолын тізесіне
қоятын да саусағымен ишарат ететін. Көзін саусағына
ثбу Бتкір Ахмет ибнул-Хحсейн ибн ثлі ибн Мحса تл-Бتйخаثи. تс-Сунанул-
жүгіртетін. Сосын Алла елшісі: Бұл. яғни. сұқ саусақ
шайтанға темірден де қатты».
، деп. айтты. ، деді»
Бұл хадис «Алладан басқа тәңір жоқ» деген мағынаны
білдіретін «иллаллаһ». деп. айтылған кезде сұқ саусақты
көтеріп. Алланың бір. дара екендігіне ишарат ету ، бейнебір
шайтанды темірмен ұрғандай деген мағынаға саяды.
Яғни. Алла бір. деп. саусағыңды көтеріп. ишарат етуің
шайтанға ауыр соққы болып тиетін амал. Әйтпесе. қолдың
астында шайтан тұр. саусақты үздіксіз қимылдатқан сайын
шайтанның басынан ұрасың дегенді білдірмейді. Бірақ.
хадистің астарына терең үңілмейтін. танымы таяз бәзбір
жандар мұны осылай түсініп жүргені өкінішті-ақ.
Бұл жайлы Хафиз Әбу Бәкір Ибнул-Араби әл-Мәлики
«Ъаридатул-ахуази» атты Тирмизиге жазған түсіндір-
месінде былай дейді:
«Тәшәһһудта саусақтарыңды үздіксіз қимылдатудан сақ
болыңдар!... Сұқ саусақты үздіксіз қимылдатсаң. шайтанға
ол тоқпақ болады дейтіндерге таң қаламын. Біліп қойыңдар!
Сендер шайтанға бір саусақтарыңды қимылдатсаңдар (бір
рет ұрсаңдар). ол сендерге он рет қарсы қимылдатады
(Яғни. намазда көңілдеріңді қажетсіз бос нерсеге бұру
арқылы сендерді он рет ұрған болады). Шын мәнінде.
шайтанды саусақтарыңды үздіксіз қимылдатумен емес.
оны өздеріңнің ықыластарыңмен. Алла алдында шынайы
берілулеріңмен (хушууъ). зікір-дұғаларыңмен. Аллаға
сыйынуларың арқылы тоқпақтайсыңдар»
2-том. 11;-бет. «Мحссисату جуртуба» баспасы. Мысыр.
ج. Жолдыбайحлы. Дін мен діл -2
Екі жаққа сәлем беріп. намазды аяқтау
Намазды тәмәмдайтын кезде оң жағына. содан соң сол
жағына «әссәләму аләйкум уә раһматуллаһ» деп сәлем
беріп аяқтайды. Екі жаққа сәлем бергенде «әссәләм»
сөзімен аяқтау ، уәжіп
. Сәлем бергенде иығының ұшына
қарау ، мұстахаб
. Әзіреті Әлидің риуаят етуі бойынша
Пайғамбарымыз (с.а.у.):
«Намаздың кілті ، дәрет. Тахримі
(намазға бастағанда одан тыс әрекеттерден тыйылу)
«Аллаһу әкбәр» деумен басталады және намаз
сәлем
берумен бітеді
، деген .
Тирмизидің сүнәнында риуаят еткен сахих хадисте
сахаба Абдулла ибн Масғұд былай дейді:
«Пайғамбарымыз (с.а.у.) оң жағы мен сол жағына
«әссәләму алейкум уә раһматуллаһ. әссәләму алайкум уә
раһматуллаһ» деп. сәлем беретін»
Ибн Абидин. Раддул-Мحхтар – 2/162-бет.
Нурул изах. تдتбус сала.
Саثидтан келген хадистен сенімдірек (асах) деген: Бабу: Сыфатус-салت. №23:
Имамға ұйыған кісі имамнан бұрын сәлем бермейді.
Имаммен бірге немесе одан кейін сәлем береді
. Сахаба
«Пайғамбарымызға (с.а.у.) ұйып (артында) намаз
оқығанымызда ол кісі сәлем берген сәтте біз де сәлем
беретін едік»
Үтір намазы
Ханафи мәзхабында үтір намазын оқу ، уәжіп. Яғни.
оны оқу ، міндет. Міндеттілігі жағынан парыз намазынан
кейін тұрады.
Әбу Дәуідте риуаят етілген хадисте Пайғамбарымыз
«Үтір намазы ، хақ. Оны оқымаған бізден емес. Үтір
намазы ، хақ. Оны оқымаған бізден емес. Үтір намазы ،
хақ. Оны оқымаған бізден емес»
، деп. үш рет қайталап
айтқан. Яғни. оның бұл сөзі үтір намазының міндет екен-
дігін көрсетеді.
Тағы бір хадисте:
«Шынында. Алла сендерге (бес уақыттан басқа)
бір намазды қосты. Ол ، үтір. Оны құптан мен таң
намазының арасында оқыңдар: Үтір намазын. Үтір
، деп. бұйырды.
Хайсами. китабус Сала – 2/413 бет. №41 баб/3435-хадис. Сахих.
Шتукتни. Нилул Аутар. ثбуабу Салатит Татауث: Имам Ахметтен жتне
Сондай-ақ. сахаба Абдулла ибн Амрдың риуаятында
Алланың Елшісі (с.а.у.):
«Шынында. Алла Тағала сендерге
бір намаз қосты. Оны үнемі оқыңдар. Ол намаз ، үтір
، деп бұйырды
211
Аталмыш хадистер үтір намазының уәжіп екендігін
көрсетуде.
Үтір намазы үш рәкағаттан тұрады. Үшінші рәкә-
ғатында сәлем беріледі.
Бұған дәлел ретінде. әл-Хакимнің «әл-Мүстәдрак» атты
хадис жинағындағы риуаятта Айша анамыз былай дейді:
ثِب
«Алланың Елшісі үтір намазын үш рәкағат етіп
оқитын. Сәлемді тек соңында беретін. Омар ибн Хаттаб
та осылай оқыды. Мәдине қаласының мұсылмандары
осыны үлгі етті»
Үш рәкағаттың үшеуінде де «Фатиха» және қосым-
ша бір сүре оқылады.
Ибн Мәжәдәғы сахих хадисте сахаба
Абдулла ибн Аббас былай дейді:
ا كِبر
Табараниден риуаят еткен.
211
Хайсами. китабус Сала – 2/413 бет. №41 баб/3437-хадис. Имам Ахметтен
жеткен.
ثл-Хаким. تл Мحстадрак – 1/447 бет. №24/1140-хадис.
«Шынында. Алланың Елшісі (с.а.у.) үтір намазында
(біріншісінде «Фатихадан» кейін) «Ағла». (екіншісінде
«Фатихадан» кейін) «Кәфирун». (үшіншісінде «Фатиха-
дан» кейін) «Ықылас» сүресін оқитын»
Үшінші рәкағатында «Фатиха» және қосымша
сүреден кейін рүкүғқа бармай «Аллаһу әкбәр» деп.
қолды құлақ тұсына көтеріп тәкбір алады да қолды
қайта байлап. «Құныт» дұғасын оқиды.
Сахаба Убәй ибн Кағб:
«Пайғамбарымыз үтір намазын оқығанда рүкүғқа
бармай тұрып. «Құныт» дұғасын оқитын еді»
، деген
хадисті риуаят етті . (Сахих)
Құныт дұғасында «Аллаһу әкбәр» деп қолды көтеріп
тәкбір алудың дәлелі ретінде Имам Бухаридің «Қурратуль
ғайнайн» атты еңбегінде келтірілген Әбу Усманның
риуаятын ұсынуға болады. Ол былай дейді:
«Әзірет Омар
«Құныт» дұғасында қолын көтеретін (тәкбір алатын)»
Дұға ретінде «Аллаһумм иннә настағинукә» дұғасы
оқылады. Бұл дұғаны білмейтін кісі «Рәббәна атина»
дұғасын немесе «Аллаһуммағфирли» деп. іштей үш рет
айтса. Құныт дұғасының орнына жүреді
Ибн Мتжت – 2\24:бет. №1171-хадис.
Ибн Мتжت – 2\255бет. №11:2-хадис; ثбу Дتуіт – 2/566-бет. 1427
Ибн ثабидин. تл-خадиятул Алتия – ;5 бет.
Әйелдердің намаз оқу ерекшеліктері
Әйел баласы мен ер кісілердің намаздарында өзгешелік-
тер бар. Атап айтсақ. әйелдер ер кісілер сияқты азан
шақырып. қамат түсірмейді. Бет-жүзі мен білезігіне дейін
қолы ашық. ал қалған жерлері жабық болады. Әйел адам
үшін мешіттен гөрі үйінде намаз оқығаны абзал т.б. осы
сияқты әйелдердің өзге намаздағы қимылдары олардың
жаратылысы мен табиғатына сай діни үкімдермен үйлесім
табатынын айта кету керек.
Әйелдердің киімі ашылып қалмасы үшін әрі дене
мүшелері киім сыртынан сыртқа теуіп. көзге оттай
басылып. өзгелердің назарын аудармауы үшін намаздағы
іс-әрекеттерінің барынша жинақы болуы басты назарға
алынған. Мысалы. тәкбірде қолды құлақ тұсына дейін
көтергенде жеңі сырғып төмен түсетіндіктен білектерінің
ашылып қалу қаупі бар. Сондықтан. олар қолдарын көкірек
тұсына көтереді. Сонымен қатар. қолдарын көкіректеріне
байлау арқылы да омырауларын қосымша көлегейлеген
болады. Ендеше. ардақты Алла елшісінің (с.а.у.) «Менің
намаз оқығанымдай намаз оқыңдар» деген хадисін негізге
алып. әйелдер де дәл еркектер тәрізді намаз оқулары керек
деп үстірт ұқпауымыз керек.
Исламдағы төрт мәзхаб ғалымдарының берген пәтуасы
бойынша әйел баласының намаздағы қимылдары еркектер
сияқты еркін емес. жинақы болуы керек. Мәселен. Мәлики
мәзһабында әйелдің намаздағы қимылдарының бәрі жина-
қылыққа негізделген
У.Зухайли. Маусуثатул фиثخиль Ислتми – 1/76;-бет.
Ханбали мәзхабында да дәл солай. Ибн Құдама «әл-
Муғни» атты еңбегінде әйелдің намазындағы ерекшелік
жайында былай дейді:
«Намаздағы ер кісілерге қатысты
үкімдер негізінде. әйелдерге де қатысты. Бірақ. әйел
баласы рүкүғта. сәждеде өзін жинақы ұстайды. Ал.
отырыста малдас құрып (мүтәраббиға) немесе сол
жағына қарай жамбастай отырады»
Шафиғи мәзһабында әйелдің намаз қимылдарында төрт
жерде өзгешелік бар:
1. Рүкүғта бір тізесін екінші тізесіне. бір аяғын екінші
аяғына тигізе тақайды. Сәждеде де екі тізесі мен екі
аяғының арасын ажыратпайды. Қарны санына тиіп тұрғаны
2. Еркектер жария оқитын намазды жария. іштей оқитын
намаздарды іштей оқиды. Әйелдер бөгде еркектердің
жанында намаз оқитын болса. дауыстары естілмейтіндей
бәсең оқиды.
3. Намаздарына кедергі келтіретін қандай да бір жағдай
туғанда ер кісілер «субханналлаһ» десе. әйел адам оң
қолының алақанымен сол қолының сыртынан шапалақ
4. Намазда ерлердің ең аз әурет жері саналатын кіндік
пен тізе арасы. ал. әйелдердің қолы мен бет-жүзінен өзге
жерлері бүркеулі болуы тиіс
«Әссунәнуль Кубра» атты хадис жинағының авторы
Шафиғи мәзһабының белді мүшесі. хадисші әл-Байһақи
У.Зухайли. Маусуثатул фиثخиль Ислتми – 1/777-77; бет.
«Әйелдің намаздағы қимылдарындағы өзгешілік
жинақылыққа негізделген. Әйел кісі намазда жина-қылыққа
ең жақын қимылды орындауға бұйырылды»
Ендеше. әйел кісінің намаздағы қимылының жина-
қылыққа негізделетіндігі бүкіл мәзһаб ғалымдары тарапы-
нан мақұлданған екен.
Ханафи мәзһабы бойынша әйелдің намаз қимылындағы
ерекшеліктер төмендегідей:
Әйелдердің ифтитах тәкбірі
Әйел адам ифтитах тәкбірін алғанда «Аллаһу әкбар»
деп. қолдарын иық тұсына дейін көтереді
Имам Бухари өзінің «Қурратуль ғайнайн» атты еңбегінде
Сүләймән ибн Умайрдың мына сөзін риуаят етеді:
«Мен (сахаба Әбу Дарданың зайыбы) Умму
Дарданың намазда екі қолын иық тұсына көтергенін
көрдім».
Әйелдің қол байлауы
Әйел кісі намазда оң алақанын сол қолының үстіне
қойып. қолды көкірек тұсына байлайды. Білезіктерін ер
кісілер сияқты қапсыра ұстамайды. Намаз кезінде өздерін
Ибн ثабидин: Раддул мухтар – 3/345 бет. Дамаск-Сирия. 2000ж.
жинақы ұстаулары үшін осылай істегендері абзал
Табиғин Ата ибн Әби Рабах,:
«Әйел кісі қиямда тұрған-
да мүмкіндігінше екі қолын жинақы ұстайды».
، деген
(,Ата ибн Әби Рабах Айша. Әбу Хұрайра. Абдулла ибн
Аббас сынды көптеген сахабалардан хадис риуаят еткен
кісі. Мекке ғалымы).
Әйелдің рүкүғы мен сәждесі
Әйелдер рүкүғқа барғанда аздап иіледі. Тізесін бүкпейді.
Саусақтарының арасын ашпастан тізесіне қолын қояды.
Қолдарын тізеге таямайды
Ал. сәжде жасағанда білектерін жерге тигізіп. шынтақ-
тарын өкпе тұсына тақап ұстайды. Қарны қара санына тиюі
шарт
. Бұл жайында Әбу Шәйба өзінің «Мұсаннаф» атты
еңбегінде Әзіреті Әлидің (р.а.) мына сөзін жеткізеді:
«Әйел баласы сәждеде жиырылып бір жамбастай
отырады және екі санының арасын ашпай. тигізе тақап
Табиғин Ибрахим ибн Язид ән-Нәхәъидің, былай дегені
риуаят етіледі:
Ибн ثабидин: Раддул мухтар – 3/345 бет. Дамаск-Сирия. 2000ж.
فِب اه
«Әйел кісі сәжде жасайтын болса. қарнын қара
санына тигізе тақап ұстасын. бөксесін көтермесін және
ер кісілер сияқты (екі шынтағының арасын) ашпасын»
Ибраخим ибн Язид تн-Нتхتثи. Ирак جңірінің ثحлама фиثخшысы
تрі хадисте «сиثа/сенімді» деген атثа ие. Оның риуаят еткен хадистерін
Нتсتий. ثбу Дتуіт. Даруثутни сынды ثحламалар جз хадис жинаثтарына
енгізген. Балалыث шаثында Айша анамыздың (р.а.) кجзін кجрген кісі).
Тағы бір сөзінде Ибраһим:
مِهي
«Әйел кісі сәжде жасағанда екі санын бір-біріне тигізе
тақап ұстасын және қарнын қара санына тигізсін...».
،
деген
Байхақидың «әс-Сүнәнүл-кубра» атты хадис жинағында
Ибраһим ән-Нәхаъи былай дейді:
فِب اه
«Әйелдер сәждеге барғанда қарнын екі санына
тигізе тақап ұстасын деп әмір етілді. Бұл сәждеде
Ибн ثби Шتйба. Мحсаннаф. ثйелдің сتжде жасау бабы – 1/242-бет.
Ибн ثби Шتйба. Мحсаннаф. ثйелдің сتжде жасау бабы – 1/242-бет.
бөксесі көтерілмесін деген мақсатта айтылған. Сәжде
жасағанда ер кісілер сияқты екі шынтағының арасын
ашпасын (деп те бұйырылды)»
Әйел кісінің «тәшәһһуд» отырысы
Әйел кісі тәшәһһуд отырысында сол жағына
жамбастай отырып. екі аяғын оң жаққа бүгеді
Және
қолдың саусақ ұштарын тізеге жақындатып. саусақ арасын
ашпай. қолын санның үстіне қояды
. Мұндай отырыс
әйел табиғатына сай келеді әрі жинақы көрінеді. Мұны
«тәуәррүк отырысы» дейміз. Бұған төмендегі хадис дәлел:
Абдулла ибн Омар (р.а.) риуаят еткен бір хадисте
ардақты Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай деген:
دِهش
«Әйел баласы намазда сол жақ аяғын оң жақ
санының астына басып отырады. Ал. сәждеде барынша
жинақы көрінетіндей қарнын қара санына тигізе тақап
ұстасын. Алла (осылай отырып оқыған әйелге) қарап
періштелеріне: «Уа. періштелерім! Куә болыңдар. мен
бұл әйелдің күнәсін кешірдім». ، дейді»
Убайдулла ибн Масъуд تл-Махбуби: تн-Нуثоя «сحнتнус сала».
Ибн ثабидин: Раддул мухтар – 3/345 бет. Дамаск-Сирия. 2000ж.
110
Дұғадан соң бет сипау дұрыс па?
Дұға жасайтын кезде екі қолды көтеріп. дұғаның
соңынан бет сипау ، мұстахаб.
Оған мына төмендегі
хадистер дәлел:
Тирмизи риуаят еткен «сахих» хадисте хазіреті Омар
(р.а.) былай деді:
مِهِب
«Дұға етерде Пайғамбарымыз қолдарын көтерер
болса. оларды бет сипамай түсірмейтін»
Мұхаддис Хаким өзінің «Мұстадрак» атты Бұхари мен
Мүслімнің хадис қабылдау талаптарына сай жинақтаған
хадис кітабында Ибн Аббастан мына хадисті риуаят етеді.
Ибн Аббас былай деді:
هِب او
ظِب
بِب
«Пайғамбарымыз (с.а.у.): Алла тағаладан тілеген
кезде алақан жайып тілеңдер. қолдарыңның сырты-
мен сұрамаңдар. (Алақан жайғанда) бет сипаңдар!».
،
деді»
Хадисші Хакимнің «әл-Мүстадрак» атты хадистер
жинағында келтірілген тағы бір хадисте Әзірет Омар былай
Мحстадрак алас-сахихайн. Суал би батнил-Кітап. №2011 хадис
هيِب
مِهِب
«Шындығында. Пайғамбарымыз (с.а.у.) дұға ету
үшін қолын көтеретін болса. екі алақанымен бетін
сипамайынша. (көтерген қолын) түсірмейтін»
112
Тәсбихті сүннет намазынан кейін тарту қате ме?
Жалпы. парыз намаздардан кейін зікір айтып. дұға
жасау ، сүннет. Алла елшісінің (с.а.у.) бұған қатысты сахих
хадистері жеткілікті. Мысалы. Әбу Һурайрадан (р.а.) жеткен
Мүслімдегі риуаятта Алла елшісі былай дейді:
«Кім де
кім әрбір намаздан кейін 33 рет «Сұбханаллаһ». 33 рет
«Алхамдулиллаһ». 33 рет «Аллаһу әкбар» десе. бәрін
қосқанда тоқсан тоғыз болады. ал жүзіншісінде «Лә
иләәһа иллал-лаһу уахдаһу лә шариика ләһ. ләһул-
мулку уә ләһул-хамду уа һуа алаа кулли шаийн қадиир».
деп. айтса. теңіз толқынының көбігіндей күнәсі болса
да. кешіріледі»
Басқа бір риуаятта:
«Кім де кім парыз
намаздарының артынан «Аятүл күрсіні» оқитын болса.
келесі намазға дейін оны Алла қорғайтын болады»
،
деп. айтылған. Сондай-ақ. басқа бір хадисте Ғұқба ибн Амр
былай дейді:
«Алла елшісі (с.а.у) әрбір намаздан кейін
«Фалақ» пен «Нас» сүрелерін оқуымды бұйырды»
Жоғарыдағы риуаяттардан байқағанымыздай. намаздан
кейін зікір тартып. дұға тілеу ، Алла елшісінің (с.а.у.)
маңызды сүннеті. Ал. бұл айтылғандардың намаз парызынан
кейін немесе соңғы сүннеттен соң орындалатындығына
қатысты мәзһаб ғұламалары арасында екі түрлі көзқарас бар.
Алла елшісінің (с.а.у.) зікір мен дұға етуді білдірген кейбір
хадистеріндегі «парыз намаздан кейін» деген сөзді негізге
Сحлейман ибн Ахмет ибн Айуб ثбіл-جасым تт-Табарани. تл-Мحثжамحл-
4-том. 155-бет. «Муссисату جуртуба» баспасы. Мысыр.
113
алған ханафиден өзге мәзһабтарда парыз намаздан кейін
дереу зікір мен дұға айтылады. Ал. ханафи мәзһабының
ғұламалары Мүслімдегі Айша (р.а.) анамыздан риуаят
етілген:
«Алла елшісі (с.а.у.) намазда сәлем бергеннен
кейін (шамамен) тек «Аллаһумма әнтас-салаам уа
минкәс-сәлаам. тәбааракта иа зәл-жәлаали уал-икраам»
дейтіндей уақыт қана отыратын»
деген хадисті. сондай-
ақ сахихул-Бұхариде Умму Салама (р.а.) анамыздан жеткені:
«Алла елшісі (с.а.у.) намазда сәлем бергеннен кейін
әйелдер тұрып кететін. Ал. өзі аз ғана кідірістен кейін
ғана орнынан тұратын»
сынды хадистерге қайшы келмеу
жағын ескеріп. зікір мен дұғаны дереу парыздан кейін емес.
ақырғы сүннеттен кейін жасау қажет деген тұжырымға
тоқтаған. Себебі. зікір мен дұғаны парыздан кейін дереу
айтылатын болса. жоғарыда Айша анамыздан риуаят етілген
хадиске қайшы болмақ. Яғни. намаздан кейін айту ، сүннет.
«Аятүл күрсіні» немесе «Фалақ» пен «Нас» сүрелерін
оқу. 33 рет «сұбханаллаһ». 33 рет «Алхамдулиллаһ». 33
рет «Аллаһу әкбар» және «Лә иләәһа иллаллаһу уахдаһу
лә шариика ләһ. ләһул-мулку уә ләһул-хамду уа һуа алаа
кулли шәйн қадиир» сынды дұғаларды айту «Аллаһумма
антас-салаам уа минкас-салаам. тәбааракта иа зәл-жәлаали
уал-икраам» дейтіндей мезгілден көп уақытты алатындығы
сөзсіз. Ал. Алла елшісі. Айша анамыз жеткізгендей. парыз
намазынан кейін шамамен тек «Аллаһумма әнтас-салаам
уа минкәс-сәлаам. тәбааракта иа зәл-жәлаали уал-икраам»
дейтіндей уақыт қана отыратын.
114
Ендеше. Алла елшісі соңғы сүннеті бар парыз
намаздарынан кейін
«Аллаһумма әнтас-салаам уа мин-
кәссәлаам. тәбааракта иа зәл-жәлаали уаликраам»
дұғаларына шамалас қысқа зікірлерді айтқаннан кейін
орнынан тұратын да мешіттің бір бұрышындағы бөлмесіне
барып. намаздың соңғы сүннетін сонда оқитын. Артынан
жоғарыда келтірілген. айтылуы ұзақ уақыт алатын зікір.
дұғаларды оқитын. Ал. соңғы сүннеті жоқ «таң» мен
«екінті» намаздарында Алла елшісі (с.а.у.) намаз оқып бола
салысымен зікір айтып. дұға ететін. Алла елшісінің:
де кім таң намазын жамағатпен оқығаннан кейін күн
шыққанша Алланы зікір етіп отыратын болса. содан
кейін екі рәкағат намаз оқыса. толық қажылық пен
ұмраның сауабын алады. Толық. толық. толық»
،
деген хадисі осы айтқанымызды нақтылай түспек.
Тарқатып түсіндірер болсақ. «Алла елшісі (с.а.у.)
намазда сәлем бергеннен кейін тек «Аллаһумма әнтас-
салаам уа минкәс-сәлаам. тәбааракта иа зәл-жәлаали уал-
икраам» дейтіндей уақыт қана отыратын». деп. келетін
хадис ақырғы сүннеті бар парыз намаздарына байланысты
айтылған. ал парыздан кейін сүннеті жоқ «таң» мен «екінті»
намазына мұның қатысы жоқ.
Яғни. «Аятүл күрсіні» және 33 рет «Сұбханаллаһ».
33 рет «Алхамдулиллаһ». 33 рет «Аллаһу әкбар». «Лә
иләәһа иллаллаһу уахдаһу лә шариика ләһ. ләһул-мулку
уә ләһул-хамду уа һуа алаа кулли шаийн қадиир» сынды
айтылуы ұзақ уақыт алатын зікір. дұғалардың «парыз
115
намазынан» кейін айтылатындығын білдіріп келген кейбір
риуаяттарды ханафи ғұламалары
соңғы сүннеті жоқ парыз
намаздардан кейін.
деп. түсінген. Сондай-ақ. хадистердегі
«парыз намазынан кейін» деген сөз тіркесі зікір мен
дұғаның міндетті түрде парыз намаздан кейін айтылады.
деп. жансақ ұқпау керек. Себебі. парыз намаздардың
бекітілген сүннеттері сол намаздардың маңызды бөлігіне
жатады. Себебі. бұл сүннет намаздар «тәһәжжүд». «сәске»
намаздары секілді мақсаты өз алдына бөлек намаз емес.
парыздардың алдында немесе артында бірге орындалады.
Мысалы. «бес уақыт намазымды оқыдым» деген кезде.
әдетте парыз намазбен қатар сүннеттері де оқылғандығы
білдіріледі. Міне. сондықтан хадистердегі айтылуы ұзақ
уақыт алатын дұғалардың «парыз намазынан кейін»
оқылады дегенін ханафи ғалымдары сүннетімен бірге парыз
намазынан кейін. деп. түсінген. Бұл жайлы ханафи ғалымы
ибн Ъабидин «Раддул-мұхтарда» былай дейді:
«Зікірлердің
парыз намаздың артынан айтылатындығына байланысты
жеткен хадистер олардың сүннет намазынан бұрын емес.
керісінше соңғы сүннеттен кейін орындалатындығын
білдіреді. Себебі. сүннет намаздар парыз намаздың
ажырамас бір бөлігі һәм толықтырушысы. Сондықтан.
парыз намаздың соңғы сүннетінен кейін орындалған зікір.
дұғалар да парыз намазынан кейін орындалған болып
саналады»
Сонымен қатар. ханафи ғалымдары ізгі амалдардың
артынан айтылатын дұға-тілектерің қабыл болу
мحхтар ъала дуррул-мحхтар. 3-том. 424-бет. «Дарус-саثафати уат-турас»
116
мүмкіндігінің жоғары екенін ескере отырып. парыз
намазды соңғы сүннетімен бірге орындағаннан кейін барып
қана дұға-тілектің айтылғанын құп көрген. Себебі. парыз
бен соңғы сүннет қоса атқарылғанда олардың маңызы арта
түседі.
Байқағанымыздай. зікір мен дұғаны намаздың соңғы
сүннетінен кейін айтуға қатысты ханафи мәзһабының
қай жағынан алып қарасаң да иландыратын өз дәлелі
болғандықтан оған «бидғат». деп. немесе «сүннетке
қатысты нақты дәлелі жоқ». деп. асығыс «пәтуа» беру. әсте.
дұрыс емес. Төрт мәзһабтың бірін ұстанатындар. әдетте.
бір-біріне әрдайым құрметпен қараған. Әр мәзһабтың
өзіндік шариғи көзқарасы мен дәлелі болғандықтан. бір-
Алайда. бүгінгі таңда «мәзһаб ұстанбаймын». деп.
өздерін сәләфи деп атап жүргендер осындай ұсақ мәселе-
лерді қайта-қайта қазбалап. жамағат арасына іріткі салып
жүр. Олар өздерінің тиіп-қашып оқыған немесе жарым-
жартылай естіген жартыкеш пайымын асыл дініміздің нақ
өзі. өзегі деп. жансақ ұғады. Тар түсініктерін өзгелерге
танып. басқаша түсінуге болмайтын Құранның анық
аяты немесе Алла елшісінің нақты сүннеті. деп. біледі.
Міне. сондықтан. олар өздерінен өзгеше ойлайтындардың
бәрін бидғатшы көріп. оларға ту сыртын беретінін несіне
жасырайық. Шын мәнінде. олар діннің қыр-сырына
қатысты түрлі көзқарастың болатындығын қабылдамау
арқылы өздерінің нағыз бидғатшыға айналғандарын өздері
де сезбей қалады.
117
Бүгінде мешіттерімізде имамның жетекшілігімен намаз
соңында тәспі тартылып. жамағатпен бірге дұға жасалады.
Мұндағы мақсат ، намаздан кейінгі зікір-дұғаларды әлі
дұрыс біле бермейтін кейбір жандарға үйрету. Сондай-ақ.
Алла елшісінің намаз соңындағы зікір. дұғаларға қатысты
маңызды сүннетін орындауға аса мән бермей. елеусіз
қалдыратындардың да қарасы көп екенін айта кету керек.
Сондықтан. имам дауыстап тәспі тартуды өзі бастап.
жамағаттың маңызды сүннетті орындауына ықпал етіп жүр.
Кейбіреулер жамағатпен зікір тартып. дұға етуді
«бидғат» деп ойлауы мүмкін. Алайда. дінімізде бұған
ешқандай тыйым жоқ. Себебі. белгілі бір істі бидғатқа
шығару үшін ол істің дінде ешбір негізі болмауы шарт.
Ал. намаздан кейін зікір айтуды және жамағатпен дұға
етуді шариғатымыз құптайды. Белгілі бір істі жамағатпен
істеудің сауабы мол екенідігі дінімізде айтылған. Ендеше.
жамағатпен тәспі тартып. дұға жасау «дұға жасаңдар».
«зікір айтыңдар». деп. көпше түрде келген көптеген аят-
хадистердің аясына кіргендіктен. шариғатқа қайшы емес.
Тағы бір ескере кететін жайт. мешітте парыз намазды
оқығаннан кейін намаздың соңғы сүннетін үйден оқу.
әрине. шариғатқа қайшы емес. Алайда. үй-жайымыз Алла
елшісінің бөлмелері тәрізді мешіттің дәл іргесінде болса.
бір сәрі. Онда үйден оқудың еш айыбы жоқ. Дегенмен.
бірден жұмысқа кететінімізді ескерсек. сүннет намаздарды
ج. Жолдыбайحлы. Дін мен діл
11:
Жұманың алғашқы төрт рәкағат сүннет намазын
оқуға қатысты қандай дәлел бар?
Ханафи. Шафиғи мәзһабтарында. сондай-ақ. Ханбали
мәзһабындағы бір көзқарас бойынша. жұма парызының
алдында төрт рәкағат сүннет намаз оқылады. Ал. Мәлики
мәзһабында жұманың алдында бекітілген сүннет намаз
болмағанымен. жалпы нәпіл намаз оқуға рұқсат бар.
Жұма намазының алдында сүннет намаз бар дейтіндер.
ең әуелі. жұма намазының бесін намаздың орнына
жүретіндігін алға тартады. Сондықтан. жұма намазындағы
екі рет азан шақыру. хұтба оқу. парыз намазының төрт
рәкағаттан екі рәкағатқа түсуі секілді арнайы шариғи
дәлелдермен бекітілген ерекшеліктерінен бөлек өзге
мәселелерде жұма намазы бесін намазы секілді оқылады.
Имам әл-Бухари өзінің сахих хадистер жинағында
«Жұма намазының соңындағы және алдындағы сүннет
намаздар» деп арнайы тарау арнағанымен. жұма намазының
соңғы сүннетіне байланысты хадисті ғана келтіріп.
ал алдыңғы сүннеті жайлы ешқандай хадистен дәлел
келтірмеген. Оның орнына бесін намазының алды мен
соңында оқылатын сүннет намаздары жайлы айтып кеткен.
Имам әл-Бухаридің бұлай етуінде жұма намазын бесін
намазына «қияс». яғни салыстыруы жатыр. Яғни. бесін
намазының алдында және соңында сүннет намаздары
болатыны секілді жұма намазының парызының да алдында
және соңында сүннет намазы оқылатыны айтылған
119
Имам ән-Нәуауи өзінің Мүслім сахихына қатысты
жазған «әл-Минһаж» атты түсіндірмесінде: «бесіннің
алдында оқылатын сүннет намазды жұманың алдында да
оқу ، сүннет». ، деген.
Әлиден (р.а.):
«Алла елшісі (с.а.у.) жұманың алдында
және соңында төрт рәкағаттан намаз оқитын еді»
дегені риуаят етілген
. Бұл риуаяттың тізбегіне Хафиз
Зәйнуддин әл-Ирақи «жәййд». деп. оң баға берген
Сондай-ақ. Алла Елшісінің (с.а.у.) жанынан бір елі
ажырамаған ғалым сахаба Ибн Мәсғұдтың жұма намазының
алдында һәм соңында төрт рәкағат намаз оқығандығы сахих
жолмен риуаят етілген.
Қадатадан (р.а.)
«Абдуллаһ ибн Мәсғұд (р.а.) жұманың
алдында төрт рәкағат және соңында төрт рәкағат намаз
оқитын еді»
дегені риуаят етілді. Ибн Хажар Асқалани
бұл хабарды «сахих». деп. бағалаған. Тіпті. Әбдіразақтың
мұсаннафында Ибн Масғұдтың жұманың алдында және
Сحлеймен ибн Ахмет ибн Айуб ثбіл-جасым تт-Табарани. تл-Мحъжамул-
تусат. 2-том. 172-бет. «Даарул-харамайн» баспасы. Каир. خижри 1415
Зتйнуддин ثбул-фадл ثбдірахым ибн تл-Хحсейни تл-Ираثи. Торхут-тасриб
ثбу Бتкір ثбдіразаث ибн خحмам تс-Санъани. Мحсаннафу ثбдіразаث. 3-том.
соңынан төрт рәкағат сүннет намаз оқуды бұйыратындығы
риуаят етілген. Ибн Масғұд Алла елшісінен (с.а.у.) жұма
намазының алдында және соңында сүннет намаздар жайлы
қандай да бір хадисті білгендігінен оқыған. деп. батыл
топшалауымызға болады. Алла елшісінің ұдайы қасынан
табылатын сахабаның жұма намазында оқылатын сүннет
намаздарына қатысты әдетін Ибн Мүбарак. Сұфиянус-
сәури сынды табиғиндер де ұстанған
Нафиътан риуаят етілді. Ол былай деді:
«Абдуллаһ
ибн Омар жұма намазының алдында намазды созып
оқитын. Ал. жұма намазынан кейін үйіне барып. екі
рәкағат намаз оқитын еді. Және ол (ибн Омар) Алла
елшісі де (с.а.у.) осылай істейтін еді. деп. айтатын»
Имам Ән-Нәуауи өзінің «әл-Хұласасында» Әбу Дәуідте
риуаят етілген бұл хадисті Бухаридің шартына сай «сахих».
деп. бағалаған
. Бұл риуаяттан жұма намазының алдында
нәпіл немесе сүннет намазының оқылатынын аңғарамыз.
ثбу Закария Мحхитдин تн-Нتуауий. Хулаасатул-ахкаам фи муخимматис-
сунан уа ثауааъидил-ислам. 2-том. :11-бет. «Муссисатур-рисала» баспасы.
Бухаридегі риуаятта Алла елшісі (са.у.): «Әрбір азан
мен қаматтың арасында (сүннет) намаз оқылады»
. ،
деген. Басқа бір сахих хадисте: «Әрбір парыз намаздың
алдында екі рәкағат намаз оқылады»
. ، деп. айтылған.
Ибн Хажар жұма намазының алдында оқылатын сүннет
намазға қатысты осы хадисті дәлел ретінде келтірген
.
Ендеше. жұма намазының уақыты кіргеннен кейін Ханафи
мен Шафиғи мәзһабындағыдай төрт немесе өзге кейбір
мәзһабтағылардай екі рәкағат сүннет намаз оқып жатқан
адамға «сенің мынауың бидғат». деп. қарсы шығу. әсте.
дұрыс емес
Мحхаммед ибн Хиббан ибн Мحхаммед. Сахих ибн Хиббан. 6-том. 20:- бет.
«Мحуссатур-рисала» баспасы. Бتйрут. 1;;2 ж.
ج. Жолдыбайحлы. Дін мен діл-2.
Пайдаланылған әдебиеттер
Фиқһ әрі хадис ғалымы Абдуллаһ ибн Махмуд әл-
Маусули (хижри 5;;-6:3 ж). әл-Ихтияр литаълилиль
Мухтар. хадис сілтемелерін берген Шуъайб әл-Арнаут.
«Дарур Рисәләтиль Ъаләмия». Дамаск. 200; ж.
Хадис әрі фиқһ ғалымы Зафар Ахмад әл-Ъусмани
әт-Таһанауи. Иълә’ус-Сүннә. «Идәратуль Құран уәл-
ъулумуль Исләмия». Карачи.
Мұхаммад ибн Исмағил әл-Бухари әл-Жуғфи.
Сахихуль-Бухари. «Дәру Ибн Кәсир». Байрут. 1;;3 ж.
Әл-Хафиз Ахмад ибн Али Ибн Хажар әл-Асқалан (773-
:52 хижри). Фатхуль Бари Бишархи Сахихиль Бухари.
«Бәйтуль Әфкаруд Даулия». Иордания.
Муслим ибн әл-Хажжәж ән-Нисабури. Сахих Муслим.
«Дару Ихя’иль Кутубиль Ъарабия».
Яхя ибн Шәрәф Әбу Зәкәрия ән-Нәуәуи. Шархун
Нәуауий ъаля Муслим. «Дәруль Хайр». 1;;6 ж.
Әбуль Хасан Мұхаммад ибн Абдиль Һади әс-Синди
(өл..хижри 113:ж.). Хашиятус Синдий алә Сахихи
Муслим. «Даруль Әсәр лил-Бахсил Илми». Каир.
2011ж.
Нуруддин Али ибн Әби Бәкр әл-Һайсәми әл-Мысри (өл.
хижри :07ж.). Мәжмәғуз Зәуә’ид. «Даруль Кутубиль
Илмия». Бәйрут. 2001 ж.
Мұхаммад ӘнурШах ибн МуъзамШах әл-Кәшмири.
Әл-Ғурфуш ، Шәзи Шарху Сүнәнит Тирмизи. «Дару
Ихиә’ит Турасиль Араби». Бейрут. 2004 ж.
Доктор Абдулла ибн Абдил Мухсин әт-Турки. Әл-
Маусуғатул Хадисия: Сүнәну әд-Даруқутни. Али
ибн Умар әд-Дәруқутни (306-3:5 хижри). Тағлиқу
Шуғайбиль Арнаут. «әр-Рисәлә» Бәйрут. 2004ж.
11.
Әш-Шәйх АбдульҒани әл-Ғаними әд-Димашқи
әл-Майдани. әл-Лүбәбу фи шархиль Китаб. «әл-
мәктабәтуль илмия». Бәрут.
Мұхаммад ибн Язид ибн Мәжә. (туған жылы хижри
20; ж). Сүнәну ибни Мәжә. «әл-Мәктәбәтуль Илмия».
Шуруху сунәни Ибни Мәжә. «Бәйтуль Ифкәруд
Дәулия». Иордания.
Мұхитдин Исаұлы. Қайрат Жолдыбайұлы. Ислам
ғылымһалы. Алматы 2010ж.
Шәйхуль Исләм Бурхануддин Али ибн Әби Бәкр
әл-Мәрғинәни (өл.хиж. 5;3ж). Әл-Хидая: Шарху
Бидаятиль Мүбтәди. «Дарус Сәләм». Каир. 2000ж.
Имам әл-Хафиз. Әбу Дәуід Сүләймән ибн Әшғас әл-
Әздий әс- Сижистаний (Хижри 202-275 ж). Сүнәну
Әби Дәуд. «Дарур Рисәләтил Ъаламия». 200; ж.
Дамаск. Сілтемелерін берген Шуғайб әл-Арнаут.
Әл-Имам Бәдруддин әл-Айни. Махмуд ибн Ахмад әл-
Айнатабий әл-Халәби (.х.762-:55ж). Нухабуль Әфкәр
фи Тәнқихи Мәбәниль Әхбар фи Шархи Мағаниль
Әсәр ЛильИмам Әбу Жағфар әт-Тахауи. «Идаратуш
Шуунуль Исләмия». Қатар.
Әбу Әбдрахман Ахмад ибн Шуғайб ән-Нәсә’и (ө. 303
х). әс-Сүнәнуль Кубра. «Әл-Мүәссәсәтур Рисәлә».
Мұхаммад ибн Исмағил әл-Бухари әл-Жуғфий.
Қурратуль ғайнайн.
Әл-Хаким ән-Нисабури Әбу Абдулла Мұхаммад
ибн Абдулла. әл-Мустәдрак алас Сахихайн. «Даруль
Кутубил Илмия». Байрут.
Әт-Табарани Суләман ибн Ахмад Әбу Қасым (260-
360х.ж.). әл-Муғжамуль Кәбир. «Мәктабату Ибни
Таймия». Каир.
Әл-Байһақи Ахмад ибн Әл-Хусайн ибн Али Әбу Бәкр
Әл-Қазий Әбу Мухаммад Абдульуаһһаб әл-Бағдади
әл-Мәликий. әт-Тадқин филь Фиқһиль Мәликий.
«Мәктәбату Назар Мустафа әл-Бәз». Рияд.
Проф.Доктор Уәһбату әз-Зухайли. Мәумуғатуль
Фиқһиль Исләми уә Қазаяль Муғасыра. «Даруль
Фикр». Дамаск. 2012 ж.
Имам Зайлағи. Насбур Риуая..
Әс-Сәрәхси Әбу Бәкр Мұхаммад ибн Әби Сәһл.
Китабуль Мәбсут. «Даруль Мағрифа». Байрут.
Ибн Нүжәйм Зинуддин ибн Ибраһим ибн Мухаммад
әл-Мысри әл-Ханафи (ө.;70 х.ж). Бахрур Раи’иқ
Шарху Кәнзуд Дәқа’иқ. «Даруль Кутубиль Илмия».
Байрут. 1;;7 ж.
Әш-Шарнәбуләли Әбу Бәракат Хасан ибн Аммар.
Нуруль Изах.
Имам Ахмад ибн Мухаммад ибн Ханбәл ибн Һиләл ибн
Әсәд. Муснәдуль Имами Ахмад. «Дару Ихя әт-Турас».
Ибн Әби Шайба Хафиз Имам Абдулла ибн Мұхаммад
(ө. 235 х.ж.). «Дарут Таж». 1;:;ж.
Ибн Қудама: Абдулла ибн Ахмад ибн Мұхаммад. әл-
Муғни. «Даруль Китабуль Араби».
Қайрат Жолдыбайұлы. Дін мен Діл. «Дәуір». Алматы.
Әл-Кәсани Алауддин Әбу Баракат ибн Мәсғуд (5:7
ө.ж.х.). Бадаиъус Санаиъи фи тәртибиш Шараиъи.
«Дараль Кутубиль Илмия». Байрут. 2003ж.
Әл-Имам Алимуль Мадина Мәлик ибн Әнәс. әл-Муатт.
Мухаммад Насруддин Әлбани. Тәмәмул-минна фит-
та’лиқ ала фиқһус-сунна.
Әбу Бәкр ибн Исхақ ибн Хузайма ән-Нисабури әл-
Хафиз. Сахиху ибни Хузайма.
Абдул Хамид Махмуд әт-Тахмаз. әл-Фиқһуль Ханафи
фи Саубиһиль Жәдид. «Даруль Қалам». Дамаск. 200;
Е.Ыбырайым. Н.Сайлауұлы. Намаз оқып үйренейік.
Алматы. 2013ж.
Мұхаммад Әмин әш-Шәһир би Ибни Ғабидин. Раддуль
Мухтар аляд Дурриль Мухтар шарху Тәнуириль Әбсар.
«Дару Аләмиль Кутуб». Әр-Рияд. 2003ж.
Мустафа әл-Ғадуи. Жамиғуль Ахқамун Ниса.
Мұхаммад Алауддин ибн Мұхаммад Әмин Ғабидин
әд-Димашқи әл-Ханафи (1:2:-1::: ж.м.). «Дару ибн
Хазм».
МАЗМҰНЫ
Азан мен қамат...............................................................
Намазға ниет ету.............................................................
Құбылаға бет түзеу.........................................................
Итфтитах (намазға бастау) тәкбірі және Қиям............
Ифтитах тәкбірінде қолды иыққа дейін көтеру
Намазда қолды тек ифтитах тәкбірінде ғана көтеру
мәселесі...........................................................................
Рүкүғқа барғанда қол көтеру жайында айтылған
хадисті Ханафи мәзхабы неге қабыл етпеген?............
Намазда қолды кіндіктен төмен байлау.......................
Неге кейбір мұсылмандар намазда қолды көкірек
Намазда аяқ арасын қаншалықты ашып
ұстау керек?....................................................................
Намазда талтайып тұру қайдан шыққан?....................
«Әғузу» мен «Бисмилла»..............................................
Қиямда Құран оқу (қырағат)........................................
Имамға ұйыған кісі де іштей Құран оқи ма?..............
Рүкүғ жасау ...................................................................
«Әттәхият» отырысы ...................................................
Намаз отырысында саусақты көтерудің
жөн-жоралғысы ............................................................
Екі жаққа сәлем беріп намазды аяқтау .......................
Үтір намазы ..................................................................
Әйелдердің намаз оқу ерекшеліктері .........................
Әйелдердің ифтитах тәкбірі ........................................
Әйелдің қол байлауы ...................................................
Әйелдің рүкүғы мен сәждесі .......................................
Әйел кісінің «тәшәһһуд» отырысы .............................
Дұғадан соң бет сипау дұрыс па? ...............................
110
Тәсбихті сүннет намазынан кейін тарту қате ме? .....
112
Жұманың алғашқы төрт рәкағат сүннет намазын
оқуға қатысты қандай дәлел бар? ...............................
11:
Пайдаланылған әдебиеттер .........................................
ДӘЛЕЛ-ДӘЙЕКТЕРІМЕН
НАМАЗ ОҚУ ҮЛГІСІ
Абдусамат ҚАСЫМ
Редакциялағандар:
МАМБЕТБАЕВА.
Асылбек НОҒАЕВ.
Құдайберді БАҒАШАР
Корректоры:
Айдос ИМАНТАЙ
Көркемдеуші дизайнер:
Дәурен ШІЛДЕБАЕВ
Тапсырыс № Таралымы 10 000 дана.
Дәлел-дәйектерімен намаз оқу үлгісі
Дәлел-дәйектерімен намаз оқу үлгісі
Дәлел-дәйектерімен намаз оқу үлгісі
Дәлел-дәйектерімен намаз оқу үлгісі

Приложенные файлы

  • pdf 11427429
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий