Абылай Гүлсім БН-41 УМК


Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министірлігі
Е.А.Бөкетөв втындағы Қарағанды мемлкеттік университеті
Биология-география факультеті
Зоология кафедрасы
Эволюциялық ілім
Пәні бойынша
5В060700- «Ғылыми биология»
мамандығы бойынша
ОҚУ – ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕН
Қарағанды 2017
Құрастырған: Абылай Гүлсім Ерғалиқызы, зоология кафедрасының БН-41 тобының студенті.
«Эволюциялық ілім» пәні бойынша 5В060700- «Ғылыми биология» мамандығы студенттеріне арналған оқу-бағдарламасы /Дайынд. Абылай.Г.Е, - Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2017. – 28 б.
© Қарағанды мемлекеттік университеті 2017
МАЗМҰНЫ:
Қолдану саласы
Жалпы ережелер
Пән жоспары
Өзіндік бақылау тест тапсырмалары
Дәріс бойынша глоссарий
Оқу – әдістемелік әдебиеттер тізімінің қамту кестесі
1.ҚОЛДАНУ САЛАСЫ
Оқу-бағдарламасында «Эволюциялық ілім» пәнінің оқу-әдістемелік кешені, қысқаша сипаттамасы, оқу материалы тарауларының тізімі, аудиториялық жұмыс үшін, өзіндік жұмыс үшін арналған материалдар, мазмұны мен орындау мерзімі көрсетілген және студенттің оқу үдерісінде қандай дағдылар мен іскерлікті үйренетінімен таныстырады.
2. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР
2.1 Пәннің қысқаша мазмұны:
Қазіргі заман эволюция ХХ-ғасырдан қалыптасқан және одан кейінгі ғылымдардың ғылыми зерттеу жұмыстарында талданып дәлелденген эволюцияның синтетикалық теориясы болып табылады. Биологиялық ғылымдар жүйесіндегі эволюция теориясының ерекше орыны, оның жоғары оқу орындарында оқытудың маңызды екендігін көрсетті.
2.2 Пәннің оқыту мақсаты:
Студенттердің диалектикалық материалистік көзқаастарын қалыптастыру;
•Биологиялық ойлау қабілетін арттыру;
•Ой өрісін кеңейту;
•Студенттерді табиғат құбылыстардың статистикалық әдіс арқылы зерттеуді үйрету;
•Табиғи құбылыстардың себепсалдарлы байланыстарын түсіндіру.
2.3 Пәнді оқытудың басты міндеттері:
•Эволюциялық ой пікірлердің тарихымен кең көлемде таныстыру;
• Популяцияның өзгеруінени бастап түр түзілумен аяқталатын эволюциялық процестің барлық буындарын зерттеу;
•Эволюциялық ғылымның негізгі проблемаларының теориялық зерттеулерін дамыту;
2.4 Оқып-білудің нәтижелелері:
Пәнді оқып-білудің нәтижесінде студент мыналарды:
•Эволюциялық ой пікірлердің тарихымен кең көлемде таныстыру;
• Популяцияның өзгеруінени бастап түр түзілумен аяқталатын эволюциялық процестің барлық буындарын зерттеу;
•Эволюциялық ғылымның негізгі проблемаларының теориялық зерттеулерін дамыту;
Пән жоспары
Жоспар:
Кіріспе
Қайта өрлеу дәуірі
Негізгі бөлім
1. Қайта өркендеу дәуіріндегі эволюциялық идеялар.
2. Орта ғасырлардағы орта Азиядағы эволюциялық идеялардың қалыптасуы.
Қорытынды
І. Кіріспе
Қайта өрлеу дәуірі (Реннесанс) XV – XVI ғасырдағы феодалдық құрылыстың дағдарысы мен Еуропада капитализм тууын білдіреді. Философия үшін ол теоцентризмнен рационализмге, дүниені ғылыми түрде зерттеуге өтетін өзіндік өтпелі кезең болды.
Қайта өрлеу дәуірі философиялық ой, ғылым және өнердің қосылысын көрсететін кезең болды. Мұның өзі Италияда гуманизм, өрлеу деп аталатын жаңа дәрежедегі мәдениет тудырады.
«Гуманизм» түсінігі XV ғасырдың ортасында пайда болады, Цицерон мен Тацит өз кезінде «humanitas» - термині арқылы адамдық, адамгершілік, сауатты, яғни қоғам өміріне белсене қатысатын еркін азаматтың қасиеттерін белгіледі.
Қайта өрлеу дәуірінің философиясына тән қасиет – Құдайдың жеке басын жоққа шығару. Біресе ол табиғат ішіне кірсе («Табиғат дегеніміз — ол заттардың ішіндегі Құдай», - деген Д.Бруно.), біресе Құдай шынайы шексіздік болатын болса, онда ол жаратқан Дүние шексіздіктің мүмкіндігіне ғана ие. (Н. Кузанский). Мұндай пантейзм мен гилозоизм табиғаттың санасыз түрдегі шығармашылығын оқу, түсіну танымға және бұл дүниені өзгертуге деген сенімді арттырады. Осыдан барып «табиғи сиқыр» пайда болады, астрология, алхимия әйгілі болды.
Еуропалық ғылыми түсінік пен жаратылыстанудың қалыптасуына поляк ғалымы, астроном және философ Николай Коперник (1473 – 1543) үлкен үлес қосты. Оның негізгі еңбегі антикалық дәуірде қалыптасқан дүниенің астрономиялық картинасын қайта қарады.
Гелиоцентризмнің ары қарай дамуын астроном, математик, физик және философ Иоганн Кеплер (1571 – 1630) жүзеге асырды. Ол күн системасының біртұтастығы және оның ішіндегі планеталардың өзара байланыс тезисін жақтады.
Қайта өрлеу дәуіріндегі мәдениет, жалпы дүниежүзілік көзқарас позицияларының жаһандық ауысу өзгерісімен сипатталады. Дүниенің орталығында антикалық Космос немесе ортағасырлық Құдай емес, Адам тұрады. Және де ортағасырлық Пессимизм мәдениетінен өзгешелігі Қайта өрлеуде Оптимизм мәдениеті басым болды.
Ф.Энгельс осы кезеңге мынадай тұжырым жасады: «Бұл бұрын адамзат өз басынан өткерген замандардың ішіндегі ең ұлы прогрессивті төңкеріс кезеңі, титандарды қажет еткен кезең, ойлау күні, құштарлық пен мінезді, көпжақтылық пен ғылымдылықты тудырды. Табиғатты зерттеу жалпы революциялық жағдайда жүргізілді, оның өзі де революция еді, өйткені өзінің өмір сүру правосын жеңіп алу басты мақсат еді».
Қайта өркендеу (дәуірлеу кезеңі) кезеқіндегі эволюциялық идеялар. XV ғасырдың екінші жартысында жаңа елдер ашылып, тауар өндірістері мен сауда жүмысы каркынды дамыды. Мұндай жетістіктер жануарлар мен өсімдіктер туралы мәліметтердің көбеюіне жол ашып, кайта оркендеу дәуірі басталды. Жана ашылған елдерден Еуропаға бүрын белгісіз болып келген жануарлар мен осімдіктердің түрлері әкелінді. Үндістан мен Америкадан — калампыр, картоп, жүгері, темекі, кызанак, асқабак, какао өсімдіктері алынды. Ғалымдар өсімдіктер мен жануарлардың жаңа түрлерін, олардың пайдалы және зиянды жактарын сипаттады. Өсімдіктер мен жануарларды тек сипаттап қою жеткіліксіз болды. Енді кұрылысы мен тіршілігі жағынан ұқсас келетін өсімдіктер мен жануарларды топтастырып, жүйелеу жағына кеңіл аудару кажеттігі туындады.
Эволюциялық идеяның туылуы. (трансформизм) Биология саласында  XVII – XVIII ғ. дейін жеткен әр түрлi жетiстiктерi түрлердiң  өзгеруi (трансформизм) туралы түсiнiктiң пайда болуына алғы шарттар тудырды. Трансформизм идеясын алғаш енгізген  француз ғалымы Ж. Бюффон  болды. Тірі ағзалардың сыртқы орта жағдайына қарай өзгеретіні жөніндегі эволюциялық мазмұндағы идеяны трансформизм деп атайды. Климат әсерi, қоректiң асқазан құрылысына әсерi ( күйiс қайтаратын  жануарлардың күрделi асқазаны ), адам әрекетімен  жабайы түрдi, үй жануарларына  айналдыру  т.б. пiкiрлер арқылы түрлердiң эволюциясы әр түрлi  бағытта жүредi (прогрессивтi өзгерiстер  және дегенерация). Бюффон эволюциялық түсiнiкке жаңа бағыт бердi. Философтардан Голбах, Дидро, Мапертюларды атауға болады.
ІІ. Негізгі бөлім
1. Ерте заманғы, орта ғасырдағы және қайта өркендеу дәуіріндегі эволюциялық идеялар. Жер бетінде тіршіліктің болуы, адамның шығу тегі, тірі ағзалардың сан алуандығы мен олардың мекен ортасына таңғаларлықтай бейім болуы — адам баласын саңдаған ғасырлар бойы толғандырған мәселелер еді. Тірі табиғаттың дамуы жайлы алғашкы идеялар Үндістанның, Кытайдың, Месопотамияның, Египеттің, Грецияның ертедегі материалистерінің еңбектерінде байқалады. Олардың ұғымы бойынша табиғаттағы барлық зат козғалыста, өзгерісте болады, сондай-ақ біреуінен екіншісі дамып жаңа зат пайда болады, ал қарапайымдардан күрделі формалар қалыптасады делінген. Біздің заманымыздан 2 мың жыл бұрын Кытайда мүйізді ірі қаранын, жылқының, балықтың түрлі тұқымдарын және әсемдік өсімдіктерді шығаруға бағытталған арнайы сұрыптау жұмыстары жүргізілген. Ертедегі философтар тірі ағзалар эволюция әрекетінде бір түрден екінші түрге айналады деген пікірде болған. Солардың бірі Гераклит барлық тірі ағзалар, тіпті адам да ең алғашкы материядан табиғи жолмен дамып жетілді дейді. Жануарлар мен өсімдіктер арасында өтпелі формалардың бар екені жайлы болжауды алғашқы ұсынушылардың бірі Аристотель болды. Сол кездегі осындай материалистік бағыттағы ой-пікірге қарсы табиғатта карапайымнан күрделіге дейінгі дамудын бар екенін жоққа шығаруға тырысқан метафизикалық көзқарас та қалыптаса бастады. Алайда, VI— XIV ғасырлар аралығында Еуропа елдерінде «жаратылыстану» ғылымында ұзақ уақытқа созылған тоқырау заманы туды. Одан кейінгі дәуірлеу кезенінен бастап антик табиғат зерттеушілері — Аристотель, Платон мен Теофрастың шығармалары кең колдау тауып, қайтадан оқыла бастады.
Мұндай идеялардың бастамалары ежелгі үнділік және грек пәлсапашылары-материалистердің жұмыстарында кездеседі. Ежелгі дәуірде Аристотельский стагирит (б.э.д. 384-322) қазіргі кезеңдегі жаратылыстану ғылымы туралы көптеген ақпаратты табуға болады.

2400 жыл бұрын Эфесс басқа Философ тұрған және жұмыс істеген грек қаласында - Гераклит, диалектика негізін қалаушы және сондай-ақ белгілі фраза авторы «бәрі, бәрі өзгерістер ағады.» Атап айтқанда, оқыған саяхатшы, сол уақыттың медицин жықсы меңгерген. Гераклит бәрі органикалық әлемнің бейорганикалық әлемнің дамыды деп, өзінің белгілі себептерінің бар екенін мәлімдеді. Гераклит және оның студенттері, сондай-ақ Аристотель, органикалық табиғаттың бүкіл дамудың, «баспалдақ» ретінде қарастырыла алатынын айтып кеткен.
Аристотель былай деп жазды - «Бейорганикалық табиғаты, жер қыртысының осы уақытқа дейін жұмыс істеп, табиғи күштердің нәтижесінде пайда тұрақты, біртіндеп өзгерістерге ұшырайды. Түрі мен дамуы жануарлар (жәндіктер, ұлулар, балық, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар), құрылғыны және адам денесі функцияны ескере отырып, Аристотель адамдар мен жануарлар жоспарын бірыңғай құрылымын бар деген қорытындыға, бірақ адам осы жоспар ең тамаша жолын айналдыруы. Барлық табиғат «баспалдақтың» қадамдарынан тұрады: олардың бірі - жансыз жансыз табиғатта «жан» («псих») болмаған; екіншісі - төменгі тәртіптегі «жандар» бар және қоректік заттарды сіңіруге және көбейтуге қабілетті өсімдіктер; үшінші - өсімдіктерге, теңіз жануарларына жақын, бекітілген, жақын орналасқан; Төртінші - басқа жануарлар, олардан басқа, қозғала алады; және, ақырында, бесінші - адам өз іс-әрекетін қалай ойлайтынын және қалай басқаратынын біледі. Аристотель айырмашылықтарымен ғана емес, сондай-ақ организмдер арасындағы ұқсастықты, туысқандардың ортақ формаларын да қызықтырды.
Эволюция идеясы кәмелетке толмаған барлық тіршілік өзгерістер мен Жердің болмыстың ұзындығы, уақыты ақ органикалық әлемнің көпқырлылығын шығу түсіндіруге болады деп сенген ғалым Дени Дидро (1713-1784) еңбектерінде, жатыр. Француз ғалымы П. Maupertuis (1698- 1759) тұқым қуалаушылық корпускулярлық табиғаты туралы тамаша болжамдарын, жою нысандарын эволюциялық рөлін, болуымен бейімделген емес, жаңа нысандарын дамытуға оқшаулау білдіреді.
J. Cuvier және E. Geoffrey Saint-Hilaire арасындағы дау. XVIII ғасырдың аяғында. Креационизм мен трансформацияның жақтастары арасындағы күрес күшейе түсуде. Cuvier (1769- 1832) - теңдесі жоқ палеонтология және салыстырмалы анатомия саласындағы уақыт орган - Қазбаларды өндіру және қазіргі уақытта қолданыстағы жануарлар ұқсастығын қорғау бай фактологиялық негізі, ұйымның төрт түрлерінің болуы бастапқыда өзгеріссіз барлық жануарлар, түрлердің тұрақтылығы идеясы. Ол табиғатта алдын-ала құрылған келісімді ( «соңғы себептері») бойынша дәлелдеме ретiнде қаралады «организмдердің өмір сүру үшін жағдай» және «дене бөліктерінің корреляция,» қағидаттарын ақтайды. қаңқаларын зерттеу арқылы, Cuvier олар кездейсоқ, бірақ үнемі ұйымдастырылған емес, қорытындыға келді, және кейбір «аға нысандарын» болуы уақыт геологиялық қабаттардың ретін анықтауға болады. ғылыми-зерттеу Cuvier және онда 1822 және 1841 арасындағы басқа да көптеген натуралистер стратиграфия арқылы және барлық геологиялық кестесін құрастырылған (қараңыз. Бөлім 5.3) кембрия төрттік кезеңге. Фаунаның өзгеру уақытын түсіндіру үшін J. Cuvier өткен ғасырда жер бетіндегі апаттар туралы идеяларды әзірледі. А. Дорбиньидің осы идеяларын дамыту апаттардың теориясын қалыптастыруға алып келді, оған сәйкес әрбір апаттан кейін жануарлар қайта қалпына келтірілді.
Отандасы және Cuvier қазіргі заманғы - Е. Geoffroy Saint-Hilaire (1772- 1844), Cuvier transformism растайтын ретінде қарастырылады creationist пікір, растау үшін пайдаланылатын бірдей фактілер: ортақ шығу тегі индикаторы ретінде жануарлар ұйымның бірлігі, қазіргі заманғы әртүрлі минералдық нысандарын болуы ішкі және сыртқы табиғи себептердің әсерінен организмдердегі өзгерістердің дәлелі ретінде.
Тұтастай алғанда, 18-ғасырдың аяғына дейін бірнеше мәрте айтылған тірі табиғат эволюциясы туралы гениальды болжауға қарамастан, Жаратушының даналығы дәлелдеуге - мысықтарды жалмады болады, және табиғат тұтастай - мен тышқандарды жұту үшін мысықтарды құру «сипаты тәртіп құру идеясынан» басым. Эволюцияның эволюциялық элементтері әлі күнге дейін эволюциялық доктринаға айналды. Мұндай доктринаны алғаш рет Ж.Б.Ламарк (1744–1829) жылы құрды.
Сауданың дамуы, теңізде жүзудің кең етек алуына байланысты жаңа елдердің ашылуы XV ғасырдың басына жаратылыстану ғылымдары — астрономия, геология, ботаника және зоологияның дамуына себеп болды. Әйгілі ағылшын философы Ф. Бэкон (1561—1626) иңдукция әдісін ойлап шығарып, ғылыми зерттеулер тек тәжірибе жүзінде жүргізілуі тиіс деген ұсыныс жасады. Бұл үндеу табиғат зерттеушілердің арасында кен колдау тауып, соның нәтижесінде түрлі ғылыми салаларда көптеген жаңалыктар ашыла бастады. Мысалы, 1543 жылы А. Везалий адам денесінің кұрылысын зерттеп, оған сипаттама берсе, 1628 жылы У. Гарвей қан айналымы жөніндегі ілімін жариялады. Микроскоптың ашылуына байланысты өсімдік жасушасының кұрылысы (Р. Гук, 1665), ұсак ағзалар дүниесі, эритроциттер мен сперматозоидтың құрылысы (А. Левенгук, 1683) жан-жақты зерттелді. XVI—XVII ғасырлар аралығы биологияның даму саласында сипаттау кезеңі болып есептеледі. Осы қарсанда биологияның барлық салаларында тірі ағзалардың түрлері жайлы сан алуан деректі материалдар, жинактамалар көбейе бастады. Тірі табиғаттын өлшем бірлігін «түр» деп тауып, ағылшын ботанигі Джон Рей (1628—1705) оған ең алғаш анықтама берді. Биология саласында XVII гасырдың соңы мен XIX ғасырдың алғашқы жартысындағы аралықта қалыптасқан эволюциялық көзқарастар. Тірі табиғатты жүйелеуде аса зор енбек сіңірген швед ғалымы Карл Линней (1707—1778) болды. Ол түрдің табиғи жан-жактылығын және ақиқат барлығын айта келіп, түр —кұрылысы жағынан ұксас, көбеюі кезінде өздеріне ұқсас ұрпақ беретін көптеген туыстас ағзалар жиынтығы деді. Линней түрді латын тілінде қос атпен атауды (биноминальдық номенклатура) тәжірибеге енгізіп, оны жүйелеуге негіз етіп пайдаланды. Жақын түрлер туысқа, туыстар отрядқа, отрядтар класқа біріктірілді Линней барлық өсімдіктерді гүліндегі аталықтары мен аналығынын саны, пішіні, көлемі және құрылысына қарай 24 класқа, . Оның 23 класы гүлді өсімдіктер және 1 класы құпия некелілер, бұған папортниктер, мүктер, балдырлар және саңырауқұлақтар жатқызылды. ал жануарларды тыныс алу және қанайналым мүшелерінің кұрылысына қарай 6 класқа топтастырды. Жануарлар кластарына: сүтқоректілер, құстар, сұмпайылар, балықтар, бунақденелілер және кұрттарды жатқызды. Ең соңғы құрттар класына Линней қарапайымдыларды, тікентерілілерді, тіпті дөңгелекауыздыларды да енгізді. Линнейдің құрастырған жүйесі жасанды деп аталады, өйткені бұл жүйе түрлер арасыңдағы туыстықты емес, ұқсастықты ғана көрсететін жүйе болды. Линней табиғат туралы метафизикалық көзқараста бола отырып (түр өзгермейді деп есептегенімен) адамның жануарлар дүниесіндегі орнын дәл тауып, оны адам тәрізді маймылдармен қатар бір отрядқа орналастырды. Тірі табиғатты жүйелеуде жіберген бірқатар кемшіліктеріне қарамастан Линней енбектері орасан зор бағаланады. Ол өзіне дейінгі ғалымдардың барлығынан да өзгеше, жануарлар мен өсімдіктердің ерекше жүйесін ұсынып, түрлердің шығу тегін анықтауға, жүйелеудін одан әрі дұрыс дамуына жол ашты. Түрлерді қосарынан латынша атауды енгізді; 8000-ға жуық өсімдіктер мен 4500-ге жуық жануарларды сипаттап, 1000-ға жуық биологиялық терминдер ұсынды. Өмірінің соңғы кезінде Линней түрлердің тұрақты еместігін мойындады.
Өсiмдiктер систематикасында көптеген жаналықтар енгiзген К. Линней сол уақытта белгiлi өсiмдiктердiң ситематикасын құрастырды. Екіншіден, бұрынырақ К.Баунинг құрастырған бинар номенклатурасын (қос ат беру, түр және туыс) тәжірибеге енгiзіп, оны жүйелеуге негіз етіп алды. Үшіншіден, К. Линнейдiң iрi жетiстiктерiнiң бiрi таксондар иерархиясын анықтау болды. Жақын түрлер туысқа, туыстар отрядқа, отряд класқа біріктірілді. Бiрақ К. Линней эволюциялық көзқарасты жақтамады. Оның ойы бойынша «басында қанша түр болса, нетижесiнде сонша қалады», түрлер өзгермейді олардың саны құдірет жаратқаннан аспайды деген сенімде болды. Оның концепциясы креациоизмге тән сипатта жазылды. Сонымен, түрдiң тiрi табиғаттың негiзгi құрылымдық бiрлiгi болуы мен ситематика биология саласында дарвинизмге дейiнгi кезеңде басты орынға ие болды.
Ч. Дарвиннің атасы Эразм Дарвиннің, И. Канттың еңбектерінде де жазылған». Ресейде эволюциялық идеялардың дамуы. Ресейде табиғат туралы эволюциялық идеялар XVIII ғасырдың екінші жартысында қалыптаса бастады. Жер қыртысының тарихы туралы еңбектерінде М.В.Ломоносов өлі табиғаттағы өзгерістердің тірі табиғаттағы өзгерістерге тікелей байланысты екенін айтса, Санкт-Петербург академигі К.Ф.Вольф алғашкылардың бірі болып, ұрықтың дамуы жөніңде дұрыс пікір ұсынды. А.Н.Радищев табиғатты біртұтас деп тауып, ондағы даму қарапайымнан күрделі құрылысты ағзаларға қарай жүреді деген пікірде болды. Зоолог К. Ф. Рулье түрлердің тұрақтылығы жайлы метафизикалық көзқарасты қатты сынап, ағзалардың қай кайсысы болса да айналадағы ортаның әсерінен өзгереді, ал өз кезегінде ағзалар сыртқы ортаны өзгертеді деді. Аса кұнды эволюциялық идеяны А. И. Герценнің еңбектерінен де кездестіруге болады. Ол құрылысы мен физиологиялық ерекшеліктері жақын ағзалар арасында міндетті түрде туыстық байланыстар бар, яғни олардың шығу тегі бір деп жазды. Бәрінен бұрын эволюция іліміне төңкеріс енгізген Чарльз Роберт Дарвин болатын. Ол 1809 жылы 12 февральда Шрюсбериде дүниеге келді. Атасы Эразм Дарвин атақты ғалым, дәрігер және ақын болған адам. Оның қаламынан “Табиғат храмы” атты тамаша поэма шыққан. Дарвиннің әкесі де дәрігер. Дарвин өзінің өмірбаянында әкесі менің білуімше өте ақылды, бақылаушылық қабілеті күшті және кісіге өте мейрімді адам еді деп жазады. 1818 жылы Чарльз Шрюзберидегі мектепке барады, бұл классикалық мектеп болса да, одан мен ештеңе үйренгенім жоқ деп жазады. Ол 1826 жылы октябрьде ол Эдинбург университетінің дәрігерлік факультетіне түседі. Екі жылдан кейін әкесінің ұйғаруымен Кембридж унивеситетінің дін хадистері факультетіне ауысады. Бірақ, Дарвинді діни ілім емес жаратылыс тарихы жайындағы әр түрлі кітаптар қызықтырды. Оның жаратылыс зерттеушілік ықыласының осы кезде қалыптасуы басталады. Бұл жөнінде университет профессорларынан жас ғылымға ерекше ықпал еткен ботаник Джордж Генслоу мен геолог А Седвик болатын. Осылардың басшылығы мен Дарвин табиғат жағдайында геологияны зерттеп экскурсияларға шығады. Гумбольдтің жас күнделігін оқуы оны саяхаттарға әуестендіреді. 1831 жылы Дарвин университетті бітіреді сол жылы професор Генслаудың ұсынысымен “Бигль” (“Исшіл ит”) кемесіне натуралист есебінде қабылданып жер шарын айналу саяхатына аттанады. Дарвин “Бигл” кемесімен 1831 жылы 27 декабрьде Девонпорттан сапарға шығады. Экспедицияның негізгі міндеті толық теңіз карталарын жасау үшін Оңтүстік Американың шығыс және батыс жағалауларын және соған таяу аралдарды картаға түсіру болатын. Бұдан басқа “Бигль” экспедициясының алдына қойылған екінші міндет- Жер шеңберіне хронометрлік өлшеулер жасау еді. Осыған байланысты жер шарын айналып шығу саяхаты жасалды. 1835 жылы 5 сентябрьде “Бигль” Оңтүстік Амереканың батыс жағалауынан Галапагос архепелогына қарай жол тартады. Джемс аралында өсетін өсімдіктердің 38 галапагостік түрлерімен 30 түрі тек осы аралда ғана кездеседі, сольбеморлда да осылай, ондағы 26 галапогостік өсімдіктердің 22-сі осы аралдың эндемиктері. Бірсыпыра аралдардың өзеніне тән таспақа, қуақы және тау шымшықтардың түрлері кездеседі. Галапагос аралдарынан “Бигль Австралия жағалуына жол тартып, оның оңтүстік жағын аралап шығады. 1836 жылы 1 сәуірде Суматрадан 600 шақырым қашықтықта жатқан Үнді мұхитындағы Килинг және Кокос аралдары көкжиектен көрнеді. Осы топ аралдарға Дарвин ерекше зейін бөледі, себебі олардың барлығы дерлік маржандардан құралған және ерте кезде су астындағы рифтер түрінде болған . Дарвин осы аралдардың тіршілігін зерттейді, кеиінірек осы зерттеуінің нәтижесінде маржан аралдарының шығу тегі және дамуы жайында тұңғыш теория құрады, ондағы рифтердің барлық түрлері біртіндеп жүйелі дамудан пайда болған деп қарап, оларды өзара байланыстырады. Сонымен мұхит аралдарының фаунасы мен флорасының ерекшеліктері осы кездегі маржандардың тіршілігіндегі ерекшеліктерді және тропиктік өсімдіктердің тұқымдары мен жемістерінің таралу жолдарын зерттеу арқылы шешілді. Органикалық табиғат ұдайы өзгеріп отырады, өзгерісті пайда ететін күшті факторлардың бірі организмдердің өздері деп Дарвинге қортынды жасатқан Әулие Елена аралына жүргізген зертеулері болатын. Материктен алшақ, Атлант мұхитының ортасында жатқан бұл аралдың фаунасы мен флорасы өзіне ерекше сипатта. Өсімдіктердегі бұл өзгерістер құрлық фаунасына, әсіресе моллюскалар мен насиком фаунасына көп өзгеріс енгізді. 1859 жылы 24 ноябрьде Дарвиннің ‘Табиғатты сұрыптау жолымен түрлердің шығуы немесе тіршілік үшін күресте қолайлы тұқымдардың сақталып қалуы” деген әйгілі кітабы шығады. Еңбектерінің ішінде ерекше зейін аударатыны екеу. «Үй жануарлары мен мәдени өсімдіктердің өзгеруі» және «Адамның тегі және жыныстық сұрыптау» бұлар «Түрлер тегі» мен бірге тұтас ғылыми теория құрады. Дарвин өсімдіктердің айқас тозаңдануында күрделі бейімділіктер бар екенін дәлелдейді. Бұл фактыны эвалюциялық теория тұрғысынан талғау айқас тозаңданудың рөлін анықтауды қажет етті. Бұл жөнінде жасалынған көптеген эксперименттердің нәтижесіне сүйеніп, Дарвин айқас тозаңданудың биологялық пайдасы бар деген қорытындыға келеді, себебі өздігінен тозаңданумен салыстырғанда айқас тозаңданудан әлді және тұрақты ұрпақтар алынады. Дарвиннің бұл зерттеуінің қорытындысы өсімдік дүниесінде айқас және өздігінен тозаңданудың әсері деген арнаулы еңбегінде баяндалды. Дарвин теориясының негізгі қағидасы – адамның мәдени түрге айналдырған өсімдіктері мен жануарларының елеулі өзгеріске ұшырады деп тану. Мұны жер шарының әр жерінде шығарған сүт қоректілер мен құстардың көптеген тұқымдарымен, сондай – ақ өсімдік сорттарынан көреміз. Солтүстік Африканың шөлдерінде финис пальмасынан 38 түрше шығарылған. Полинезияның бір ғана аралында нан ағашының 24 түрі және сонша банан түрлері егіледі. Сүмбіл гүлдің 1200-ден астам түрін иеленген голландиялық гүл маманы Верхульем ешбір қатесіз бір ғана жуашығына қарап өсімдіктің қай сортқа жататынын ажыратады екен. Жануарлар мен өсімдіктердің өзгергіштіктері жайындағы нақтылы материалдарын талдай келіп, Дарвин тіршілік жағдайларындағы өзгерістердің қандайы болса да өзгеріс туғызады, организмде мұндағы әрқилы өзгерістер әр түрлі организмдерге түрліше әсер етеді деген қорытындыға келді. Үй жағдайында тіршілік жағдайының өзгерістері организмге елеулі өзгерістер енгізетінін байқаймыз. Бұл өзгерістер кейде көмескі түрде болады оның қандайда бір себебі бола тұрса да, бірге өздігінен болған өзгеріс сияқты көрініп, себебі белгісіз болып қалып отырады. Осыған байланысты Дарвин өзгергіштікті екі түрге бөледі айқын (топтық) өзгеріс және айқын емес(жеке өзгеріс). Топтық өзгеруде белгілі жануар тұқымының немесе өсімдік сортының особьтары белгілі бір себептің әсерімен біркелкі өзгереді. Мысалы организмнің өсуі қоректің мөлшеріне, оның түсі қоректік сапасына байланысты. Жеке өзгеріс немесе анық емес өзгеріс бір түрге жататын особьтарға тән белгілерде болады. Өзгергіштікті адам жасамайды, адам тірі организмдерді тек жаңа тіршілік жағдайларының талқысына түсіреді, сол кезде оларға табиғат әсер етіп өзгеріс туғызады. Организмнің өзгеруі бұл екі фактордың өзара әрекеттесу нәтижесі болып табылады, яғни организмнің табиғаты мен табиғат жағдайларының әрекеттесу нәтижесі.
1749 жылы, ол Жер эволюциясы туралы гипотезаны дәлелдейді онда көптомдық «Табиғи тарих» Буффонның (1788 дейін 36 көлемдерін қалдырды), келіп бастайды. Оның пікірінше, бұл даму әлемде (жарияланбаған ноталар ол тіпті 500 мың жыл суретті береді.) 80-90 мың жыл қамтиды, бірақ соңғы уақытта ғана жануарлар мен адамдар, содан кейін тірі ағзалардың :. Бірінші өсімдіктер органикалық емес заттардың пайда болады. Дж. Буффон жануарлардың құрылымы тұрғысынан шыққан бірліктің дәлелін көрді және ортақ ата-бабалардан шыққан олармен тығыз байланысты нысандардың ұқсастығын түсіндірді. Ол трансформация ұстанымдарына - түрлердің өзгермелілігі туралы доктринаға тоқталды.
Дарвин жабайы жануарлардың қолға үйретілуін, жабайы өсімдіктердің қолға үйретілуін, егіле бастауын терең зерттей отырып, доместикация ілімінің негізін қалады. Жануарлар мен өсімдіктерде өзгерістер пайда болуын зерттей келіп, Дарвин организмнің әр түрлі оргондары мен оргондар систематикасында болатын өзгерістердің өзара байланыстылығын көрсеткен өте маңызды бірқатар заңдылықтарды ашты. Осындай заңды өзара байланысқа жататындар: Коррелиятивтік немесе арақатынастық өзгергіштік дегеніміз –белгілі органның өзгеруімен байланысты басқа оргондардың өзгеруі. Кювье бұл коррелияциялар бастан бар, оны құдай жаратқан деп түсіндірген еді. Дарвин корреляция организмдердің тіршілік процесінде пайда болады, сол себепті бір оргондағы өзгеріс екінші оргонда өзгеріс тудырады деп дәлелдеді. Коррелятивтік өзгеріс оргондардың құрылысында да және олардың функцияларында да байқалады. Шалшық су құстарының көбінде ұзын мойын мен ұзын сирақ арасында корреляция бар екендігін көреміз, яғни ұзын мойынды түрлердің аяқтары да ұзын болып келеді. Компенсациялық өзгергіштіктің мәнісі бір оргондардың және олардың функцияларының дамуы басқа бір оргондарды тежеп, олардың жетілмей қалуына және редукциялануына себеп болады. Бұны тепе –теңдік принцпі (копенсация) деп атап, Жоффруа Сент –Илер осы заңдылық туралы жазған болатын. Компенсацияялық өзгергіштікке байланыысты екі белгілерде де кері коррелияця болады. Мысалы бір сортқа жататын копусталар әрі май жапырақты әрі көп тұқымды бола алмайды. Сиырды өте семірту мен қатар сүтті май беретіндей етуге жеткізу қиын. Табиғи сұрыптау процесін зерттеу арқылы Дарвин түрлер тегінің монофилиялық теориясын құрды, оның мәнісі - өсімдіктердің немесе жануарлардың әрбір ірі тобы бір негізден таралған деп тану. Үй жануарларының тұқымдарын зерттеу, оларды қолда асырай бастағаннан бері едәуір іріленгендерін және бұл өзгерістер ұзақ уақыт бойы тұқым қуалай алатыындығын көрсетті. Тұқым қуалаушылық организмнің өзгергіштік қабілеті сияқты, барлық оргаанизмдерге тән ортақ қасиет. Бұл ата тегінің белгілері, ұрпақтан- ұрпаққа берілу және сақталу қасиеті болып табылады. Тұқым қуалаушылық жынысты және вегетативтік көбеюде болады. Қазіргі үй жануарларының барлық тұқымдары және мәдени өсімдіктердің барлық сорттары адам баласының творчестволық іс-әрекеттерімен, осы мақсатта ерекше әдіс қолдан сұрыптау әдісін қолдануының нәтижесінде пайда болады. Белгілердің дивергенциясы – қолдан сұрыптаудың нәтижесі. Қолдан сұрыптау немесе табиғи сұрыптау нәтижесінде ата-тегі ортақ организмнің белгіілерінде айырмашылықтың пайда болуы дивергенция делінеді. Әр бағытта жүргізілген методикалық сұрыптау белгілердің дивергенциясын тудыратындығы Дарвиннің кептерлер туралы берген мысалынан жақсы көрінеді. Жануарлар тұқымдарының ерекшеліктері қорек және жаттығу жағдайларымен байланысты белгілі бағыттарды сұрыптау арқылы қалыптасты. Бұған тауық тұқымдарын шығару процесі дәлел болады. Тауықтың қазіргі тұқымдарының шыққан ата тегі жабайы банкив тауығы. Оның мекен ететін ареалы солтүстік Индия, Молокко, Үнді-Қытай, Филиппин аралдары және Малай архипелагы. Ол ормандарда мекендейді; бұталардың астына топырақтан және бұтақтардан ұя жасап, 4-13 жұмыртқа салады. Банкив тауығы ықшам денелі (500-1250г) түсі өте құбылмалы ормандық құс, қолға тез үйренеді. Солтүстік Индияда осыдан 5000жыл бұрын асыранды тауықтар болған. Селекцияның негізгі бес бағытына сәйкес қазіргі тауықтардың барлық тұқымдары мен топтарға бөлінеді; 1) таласқыш, 2) сәндік, 3) етті, 4) жұмыртқалағыш және 5) жалпы пайдалы. Белгілер конвергенциясы – қолдан сұрыптаудың нәтижесі. Қолдан сұрыптаудың негізгі салдары бір жағынан дивергенция болса, ал бір қатар жағдайы оған қарама - қарсы нәтижеге соқтырады, яғни белгілер конвергенциясын ( жақындасуын) пайда етеді.
Ж.Б.Ламарктың эволюциялық концепциясы.
 
1. Органикалық дүниені жүйелеуі
2.Түр туралы көзқарасы.
3. Ламарк іліміне берілген баға.
 
Ж.Б.Ламарктың эволюциялық теориясының мәні. Алғашқы эволюциялық теория ХІХ ғасырдың басында жарық көрді. Оның негізін қалаушы француз ғалымы Ж.Б.Ламарк 1809 жылы басылып шыққан «Зоология философиясы» атты еңбегі эволюция теориясы бағытындағы жолда ең маңызды баспалдақ болды. К.Линней сияқты  Ламарк та жүйелеумен шұғылданды. Ол линнейлік жүйені  едәуір жетілдірді. Ол  Парижде «Жаратылыс тарихы» мұражайында омыртқасыз жануарлар кафедрасын 24 жыл бойы басқарғандықтан, оның зоология саласындағы ізденістері Линней еңбектерінен анағұрлым нақтырақ болды. Негізгі еңбектерінің бірі «Жәндіктердің табиғи тарихы» кітабында сол кезде белгілі омыртқасыздардың туыстары мен түрлерінің барлығы сипаттап жазылған. Ол омыртқасыздарды 10 класқа бөліп, қомекенділер мен жорғалаушыларды жеке кластарға бөлді. Ламарк өз жіктеуіне жүйке және қан айналу жүйелерінің құрылысын негіз етіп алды. Ол түрлердің құрылысын сараптай келе, тірі ағзалардың құрылымдары сатылап күрделенетіндігін байқады.  Ламарктың жүйесінде жануарлар реті бір жасушалылардан – кірпікшелі кебісшеден басталып, сүтқоректілермен аяқталған. Мұнда барлық жануарлар 6-сатыға, 14 класқа жіктелу арқылы орналастырылған (1кесте).
Ламарктың бұл жүйесінен баспалдақ сипатында жануарлар құрылысының біртіндеп күрделенуін, яғни жоғарлауын (градация) көруге болады. Ламарк біртіндеп  тірі ағзалар деңгейінің жоғарылауын және олардың күрделенуін сатылы көтерілу – градация деп түсінді. Демек, тірі табиғат әлемі өзгереді және күрделенеді деп тұжырымдады. Тірі ағзалардың өзгеруі ішкі ұмтылыс пен сыртқы орта жағдайларының әсерінен болатынын түсіндірді. Ол түрлердің тұрақтылығы жайлы пікірге қарсы болып, түрлердің өзгеретіндігін, бірақ бұл әрекет өте баяу жүретіндіктен оны байқау қиын екенін түсіндірді.
Оның ілімі тірі табиғатта қарапайымнан күрделіге қарай тарихи даму болып табылатын эволюцияның бар екенін тұжырымдады. Бірінші болып ғылымға «биология» деген терминді енгізіп, жануарлар дүниесін омыртқалылар және омыртқасыздар деп екі топқа бөлді.
Ламарктың эволюциялық заңдылықтары.    Ламарк органикалық формалардың эволюциялық қозғаушы күшін өзі  ұсынған заңдылықтарымен түсіндіреді.
«Мүшелердің жаттығу және жаттықпау» заңы
   - Орта жағдайлардың өзгерісі өсімдіктерге немесе жануарларға тікелей әсер етіп, оларды өзгертеді. Өзгеріске ұшыраған кейбір мүшелер жақсы жұмыс істеп, жаттыға келе дамып жетіледі, ал басқалары көп қолданылмағандықтан, керісінше жаттықпайды да, біртіндеп жойылады. Мысалы, Ламарк пікірі бойынша тіссіз (кит, құмырсқа жегіштің) сүтқоректілердің тістерінің жойылып кетуі, олардың ата тектілерінің коректік заттарды шайнамай жұтуының салдарынан болса, жер астында тіршілік ететін жануарлардың көздері пайдаланбағандықтан қажетсіз мүше ретінде жойылуы.
Суда жүзетін құстарда саусақтарының арасында терісінің керілу салдарынан саусақ аралық жүзу жарғақтары пайда болған. Шөбі жоқ құрғақ жерде мекендейтін жираф үнемі бойын созып ағаш жапырақтарын үзіп жеп қоректенді. Осылай биіктегі жапырақтарға ұмтылып дағдыланғандықтан біртіндеп олардың алдыңғы аяқтары мен мойны ұзарған.
 «Тікелей бейімделу» заңы
- Тіршілік барысында пайда болып, қажетті бағытқа толық сәйкестелген белгілер міндетті түрде тұқым қуалайды. Мысалы, су сарғалдағы (Ranunculus agvafilis) терең суда өссе, жапырақтарының бәрі су ішінде дамиды да жапырақ алақандары жіңішке тілімді болады. Егер су сарғалдағы таяз суда өссе, сабағы ұзарып, үстіңгі жапырақтары судағыға қарағанда өзгеше болып өседі. Бұл жағдайда төменгі жапырақтары жіңішке тілімді, жоғарғы жапырақтары жалпақ дөңгелек, ойық жиекті болады. Тағы бір өсімдік түріндегі тікелей бейімделуді айтуға болады. Жебежапырақ (Sagittaria sagittifolia) өсімдігінің су ішіндегі жапырағы таспа тәріздес болса, су бетіндегі жапырағы дөңгелек, су үстіндегі жапырағы жебе тәрізді болады.
  14.Сүтқоректілер
13. Құстар Жүйкелері бас миында жиналған, жүректері екі қарыншалы, жылы қанды.
  12.Жорғалаушылар
11.Балықтар Жүйкелері бас миында, бірақ ми қаңқасын түгел толтырмайды, жүрек-бір қарыншалы, суыққандылар.
  10.Былқылдақденелілер
9.Мұртша аяқтар
8.Буылтықтылар
7.Шаянтәрізділер Жүйкелері бас миында жиналған, тыныс алу үшін желбезектері бар, қан айналу үшін салатамыр, көктамырлары бар.
 
  6.Өрмекші тәрізділер
5.Жәндіктер
  Басында жүйке түйіндері  бар, тыныс түтіктері бар, қан айналымы дамымаған.
  4.Құрттар
3.Сәулелілер Жүйке түйіндері жоқ, тамырлары жоқ, ас қорыту және ішкі мүшелері бар.
2.Полиптер
1.Кебісшелілер Жүйкелері жоқ, тамырлары жоқ, арнайы ішкі мүшелері жоқ, ас қорыту мүшелері бар.
  
Ламарк адамның шығу тегі жайында өз ойын қорыта келе адам дене құрылысы жағынан басқалардан гөрі маймылға жақын деген пікір айтты.
Конвергенция – қолдан сұрыптаудың не табиғи сұрыптаудың нәтижесінде ата-тегі әр түрлі организмдерге ұқсас белгілер пайда болуы. Жануарлар мен өсімдіктердің табиғи жағдайындағы өзгерткіштігі. Үй формаларындағыдай өте анық көріністі болмаса да, табиғи жағдайларда да организмдер емделу өзгерткіштер бар екендігі байқалды. Тірі организімнің кез –келген ұрпағындағы әрбір особында басқа особьтарынан біраз айырмасы болады. Осы жеке айырмашылықтардың өте үлкен мәні бар себебі олар көбіне тұқым қуалауды және бұл ұрпақтардан бірте –бірте жинақталып қорғалуы да мүмкін. Бұларда Дарвин тұсында “түрше” деген неғайбыл ат беріледі. Тіршілік үшін күрес . Сөйтіп барлық тірі организмдерде белгілі дәрежеде жеке өзгерістер болып отырады . Бірақ еш уақытта табиғатта геометриялық прогресті көбею болмайды . Шынында әр қашанда организмдер шексіз көп ұрпақ береді ал олардың тірі қанатында аз болады . Бұл термиді Дарвин кең, метаформалары түрде қолданады ‘тіршілік үшін күрес’ ол дамып келе жатқан организмдердің сыртқы ортаның физикалық факторына және басқа тірі организмдерге тәуелділігі сондай –ақ особьтардың өзіне ұрпақ қалдырып отыру қабілеттілігі .Осы жағдайда шөлді жерде өсетін өсімдікттерді қуаңшылдық пен күресі деп айтуымызға болар еді бұдан гөрі олар ылғалдылықа тәуелді деген дұрысырақ . Бұл тәуелділікттер өте күрделі бір-бірімен тығыз байланысып шырмалып жатыр . Олар бірі организмге қолайлы, сұлы дәнінің ұзыны 8-16 мм-ге дейін көлденеңі 1,4-4,0 мм қалыңдығы 1,2-3,6 мм болады қабықтары 20-30 жетеді . Бұл дәнге байланысты болады . Дарвин бірге мекендеуші организмдердің арасындағы қарым-қатынастың күрделілігі жайында көптеген мысалдар келтіреді.Өсімдіктердің өскіндерін әр түрлі жануарлар көптеп құртып отырады. Дарвиннің есебінше 0,5м 2 көлеміндегі жерде пайда болған 357 өскіннің 295-ін молюскалар мен насекомдар жойып жіберген . Көптеген жағдайларда органикалық баспалдақтарда бір-бірінен алшақ жатқан өсімдіктер мен жануарлар бір-бірімен өзара тығыз жүйелі байланысқан қарым-қатынаста болады. Бұған ара тозаңдататын, қызыл жоңышқа мысал бола алады.Аралардың саны олардың ұяларын және балауызын талқандап, балын жеп кететін дала тышқандар санына бірсыпыра байланысты. Ньюманның мәліметі бойынша Англияда осындай себеппен түкті аралардың 2/3 қырылып кеткен. Ал тышқандар саны өзінің кезегімен мысықтар санына байланысты өзгереді. Сөйтіп, мұнда ұзын тізбек пайда болып, сол тізбектің барлық буыны белгілі дәрежеде бір-бірімен байланыста болады. Дамып келе жатқан организмдердің қоршаған ортасымен қарым-қатынасын талдай келгенде әрбір түрге , оның тіршілігінің әр кезеңде әсер етуші алуан түрлі кедергілердің ықпалы тиеді деген жалппы қорытынды шығады. Табиғи сұрыптаудың мәнісі . Табиғи сұрыптау жайында ілім – органикалық дүниенің тарихи дамуының обьективтік заңы ретінде И Дарвин теориясының негізгі бөлімі болып саналады . Қазіргі кезде биологияда Дарвинің негізгі жағдайларының дұрыстығын дәлелдеуші көп және жан- жақты материалдар қаралды Дарвин теориясында табиғи сұрыптау табиғатта жүріп жатқан процесс түсініледі бұл процесте орта жағдайларының дамып келе жатқан организмдерге тигізілген әсерінің нәтижесінде өмір сүру және даму үшін пайдалы белгілерге ие болған индивидумдар сақталып қалып отырады. Бұл процесс организмдермен оны қоршап тұрған орта жағдайларының өзара қарым- қатынасының нәтижесі . Табиғи сұрыптауға қажетті материал организмдердің өзгергіштігі болып табылады .Құбылмалы сыртқы орта жағдайлары организмдерде өзгеріс тудырып отырады . Пайда болған өзгерістің кей біреулері организмге пайдалы екіншілері зиянды болады . Пайдалы белгісі бар организімдердің тірі қалуы және ұрпақ қалдырып өркендеу мүмкіндігі мол болады . Бұған керісінше қандайда болса организмге зиянды өзгеріс оның тіршілігіне теріс ықпал етеді , ондай өзгерісті особьтар ең алдымен құрылып кетеді немесе өсіп өне алмайды. Элиминация ортаның әр түрлі факторына байланысты . Табиғатта мұндай процесс болатынына бақылау факторлары дәлел болады. Осы кезде құстарда болатын элиминация себептері біршама толық анықталды. Бұл жөнінде бірқатар қызғылықты мынадай бақылаулар бар: топ құсқа жыртқыштар шабуыл жасағанда , ең алдымен олардың ішінен қандай да бір кемістігі бар құстар қолға түсіп жем болады. Швециядағы бақылаулар бойынша қырғи 50 шамалы бір топ торғайлардың ішінен бір көзі соқыр торғайды соқыр жағынан келіп ұстап алған. Қолдан сұрыптау мен табиғи сұрыптау әрекетіндегі ұқсастық пен айырмашылықтар. Табиғи сұрыптаудың мәнісі қолдан сұрыптаумен салыстырғанда ғана өте айқын білінеді. Бұл екі процестегі ұқсастық олардың әрекеттерінің нәтижесінде жаңа органикалық формалар пайда болады:қолдан сұрыптау кезінде сорттар мен тұқымдар, ал табиғи сұрыптауда – түрлер түзіледі.
Эволюцияның синтетикалық теорияның дамуы.
1950- жылдардан бастап эволюцияның элементарлы бірлігі – популяция екені анықталды. Одан кейінгі кезеңде эволюционистердің көңілі популяцияның генетикалық- экологиялық құрылымын зерттеуге бұрылды. Ол зертеулердің нәтижесінде популяциядағы полиморфизм сипаты ашылды. Полиморфизм- популяциядағы бірнеше генотиптік және фенотиптік ұқсастықтары бар бір-бірінен өзгеше топтардың болуы. Популяцияны зерттеумен қатар ағзаның морфологиялық биохимиялық күрделі мәселелері де толық зерттеліне бастады. Онтогенез эволюциясы мәселесін шешу молекулярлы генетиканың дамуымен жалғасты. Геннің молекулярлы құрылымы қандай, гендер қалай жұмыс істейді, фенотиптік белгілер олардың қандай әрекеті арқылы қалыптасатыны биологияда үлкен жаңалыққа айналды. Бактерияға эксреримент жасай отырып, О.Эйверидің басшылығымен генетикалық рекомбинация – генетикалық материалдың бір бактериядан екіншісіне ауысуын анықтады. Ғалымдардың көңілі нәсілдік қасиетті тасуы мүмкін нуклеин қышқылына ауды. Бірнеше жылдан кейін Уотсон мен Крик ДНҚ-ның моекулалық құрылымын ашты. Қазіргі кезеңде эволюцияны зерттеу жоғарылап биогенетикалық деңгейге ауысуда. Эволюцияның элементарлы бірлігі болып табылатын популяция өз бетінше эволюциялана алмайды. Оның дамуы биогеоценоздағы басқа да популяциялармен бірге ғана жүретінін 30- жылдары биогеоценология ғылымының негізін қалаған В.Н.Сукачевтің шәкірттері жалғастырды. Олар биогеоценоз эволюция аренасы екенін немесе тіршіліктің эволюция әрекеті жүретін құрылым екенін көрсетті. Оның ішіне өкілдер эволюциясы да, түр эволюциясы да, биогеноценоз эволюциясы да, биосфера эволюциясы да кіреді. Зерттеулердің биогеоценологиялық деңгейде көтерілуі бұрын эволюциялық әрекеттерді зертеуге мүмкіндік бермей келген әдістерге, мысалы математикалық және кибернетикалық әдістер қолдануға мүмкіндік берді. Математикалық-генетикалық зерттеулер эволюция әрекетінің хаос еместігін, өз ішінде бір ұйымдасқан құбылыс болып табылатынын көрсетті. Оның ұйымдасқан құбылыс екенін биогеоценоздағы өзін-өзі реттеу механизмінен көруге болады. Кибернетикалық қарастыру эволюция әрекеттерін үш: жеке, популяциялық және биогеоценоздық деңгейлерде де бір-бірімен байланыста зерттеуге мүмкіндік берді.
Кейінгі жылдары Опариннің, Руттеннің, Фокстың еңбектері тіршіліктің ең бастапқы кезеңдерін – химиялық,биохимиялық эволюцияны түсінуге мүмкіндік берді. Эволюцялық ілім адамның пайда болу мәселесін шешуге батыл қадам жасады. Бастапқыда антропогенез морфофизиологиялық жағынан зерттелініп келсе, соңғы жылдары бұл мәселе эволюциялық-генетикалық,экологиялық тұрғыдан зерттеліне бастады. Антропогенез адамдардың тегі- гоминид популяциларынан басталады. Тұқым қуатын өзгергіштік, тіршілік үшін күрес, табиғи сұрыптаулар адамдар дамуында да жүріп отырады.
Сонымен синтетикалық теория - творчестволық терия. Ол басқа концепцияларды жоққа шығарып, оның орнына пайда болған жоқ. Ол концепциялардың ішіндегі мәнді жерлерін, негізгі қағидаларын өзіне қосып алды. Эволцияның синтетикалық теориясының аясында органикалық дүниенің негізгі формалары – ағза, түр, популяция,биогеоценоз, биосфера – ілімі жасалынды. Эволюция әрекеті тек өкілдерді алып қана қоймай осы формалардың барлығын қамтиды.
Сұрақнама:
Дарвин дәуіріне дейінгі кезеңде эволюциялық идеялардың қалыптасуы және дамуы
Антик дәуір философтарының (Гераклит, Эмпедокл, Аристотель, Лукреций, Теофраст, Демокрит т.б.) еңбектеріндегі эволюциялық идеялар.
Орта ғасырлар дәуірінде Европада ғылымның тоқырауы (ғылымның дамуындағы метофизикалық дәуір және креоцинистік көзқарастардың үстем болуы).
Тапсырмалар:
Дәптерге «Ч. Дарвиннен кейінгі дәуірде эволюция ілімінің дамуы» тақырыбына глоссарий жазу.
Қосымша мәліметтерді пайдалана отырып табиғи түрлер эволюциясына әсер ететін негізгі факторларды конспектілеу.
Ч.Дарвиннің эволюциялық теориясына реферат жазу.
Қосымша мәлімет пйдалана отырып «Ж.Б.Ламарктің дүниеге көзқарастарының философияның негізі» тақырыбына баяндама.
2. Орта ғасырлардағы Орта Азиядағы эволюциялық идеялардың қалыптасуы.

Ахмед ибн Насыр Жайхони  Еуропа мемлекеттерінде Христиан дінінің дамуына байланысты, жаратылыстану ғылымында тоқырау басталды. Ал, Орта Азия мемлекеттерінде жаратылыстану ғылымының жандана түскен кезеңі болатын. Орта азия оқымыстылары жаратылыстану ғылымына, әсіресе биология саласына көп үлестерін қосты. Ахмед ибн Насыр Жайхони ( б.з.д. 870-912) Үндістаннан, Қытайдан және Орта Азия жерлерінен өсімдіктер мен жануарлар туралы өте құнды мәліметтер жинады. Оның еңбектерінде өсімдіктер мен жануарлардың таралу аймақтары, табиғаттағы маңызы және жергілікті тұрғындардың пайдаланып жүрген түрлері туралы жазылған.  
Әбу Насыр әл-Фараби  ( б.з.д. 873-950) Ботаникаға, зоологияға және адам анатомиясына қатысты өз пікірлерін жазып қалдырған. Ол жаны бар тірі ағзаларды ойлай алатындар және ойлай алмайтындар деп бөлді. Ойлай алатын жоғарғы сатыға адамды қойды. Адамның шығу тегін жануарлармен байланыстырады. Адам ағзасының ауру себептерін дұрыс тамақтанбаудан деп көрсетеді. Табиғатта өздігінен табиғи сұрыпталудың бар екендігін айта келіп, халық өзіне қолайлы түрлерді алу үшін қолдан сұрыптау әдісдерін жүргізіп отыратынын айтады.
Абу ибн Сина (Авиценна) (980-1037) Жаратылыстану ғылымына көп қызығушылық танытқан Орта Азияның жаратылыстанушы-философ ғалымы. «Медицина қағидалары» атты бес кітаптан тұратын еңбегін зерттеу негіздеріне сүйене жазған болатын.

Абу ибн Сина (Авиценна)  (980-1037) Жаратылыстану ғылымына көп қызығушылық танытқан Орта Азияның жаратылыстанушы-философ ғалымы. «Медицина қағидалары» атты бес кітаптан тұратын еңбегін зерттеу негіздеріне сүйене жазған болатын. Бұл еңбегінде адам мүшелерінің қүрылысы мен онда кездесетін аурулардың түрлері мен пайда болу себептерін түсіндіреді, ауруды емдеу үшін қолданылатын қарапайым және күрделі қосылысты дэрі-дәрмектерді дайындаудау жолдары мен пайдалану кеңестерін ұсынады. Ғалым адамда кездесетін кейбір жүқпалы аурулардың ( осапа, холера, туберкулез) қоздырғыштары көзге көріне бермейтін микроағзалар екенін айтты. Денсаулықты нығайтудың ең тиімді жолы - дұрыс тамақтану мен ағзаны шынықтыру екенін баяндайды. Ғалымның пікірінше Жер өте баяу өзгеріске ұшырап отыратынын, өзендер мен теңіздер біртіндеп тартылып кеуіп отырады. Ол жерлерден тек кезінде суда тіршілік еткен ағзалардың жақтаулы қақпақшалары мен қаңқаларын кездестіруге болады. Ол өсімдіктердегі, жануарлардағы және адамдардағы ұқсастықтарға қоректену, даму-өсу және көбею әрекеттерін жатқызады. Тірі ағзалар арасындағы байланыстың бар екенін көрсетеді.
Абу Райхан Беруни  (973-1051) Орта Азияның жаратылыстану ғылымына көп үлесін қосқан ғалым. Оның еңбектерінде Орталық Азияда, Иранда, Индияда және Ауғанстанда кездесетін өсімдіктер мен жануарлардың түрлері сипаттап жазылып, емдік қасиеттері көрсетіледі. Ғалым жыл мезгілдерінің ауысуына байланысты, өсімдіктер мен жануарларда да болатын өзгергіштікті жазады. Егер жер бетінде бір ғана түрдің саны артатын болса, онда басқа түрлер көбейе алмаған болар еді деп көрсетеді. Сондықтан да бағбан егістігіндегі арам шөптерді тазартып отырады. Омарташылар трутеньдерді емес, аналық араны сақтап қалады. Табиғат бір түрдің көбейіп кетпеуін өзі реттеп отырады, біріншісімен екіншісі қоректеніп теңесіп отырады. Жер бетінің өзгеруі сол айналадағы тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлады да өзгертеді, дейді Беруни.
.
Ол Қарақұм мен Қызылқұм жерлерінде өзінің палеонтологиялық ізденіс жұмыстарын жүргізіп, Жердің өзгеру тарихымен ондағы организмдердің де өзгеретінін қортындылайды. Беруни 1116 емдік қасиеті бар заттарды, оның ішінде 750 өсімдіктер және 101 жануарларға тән қасиеттер. Үндістанға сапар шегіп, жергілікті жердегі өсімдіктер мен пілдердің тіршілік ортасына бейімделу ерекшеліктерін сипаттап жазды. Адамдардың терісінің түсінің әр түрлі болуы сол жердің табиғатына сәйкес екенін, ол белгілер ұрпақтан- ұрпаққа берілетінін айтты.
Захириддин Мухаммад Бабур  (1483-1530) Ұлы ел билеуші қызметші ғана емес, ақын және көрнекті жаратылыстанушы ғалым да болды. Оның «Бабур тағылымы» еңбегінде тарихижәне географиялық Орта Азиялық, Үндістандық, Ауғаныстандық жерлерден қызықты мэлімдемелер беріледі. Ол жерлердегі халықтың қоныстануы мен тұрмыс-салттары жазылған. Бабур өз деректерін нақты іс жүзінде өзі саяхаттаудың нэтижесі бойынша берді. Өсімдіктер арасында кездесетін ұқсастықты, жануарлар арасындағы ұқсастықтары мен айырмашылықтарды, әртүрлі аршалар мен бүталы өсімдіктерді сипаттайды. Үндістанның эндемді өсімдіктері туралы жазды. Басқа елдерден экелінген жануарларды жерсіндіруге көп еңбек етті. Мысалы, тоты құсын, тауықтарын, маймылдарын, үйректерін, еліктерін т.б. әкелді. Бабур жануарлар дүниесін төртке бөлді.
Сұрақнама:
Антик дәуір философтарының еңбектеріндегі эволюциялық идеялар?
К. Линнейдің эволюциялық көзқарастары?
Орта ғасырлардағы Орта Азиядағы эволюциялық идеялардың қосқан үлестері?
Табиғи сұрыптаудың негізгі формалары: тұрақтандырушы, қозғаушы және дизруптивті, жыныстық сұрыптау дегеніміз не?
Тапсырмалар:
Популяция эволюцияның элементарлы құрылымына бақылау сұрақтарын құрастыру.
Дарвиннің өзгергіштік формалары, заңдылықтары және себептері жайлы көзқарастарына презентация қорғау.
Ч. Дарвиннің эволюциялық теориясының қалыптасуындағы жалпы алғы шарттарына кесте құру.
ХІХ ғасырдағы қоғамдық эволюциялық өзгерістеріне глоссарий.
Антик дәуір философтарының (Гераклит, Эмпедокл, Аристотель, Лукреций, Теофраст, Демокрит т.б.) еңбектеріндегі эволюциялық идеяларына кесте құру.
4.Өзіндік бақылау тест тапсырмалары
Қайта өрлеу дәуірінің философиясына тән қасиет?
Құдайдың жеке басын жоққа шығару
Дүниені ғылыми түрде зерттеу
Табиғаттағы барлық зат қлзғалыста, тіпті адам да ең алғашқы материядан табиғи жолмен дамып жетіледі
Ғылымның негігі проблемаларының теориялық зерттеулерін зерттеу
«Humanitas» термині нені білдіреді?
Мақсат, жеңіс
Көзқарас, пікір
Адамгершілік, сауатты
Оқу, түсіну
Антик табиғат зерттеушілер?
Гераклит
Буффон
Ламарк
Теофаст
Арестотель
Платон
Дарвин
Бекон
Ф.Бекон қандай әдіске ұсыныс жасады?
Жүйелеу әдісі
Тәртіп құру әдәсі
Гпдация әдісі
Индукция әдісі
Дарвиннің «Бигл» кемесімен 1831 жылы сапарға шығу мақсаты?
Джемс аралында өсетін өсімдіктерді зерттеу
Галопагас аралын кескін картаға түсіру
Эндемикті аралдарды зерттеу
Мұхит аралдарының флора мен фаунасын салыстыру
Толық теңіз карталарын жасау
К.Линнейдің зерттеу жұмыстары?
Өсімдікткрді гүліндегі аталығы мен аналығының сны, пішіні, көлемі және құрамына қарай 24 классқа бөлді
Компенсациялық өзгергіштікке байланысты 2 белгілерде де кері коррекция болады деп айтқан
Латынша атау мен 8000-ға жуық өсімдіктерді сипаттап, 1000-ға жуық термин ұсынды
Табиғатта тіршілік үшін күрес екенін айтқан
Пайда болған өзгерістің кей біреулері организмге пайдалы, екіншілері зианды екенін байқаған
Тұқымқуалаушылық организмнің өзгергіштік қабілеті сияқты, барлық организмге тән ортақ қасиет болады
«Медицина қағидалары» атты 5 томдық кітапты жазған?
Генслоу
Ахмед ибн Насыр
Гераклит
Авиценна
Эволюциялық ілімнің оқытудың міндеттерінің бірі
Дамыту апаттарының теориясын қалыптастыру
Эволюциялық ой пікірінің тарихымен кең көлемде танысу
Гелиоцентризмнің дамуын жүзеге асыру
Өсімдіктер мен жануарлардың қабілетін зерттеу
Адамның шығу тегін жануармен байланыстырған ғалым?
Абу насыр әл – Фараби
Мухаммад Бабур
Ахмед ибн Насыр Жайхони
Әбу ибн Сина
Буффон «жер эволюциясы туралы гипотезаны» қай жылы дәлелдеді?
1749 жылы
1758 жылы
1768 жылы
1745 жылы
Сұрақ нөмірі Дұрыс жауап Сұрақ нөмірі Дұрыс жауап
1 A 6 AD
2 C 7 D
3 DEF 8 B
4 D 9 A
5 E 10 A
Өтілген дәріс бойынша глоссарий

Эволюция - (лат. evolutіo – өрлеу, өркендеу), биологияда – тірі табиғаттың қайта айналып келмейтін және тура бағытталған тарихи дамуы.
Гуманизм - (латын тілінен - адамгершіліктен) - адамның идеясы адамның өзіне және салыстырмалы әлем мен қоғамның басқа құндылықтарына қатысты ең жоғары құндылығы болып табылатын дүниетаным.
Антропоцентризм - (грекше - адам және латын тілінен орталық) - адам әлемнің орталығы және әлемдегі барлық оқиғалардың мақсаты болып табылатын философиялық ілім.
Изоляция - популяциядан популяцияға гендер ағымы тоқталады (шағылысу болмайды), изоляцияның географиялық және экологиялық түрлері болады.
Гендер дрейфі - аллель жиілігінің өзгерісі бағытталмаған кездейсоқ процесс.
Табиғи сұрыпталу - тіршілік үшін күрестің нәтижесі, бір түрдің қарқынды көбеюі және басқа дарақтардың көбеюіне кедергі немесе жойылып кетуі.
Миграция - популяцияның негізгі бір бөлігің орын ауыстыруы, яғни оның генофондын жаңа мекен ортаға тасымалдайды
Утопия - (көне грекше: topos - орын, жер, яғни, жоқ жер) - әлеуметтік-саяси қиял түрі, орындалмайтын арман, ойдан шығарылған, ғылыми негізделмеген, шынайы өмірде жоқ, жүзеге асыру мүмкін емес, көбіне өмір сүріп отырған қоғамнан әлдеқайда жақсы, мінсіз жобалар.
Палеонтология – жойылып кеткен өсімдіктер мен жануарлар және олардың тарихи даму заңдылықтары туралы ғылым
Конвергенция – қолдан сұрыптаудың не табиғи сұрыптаудың нәтижесінде ата-тегі әр түрлі организмдерге ұқсас белгілер пайда болуы.
Гелиоцентризм - күнді әлемнің ортасы деп есептейтін көзқарастар жүйесі. 
Креационизм (лат. creatio, creationis — жарату) — биологияда органикалық дүниенің көп түрлілігі, теологиялық және дүниетанымдық түсінік Жер планетасы, сонымен қатар әлемнің өзі де, Құдай құдіретімен жасалды деп уағыздайтын көзқарас. 
Идеализм - идея, рух, сана объективті дүниенің бастауы, ал материя рухтың көрінісі, туындысы деп білетін көзқарас.
Корреляция – организмнің тіршілік жағдайына бейімделуінің нәтижесі.
Натурализм – философияда табиғатты барлық нәрсенің түп негізі, тану мен түсіндірудің әмбебап принципі ретінде қарастыратын философиялық бағыт.
Доместикация – жануарларды қолға үйретіп, олардың шаруашылық маңызы бар белгілері бойынша жаңа тұқымын алу; жабайы өсімдіктерді қолдан өсіру.
Номенклатура - белгілі бір мамандықта қолданылатын атаулардың, терминдердің тізбесі немесе жиынтығы.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Биология: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген / М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2009 жыл.
Жоғарыға көтеріліңіз «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Жоғарыға көтеріліңіз Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет.
"Қазақ Энциклопедиясы"
Жоғарыға көтеріліңіз ↑ Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» 2002 жыл. – 456 бет.
Жоғарыға көтеріліңіз Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003.
Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006.
Яблоков А.В. Юсуфов А.Г. Эволюционное учение М., «Высшая школа» 1981
Иорданский Н.Н. Основы теории эволюции. 1979
Варонцов Н.Н. Сухорукова Л.Н. Эволюция органического мира 1991
Константинов А.В. Основы теории эволюяции М., «Высшая школа»1979
С.Х.Карпенков. Основные концепии естесвенных знаний «ЮНИТИ», 1998.
Северцов А.С. Введения в теории эволюции 2001
Ковшарь А.Ф. под ред. Эволюционная биология «Высшая школа» 2003
В.М.Найдыш. Концепция современного естествознания «Гайдар».2000.
Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің баспасы
© Қарағанды қаласы 2017

Приложенные файлы

  • docx 11270476
    Размер файла: 129 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий