ACME Quote-Word 2003

Root Entry

Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь


Установа адукацыі
«Полацкі дзяржаны ніверсітэт»

Зацвярджаю
Прарэктар па вучэбнай рабоце
____________ В.В. Булах
«___» _______ 2005 г.



Беларуская мова
(ПРАФЕСІЙНАЯ ЛЕКСІКА)

Вучэбна-метадычны комплекс

для студэнта нефілалагічных факультэта









Складанне і агульная рэдакцыя
Вялюга С.А.
Зянько А.І.








Наваполацк 2010

УДК
ББК 
Б 


Рэцэнзенты:
С.А. Булах, старшыня камісіі мовы і літаратуры з методыкамі выкладання УА «ВДУ ім.П.М. Машэрава Полацкі каледж»; С.І.Красоскі,ст.выкладчык кафедры сацыяльна-гуманітарных дысцыплін УА «ПДУ»

Рэкамендаваны да выдання метадычнай камісіяй спартына-педагагічнага факультэта УА «ПДУ»


Б     Беларуская мова(прафесійная лексіка): Вучэбна-метадычны комплекс для студэнта нефілалагічных факультэта ПДУ. Склад. і агул. рэд. Вялюга С.А., Зянько А.І. – Наваполацк: ПДУ, 2010. –285 с.


ISBN 

Асвятляюцца тэарэтычныя пытанні беларускай мовы, прадугледжаныя праграмай ВНУ для нефілалагічных факультэта. Тэарэтычныя звесткі ілюструюцца на шырокім фактычным матэрыяле, узятым з мастацкай, публіцыстычнай і навуковай літаратуры. Тэарэтычныя раздзелы змяшчаюць канкрэтныя пытанні па засваенні структуры беларускай мовы, арфаэпіі і лексікалогіі, марфалогіі і сінтаксісу, стылістыкі і культуры малення, тэрміналагічнай і прафесійнай лексікі.  
Асноная вага дзелена характарыстыцы навуковай і афіцыйна-справавой мовы, якая складае асноную разнавіднасць монай і маленчай дзейнасці спецыяліста.
Прызначаецца для выкладчыка і студэнта універсітэта. Можа быць выкарыстаны навучэнцамі педкаледжа, настанікамі і школьнікамі гімназій, ліцэя і агульнаадукацыйных школ, спецыялістамі.




© УА«Полацкі дзяржаны ніверсітэт», 2010
© С.А. Вялюга, А.І. Зянько, складанне 2010
Прадмова

Вучэбна-метадычны комплекс «бЕЛАРУСКАЯ МОВА (прафесійная лексіка)» падрыхтаваны  адпаведнасці з патрабаваннямі тыповай вучэб- най праграмы для вышэйшых навучальных устано і прызначаецца студэн- там нефілалагічных факультэта УА «ПДУ», уключае 6 лекцыйных і 28 практычных (семінарскіх) гадзін.
У аснову структурыравання зместу вучэбнага матэрыялу пакладзены прынцып модульнага падыходу, які прагледжвае падзел вучэбнага матэры- ялу на адносна самастойныя модулі (тэмы).
Характэрнымі асаблівасцямі ВМК «Беларуская мова (прафесійная лексіка)» з’яляюцца: абнолены змест, акцэнтаванне на кампетэнтнасным падыходзе да навучання, узмацненне ролі і месца самастойнай працы сту- дэнта, выкарастанне сучасных інавацыйных педагагічных тэхналогій, што дапаможа сфарміраваць камунікатына развітую асобу, здольную наладж- ваць зносіны на роднай мове  прафесійнай сферы, перакладаць і рэферы- раваць прафесійна арыентаваныя і навуковыя тэксты, весці дзелавую даку- ментацыю, выступаць з навуковымі паведамленнямі і публічнымі прамова- мі.
У вучэбным выданні падаецца (з улікам сучасных дасягнення мова- знаства) сістэмны курс беларускай мовы згодна тыповай вучэбнай прагра- мы для вышэйшых навучальных устано, зацверджанай Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь 2 верасня 2008 года. Рэгістрацыйны № ТД – СГ.015/тып.
Тэарэтычныя палажэнні ілюструюцца на багатым фактаграфічным матэрыяле, узятым з твора беларускай мастацкай, навуковай і публіцыс- тычнай літаратуры. У сувязі з існаваннем беларуска-рускага двухмоя кан- цэнтруецца вага на спецыфічных асаблівасцях беларускай мовы, развіва- юцца здольнасці студэнта па прымяненні веда на практыцы:
- авалоданне прафесійна арыентаваным вусным і пісьмовым мален- нем;
- авалоданне бытавым маленчым этыкетам;
- авалоданне навыкам напісання розных службовых дакумента.
З мэтай фарміравання сучасных сацыяльна-асобасных і сацыяльна-прафесійных кампетэнцый выпускніка ВНУ  практычныя заняткі ключа- юцца элементы рэдагавання, асновы перакладу і прамоніцкага майстэрст- ва, камунікатыныя тэхналогіі (дыскусія, прэс-канферэнцыя, вучэбныя дэ- баты), метад кейса (аналіз сітуацыі), гульнявыя тэхналогіі.
Для дыягностыкі кампетэнцыі, выялення дасягнення на прамеж- кавым і выніковым этапах (залік, экзамен) выкарыстоваецца рэйтынгавая сістэма ацэнкі вучэбнай і навукова-даследчай дзейнасці студэнта (выкананне кантрольных работ, тэста і тэставых задання, падрыхтока вусных паведамлення і пісьмовых рэферата па вызначанай тэматыцы, удзел у навукова-даследчай дзейнасці і інш.).
Вучэбнае выданне падрыхтавана ст.выкладчыкамі кафедры сацыяль- на-гуманітарных дысцыплін УА «ПДУ» Вялюга С.А. і Зянько А.І.

































Модуль «Беларуская мова і яе месца  сістэме агульначалавечых і нацыянальных каштонасцей»

Уводзіны

Дадзеныя раздзелы  вучэбнай праграме «Беларуская мова» (прафе- сійная лексіка) даюць магчымасць сістэматызаваць і паглыбіць веды сту- дэнта:
месца курса  сістэме сацыяльна-гуманітарных навук і яго сувязь з іншымі дысцыплінамі
мова і соцыум;
функцыі мовы  грамадстве;
паходжанне беларускай мовы і асноныя этапы яе развіцця;
беларуская мова – форма нацыянальнай культуры беларуса.

Схема блок-сістэмы модуля

Тэма занятка
Тып занятка
Від (форма)
занятка
Колькасць
гадзін

1.Беларуская мова і яе месца  сістэме агульначалавечых і нацыянальных каштонасцей.
Метад кейса (аналіз сітуацый)
Лекцыя з элементамі гутаркі

2

2.Сучасная беларуская мова
Камбінаваны з папярэднім кантролем
Практыкум
2




2. Лекцыя «Беларуская мова і яе месца  сістэме агульначалавечых і нацыянальных каштонасцей»

Змест
Уводзіны. Мова і соцыум. Беларуская нацыянальная мова і яе формы
Функцыі мовы  грамадстве
Паходжанне беларускай мовы і асноныя этапы яе развіцця
Беларуская мова – форма нацыянальнай культуры беларуса




2.1. УВОДЗІНЫ

Беларуская мова (прафесійная лексіка) – дысцыпліна, якая дапамагае выховаць любо і павагу да духонай і інтэлектуальнай спадчыны беларускага народа, пашыраць і збагачаць прафесійны лексічны запас будучых спецыяліста, выпрацаваць уменне практычнага карыстання тэрміналогіяй і прафесійнай лексікай па абранай спецыяльнасці, што будзе спрыяць фарміраванню камунікатына развітай асобы, якая зможа правільна спрымаць розную інфармацыю на беларускай мове, а таксама дакладна і асэнсавана выказваць любую думку, павышаючы грамадскі прэстыж беларускай літаратурнай мовы, як мовы тытульнай нацыі  Рэспубліцы Беларусь.
Праграма курса «Беларуская мова (прафесійная лексіка)» цесна звя- зана з іншымі дысцыплінамі (гісторыяй літаратурнай мовы, лексікалогіяй, стылістыкай і культурай малення). Таму аснонымі мэтамі сацыяльна-гу- манітарнай падрыхтокі з’яляюцца фарміраванне і развіццё сацыяльна-асобасных і сацыяльна-прафесійных кампетэнцый выпускніко ВНУ.

МОВА І СОЦЫУМ (ГРАМАДСТВА)

Мова (паводле тлумачальнага слоніка беларускай літаратурнай мовы пад рэдакцыяй М.Р.Судніка і М.Н. Крыко):
1. Сродак чалавечых зносін і выказвання думкі з уласцівымі яму фанетыка-граматычным ладам і лексічным фондам. Беларуская мова. Класічныя мовы. 2. Сукупнасць унармаваных сродка выражэння славеснай творчасці, уласцівых індывідуальнай манеры пісьменніка; стыль. Мова Янкі Купалы.Літаратурная мова. 3. Здольнасць гаварыць. У хворага адняло мову. 4. Сістэма знака, гука, сігнала, якія перадаюць інфармацыю. Мова лічба. Мова формул. 5. Асаблівасць малення, манера гаварыць. Дзіцячая мова. 6. Тое, што тлумачыць сабой што-небудзь, паясняе. Мова факта (жывая мова, эзопаская мова, індаерапейскія мовы, знайсці агульную мову і інш.).
«Народ выражае сябе найпаней і найдакладней у мове сваёй, – піса у XIX ст. вядомы рускі лінгвіст I. Сразнескі, – народ і мову нельга явіць адно без аднаго». Калі грамадства паранаць з жывым арганізмам, то мову можна назваць нервовай сістэмай, якая наладжвае  арганізме сувязі паміж яго клеткамі. Але мова – гэта не толькі сродак, з дапамогай якога людзі наладжваюць сувязі, абменьваюцца інфармацыяй, яна – своеасаблівае люстэрка жыцця і працы народа, яго грамадскага і культурнага развіцця. Мова адлюстровае жыццёвы вопыт народа, асаблівасці яго мыслення і псіхікі, маральна-этычныя і эстэтычныя нормы.
Ад пакалення да пакалення беларускі народ замацова у слове сваё бачанне свету, свой вопыт яго пазнання, ад эпохі да эпохі ён выпрацова разнастайныя сродкі для перадачы думак, пачуцця. Прыродныя мовы і геаграфія краіны, узровень народнай гаспадаркі і кантакты з іншымі народамі, характар грамадскай думкі, культуры, мастацва – усе вялікія і малыя асаблівасці жыцця нашага народа адлюстраваліся  мове.
Моная культура беларускага народа надзвычай багатая і самабытная. Яна васоблена  поных чаронага хараства песнях, у афарбаваных міфічнасцю легендах, паданнях і дасціпных, мудрых прыказках, у адмысловых загадках і магічна-таямнічых замовах, у трапных выслоях і дасканалых па форме і мастацкіх якасцях казках, у творах мастацкай, навуковай літаратуры і г.д. Гэтыя моныя скарбы раскрываюць нам гісторыю народа, сведчаць пра яго сацыяльны інтэлект, далучаюць нас да маральных, эстэтычных каштонасцей, створаных народам за стагоддзі, дапамагаюць зразумець яго філасофію, мастацкія вобразы, авалодаць сакрэтамі яго моватворчай дзейнасці. Заховаючы духоную спадчыну народа, замацоваючы  слове се тое, што прынята называць культурай, мова яднае нашчадка і продка, звязвае мінулае з сучасным і будучым.
Мова – гэта адна з найважнейшых прыкмет нацыі, падмурак этнічнага самасведамлення народа. Так, паводле перапісу 2009 г., 60 % усяго насельніцтва Беларусі лічаць сваёй роднай мовай беларускую. Гэта азначае, што этнічная функцыя (быць сімвалам нацыі, кансалідаваць народ і адрозніваць яго ад іншых этнаса) пераважае  беларускай мовы над камунікатынай. У сілу пэных гістарычных, сацыяльных і геапалітычных прычын беларуская мова не стала пакуль асноным і адзіным сродкам камунікацыі  нашай рэспубліцы. Для большасці жыхаро Беларусі гэтую ролю выконвае руская мова.
БЕЛАРУСКАЯ НАЦЫЯНАЛЬНАЯ МОВА І ЯЕ ФОРМЫ

Беларуская мова – гэта нацыянальная мова беларускага народа, якая з’яляецца сродкам пісьмовых і вусных зносін нацыі. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае  дзвюх разнавіднасцях: літаратурнай і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы жывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхаро.
Мясцовыя гаворкі, якія маюць агульныя асаблівасці  фанетыцы, граматыцы, лексіцы, аб’ядноваюцца  дыялекты. Дыялект (гр.dialektos – гаворка ) – разнавіднасць нацыянальнай мовы, на якой гавораць людзі пэнай мясцовасці, тэрыторыі. Беларускія гаворкі падзяляюцца на два дыялекты: паночна-сходні і паднёва-заходні. Паміж імі знаходзяцца пераходныя гаворкі, іх называюць сярэднебеларускімі (або цэнтральнабе- ларускімі).
Літаратурная мова абслуговае (паралельна з рускай) розныя сферы дзейнасці беларускага народа. Беларуская літаратурная мова – гэта нарма- ваная, агульнапрынятая і абавязковая для сіх члена грамадства. Існуе  вуснай і пісьмовай разнавіднасцях, мае разгалінаваную сістэму стыля.
Гэта мова школы, друку, радыё, тэлебачання, мастацкай літаратуры, гуманітарнай навукі і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастай- ную сістэму моных сродка, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы.

Сістэму норм сучаснай беларускай літаратурнай мовы складаюць:
арфаэпічныя – правільнае вымаленне гука і іх спалучэння;
акцэнталагічныя – правільная пастанока націску;
арфаграфічныя – правільнае напісанне сло;
лексічныя і фразеалагічныя – правільны выбар слова (фразеалагіз- ма) і дарэчнасць яго прымянення  агульнавядомым значэнні і агульна- прынятых спалучэннях;
словатваральныя – правільнае тварэнне новых сло у адпавед- насці з законамі мовы;
марфалагічныя – правільнае выкарастанне форм сло;
сінтаксічныя – правільная пабудова словазлучэння, сказа, тэкс- та;
пунктуацыйныя – правільная пастанока знака прыпынку;
стылістычныя – выкарастанне моных сродка у адпаведнасці з пэным стылем.
Мова выступае  вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на роз- ныя віды спрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем. Сучасны стан беларускай літа- ратурнай мовы – вынік працяглага і складанага працэсу яе развіцця, які непарына звязаны з лёсам беларускага народа. Таму звернемся да гісторыі, высветлім, калі знікла наша мова, дзе яна развівалася, якое яе месца сярод іншых мо свету, як яна выкарыстовалася  пісьменстве, у грамадскім і культурным жыцці грамадства.

2.2. Функцыі мовы  грамадстве

Мова  жыцці чалавека і грамадства выконвае наступныя функцыі:
камунікатыную (мова як сродак чалавечых зносін);
кагнітыную (інструмент мыслення і пазнання свету);
акумулятыную (сродак пазнавання і захавання веда, сацыяль- нага вопыту народа);
пазнавальную (папаненне чалавекам сваіх веда);
эмацыянальна-эстэтычную (сродак выказвання думак і пачуцця, сродак уздзеяння на чалавека, сродак эстэтычнага і маральна-этычнага развіцця чалавека);
намінатыную (сувязь чалавека з навакольным асяроддзем);
рэгулятыную (мова рэгулюе адносіны  разных сферах жыцця – гаспадарчай, культурнай, навуковай, палітычнай, бытавой);
этнічную (мова рэгулюе адносіны на дзяржаным узроні зносін паміж этнічнымі групамі і карэнным насельніцтвам).

2.3. Паходжанне беларускай мовы і асноныя этапы яе развіцця

У залежнасці ад паходжання і наянасці ці адсутнасці агульных рыс усе мовы свету падзяляюцца на роднасныя і няроднасныя. Сярод роднасных мо адрозніваюцца моныя сем’і, групы і падгрупы. Беларуская мова належыць да славянскай групы індаерапейскай сям’і.
Паводле тэорыі індаерапейскай расы, практычна се ерапейскія і многія азіяцкія народы маюць адну прарадзіму, а іх мовы зыходзяць да адзінай мовы-крыніцы, якую прынята называць «агульнаіндаерапейскай», ці «індаерапейскай прамовай».
Сёння цяжка дакладна сказаць, дзе і калі існавала гэта мова. Існуе некалькі гіпотэз наконт прарадзімы індаерапейца. Адны даследчыкі лі- чаць, што першапачаткова, прыкладна  ІV-ІІІ тыс. да н.э. яны займалі прастору ад Дона і Паночнага Каказа да Дуная. Адсюль індаерапейцы пайшлі  Еропу, Сярэднюю Азію і праз Каказ на Блізкі Усход і  Індыю. Згодна з іншымі гіпотэзамі, індаерапейская моная супольнасць узнікла на Блізкім Усходзe або  Індыі, адкуль і рушыла на сход і захад. Выказваецца таксама меркаванне, што прарадзімай індаерапейца магла быць тэрыторыя ад Урала да Каспійскага мора.
Нягледзячы на тое, што  навуцы пакуль няма адзінства  вызначэнні першаснай лакалізацыі праіндаерапейскай мовы, вучоныя аднак не сумняваюцца  тым, што яна існавала. Паранальна-гістарычны аналіз факта розных мо дазваляе рэканструяваць праіндаерапейскую мову.
Праіснавашы некалькі тысячагоддзя, індаерапейская моная супольнасць распалася, і на аснове дыялекта пачалі складвацца розныя мовы (германская, раманская, славянская і інш.). Мовы, якія паходзяць ад агульнаіндаерапейскай мовы, з’яляюцца роднаснымі, і на гэтай падставе іх аб’ядноваюць у адну моную сям’ю – індаерапейскую.
Індаерапейскія мовы – самая вялікая  свеце моная сям’я. У наш час амаль кожны другі чалавек на планеце гаворыць на мове інда- ерапейскага паходжання. Індаерапейскія мовы гучаць на велізарных прасторах Еразіі, на працягу апошніх пяці стагоддзя яны пашырыліся таксама  Паночнай і Паднёвай Амерыцы, Астраліі і часткова Афрыцы. У складзе індаерапейскіх мо ёсць і так званыя «мёртвыя мовы», якімі жо ніхто не карыстаецца. Адны з іх збераглі толькі сваю назву ды невя- лікую колькасць уласных імёна. Такімі з’яляюцца, напрыклад, стара- жытныя мовы Малой Азіі: хецкая, лувійская, палайская і пазнейшыя лі- дзійская і лікійская. Ад другіх засталіся пісьмовыя помнікі. Напрыклад, на ведыйскай мове ад II тыс. да н. э. захавася зборнік свяшчэнных тэкста «Веды»; на санскрыце (у класічным яго варыянце) – эпічныя паэмы «Махабхарата» і «Рамаяна»; на авестыйскай мове – зборнік свяшчэнных тэкста сярэдзіны I тыс. да н.э. «Авеста». Некаторыя «мёртвыя» мовы выкарыстоваюцца для богаслужэння: царконаславянская (змененая стараславянская – першая пісьмовая мова славян) – у правасланай царкве, лацінская – у каталіцкай царкве.
Па ступені роднасці індаерапейская сям’я подзяляецца на асобныя групы мо. Вучоныя налічваюць 16 моных груп індаерапей- скай сям’і: германская група (нямецкая, англійская, ісландская, шведская, дацкая і інш. мовы), раманская (французская, іспанская, італьянская, партугальская, румынская, малдаская і інш., мёртвая – лацінская), кель- цкая (ірландская, шатландская, гэльская, брэтонская і інш.), балтыйская (літоская, латышская, а таксама мёртвыя мовы – пруская і яцвяжская), іранская (персідская, таджыкская, курдская і інш., мёртвыя авестыйская, старажытнаперсідская), індыйская ці індаарыйская (хіндзі, урду, бенгалі і інш., а таксама мёртвыя – ведыйская, санскрыт) і інш. Беларуская мова разам з рускай, украінскай, польскай, чэшскай, балгарскай і інш. належыць да славянскай групы мо індаерапейскай сям’і.
Зараз індаерапейскія мовы вельмі адрозніваюцца між сабой, але бы перыяд іх блізкасці, калі існавала адзіная індаерапейская мова, якая толькі падзялялася на дыялекты. Ад тых часо ва сіх індаерапейскіх мовах застася даволі вялікі пласт сло, якімі карысталіся тысячы гадо таму назад старажытныя індаерапейцы (арыі), у якіх замацовалі яны свае веды аб навакольным свеце і аб сабе. Так, у беларускай мове інда- ерапейскімі паводле паходжання з’яляюцца тэматычныя групы сло, што абазначаюць паняцці духонага і культурнага жыцця: бог, вера, дух, дзіва, бяда і інш.; часавыя паняцці: век, месяц, дзень, ноч, вечар і інш.; назвы з’я прыроды: агонь, вада, вецер, дым, неба, снег, холад і інш.; тэрміны роднасці, сваяцтва і іншых адносін паміж людзьмі: маці, брат, сястра, зяць, госць, друг і інш.; назвы частак цела чалавека: вока, вуха, зуб, кро, мозг, нос і інш.; найменні жывых істот, раслін: звер, алень, вок, вуж, каза, журавель, дуб, бяроза, вярба, лён, зерне,семя і інш.; назвы прымет якасці: новы, стары, жывы, злы, сухі і інш.; назвы дзеяння, стану: быць, браць, будзіць, верыць, гарэць, драмаць і інш.
Індаерапеізмамі з’яляюцца таксама некаторыя лічэбнікі (два, тры, дзесяць, сто і інш.), займеннікі (ты, вы, сам), службовыя словы (без, да, а, ды, не і інш.). Падабенства гэтых сло выяляецца ва сіх індаерапейскіх мовах або  асобных іх групах, што сведчыць, з аднаго боку, пра роднасць гэтых мо, з другога – пра сам факт іх паходжання. Беларуская мова атрымала  спадчыну індаерапейскую лексіку з мовы старажытных славянскіх плямёна, што вылучыліся з агульнаіндаерапейскага этнічнага адзінства недзе на мяжы III і II тыс. да н. э. Некаторы час славяне жылі сумесна на адносна невялікай тэрыторыі. Прада, вучоныя спрачаюцца, дзе яна знаходзілася. Яе шукаюць на тэрыторыі сучаснай Польшчы (паміж Одрай і Віслай), ля падножжа Карпат і  стэпах Паднёвай Украіны. Але найбольш верагодна, што месцам першаснага прыпынку славян ста раён вярхо Прыпяці, Буга, Віслы. Гэта бы агульны перыяд гісторыі славян – агульнаславянскі. Мову славян гатага перыяду называюць агульнаславян- скай, або праславянскай.
Праславянская мова не была аднолькавай на сёй тэрыторыі. Яна члянілася на дыялекты. Вучоныя вылучаюць тры асноныя яе дыялекты, якія мона называюць усходнім, заходнім, паднёвым. Носьбіты славян- скіх дыялекта у старажытнасці былі  асабліва блізкіх адносінах з балтамі (носьбітамі балтыйскіх дыялекта). Магчыма, нейкі час існавала адзінства, якое дазваляе гаварыць пра агульную балта-славянскую мову – продак славянскіх і балтыйскіх мо.
Паступова славяне пашыралі тэрыторыю свайго рассялення. У I тысячагоддзі н.э. славянская гаворка жо гучала  паночных раёнах Усходняй Еропы, на Балканах, на тэрыторыі сучаснай Чэхіі, Славакіі, Венгрыі, Румыніі, у Малой Азіі. Славянская каланізацыя, асіміляцыя неславянскага насельніцтва ішла  гэты час даволі інтэнсіна.
Але пад час вандровак славян па Еропе сувязі паміж імі паслаб- ляліся. Гэта прывяло рэшце (прыкладна  сярэдзіне I тыс. н.э.) да распаду агульнаславянскага монага адзінства, якое мае гісторыю  некалькі тясячагоддзя. На аснове заемадзеяння дыялекта, што былі  недрах праславянскай мовы, і гаворак мясцовага асіміляванага насельніцтва паступова пачалі складвацца славянскія моныя групы і асобныя мовы.
Такім чынам, падобна на тое, як дрэва расце з кораня, ствол яго мацнее і галініцца, так і сучасныя славянскія мовы выраслі з прасла- вянскай мовы, карані якой ідуць у глыб вяко, да мовы праінда- ерапейскай. Крона сучаснага славянскага «монага дрэва» мае галіны, у якіх групуюцца: 1) усходнеславянскія мовы, 2) заходнеславянскія мовы, 3) паднёваславянскія мовы. Кожная з гэтых галін мае розную колькасць адгалінавання. Беларуская мова разам з рускай і краінскай належыць да групы сходнеславянскіх мо. Усходнеславянская група – самая малая па колькасці мо, але самая вялікая па колькасці славян, што гавораць на мовах гэтай групы (звыш 180 млн.чалавек).
Носьбіты сходніх славянскіх дыялекта, на аснове якіх сфармі- раваліся беларуская, руская і краінская мовы, пачалі актына засяляць Усходнюю Еропу  сярэдзіне I тыс. н.э. Традыцыйна догі час лічылася, што на базе гэтых дыялекта, якія мелі высокую ступень агульнасці, у XI ст. узнікла адзіная старажытнаруская літаратурная мова. Яна праіснавала да канца XIII ст., а затым распалася на тры мовы: рускую, беларускую, украінскую. Аднак сёння тэзіс аб поным дыялектным адзінстве сходне- славянскіх мо і адзінай старажытнарускай мове падлягае сумненню. Вучоныя лічаць, што можна гаварыць толькі пра адносна адзіную пісьмо- ва-літаратурную мову сходніх славян старажытнага часу (г.зн. яны пісалі амаль аднолькава, на стараслявянскай мове – першай літаратурна-пісьмо- вай мове славян, распрацаванай у IX ст.), але гаварылі па-рознаму. Моныя продкі беларускай, рускай, украінскай мо, відавочна, належалі да розных, хоць і блізкіх, дыялектных груповак праславянскага свету. А гэта азначае, што яны не мелі адзінай монай «калыскі», кожная з іх развівалася сваім шляхам з праславянскіх дыялекта. Старажытныя пісьмовыя помнікі сходніх славян выразна адлюстроваюць адметныя рысы, уласцівыя адпаведна будучым беларускай, рускай і краінскай мовам. Разам з тым можна гаварыць і пра шэраг істотных, агульных для гэтых мо асаблівасцей, што адрозніваюць іх ад заходніх і паднёваславянскіх мо: напрыклад, понагалосныя формы: голова – галава (у заходніх і паднёвых славян – g1оvа, g1аvа); пачатковае о/а  словах тыпу один – адзін, олень – алень (замест е  заходне- і паднёваславянскіх мовах) і інш.
Аднак у большасці выпадка узаемаадносіны паміж беларускай, рускай і краінскай мовамі маюць даволі складаны характар. Так, адны з моных рыс з’яляюцца агульнымі для беларускай і краінскай мо (напрыклад, зацвярдзенне шыпячых (жыццё – життя), чаргаванне г, к, х са свісцячымі з, ц, с (нага – назе, нозі, рука, руцэ, руці), пераход л у ; в (вок – вовк, спа – спав), падажэнне зычных і інш.), але іх няма  рускай мове; другія супадаюць толькі  беларускай і рускай мовах ( наянасць парных цвёрдых і мяккіх зычных, з’ява акання, ужыванне на месцы былога гука І (яць) галоснага [э] (хлеб, лес) і інш.; асобныя рысы агульныя для рускай і краінскай мо (наянасць цвёрдага і мяккага [р] (резкий – різкій). Некаторыя асаблівасці замацаваліся толькі  адной з трох мо. У беларускай мове, напрыклад, дзеканне і цеканне (дзень, ціхі), у рускай – выбухны зычны гук [г] (город, гора), спалучэнне ро, ло ( дрожать, глотать), ва краінскай – галосны [і] на месцы былога І (сіно, хліб), мяккі зычны [ц] (жнець, палець) і інш.
Аналагічныя з’явы назіраюцца і  граматычнай і лексічнай сістэмах усходнеславянскіх мо, дзе побач з агульнымі, аднолькавымі для трох мо выяляюцца спецыфічныя рысы, уласцівыя адной ці дзвюм мовам.
Заходнеславянскую моную групу твараюць польская, чэшская, славацкая, сербалужыцкая (верхня- і ніжнялужыцкая) і мёртвая палабская (асімілявана нямецкай мовай да пачатку XVIII ст.). Носьбіты гэтых мо, якіх больш за 50 млн. чалавек, жывуць цяпер пераважна на тэрыторыі Польшчы, Чэхіі і Славакіі.
На працягу апошняга тысячагоддзя славянскія мовы развіваліся  розных умовах. Тым не менш і сёння здзіляе незвычайная блізкасць гэтых мо у лексічным складзе і структуры слова, у агульнасці каранё, грама- тычных форм, сінтаксічных канструкцый.
Ва сіх славянскіх мовах амаль аднолькава гучаць старажытныя словы, звязаныя з сямейнымі і вытворчымі адносінамі, з раслінным і жы- вёльным светам, назвы пор года, частак чалавечага цела і г. д.
Усё гэта – водгалас старажытных сувязей продка славян. Разам з тым блізкасць славянскіх мо часткова тлумачыцца і агульнасцю гістарыч- нага лёсу асобных груп славян.
На падставе вывучэння міжславянскіх моных сувязей вучоныя імкнуцца рэканструяваць малюнак узаемных адносін славян у глыбокай старажытнасці. Лічыцца, што чым больш агульных старажытных рыс мае пэная славянская мова з астатнімі, тым бліжэй да цэнтра старажытнай праславянскай монай прасторы знаходзіліся яе носьбіты, і наадварот, чым менш такіх агульных рыс і з меншай колькасцю славянскіх мо яна звяза- на, тым далей ад цэнтра былі яе носьбіты  старажытнасці.
У сувязі з гэтым узнікае пытанне: якое месца займалі продкі белару- са у праславянскай монай прасторы? Адназначнага адказу пакуль няма. Аднак многія даследчыкі лічаць, што мова продка беларуса пэны час займала цэнтральнае месца  праславянскім свеце. Так, рускі вучоны А.Шахмата меркава, што продкі беларуса займалі прамежкавае стано- вішча паміж продкамі рускіх, украінца і прадстанікамі заходніх славян. Сведчанне таму – шэраг агульных для беларускай і заходніх мо працэса, сярод якіх найважнейшымі з’яляюцца дзеканне, цеканне, страта мяккага гука [р]. Беларускі даследчык П.Бузук таксама лічы, што беларуская мова знаходзілася  цэнтры праслявянскай монай прасторы, пра што сведчаць шматлікія рысы, якія звязваюць беларускую мову з мовамі сходніх і за- ходніх славян. Паводле А.Трубачова, продкі беларуса разам з украінцамі былі бліжэй да носьбіта дыялекта, якія ляглі  аснову паднёва- славянскіх мо (сербскай, харвацкай, славенскай, лужыцкай).
Стан даследавання беларуска-іншаславянскіх сувязей старажытнай пары не дазваляе канчаткова акрэсліць месца «прабеларуса» у праславян- скай монай прасторы, але, на думку вучоных, «хутчэй за сё яны раз- мяшчаліся бліжэй да цэнтра, чым да перыферыі» (Г. Цыхун).

Ля вытока беларускай мовы

У розны час і рознымі шляхамі славяне дасягнулі тэрыторыі сучаснай Беларусі. Археолагі вылучаюць некалькі этапа засялення славянамі беларускіх земля, якія да гэтага жо былі часткова асвоены такімі балцкімі і угра-фінскімі плямёнамі, як літва, лотва, дайнова, яцвягі, голядзь і інш. Апошняя хваля масавай славянскай міграцыі на Беларусь прыпадае на VI ст. н.э. Аселі тут пераважна плямёны крывічо, палачан, дрыгавічо, радзіміча, якія мелі многа агульнага  культуры і мове. 3 VI-VII стст. пачынаецца догі і няпросты шлях кансалідацыі гэтых славянскіх плямёна, а таксама балта і угра-фіна, якія жылі тут раней, у беларускую народнасць.
Славяне, на думку вучоных, прыйшлі на Беларусь хутчэй за сё з захаду (з басейна Віслы і Одры) і, магчыма, з паднёвага захаду (з бераго сярэдняга і ніжняга Дуная). Яны прынеслі з сабою свае племянныя дыялекты праславянскай мовы, блізкія да гаворак заходніх суседзя і суродзіча – будучых паляка, чэха, славака, а таксама краінца. Гэтыя дыялекты актына заемадзейнічалі з балцкімі і угра-фінскімі гаворкамі мясцовага насельніцтва. Славянскія дыялекты паступова асімілявалі (выцеснілі) балцкія. Ад апошніх засталася  беларускай мове толькі багатая тапаніміка ды гідраніміка (напрыклад, большасць назва рэк і вадаёма на Беларусі балцкага паходжання).
Старажытныя крывіцкая і дрыгавіцкія племянныя саюзы паступова перараслі  дзяржаныя супольнасці, феадальныя княствы, якія атрымалі пазней назвы Полацкае, Турава-Пінскае, Смаленскае і інш. Ужо  VIII ст. узнік буйны на той час цэнтр крывічо – Полацк (у пісьмовых помніках упамінаецца з 862 г.).
Монай адзінкай замест племянных дыялекта у межах новай монай тэрыторыі становяцца тэрытарыяльныя дыялекты – гаворкі абласцей, якія аб’ядноваліся  эканамічных і палітычных адносінах вакол пэнага горада – маглі супадаць са старымі племяннымі дыялектамі, але маглі і не супадаць, паколькі з утварэннем феадальных княства адбывалася пэная моная перагрупока і нівелірока дыялекта.
У выніку інтэграцыйных моных працэса, на думку вучоных, пры фарміраванні мовы беларускай народнасці сталі вядучымі два дыялекты – паднёва-заходні (гаворкі Турава-Пінскага княства і навагародска-гродзенскія гаворкі) і паночна-сходні (гаворкі Полацкай і Смаленскай земля).
Пытанне аб дыялектнай аснове мовы беларускай народнасці даволі складанае і да канца не высветленае з-за слабай распрацаванасці гістарычнай дыялекталогіі беларускай мовы. Аднак можна меркаваць, што, напрыклад, характэрныя фанетычныя рысы беларускай мовы – дзеканне і цеканне, цвёрды [p], фрыкатыны [г] – спачатку маглі знікнуць на захадзе былой тэрыторыі дрыгавічо і пашырацца з захаду на сход. З’ява акання, якая  наш час з’яляецца агульнанацыянальнай нормай, была больш пашырана на паночным усходзе Беларусі.
Але перш чым утварылася беларуская народнасць і сфарміравалася яе мова, у жыцці сходняга славянства адбылося многа важных падзей, якія паплывалі на развіццё мовы. Да такіх падзей адносіцца далучэнне славян у X ст. да хрысціянскай цывілізацыі (пераважна  яе грэка-візантыйскіх формах). Разам з хрысціянствам на сходнеславянскія землі прыйшла пісьменнасць на стараславянскай (старабалгарскай) аснове. Гэтая хрысціянска-пісьмовая культура паступова выцесніла язычніцкую культуру і іншыя сістэмы літарнага пісьма, што існавалі ва сходніх славян у IX ст. і, магчыма, раней.
Увогуле многія даследчыкі лічаць, што да афіцыйнага хрышчэння Русі (988 г. н.э.) усходнія славяне не карысталіся якой-небудзь упарадка- ванай сістэмай пісьма. Пісьменнасць з’явілася і стала пашырацца з пры- няццем хрысціянства. Некаторыя вучоныя адносяць з’яленне пісьмен- насці ва сходніх славян з канца X стагоддзя на больш ранні час. Пры гэтым яны абапіраюцца на старажытны летапіс, дзе ёсць звесткі пра тое, што філосаф Канстанцін навучыся грамаце «рускай» ад нейкага русіна  Карсуні (Херсоне) перад тым, як пісаць свае кнігі. Недзе каля 860 г. ён бы у Карсуні і набы там «Евангелле и псалтырь руськы письмены писано».
Пра выкарыстанне сходнімі славянамі нейкіх пісьмовых знака згадваюць у сваіх нататках арабскія падарожнікі X ст. Эль Масурадзі, Ахмені Ібн-Фадлан і інш. Паводле падання чарнарызца Храбра, які жы у X ст., усходнія славяне карысталіся сваёй пісьменнасцю «чертами и рьзами» (магчыма, старажытная пісьменнасць  форме клінапісу).
Аднак пытанне аб усходнеславянскай пісьменнасці  дахрысціянскі перыяд канчаткова не высветлена. Да нас дайшло нямала пісьмовых знака, якія пакуль што вогуле застаюцца нерасшыфраванымі. Тым не менш, гаварыць пра шырокае распасюджанне пісьма ва сходніх славян магчыма, відаць, толькі з часу прыняцця хрысціянства.
Разгляд гісторыі беларускай літаратурнай мовы (як і рускай і краінскай) звычайна пачынаецца з часо узнікнення пісьменнасці і першых літаратурна-пісьмовых твора ва сходніх славян. Беларусы, як і іншыя сходнеславянскія народы, яшчэ з дапісьмовых часо валодалі самабытнай культурай слова, якая асабліва ярка выяляецца  фальклор- ных творах. Разам з тым існавала традыцыя выкарыстання разнастайных формул дагавора, пагаднення, т.зв. звычаевага права з уласцівымі ім зва- ротамі, выразамі. Пазней гэтыя традыцыі вуснай моватворчасці народа сутыкнуліся са стараславянскай кніжнай мовай, якая прыйшла з прыняц- цем хрысціянства. У выніку сінтэзу гэтых дзвюх моных стыхій паступова выпрацоваецца свой варыянт пісьмовай (кніжнай) мовы, якая існуе паралельна са шматлікімі мясцовымі гаворкамі сходніх славян. Яе традыцыйна называюць старажытнай усходнеславянскай (старажытнарус- кай) літаратурнай мовай. На гэтай мове былі створаны такія сусветна вядомыя помнікі, як «Слова аб палку Ігаравым», творы Уладзіміра Манамаха, летапіс «Аповесць мінулых гадо» і інш. Гэты час бы пачат- кам пісьмовага перыяду  мастацкай славеснасці будучых беларуса, рускіх, украінца.
ХІ-ХІІ стст. былі надзвычай плённымі  гісторыі беларускай кніжнасці. Значная колькасць пісьмовых помніка, створаных на Беларусі  той час, былі на царконаславянскай (стараславянскай у яе сходнім варыянце) мове. Гэта пераважна творы богаслужэбнай літаратуры (еван- геллі, псалтыры і інш.). 3 арыгінальных рэлігійных твора старажытнай эпохі дайшлі да нас творы епіскапа Кірылы Тураскага (словы, казанні, павучанні, малітвы), пісьменніка-асветніка Клімента Смаляціча і Араа- ма Смаленскага, якія дасканала валодалі царконаславянскай мовай, ці, як тады называлі, «языком словенским». У XII ст. вялікую асветніцкую працу вяла Ефрасіння Полацкая. Яе жыццё і дзейнасць апісаны  «Жыціі», скла- дзеным пасля смерці асветніцы адным з яе вучня. Старажытныя беларускія пісьменнікі-асветнікі былі людзьмі высокай культуры, якія доб- ра ведалі не толькі Біблію, але і антычную літаратуру – Гамера, Платона, Арыстоцеля.
На тэрыторыі Беларусі існавалі такія буйныя цэнтры старажытнай пісьменнасці, як Полацк, Тура, Пінск, Смаленск, Слуцк, Мазыр. Тут перапісваліся не толькі царконыя творы і іншая папулярная  тыя часы літаратура, але ствараліся і арыгінальныя творы. Аднак іх захавалася невялікая колькасць і пераважна  пазнейшых спісах. Многае з пісьмовай спадчыны нашых продка згублена. Дастаткова сказаць, што не захавалася  арыгінале нават ніводнага з надзвычай папулярных у свой час твора Кірылы Тураскага.
Значна больш помніка пісьменнасці не толькі рэлігійнага, але і свецкага характару дайшло ад XIII ст. Гэта шматлікія гандлёвыя дагаворы, надпісы на прадметах матэрыяльнай культуры, разнастайныя граматы, знойдзеныя  Віцебску, Смаленску, Мсціславе. Гэтыя помнікі шырока адлюстроваюць асаблівасці жывой народнай гаворкі таго часу. На- прыклад, у адным з першых дакладна датаваных помніка – «Дагаворнай грамаце Смаленскага князя Мсціслава Давыдавіча з Рыгай і Гоцкім бера- гам» ад 1229 г., у якім знайшлі адбітак многія працэсы агульнасход- неславянскага характару (падзенне рэдукаваных галосных Ь,І, супадзенне гука [і] і [е], пераход злучэння гы, кы, хы  гі, кі, хі і інш.), шырока прадсталены мясцовыя (полацка-смаленскія) рысы (змяшэнне ч і ц, пера- ход в у (нескладовае), іменная частка выказніка выражана понай(займен- най) формай прыметніка. Многія з моных з’я, адлюстраваных у тагачас- ных помніках, сталі спецыфічнымі рысамі сучаснай беларускай мовы. Та- кім чынам, у помніках, створаных на Беларусі  Х-ХІІІ стст., выразна ак- рэсліліся рысы беларускай монай сістэмы. На падставе пісьмовых свед- чання вучоныя мяркуюць, што гаворкі будучых беларуса, рускіх, украін- ца мелі к XIII ст. столькі адметнага  фанетычным і граматычным ладзе, што можна гаварыць аб трох самастойных усходнеславянскіх мовах – бе-ларускай, рускай, украінскай.
Жыхары сходнеславянскіх земля у XIII ст. апынуліся  розных палітычных і эканамічных умовах. Большая частка былой Кіескай Русі трапіла пад уладу татара-мангола. На тэрыторыі ж будучай Беларусі, свабоднай ад татара-мангола, набывае эканамічную і палітычную магут- насць Навагародская зямля (вядомая таксама пад назвамі «Чорная Русь», «этнічная Літва»). Полацкае княства, якое дасягнула найбольшай магут- насці  часы княжання Усяслава (XI ст.), к гэтаму часу страчвае сваю моц і распадаецца на дробныя дзельныя княствы. Цэнтр палітычнага і эканамічнага жыцця пераходзіць з Падзвіння  Панямонне, якое становіцца ядром кансалідацыі беларускіх, часткова краінскіх земля і балцкіх пля-мёна (жмудзі, акштайта – продка сучасных літоца, яцвяга і інш.) у адзіную дзяржаву – Вялікае Княства Літоскае.

Беларуская мова часо Вялікага Княства Літоскага

Вялікае Княства Літоскае знікла  XIII ст. як саюз усходнесла- вянскіх княства (Навагрудскае, Полацкае, Пінска-Тураскае, Берасцей- скае і інш.), і на працягу XIV ст. уся тэрыторыя Беларусі вайшла  яго склад. Гэта была дзяржава шматэтнічная (яе насялялі, паводле сучаснай тэрміналогіі, беларусы, украінцы, літоцы, палякі, ярэі, татары), розна- канфесіянальная (тут жылі правасланыя, католікі, іудзеі, мусульмане, пра- тэстанты) і шматмоная (акрамя сіх этнічных мо, выкарыстоваліся лацінская і стараславянская).
Этнічную большасць у Вялікім Княстве Літоскім складалі нашчадкі былых усходнеславянскіх плямёна (крывічо, дрыгавічо, радзіміча), якія не растварыліся  вялікай дзяржаве, а захавалі свае традыцыі, звычкі, веру, культуру, сваю мову, атрыманую  спадчыну з даніх часо. На базе гэтай часткі сходнеславянскага насельніцтва на працягу ХІV-ХV стст. склалася беларуская народнасць і сфарміравалася беларуская літаратурна-пісьмовая мова (у навуковай літаратуры яе прынята называць старабе- ларускай). Вядучую ролю  яе фарміраванні адыгралі, на думку вучоных, хутчэй за сё гаворкі Віленшчыны і паночных гарадо Вялікага Княства Літоскага – Віцебска, Полацка, Смаленска.
Старабеларуская мова з’ялялася аснонай літаратурна-пісьмовай у Вялікім Княстве Літоскім. У той час яе называлі «проста мова» (тэрмін «беларуская мова» знік пазней). У пісьмовых помніках сустракаюцца так- сама назвы «проста мова», «рускій язык» (у адрозненне ад «языка словен- ского» – царконаславянскай мовы). Па-за межамі Княства гэтую мову ча- сам называлі «літоскай».
«Проста мова» склалася як літаратурная мова  актавай пісьменнасці на аснове мясцовых гаворак і пісьмова-моных традыцый папярэдніх стагоддзя. Яна выкарыстовалася  наддыялектных пісьмовых зносінах на тэрыторыі сёй дзяржавы. Гэта мова мела статус афіцыйнай, дзяржа- най мовы  Вялікім Княстве Літоскім, таму жывалася ва сіх сферах грамадскага жыцця. На беларускай мове першыню  гісторыі сходніх славян на пачатку XVI ст. з’явіліся друкаваныя кнігі. На ёй існавала багатая літаратура, навуковая і мастацкая, летапісы, а з сярэдзіны XVI ст. – і тэксты Св. Пісання. Гэта была мова закона, суда, канцылярый. У вяліка- княжацкай канцылярыі на ёй ствараліся дакументы дзяржанага значэння. На беларускай мове пісаліся і найважнейшыя юрыдычныя дакументы  каралескіх канцылярыях Кракава і Варшавы, прызначаныя для Вялікага Княства Літоскага. Актавыя дакументы, выдадзеныя вялікімі князямі, каралямі, сеймамі, рознымі радавымі асобамі, склалі гістарычны архі, вядомы пад назвай Метрыка Вялікага Княства Літоскага (Літоская метрыка). Ён змяшчае больш за 600 тамо дакумента, якія не толькі даюць уяленне пра розныя бакі палітычнага, эканамічнага, культурнага жыцця Вялікага Княства Літоскага на працягу амаль чатырох стагоддзя, але і з’яляюцца крыніцай вывучэння стану тагачаснай беларускай мовы, шляхо яе развіцця.
Дзелавыя дакументы даволі паслядона адлюстровалі асаблівасці народнай гаворкі, яе багатую лексіку, фанетычныя і граматычныя з’явы. Разам з тым у іх выпрацоваліся і спецыфічныя прыёмы выказвання, юрыдычныя формулы, стандартныя канцылярскія звароты, своеасаблівыя сінтаксічныя канструкцыі. У практыцы справаводства і заканадаства складваліся характэрныя рысы старабеларускай мовы, ішло папаненне яе слоніка грамадска-палітычнай, юрыдычнай тэрміналогіяй.
Лепшыя моныя здабыткі канцылярска-юрыдычнага пісьменства ад- люстраваны  Статуце Вялікага Княства Літоскага – зводзе закона дзяр- жавы і кодэксе феадальнага права, які ме тры рэдакцыі – 1529, 1566, 1588 г.г. (Статут юрыдычна замацова прававое становішча беларускай мовы як дзяржанай у Вялікім Княстве Літоскім). У гэтым унікальным помніку пісьменства даволі паслядона адлюстраваны найбольш характэрныя рысы беларускай фанетыкі і граматыкі, праведзена пэная ніфікацыя графікі і арфаграфіі. Надзвычай шырока прадсталены тут амаль усе тэматычныя пласты тагачаснай беларускай лексікі – ад назва дзяржаных рэлігій, службовых асоб да наймення прадмета і з’я бытавога характару.
Высокі зровень мела  ХV-ХVІІ стст. беларускае свецка-мастацкае пісьменства, якое існавала  такіх жанравых формах, як летапісы (афіцыйныя і прыватныя хронікі), мемуары, творы мастацкай літаратуры, перакладной (гістарычна-прыгодніцкія, рыцарскія аповесці і раманы) і арыгінальнай (вершы, творы палітычнай сатыры і інш.). У моных адносінах свецка-мастацкая літаратура даволі стракатая. Творы знікалі  розны час, і атарамі іх былі людзі розных густа, рознай манеры пісьма. Таму побач з жывой народна-гутарковай монай стыхіяй тут можна сус- трэць традыцыйныя, часам архаічныя, кніжна-пісьмовыя спосабы і прыё- мы апісання, царконаслявянскую і г.д. Аднак у цэлым, як адзначае Я.Ф.Карскі, творы, і арыгінальныя, і перакладныя, самых разнастайных жанра старажытнай беларускай літаратуры пісаліся, па сутнасці, на той жа мове, што і розныя юрыдычныя і дзелавыя помнікі.
Паступовая дэмакратызацыя старабеларускай свецкай пісьменнасці, якая выялялася  замене архаічных моных элемента адпаведнымі элементамі жывой народнай мовы, пашырылася і на рэлігійную літаратуру, якая традыцыйна стваралася на царконаславянскай мове. Увогуле, выка- рыстанне старабеларускай мовы  творах рэлігійнай літаратуры – даволі цікавая старонка  гісторыі літаратурнай мовы. Як вядома, гісторыя Бела- русі мае тую адметнасць, што хрысціянства сюды прыйшло не толькі  грэка-візантыйскіх, але і  рымска-каталіцкіх формах. Шматвяковая бара- цьба праваслая і каталіцызму  цэлым паслабляла кніжна-хрысціянскую культуру беларуса на царконаславянскай мове. Пранікненне беларускай мовы  канфесійную літаратуру паступова звужала сферу выкарыстання царконаславянскай мовы. Спачатку асаблівасці мясцовых беларускіх гаворак пранікалі  некананічныя рэлігійныя творы, затым царкона-славянскія рысы стыхійна замяняюцца беларускімі і  тэкстах Св. Пісання. К XVI ст. гэты працэс набывае такія памеры, што асобныя помнікі рэлігійнай літаратуры можна разглядаць не проста як узоры беларускай рэдакцыі царконаславянскай мовы, а як самастойныя пераклады на беларускую літаратурную мову.
Пераклад і выданне на Беларусі рэлігійнай літаратуры звязаны з дзейнасцю такіх выдатных пісьменніка-асветніка, як Францыск Скары- на, Сымон Будны, Васіль Цяпінскі, Мялецій Сматрыцкі, кнігі якіх увасобі- лі дэмакратызацыю царконаславяншчыны  напрамку больш зразумелага для чытача пісьма. Напрыклад, выданні Ф. Скарыны настолькі насычаны беларусізмамі, што паміж вучонымі зніклі рознагалоссі адносна іх монай асновы. Адны вучоныя лічаць яе беларускай, другія сцвярджаюць пра перавагу царконаславянскай іх асновы. Аднак як бы гэта не называлі – беларуская рэдакцыя царконаславянскай мовы ці «высокі стыль» старабеларускай мовы – важна, што Ф. Скарына першы свядома сінтэзава у сваіх выданнях элементы мёртвай царконаславянскай мовы і жывой бе- ларускай гаворкі. На літаратурнай і мовазначай ніве Беларусі Ф.Скарына распача тую ж самую працу, якую  вялікарускай літаратуры двума ста- годдзямі пазней пачне М.В.Ламаноса, дбаючы пра «равность» паміж кніжнаславянскай і рускай гутарковай мовамі. Моватворчую дзейнасць Ф. Скарыны можна зразумець і ацаніць на агульнаерапейскім фоне эпохі Адраджэння, якой паасобныя ерапейскія мовы і абавязаны зыходжаннем з простых «гаворак» да зроню нацыянальных мо. Нагадаем вялікіх італьянскіх гуманіста – Дантэ, атара «Боскай камедыі», які першым гаворку сваёй Бацькашчыны – Тасканскай вобласці – імкнуся зняць да агульнаітальянскай нацыянальнай свядомасці, Петрарку, Бакачыа, якія шырока спалучалі  сваіх творах лацінскую мову з жывой народнай гаворкай. Перакладаючы «Біблію», Скарына дастасова беларускае слова да высокіх мерак Св.Пісання, суадносі беларускую мову з іншымі мовамі свету – халдзейскай, ярэйскай, лацінскай, грэчаскай, царконаславянскай.
Увядзенне  сакральную мову народных элемента адыграла важную ролю  гісторыі беларускай мовы. У другой палове XVI ст., у разгар Рэфармацыі на Беларусі, паслядонікі Ф. Скарыны – Сымон Будны, Васіль Цяпінскі і інш. давялі справу да канца, дашы народу рэлігійныя творы на беларускай мове.
Такім чынам, на ранніх этапах сваёй гісторыі беларускі народ ажыццяля пісьмовыя зносіны на мове, якая значна адрознівалася ад сучаснай беларускай літаратурнай мовы. Як і сякая іншая літаратурная мова данацыянальнай эпохі, яна была да канца арганізаванай структурай, не мела сталых, зафіксаваных у граматыках норм. Тагачасныя атары апіраліся на традыцыі старажытнага пісьменства, асабліва  галіне графікі, арфаграфіі,стылістыкі. Гэта  пэнай ступені архаізавала літаратурную мову, аддаляла яе ад народнай гаворкі. Разам з тым пісьменнікі неабмежа- вана карысталіся лексікай і фразеалогіяй народнай мовы, якая з’ялялася для іх узорам моватворчасці і невычэрпнай крыніцай выяленчых сродка. Спалучэнне гэтых разнародных моных элемента не было, аднак, меха- нічным, не надавала цалкам штучны характар мове старабеларускага пісьменства. Яна мела адзнакі літаратурнасці і адпавядала тым патрабаван- ням, якія ставіліся перад ёю як сродкам пісьмовых зносін і літаратурнай творчасці.
Літаратурная мова часо ВКЛ, можна сказаць, была «нацыянальнай» літаратурнай мовай у тым сэнсе, што  яе аснове ляжала беларуская мова (а не царконаславянская ці якая іншая). Аднак далейшае развіццё бела- рускай народнасці і яе мовы адбывалася  неспрыяльных умовах. Утварэн- не федэратынай дзяржавы – Рэчы Паспалітай у выніку аб’яднання Вялі- кага Княства Літоскага з Польшчай (Люблінская унія 1569г.), хоць і з захаваннем напачатку юрыдычнай ронасці абедзвюх дзяржа, мела выні- кам узмацненне польскага палітычнага і культурнага плыву. Польшча  гэты час мела лепшае эканамічнае і палітычнае становішча, чым аслабле- нае  Лівонскай вайне Вялікае Княства Літоскае. Валодаючы нутры- палітычнай ініцыятывай у дзяржаве, Польшча пачала ажыццяляць вяліка- дзяржаную палітыку  адносінах да Вялікага Княства Літоскага. Яна вы- ялялася найперш  імкненні падпарадкаваць гэты край Кароне, у пашы- рэнні каталіцызму, польскай культуры, мовы.
Па меры таго як Княства паступова траціла палітычную самастой- насць і з ранапранага суб’екта шматэтнічнай дзяржавы ператваралася  нацыянальна залежны край польскай улады, пагаршаліся мовы для раз- віцця пісьменнасці на беларускай мове.
3 канца XVI ст. на Беларусі распасюджваецца лацінская мова – афіцыйная пісьмовая на той час мова Польскай дзяржавы. Яна пачынае выкарыстовацца (часта паралельна з беларускай мовай) у судовай практы- цы, навуковым ужытку, становіцца прадметам школьнага вывучэння. I хоць глыбокіх каранё латынь на Беларусі не паспела пусціць, але яна рых- тавала глебу да пранікнення  пісьменнасць польскай мовы. Экспансія польскай мовы асабліва пашыраецца на пачатку XVII ст. Калі дакументы Літоскай метрыкі на працягу ХV-ХVІ стст. напісаны на беларускай мове, то  ХVІІ-ХVІІІ стст. ( пераважна на польскай і часткова лацінскай. Польская мова становіцца мовай канфесійнай палемікі, свецкай літарату- ры. Паступова беларуская мова выцясняецца з прыватнага пісьмовага жытку. У выніку дэнацыяналізацыі і апалячвання  новых палітычных умовах беларускай шляхты, магната (чые патрэбы найперш абслуговала беларуская літаратурная мова) гутарковай мовай гэтых сацыяльных груп таксама становіцца польская. Яна часта выступае як своеасаблівы сацыяль- ны жаргон, у якім польскія рысы перамешваюцца з беларускімі мясцовымі монымі асаблівасцямі.
Творы, якія выходзяць на беларускай мове  канцы ХVІ-ХVІІ стст., беспадстана напаняюцца паланізмамі, прычым не толькі лексічнымі, але і граматычнымі, словатваральнымі. Часта сё выказванне афармляецца на зор польскай стылістыкі. Паводле сло Я.Ф. Карскага, беларуская літаратурная мова к канцу XVII ст. так паланізавалася, што па свайму лексічнаму складу стала мала адрознівацца ад польскай гаворкі.
Такім чынам, працяглая паланізацыя, вынікам якой стала звужэнне сацыяльнай базы беларускай мовы (складу яе носьбіта), абмежаванне яе жанравай структуры, нематываванае пранікненне  беларускі слонік паланізма, а з другога боку, архаізаванасць самой структуры граматыч- ных і правапісных норм старабеларускай мовы, часта далёкіх ад жывой народнай мовы, – усё гэта прывяло да заняпаду беларускай літаратурнай мовы старой традыцыі. Яна жо не магла задаволіць камунікатыныя па- трэбы тагачаснага грамадства.
Засмечаная і сацыяльна непрэстыжная, беларуская літаратурная мова ступае пазіцыі польскай мове, а  1696 г. Варшаскі Сейм канстатуе, што  справаводстве Княства се рашэнні павінны складацца на польскай мове. 3 гэтага часу афіцыйная пісьменнасць на беларускай мове спыняецца. Але беларуская мова працягвае выкарыстовацца  штодзённым ужытку сялян і інш. ніжэйшых кола грамадства (якіх польская асіміляцыя амаль не закранула), г.зн. яна працягвае функцыянаваць і развівацца як народна-дыялектная мова.
Ад ХVІІ-ХVІІІ стст. дайшло да нас зусім мала помніка на беларускай мове. Гэта асобныя мастацкія творы – ананімныя, бурлескна-сатырычныя вершы, нешматлікія драматычныя творы – камедыі, інтэр- медыі да школьных драматычных твора. Спецыфіка гэтых твора у тым, што яны напісаны лaцінкай, у аснове якой ляжа фанетычны прынцып правапісу. У адрозненне ад традыцыйна-этымалагічнага правапісу кіры-ласкіх старабеларускіх выдання, дзе многія спецыфічныя рысы беларускай фанетыкі (аканне, цеканне і інш.) звычайна не адлюстровалі- ся, фанетычны прынцып пісьма лацінкай вельмі дакладна перадава се асаблівасці беларускага вымалення.
Мова драматычных твора надзвычай блізкая да сучаснай беларус- кай мовы. Тут не сустракаюцца царконаславянізмы, не выяляюцца якія-небудзь кніжныя, архаічныя элементы, тыповыя для старабеларускай пісь- меннасці. Гэтыя творы створаны цалкам на аснове народнай гаворкі, у гэ- тым сэнсе даюць уяленне аб тагачасным яе стане.
Драматычныя творы ХVІІ-ХVІІІ стст. цесна звязаны з моватвор- часцю народа і стаяць на мяжы мовы народнасці і нацыянальнай літаратур- най мовы, якая пачала фарміравацца на народна-дыялектнай аснове.

Новая (нацыянальная) беларуская літаратурная мова

У канцы XVIII ст. беларускі народ апынуся  новых гістарычных абставінах: некалі Вялікая Рэч Паспалітая пасля трох падзела паміж Астрыяй, Прусіяй і Расіяй у 1795 г. перастала існаваць. Беларускія землі вайшлі  склад Расійскай імперыі. Але  складзе Расіі Беларусь кан- чаткова страціла дзяржанасць і нават сваю этнічную назву, пера- тварышыся  «Паночна-Заходні край» імперыі.
Царскі рад ігнаруе не толькі дзяржаную самастойнасць, але і этнічную, моную, культурна-рэлігійную адметнасць беларускага народа. У 1839 г. ліквідуецца унія – уніяты далучаюцца да Рускай правасланай царквы. Афіцыйная навука разглядае беларускую мову як дыялект («наречие») рускай мовы, а беларуса разглядае як рускую народнасць. Гэта адпаведна адкрывала дарогу рускаму заканадаству, рускім школам, афіцыйнай рускай мове. Загадам Мікалая I у 1840 г. на Беларусі  якасці афіцыйнай уводзіцца руская мова. Беларуская мова  гэты і пазнейшыя часы  афіцыйны жытак, пісьменнасць, школы не дапускалася. Усё, што знаходзілася па-за беспісьменным сялянскім бытам (царква, школа, канцы- лярыя), павінна было быць рускім.
Менавіта  гэты час нацыянальна-культурнага заняпаду  асяроддзі навукоца-беларуса, выхаваных на традыцыях польскай і рускай куль- тур, умацоваецца разуменне самабытнасці беларускага народа, прызнанне гістарычнай ісціны, што толькі на аснове нацыянальных традыцый можна стварыць каштонасці агульначалавечага значэння, што пытанні «быць ці не быць беларускай культуры?», «быць ці не быць самім беларусам?» вырашаюцца праз лёс роднай мовы.
Гэтую ісціну першымі свядомілі прадстанікі беларуска-польскага асветніцтва першай паловы XIX ст. Я. Чачот, Я. Баршчэскі, В. Дунін-Марцінкевіч і інш. Свядома праводзілі яе  жыццё  другой палове XIX ст. К. Каліноскі, Ф. Багушэвіч, пазней – Я. Купала, Я. Колас, М. Богдановіч, Цетка, А. Гарун, С. Палуян і інш. пісьменнікі і публіцысты «нашаніскага» кірунку. Іх творчасць, увабрашая духоныя здабыткі беларускага народа, і ёсць пачатак новай беларускай нацыянальнай літаратурна-пісьмовай мовы.
Такім чынам, сучасная літаратурная беларуская мова пачынае складвацца амаль праз два стагоддзі пасля спынення старабеларускай пісьмовай традыцыі – у мастацкай творчасці, прызначанай найперш селя- ніну, «мужыку», які заставася адзіным, па сутнасці, захавальнікам сваёй спрадвечнай мовы і нацыянальнай культуры. Менавіта на аснове жывой мовы народа і пачала фарміравацца беларуская літаратурная мова (без якой-небудзь сувязі з культурай старога беларускага пісьменства).
Працэс фарміравання новай беларускай літаратурнай мовы супа з перыядам т.зв. Славянскага Адраджэння, калі адбывалася фарміраванне славянскіх нацый і новых славянскіх нацыянальных мо. Але  адрозненне ад іншых славянскіх мо, ва мовах адсутнасці ласнай дзяржанасці, забароны беларускай мовы  грамадскім жыцці, працэс складвання яе літа- ратурнай формы працяка вельмі запаволена і расцягнуся больш чым на стагоддзе. У XX ст. беларуская мова ступіла ненармаванай і некадыфіка- ванай, нягледзячы на спробы выкарыстання яе на працягу XIX ст. у літаратуры і публіцыстыцы, не маючы распрацаванай навуковай тэрміна- логіі, кніжна-пісьмовых стыля.
Асноныя нормы літаратурнай мовы пачалі складвацца стыхійна толькі  першыя дзесяцігоддзі (1906-1915 гг.) XX cт. легальнага функцыя- навання беларускага друку. Выданне першай беларускай газеты «Наша ніва», вакол якой згуртаваліся нацыянальныя культурныя сілы, удзел у ёй карэспандэнта з розных мясцовасцей Беларусі стваралі магчымасць замацаваць у якасці норм найбольш пашыраныя моныя з’явы. Аднак гэтыя нормы не былі апісаны і замацаваны адпаведным чынам, а таму часта парушаліся. На старонках «Нашай нівы», як і  іншых тагачасных выданнях, свабодна суіснавалі розныя варыянтныя формы, вытокамі якіх былі паднёва-заходні і паночна-сходні беларускія дыялекты.
Першыя спробы кадыфікаваць правапісныя і граматычныя нормы былі зроблены братамі А. і Я.Лёсікамі, якія  1917 г. апублікавалі лацін- скім шрыфтам дапаможнік «Як правільна пісаць па-беларуску», а  1918 г. на яго аснове выдалі «Беларускі правапіс». У гэты час выходзяць і іншыя дапаможнікі: «Беларускі правапіс» А.Луцкевіча і Я.Станкевіча, дапамож- нік Р.Абіхта і Я.Станкевіча «Просты спосаб стацца  кароткім часе грамат- ным» і інш. Але найбольш значнай і дала распрацаванай сярод іх стала «Беларуская граматыка для школ» Б.Тарашкевіча, выдадзеная кірыліцай і лацінкай у Вільні  1918 г.. Б.Тарашкевіч выйша за межы ласна граматыкі і апіса усе зроні монай сістэмы з пункту погляду іх нарма- тынасці, правіл перадачы на пісьме. Ён здоле акрэсліць асноныя заканамернасці беларускай літаратурнай мовы, выявіць гістарычна абумо- леную сувязь яе фанетыка-граматычных асаблівасцей з цэнтральнымі (сярэднебеларускімі) гаворкамі, якія аб’ядноваюць у сабе найбольш агульныя і пашыраныя рысы абодвух дыялекта.
З выхадам граматыкі Б.Тарашкевіча пачася працэс стабілізацыі правапісных норм беларускай літаратурнай мовы. На падставе граматыкі ствараюцца іншыя падручнікі і навучальныя дапаможнікі.
Уздым у 20-ыя гады беларускай культуры, якая выкарыстала часо- вую магчымасць развіцця, прывё да знікнення вялікай колькасці бела- рускіх тэкста і далучэння да беларускага пісьмовага слова мільёна лю- дзей. У выніку ажыццялення палітыкі беларусізацыі беларуская мова набыла статус дзяржанай. Яе выкарыстовалі грамадскія становы, на ёй вялося навучанне  школах, тэхнікумах, ВНУ. Упершыню  гісторыі былі створаны на беларускай мове падручнікі для школ па сіх прадметах, шматлікія слонікі. К канцу 20-ых гадо ХХ ст. каля 90 % літаратуры, якая выпускалася, была беларускай, звыш 89% школ мелі беларускую мову навучання, беларуская мова стала мовай справаводства, навукі.
Аднак усталяванне сталінскага таталітарнага рэжыму  30-ыя гады гвалтона спыніла працэс беларусізацыі. На Беларусі пачалася кампанія па «выкрыцці» так званых «нацыял-дэмакрата», да якіх былі аднесены амаль усе, хто працава на ніве роднай культуры, навукі, асветы. У выніку рэпрэсій загінулі многія грамадскія дзеячы, вучоныя, пісьменнікі, работнікі культуры і асветы, г.зн., уся нацыянальна арыентаваная інтэлігенцыя. Беларусізацыя стала кваліфікавацца партыйнымі органамі як памылка, і беларуская мова пачала паступова замяняецца рускай у дзяржаных установах, інстытутах. У 1938 г. выходзіць пастанова СНК і ЦК ВКП (б) «Аб абавязковым вывучэнні рускай мовы  школах нацыянальных рэспублік і абласцей» 3 гэтага часу пачынаецца мэтанакіраванае выцясненне беларускай мовы са сферы навучальна-выхавачага працэсу  школе.
Асаблівасці развіцця беларускай літаратурнай мовы  другой палове XX ст. у значнай ступені абумолены яе функцыянаваннем ва мовах канкурэнцыі з рускай мовай. Да апошняга часу  афіцыйнай навуцы пана- вала тэорыя «росквіту» нацыянальных мо у сацыялістычным грамадстве, было прынята гаварыць аб «гарманічным» беларуска-рускім двухмоі. Ад- нак на самой справе нацыянальна-моная палітыка, якую праводзіла партыйна-дзяржаная наменклатура, мела яна русіфікатарскі, антыбела- рускі характар. На працягу 50-80-ых гадо, калі працэсы дэнацыяналізацыі грамадскага і культурнага жыцця набылі надзвычай шырокі характар, сферы выкарыстання беларускай мовы хутка звужаліся: скарачаліся тыражы беларускамоных выдання, беларускія школы пераводзіліся на рускую мову навучання (у 80-ых гадах у гарадах Беларусі не засталося ніводнай беларускай школы, а большая частка сельскіх школ лічылася бе- ларускімі толькі намінальна). Беларуская мова была выключана са сферы афіцыйнага жытку. Аснонымі сферамі яе прымянення заставаліся мас- тацкая літаратура, публіцыстыка, у той ці іншай ступені яна выкарыс- товалася  гуманітарнай навуцы, адукацыі. Не абароненая дзяржавай, беларуская мова ступала адну пазіцыю за другой рускай мове, якая, па сутнасці, са сродку міжнацыянальных зносін ператварылася  дзяржаную мову рэспублікі.
Русіфікатарская палітыка органа улады (разам з інтэнсінай урбанізацыяй Беларусі, з пашырэннем рускамоных канала інфармацыі) мела вынікам не толькі звужэнне сфер выкарыстання беларускай мовы, але і прывяла да страты  значнай часткі насельніцтва пачуцця каштонасці нацыянальнай монай спадчыны, да дэфармацыі нацыянальнай свядо- масці.
Сітуацыя змянілася  канцы 80-ых - пачатку 90-ых гадо, калі зніклі новыя фактары, здольныя плываць на моную сітуацыю. Працэсы дэма- кратызацыі грамадства, набыццё нашай рэспублікай суверэнітэту абвас- трылі, як ніколі раней, моную праблему і абумовілі пачатак адраджэння беларускай мовы. У 1990 г. беларускай мове, у адпаведнасці з прынятым Вярхоным Саветам Беларусі Законам аб мовах, бы нададзены статус дзяржанай, які прадугледжва найперш адналенне яе  сферы афіцыйна-справавога жытку і адукацыі. Дзякуючы намаганням інтэлігенцыі, дзейнасці стано асветы, культуры, творчых саюза роля беларускай мовы  жыцці грамадства значна зрасла. Пашырыліся яе функцыі  сістэме адукацыі, была спынена практыка пераводу школ на рускую мову навучання, пачалі адкрывацца дзіцячыя дашкольныя становы і школы з беларускай мовай навучання. Дзяржаная падтрымка беларускамоных выданя, сродка масавай інфармацыі значна павялічыла аб’ём камунікацыі на беларускай мове.
Аднак юрыдычная нераспрацаванасць, невыразнасць многіх пала- жэння Закона аб мовах, а таксама новыя рэаліі, якія зніклі пасля рэфе- рэндуму (1995 г.), дзе большая частка насельніцтва выказалася за дзяржа- нае двухмое  рэспубліцы (а г.зн. за захаванне ранейшых тэндэнцый у монай сітуацыі), маюць вынікам тое, што беларуская мова пакуль не вы- карыстоваецца як дзяржаная у розных сферах жыцця рэспублікі, не з’я- ляецца рэальным сродкам зносін нацыі.
Аднак, нягледзячы на неспрыяльныя сацыяльна-палітычныя мовы, у якіх часта аказвалася беларуская літаратурная мова, развіццё на ёй роз- ных жанра мастацкай, публіцыстычнай, навуковай літаратуры не спыня- лася на працягу XX ст. Дзякуючы шматграннай, рознабаковай творчасці майстро слова, вучоных узбагаціся слонікавы запас беларускай літара- турнай мовы, удасканаліліся яе выяленчыя сродкі і прыёмы літаратурнага выказвання, кадыфікаваны нормы. Беларуская літаратурная мова набыла неабходную культуру, «інтэлектуальнасць», стала здатнай для таго, каб ствараць на ёй самыя разнастайныя па характары і змесце творы. На беларускай мове выдадзены шматтомныя галіновыя энцыклапедыі, слонікі (тлумачальныя, перакладныя, гістарычныя, этымалагічныя і інш.), граматыкі, манаграфіі, на ёй існуе багатая і самабытная мастацкая і публіцыстычная літаратура. Інакш кажучы, сёння беларуская літаратурная мова – адна з багатых і развітых мо, прадсталеная сімі функцыяналь- нымі стылямі і жанрамі.

2.4. БЕЛАРУСКАЯ МОВА – ФОРМА НАЦЫЯНАЛЬНАЙ КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСАѕ

Духоная самабытнасць кожнага народа найперш выяляецца  род- ным слове. «Беларуская мова – «адзежа душы» беларуса (Ф.Багушэвіч), адметная форма нашай культуры, якую мы абавязаны шанаваць і абера- гаць, каб не адысці  нябыт як непаторны этнас.
Адносіны да духонай спадчыны, да мовы продка выяляюць агульную культуру і грамадзянскую годнасць чалавека. І хоць сталася так, што беларуская мова сёння нячаста гучыць на гарадскіх вуліцах, на працоных і афіцыйных нарадах, у навуковых і навучальных установах, на радыё і тэлебачанні, большасць насельніцтва Беларусі лічыць яе роднай. Валодаюць беларускай мовай некаторыя рускія, украінцы, ярэі, літоцы, татары і іншыя прадстанікі народнасцей і нацый (іх больш за 140 пражывае  Беларусі), што жывуць на нашай зямлі і паважаюць яе талерантны і мужны народ.
Дарэчы, беларускай мовай карыстаюцца  штодзённым побыце  вёсцы і горадзе. Беларускія песні гучаць на вяселлях і радзінах, народных святах і проста за бяседным сталом. На беларускай мове выходзяць кнігі, часопісы, газеты. Гучыць мова па радыё і тэлебачанні (прада не столькі, як хацелася б). Многія майстры мастацкага слова, кампазітары, мастакі, артысты заслужылі прызнанне не толькі  Беларусі, але і далёка за яе межамі (Я.Купала, Я.Колас, М.Багдановіч, Я.Мар, А.Куляшо, У.Каратке- віч, А.Макаёнак, В.Быка, І.Лучанок, У.Мулявін і інш.). З набыццём стату- са дзяржанасці беларуская мова пачынае займаць належнае месца  афі- цыйна-дзелавой і навуковай сферах жыцця.
Беларусь – самабытны край славяншчыны са сваімі традыцыямі і не- дахопамі сённяшніх дзён. Гэта як у люстры выяляецца  сучаснай бела- рускай мове, якая, маючы багата фанетычных, лексічных і граматычных асаблівасцей, пачала па розных прычынах страчваць нацыянальную адмет- насць. Беларусь і цяпер пазнаеш па цвёрдым вымаленні асобных зычных (шчасце, жыццё, чысты), па ёмкім «дзе» і густым «чаго» (дзеці, радзіма, узнагарода, пагода), мілагучным спалучэнні зычных і галосных (салодкі, палон, галоны, завушніцы), зрэдку пачуеш асаблівую беларускую асіміля- тыную мяккасць (зьдзівіцца, сьнег, цьвёрды, мядзьведзь) і правільнае вымаленне часціцы не і прыназоніка без у першым пераднаціскным складзе (ня бы, ня веда, бяз радасці, бяз выніку). Шмат у беларуса сэн- сава і эмацыянальна ёмістых сло (вяселле, ліпень, жнівень, палетак, радо- вішча, свідравіна, садавіна).
На вялікі жаль, павялічваецца імкненне жываць не свае, а запазы- чаныя словы (замест кнігарня, садавіна
·, выстака, вы
·раз – кніжны магазін, фрукты, выста
·ва, дэкальтэ
·).
Адметнасць беларускай мовы засёды надавала выкарастанне пры звароце да знаёмых і незнаёмых людзей даніх назонікавых форм (клічны склон – браце, дружа, сынку, суседзе, Іване), пытальнай часціцы ці (ці відаць? ці зразумела? ), а таксама жыванне прыналежных прыметніка (бацька наказ, матчына слова, настанікава парада, суседава дапамога), устойлівых спалучэння (чу на свае вушы, бачы на свае вочы, гады  рады, дзіва дзінае). І трэба толькі шкадаваць, што  сучасным маленні згаданымі зваротамі карыстаюцца нячаста, а прыналежныя займеннікі замяняюць назонікамі ( наказ бацькі, слова маці, дапамога суседа, парада настаніка). Спрадвечна беларускія дзеепрыметнікі на старонках перы- ядычнага друку і  мастацкай літаратуры саступаюць месца сваім «упэненым родзічам» з іншымі суфіксамі (узмужнелы – узмузнешы, пасівелы – пасівешы, падсохлы – падсохшы). «Вольна адчуваюць» і неласцівыя беларускай мове дзеепрыемнікі цяперашняга часу незалеж- нага і залежнага стану (кіруючы апарат, рухаючая сіла гісторыі, заходзячае сонца, чытаемы твор).
Хіба можна гаварыць пра канчаткова кадыфікаваную адзіную літара- турную мову, у якой закладзены генетычны код нацыі, калі канфліктуюць два істотна адрозныя правапісы, сапернічаюць дзве графікі (афіцыйная літаратурная мова і дасканаленая «тарашкевіца»).
І яшчэ трэба цвяроза ацэньваць тое, што з нашай мовай адбываецца  сувязі з працэсамі інтэграцыі, узяшы замацаваны менавіта  апошні час набор сло і выраза: рэкецір, кілер, экстрасэнс, інтымныя паслугі, нетра- дыцыйная сексуальная арыентацыя, путана Прыцягвае тое, што замене- ныя імі словы роднай мовы нясуць выгодна не толькі маральна-этычныя азначэнні, але і юрыдычныя кваліфікацыі: рабанік, забойца, чаранік (вядзьмар), распуста, ненармальнасць, прастытутка Уласна, народ мае словы яшчэ больш важкія, толькі па-за межамі лексікі літаратурнай (нарматынай). Дык вось, хіба не відавочна, што бяскрыдныя быццам бы запазычанні (з «ерапейскага» лексікону) дзейнічаюць на шкоду нашай традыцыйнай духонай свядомасці, па-свойму аслабляючы інстынкт сама- захавання, разбураючы генетычны код нацыі.
Таму адраджэнне беларускай культуры – важнейшая задача для бела- руса, а гэта складаны і шматгранны працэс, у аснове якога ляжыць паша- на да роднай мовы і жаданне рабіць гэта.

3. МАТЭРЫЯЛЫ ДА ПРАКТЫЧНЫХ ЗАНЯТКАѕ
«Сучасная беларуская мова»

3.1. Пытанні да вуснага кантролю і падрыхтокі да заліку:
1. Што абазначаюць тэрміны: індаерапейская мова-аснова, прасла- вянская мова, усходнеславянскія мовы, старабеларуская мова, беларуская нацыянальная мова, беларуская літаратурная мова?
2. Якія этапы перадгісторыі і гісторыі беларускай мовы звязаны з датамі: III-I тысячагоддзі да н.э.,VI -VIII стст., IX-XII стст., XIV-XVI стст., XIX-пачатак XX ст.?
3.Якія помнікі сходніх славян дайшлі да нас? Што вы пра іх ведаеце?
4. Якія помнікі старабеларускай пісьменнасці вы ведаеце?
5. Якія акалічнасці прывялі да заняпаду старабеларускай мовы?
6. З імёнамі якіх пісьменніка звязаны пачатак нацыянальнага Ад- раджэння, пачатак беларускай нацыянальнай мовы?
7. У якіх формах існуе беларуская нацыянальная мова?
8. Якія дыялекты і гаворкі ляглі  аснову беларускай нацыянальнай мовы?
3.2. Тэсты і заданні для самакантролю і індывідуальнай працы пад кантролем выкладчыка
1. Дапоніце.
Мова  жыцці чалавека і грамадства выконвае наступныя функцыі:
2.Дапішыце.
Сістэму норм літаратурнай мовы складаюць:
3.Дайце азначэнне.
Літаратурная мова – гэта
4. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Вызначце асноную думку тэксту. Як вы разумееце выраз «вучыцца інтэлігентнаму ма- ленню»?
Наш язык – это важнейшая часть нашего общего поведения в жизни. И по тому, как человек говорит, мы сразу и легко можем судить о том, с кем имеем дело: мы можем определить степень интеллигентности человека, степень его психологической уравновешенности...
Учиться хорошей, спокойной, интеллигентной речи надо долго и внимательно – прислушиваясь, запоминая, замечая и изучая. Но хоть и трудно – это надо, надо. Наша речь – важнейшая часть не только нашего поведения, но и нашей личности, нашей души, ума (Д. Лихачев).
5. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Затранскрыбіруйце тэкст, падзяляючы яго на фразы і такты.
Сегодня это, видимо, вопрос вопросов: осознает ли человек во всей глубине и в полном объеме, казалось бы, простую истину, что он – часть природы? Уничтожая природу, он уничтожает и среду собственного обитания и, в конечном итоге, уничтожает себя самого. Это становится все более очевидным. Это вопрос философский и нравственный одновременно. Над ним задумываются лучшие умы мира. Если технический прогресс выйдет из-под контроля, это страшно, это означало бы конец цивилизации в целом... (Н. Самвелян).
6. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Растлумачце значэнні выдзеленых сло.
Белорусские деятели внесли значительный вклад в культурное развитие далёких стран, лежащих на других континентах. Особо следует выделить Тадеуша Костюшко, отличившегося в войне за независимость в Северной Америке (1775–1783), которому было присвоено звание генерала, установлены памятники в Вашингтоне, Чикаго, Кливленде, Милуоки, его именем названа гора в Австралийских Альпах – главная вершина материка.
В странах Дальнего Востока (Япония, Маньчжурия) известен талантливый дипломат, писатель, ученый (природовед, полиглот) Иосиф Гошкевич, оказавший большое влияние на культуру и государственную жизнь Японии, способствующий выходу страны из самоизоляции в мир западной цивилизации. В память о нём отмечаются юбилейные дни благодарной Японией.
Заметный след в естественных науках и экономической жизни Южной Америки оставил учёный Игнатий Домейко. За большие заслуги перед Чили он был избран ректором Чилийского университета, объявлен национальным героем. Его именем названы город и горный хребет в Андах. Мировое признание его научных достижений нашло отражение в геологии, биологии, зоологии (Е. Ширяев).
7. Прадожыце разважанне на тэму «Мова. Радзіма. Асоба». Аргументуйце заемасувязь гэтых паняцця.
Нацыянальная мова – нацыянальная гісторыя – нацыянальная культура – духонае багацце. Гэтыя паняцці, на жаль, не засёды звязваюцца  свядомасці людзей як звёны аднаго ланцуга, як паняцці заемазначныя і заемазалежныя. Але ...
8. Назва Беларусь (Белая Русь) вядома з далёкай старажытнасці. Раскажыце (вуснае дамашняе заданне), якія існуюць меркаванні адносна таго, чаму так называецца наш край. (Выкарастайце наступныя крыніцы: Этнаграфія беларуса. Мн., 1985; Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. Мн., 1970.Т.2; Тараса К. Чаму Белая Русь – Белая?// Крыніца. 1988 г., № 1; Сагановіч Г. Найменне Бацькашчыны //ЛіМ.1988. 23 верасня і інш.).
9. Падрыхтуйце (на выбар): даклад (у публіцыстычным стылі) або рэферат (у навуковым стылі) на тэму «Францыск Скарына  навуковых творах, мастацкай літаратуры і мастацтве».
10. «Загавары, каб я цябе бачы», - казалі  старажытнасці. Як вы разумееце гэты выраз?
11. Ахарактарызуйце сітуацыі, калі можна выкарастаць наступныя выразы: 1). Каб яшчэ лепей – то й на ліха! 2). Вялікаму каню – вялікі хамут; 3). Не святыя гаршкі лепяць; 4). Вочы страшацца, а рукі робяць.
12. Падбярыце 4-5 сітуацый штодзённага побыту, калі б можна было пажадаць: Гладкай вам дарогі! Удобры час! З Богам! Беражы Вас Бог! На добрае здарое! Каб на тым і стала!
13.Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Аб якой функцыі мо- вы вы даведаліся?
Со школьной скамьи каждому известно выражение «Труд создал человека». Этот классический философский афоризм с необходимостью предполагает, что труд создал и язык. Ведь именно в процессе общественной трудовой деятельности у человека возникла потребность сказать что-то другим членам сообщества, потребность назвать отдельного человека...
Вспомните, как часто преподаватель задает вопрос аудитории, учащиеся поднимают руки, преподаватель говорит: «Ну, пожалуйста!», смотря на одного из учащихся, а встает не только тот, к кому обращается преподаватель, но и его сосед. Тогда преподаватель уточняет по имени, кого он желает выслушать. Следовательно, чтобы уточнить подзыв (обращение) взглядом, необходимо, чтобы особь (индивид) находилась на определенном расстоянии и чтобы рядом не было соседа...
Не намного более точным является и указующий жест рукой, пальцем, так как и он зависит от тех же условий, что и взгляд. Несколько возрастает лишь дистанция между зовущим и зововым. Не на длину ли протянутой руки?
Однако в процессе усложнения форм трудовой деятельности жестов оказалось недостаточно. Переход на звуковой язык принес новую,удивительную возможность создания личного имени. Ведь теперь можно было позвать человека, находясь на расстоянии и не видя его, что жизненно необходимо на новом этапе развития человеческого общества. Можно и говорить о «соплеменниках» отвлеченно, не указывая на каждого пальцем. Может быть, с того времени и ведет свое начало запрет указывать пальцем на человека? (В. Ивашко).
14. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Успомніце назвы ву- ліц, рэк, азёр, урочышча сваёй мясцовасці і падумайце аб іх назвах.
...Многие московские топонимы образованы от обычных нарицатель- ных слов. Именно эти названия появились в Москве раньше других и появляются до сих пор.
Когда человек дает название чему-либо по физико-географическим особенностям, он кладет в основу названия не самые характерные приз- наки объекта вообще – их может быть бесчисленное множество, – а какой-то один, который является наиболее характерным в данный момент. В основе названия всегда лежит какой-нибудь бросающийся в глаза признак, который и становятся представителем предмета. Например, подойдя к речке, люди увидели красивые заросли калины и по этому признаку назвали ее Калиновой
В москвовских топонимах получил отражение и характер почвы, насыщенность ее влагой: Болото (современная Болотная наб.), пер. Гли- нистый, пер. Песочный и др. Глинистый характер московской почвы бросался в глаза и иноземцам. Так, например, татары, прибывшие в Москву из Орды по Ордынской дороге, остановились на правом берегу Москвы-реки недалеко от Кремля в том месте, где была влажная глинистая почва, и назвали это место по-татарски словом балчых (балчех, балчек, балчух). Это название закрепилось в речи москвичей в форме Балчуг и сохранилось до настоящего времени.
Старой и новой топономии Москвы отразился ее холмистый рельеф, насыщенность водными объектами, ее растительный мир и т.п.: Боровиц- кая площадь, ул. Ключевая, Озерная, Прудовой проезд, ул. Трехгорный Вал и др. (Топонимия Москвы).










Модуль «лексікалогія.
Лексічная сістэма беларускай мовы. Лексікаграфія»

Уводзіны

Тэма, якая прапануецца для вывучэння, займае асаблівае месца  курсе беларускай мовы, бо слова зажды звернута да рэчаіснасці; менавіта лексіка чуйна рэагуе на змены, што адбываюцца  грамадскім жыцці. З гэтай прычыны нацыянальную самабытнасць і непаторнасць мовы звязваюць найперш з лексікай. Таму вывучэнне лексікалогіі дасць магчымасць папоніць слонікавы «багаж» студэнта і пашырыць іх кругагляд, дапаможа пазбегнуць лексічных памылак, якія вынікаюць з няведання дакладнага значэння слова або недастатковага разумення кантэксту. Да таго ж матэрыялы, якія выкарыстоваюцца на занятках, будуць спрыяць выхаванню актынай грамадзянскай пазіцыі студэнта.

Схема блок-сістэмы модуля

Тэма занятка
Тып занятка
Від (форма)
занятка
Колькасць
гадзін

Лексікалогія
1.Лексічная сістэма беларускай мовы
Лекцыйны з судакладамі студэнта

Лекцыя

2

2.Дыферэнцыяцыя лексікі беларускай мовы

Камбінаваны з
папярэднім кантролем
Лексічны
практыкум

2

3. Прафесійная лексіка
Камбінаваны
Практыкум (пераклад прафесійных тэкста)

2

4.Лексікаграфія
Сумарны кантроль
Камбінаваны залік
2



2. Лекцыя «Лексічная сістэма беларускай мовы»

ЗМЕСТ
Лексікалогія. Лексічная сістэма беларускай мовы
Дыферэнцыяцыя лексікі беларускай мовы.
Прафесійная лексіка
Лексікаграфія

2.1. ЛЕКСІКАЛОГІЯ. ЛЕКСІЧНАЯ СІСТЭМА БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ.
Лексіка (ад грэч. lexikos – слонікавы) ( сукупнасць сло, слонікавы склад мовы безадносна да паходжання сло, часу іх узнікнення, стылістычнай і экспрэсінай дыферэнцыяцыі. Тэрмінам «лексіка» можна абазначыць і розныя пласты сло у мове, якія вылучаюцца па тых ці іншых прыметах: літаратурная лексіка, дыялектная лексіка, лексіка асобных пісьменніка, твора, лексіка агульнажывальная, кніжная, стылістычна нейтральная, экспрэсіная і г.д.
Раздзел мовазнаства, у якім вывучаецца лексіка як сукупнасць сло мовы, называецца лексікалогіяй.
Лексікалогія даследуе функцыянаванне сло як асобных адзінак мовы; выяляе разнастайныя міжслоныя сувязі: па гукавой форме (аманімія, паранімія), тоеснасці значэння (сінанімія), супрацьлегласці значэння (антанімія), па сувязі значэння сло з пазамонымі фактарамі (утварэнне лексіка-семантычных, тэматычных груп), па здольнасці ступаць у свабодныя і звязаныя спалучэнні; раскрывае суаднесенасць слова са стылямі мовы (агульнажывальнасць і стылістычная дыферэнцыяцыя), вывучае шляхі знікнення і суіснаванне  мове сло рознага паходжання; распрацовае нормы словажывання.
Лексікалогія падзяляецца на агульную і прыватную. У агульнай лексікалогіі вывучаюцца заканамернасці функцыянавання сло, уласцівыя сім мовам, у прыватнай – заканамернасці, уласцівыя якой-небудзь мове.
У межах прыватнай лексікалогіі вылучаюць лексікалогію апісальную, гістарычную і паранальную. Апісальная, або сінхронная (ад грэч. syn – разам, chronos – час), лексікалогія даследуе слонікавы склад мовы  яго сучасным стане; гістарычная лексікалогія, якую называюць яшчэ дыяхранічнай (ад грэч. dia – праз, chronos – час), – гісторыю слонікавага складу мовы; паранальная лексікалогія – лексіку пэнай мовы шляхам паранання з лексікай іншых мо.
Лексікалогія непасрэдны звязана з іншымі раздзеламі мовазнаства: семасіялогіяй, анамасіялогіяй, анамастыкай, стылістыкай, дыялекта- логіяй, фразеалогіяй, этымалогіяй, лексікаграфіяй.
У семасіялогіі (ад грэч. s
·masia – значэнне, сэнс, logos – вучэнне) як раздзеле мовазнаства аб’ектам даследавання з’яляецца значэнне адзінак мовы, у першую чаргу найгалонейшай адзінкі – слова.
Анамасіялогія (ад грэч. onoma – імя, logos – вучэнне) высвятляе перадумовы і прычыны абазначэння тых ці іншых прадмета і з’я пэнымі назвамі.
У анамастыцы (ад грэч. onomasticos – які адносіцца да імені) вывучаюцца ласна імёны і геаграфічныя назвы. Анамастыка падзяляецца на антрапаніміку (ад грэч. antrоphos – чалавек, onoma – імя), аб’ектам вывучэння якой з’яляюцца імёны, прозвішчы, імёны па бацьку, пседанімы і інш., і тапаніміку (ад грэч. topos – мясцовасць, onoma – імя), якая даследуе назвы геаграфічных аб’екта.
Стылістыка (ад грэч. stylos – прылада пісьма  старажытных грэка) выяляе суаднесенасць сло з тымі ці іншымі стылямі мовы. У дыялекталогіі (ад грэч. dialektos – гаворка, logos – вучэнне) даследуюцца словы, што жываюцца  гаворках, у фразеалогіі (ад грэч. phrasis – выраз, logos – вучэнне) – значэнні і структура стойлівых словазлучэння.
Прадметам вывучэння этымалогіі (ад грэч. etymon – сапрадны і logos – вучэнне) з’яляецца паходжанне сло, паколькі з гістарычнага пункту погляду лексіка яляе сабой сукупнасць рознага паходжання, якія з’яляюцца  мове  выніку непасрэдных і апасродкаваных кантакта народа.
У лексікаграфіі (ад грэч. lexicos – слонікавы, graph
· – пішу) вывучаецца тэорыя і практыка складання рознага віду слоніка.
Мова як сродак зносін – гэта складаная сістэма адзінак. Імі з’яляюцца: фанетычныя адзінкі  – фанема, склад, фанетычнае слова, мо- ны такт, фанетычная фраза і знакавыя  – марфема, слова, словазлучэнне, сказ. Гэта нутраная структура монай сістэмы.
Знешняя структура монай сістэмы абумолена сацыяльнай сутнасцю мовы і адпавядае тым функцыям, якія яна выконвае  грамадстве  пэны перыяд. Галонай функцыяй мовы як сродку зносін вызначаецца яе існаванне  дзвюх асноных разнавіднасцях: дыялектнай і літаратурнай мове.
Адзінкі монай сістэмы не з’яляюцца самастойнымі; яны заема- звязаны і заемаабумолены, таму што на аснове адных з іх фарміруюцца другія. Так, на аснове невялікай колькасці фанем, якія не маюць уласнага значэння і з’яляюцца непадзельнай адзінкай пры чляненні мовы на гукавыя адзінкі, фарміруецца мноства марфем – мінімальных значымых адзінак пры чляненні мовы на знакавыя адзінкі. Марфема – база для тварэння сло, якія  сваю чаргу, выступаюць у мове  спалучэннях, сказах. Магчымасць адваротнага члянення – ад сказа да словазлучэння і сло і далей – ад слова да марфемы і фанемы – сведчыць аб універсаль- насці сістэмнай арганізацыі мовы.
Зыходзячы з гэтай паслядонасці адзінак сістэмы, у мове вылучаюц- ца адпаведныя зроні (або ярусы) – фанетычны, лексічны і граматычны. Лексічны зровень, на якім слова існуе як асобная адзінка мовы, выразна адлюстровае заемасувязь паміж адзінкамі сіх узроня мовы. Значэнні, якія выражае слова на лексічным узроні, афармляюцца фанетычна на базе гука, а рэалізуюцца граматычна – у словазлучэннях і сказах.
Кожнаму зроню монай сістэмы ласцівы свае правілы арганіза- цыі адзінак, якія раскрываюцца  адпаведных раздзелах мовазнаства – фанетыцы, фаналогіі, лексікалогіі, словатварэнні, граматыцы.
У лексіцы слова як асобная адзінка мовы існуе не ізалявана, а  сувязі з іншымі словамі. Гэта сувязь рэалізуецца або па гукавой форме (знешнія фактары), або на аснове значэння (унутраныя фактары), або на аснове суадносін значэння і паняцця (пазамоныя фактары). Па гукавой форме словы аб’ядноваюцца  амонімы ці паронімы, па тоеснасці значэн- ня – у сінонімы, па супрацьлегласці значэння – у антонімы. Паводле суад- носін прадмета і з’я рэчаіснасці сярод сло выяляюцца лексіка-семантычныя групы, у складзе кожнай з якіх аб’ядноваюцца словы, што абазначаюць рэаліі аднаго і таго ж роду, напрыклад, у групу «Жыллё» ваходзяць словы дом, хата, пяцісценак, палац, мураванка, мазанка, халупа, кватэра; сцяна, дзверы, акно, дах, страха; сталовая, кухня і многа іншых. Пры выяленні міжслоных сувязей унутраныя і пазамоныя фактары нярэдка перакрыжоваюцца. Так, у той жа групе «Жыллё» няцяжка выявіць падгрупы сло на падставе нутраных фактара: сінонімы (дом ( хата), антонімы (палац ( халупа).
Аформленае паводле закона фанетыкі і марфалогіі слова характары- зуецца семантычнай напоненасцю, суаднесенасцю значэння і паняцця. Фанетычная і марфалагічная аформленасць слова – гэта яго знешні, матэ- рыяльны паказчык (форма), а значэнне – унутраная ласцівасць (змест). Выяленне сутнасці слова з улікам яго формы і зместу грунтуецца на дыхатамізме (ад грэч. dicha – дзве часткі, tome – сячэнне), або двухмернасці (двухбаковасці), яго лінгвістычнай прыроды – асноным крытэрыі пры вылучэнні слова з ліку іншых узроневых адзінак мовы (фанемы, марфемы). Фанема – нязначымы элемент марфемы, марфема – мінімальная значымая частка слова, яна самастойна не суадносіцца з паняццем. Ад словазлучэння і сказа словы адрозніваюцца тым, што  іх склад нельга ключыць хоць які-небудзь элемент, у той час як у словазлучэнні і сказы такое ключэнне магчымае.
На лексічным узроні словы рэалізуюць сваю сутнасць як аснонай адзінкі мовы: пры дапамозе іх у нашым мысленні замацоваюцца паняцці, у якіх адлюстроваецца аб’ектыная рэчаіснасць. Паняцці ласцівы сяму чалавецтву. Наша мысленне фіксуе агульнае, істотнае, заканамернае  асобных прадметах і з’явах рэчаіснасці і фарміруе адпаведнае паняцце. Абстрактная прырода паняцця матэрыялізуецца  словах, па сваёй лінг- вістычнай прыродзе  кожнай мове розных. Калі б не было сло, не маглі б існаваць і паняцці, бо слова называе паняцце.
Аднак не се словы абазначаюць паняцці. Гэта функцыя не ласціва анамастычнай лексіцы, прыназонікам, часціцам. Словы, што ключаюцца  склад анамастычнай лексікі, у залежнасці ад таго, якія рэаліі абазначаюц- ца імі, падзяляюцца на антрапонімы (уласныя імёны) і тапонімы (геагра- фічныя назвы).
Любое ласнае імя, напрыклад, Мікалай, не абазначае паняцця, таму што  прыродзе няма такіх уласцівасцей, якія былі б характэрны для сіх Мікалая на свеце.
Уласныя імёны і геаграфічныя назвы твараюцца і ад агульных назва, суаднесеных з паняццем. Так, імёны Вера, Надзея і Людміла твораны ад назоніка вера, надзея і словазлучэння людзям мілая. У многіх уласных імёнах іх семантычныя першаасновы на сучасным этапе прасочваюцца не так выразна, як у прыведзеных вышэй прыкладах. Да ліку такіх адносіцца імя Уладзімір, утворанае ад старажытных сло владеть і мир, Багдан – ад Богом дан, Вячасла – ад вяще (вячэ «больш») і слава, Станісла – ад станавіцца і сланы.
Вельмі многія ласныя імёны з’яляюцца іншамонымі па сваім паходжанні. Асабліва інтэнсіна яны сталі пранікаць у мову сходніх славян пасля прыняцця імі хрысціянства, па законах якога нованароджана- му прысвойвалася імя  царкве, узятае з перакладзеных з грэчаскай мовы царконых «Святца». Па гэтай прычыне замацаваліся на тэрыторыі сходніх славян уласныя імёны хрысціянскага паходжання (старажытна- грэчаскія і старажытнарымскія). Усе хрысціянскія ласныя імёны таксама паходзяць ад агульных назва, суадносных з паняццямі: Арсеній – мужны, Іларыён – вясёлы, Кузьма – упрыгожаны, Тарас – клапатлівы, Ціхан – шчаслівы, Агата – добрая, Ангеліна – якая прыносіць вестку, Галіна – цішыня, Глафіра – зграбная, Зінаіда – боская, Сафія – мудрая, Валянцін – дужы, Віктар – пераможца, Лук’ян – светлы, Бэла – цудоная, Вікторыя – багіня перамогі, Клара – чыстая. Данімі па часе жывання з’яляюцца ласныя імёны, запазычаныя са старажытнаярэйскай мовы. У адрозненне ад старажытнагрэчаскіх і лацінскіх семантычна агульных назва, ад якіх яны твораны, характарызуюцца біблейскай накіраванасцю: Гарыіл – воін божы, Данііл – суд божы, Іван – божая раскоша, Ілья – сіла боская, Лазар – дапамажы Бог, Міхаіл – роны Богу.
З’яленне многіх новых імёна звязана з адлюстраваннем розных падзей у гісторыі народа. Такімі з’яляюцца імёны, якія генетычна звязаны са з’яленнем новай тэхнікі (Трактарына), з традыцыйным імкненнем людзей да лепшага жыцця (Навамір) і пад., а таксама такія, якія адлюстровалі савецкую рэчаіснасць (Акцябрына, Сталіна, Уладлен).
Прозвішча – спадчынная ласная назва, якая казвае на прыналеж- насць чалавека да пэнай сям’і, роду. Многія з іх утвораны ад агульных назва прафесій (Бондар, Каваль, Мельнік, Пісар, Рыбак) і назва жывёл (Вок, Дрозд, Заяц, Кот, Камар, Ліс), ад назва тых ці іншых знешніх прымет чалавека (Бязручанка, Дагарукі, Курносенка, Пузач, Чубак), асаблівасцей характару (Мачун, Розум, Смелы, Ціхіня, Хітрун), месца пражывання, паходжання (Гомельскі, Віцебскі, Навагрудскі, Тутэйшы). У некаторых прозвішчах генетычная сувязь з іх першаасновамі страчана на сучасным этапе развіцця мовы (Курбека, Сікора, Шаплыка, Шкраба).
Тапонімы – гэта ласныя імёны геаграфічных аб’екта. Паводле ха- рактару суадносін з абазначаемымі рэаліямі тапонімы падзяляюцца на гідронімы (уласныя назвы водных аб’екта), айконімы (уласныя назвы населеных пункта) і ласныя імёны зямель розных сельскагаспадарчых угоддзя, участка, палё. Па паходжанні яны таксама зыходзяць да агульных назва (паран.: назвы вёсак Бяроза, Бярозка, Бярэзнік, Беразняк, Бярозака, Забярэззе, Падбярэззе і слова бяроза як назва дрэва; адпаведна Лаза, Лозка, Залоззе, Залазое і лаза; Ніз, Нізок, Панізое, Нізавое і ніз; Брадок і брысці; Выганец і выган; Гумнішча і гумно; Гарадзішча і гарадзіць; Дворышча і двор; Ловішча і лавіць; Печышча і печ; Селішча і сяліцца; Сушняі і сушыць і пад.) або да антрапоніма (паран.: вёска Агустава і імя Агусцін; Барысава, Барысашчына, Барысака і Барыс; Тарасава, Тарасіна, Тарасавічы і Тарас; Астрэйкі і прозвішча Астрэйка; Коласава і Колас; Сакольнікі і Сакольнік, Чаркасы і Чаркас і пад.).
Аднак і такія імёны, прозвішчы, геаграфічныя назвы не называюць паняцця, бо як толькі агульная назва становіцца ласнай, апошняя страч- вае суаднесенасць з паняццем.
У лексіцы адбываюцца і адваротныя працэсы: уласныя назвы могуць станавіцца агульнымі, і  такім выпадку яны з’яляюцца назвамі паняцця. Так, уласныя імёны некаторых персанажа мастацкіх твора, ужываючыся  якасці агульных, абазначаюць пэныя паняцці: гарлахвацкі «прайдзісвет у навуцы», Дон Кіхот «наіны летуценнік і фантазёр», Дон Жуан «аматар амурных прыгод» і інш. Уласныя імёны некаторых вядомых вучоных, рэ- валюцыянера, пісьменніка таксама жываюцца як агульныя (у форме множнага ліку) і абазначаюць пэныя паняцці: Каліноскія «вялікія рэва- люцыянеры», Ламаносавы «вялікія вучоныя», Купалы «славутыя паэты» і інш.
Назыная, або намінатыная, – асноная функцыя слова  мове. У назве адлюстроваюцца адметныя прыметы прадмета і з’я рэчаіснасці, якія замацаваліся  мысленні калектыву і абумолены гістарычна, трады- цыяй. Тым самым назва служыць знакам для адрознення адных прадмета і з’я рэчаіснасці ад другіх. Паколькі  кожнай мове, згодна гістарычна традыцыйнай абумоленасці, у аснову назвы аднаго і таго ж прадмета, з’явы могуць быць пакладзены розныя адметныя прыметы, то і называюц- ца гэтыя прадметы, з’явы  кожнай мове рознымі па сваёй структурна-се- мантычнай суаднесенасці словамі. Напрыклад, для назвы замарожанай салодкай ежы з малочных прадукта, а таксама з пладова-ягаднага соку  беларускай мове выкарыстоваецца слова марожанае, якое структурна і семантычна суадносіцца са словам марозіць, адпаведна  польскай мове lody – з lody (ільды), у балгарскай сладолед – з сладък лед (салодкі лёд), у нямецкай Eis – з Eis (лёд) і інш.
Адметная адзнака, якая кладзецца  аснову назвы, у той жа час з’яляецца характэрнай прыметай цэлага класа аднародных прадмета і з’я рэчаіснасці. У мове існуе толькі агульнае. Напрыклад, словам стол называецца не які-небудзь канкрэтны стол, а любы, усякі.
Сувязь сло і прадметна-рэчынага зместу аб’екта рэчаіснасці выяляецца або ва нутранай форме (матываванасці) сло, або  спосабах выражэння гэтай сувязі.
Унутраная форма слова можа быць відавочнай, як, напрыклад, у словах чарніцы, дрыгва, крыжадзюб, макрэча, солад, панядзелак, серада, аторак. У іншых словах унутраная форма або зацямнёная, або зусім страчана(нематываванасць сло). Так, яе цяжка выявіць у словах барсук, верабей, дзень, заяц, лес, мора, ручай, пісаць, сеяць, ячмень. На сучасным этапе развіцця беларускай мовы слова знак не суадносіцца са зместам слова значыць, ад якога яно было творана, як і бадай – ад бог дай, брэдзень – ад брадзіць, быдла – ад старажытнага быці, вясло – ад вязаць, рубель – ад рубіць. Такім чынам, унутраная форма ласціва не сім словам.
Словы існуюць у мове не ізалявана. Як адзінкі лексічнай сістэмы яны знаходзяцца  розных адносінах, якія грунтуюцца або на агульнасці зна- чэння сло, звязаных адносінамі супрацьпасталення (парадыгматыч- ных), або на такой уласцівасці сло, як мнагазначнасць, калі словы, спалу- чаючыся з іншымі словамі, утвараюць сінтагмы і выяляюць пры гэтым розныя значэнні, якія не рэалізуюцца  мове адначасова (сінтагма- тычных). Гэтыя тыпы адносін цесна звязаны паміж сабой: на аснове адных з іх фарміруюцца другія.
Так, напрыклад, групе сло ісці, прабірацца, прабівацца, прасовац- ца, праціскацца, бегчы, ляцець, імчацца, шыбаваць, несціся, перціся, гнацца ласціва агульнае значэнне «рухацца», і  той жа час яны супраць- пасталяюцца  дзвюх падгрупах па наянасці  адной з іх значэння «рухацца пяшком павольна» (ісці, прабірацца, прабівацца, прасовацца, праціскацца), а  другой – «рухацца пяшком хутка, імкліва» (бегчы, ляцець, імчацца, шыбаваць, несціся, перціся, гнацца). У сваю чаргу, у гэтых падгрупах магчыма далейшае супрацьпасталенне. Так, у першай падгрупе слову ісці супрацьпасталяюцца словы прабірацца, прадзірацца, прабівац- ца, прасовацца, праціскацца, якія  адрозненне ад слова ісці абазначаюць не сякі павольны рух пяшком, а толькі такі, які звязаны з пераадоленнем пэных перашкод.
Парадыгматычнасць цесна звязана з сінтагматычнасцю, бо практыч- на  маленні або на пісьме значэнні сло рэалізуюцца  спалучэннях з іншымі словамі. Так, напрыклад, зыходнае значэнне дзеяслова ісці «рухацца пяшком» праяляецца  спалучэннях з адушалёнымі назоніка- мі – назвамі асобы чалавека: чалавек ідзе, людзі ідуць. У спалучэннях з абстрактнымі і адцягненымі назонікамі гэты дзеясло страчвае сваё першапачатковае значэнне і набывае значэнне «мець месца, адбывацца; пра які-небудзь працэс, з’яву»: экзамен ідзе, аперацыя ідзе.
Пры выяленні парадыгматычных адносін адначасова вызначаюцца і сінтагматычныя магчымасці слова. У гэтым праяляецца заемаабу- моленасць адносін, у якія ступаюць словы  лексічнай сістэме мовы.
Ад асобных сло трэба адрозніваць варыянты сло. Варыянтамі слова лічацца такія яго разнавіднасці, якія пры агульнай каранёвай частцы і аднолькавым лексічным значэнні маюць нязначныя фанетыка-марфала- гічныя адрозненні. У адпаведнасці з характарам гэтых адрознення вылучаюць фанетычныя і марфалагічныя варыянты слова.
Разнавіднасці сло, якія зніклі  выніку змянення іх гукавой абалон- кі, называюцца фанетычнымі варыянтамі. Фанетычныя варыянты зніка- юць у выніку развіцця прыстаных галосных а, і перад збегам зычных (ржаны – аржаны, льняны – ільняны, ржышча – іржышча), пры чаргаван- ні галосных і зычных асновы (адліга – адлега, стос – стус, галош – галёш, біклага – баклага, кмен – кмін, клунак – клумак, сутарга – сударга), у працэсе знікнення асобных фанем або груп фанем у канцы слова (можа – мо, трэба – трэ, дзесьці – дзесь) ці  сярэдзіне слова (нястрыманы – нястрымны, гэтакі – гэткі, неяк – нейк). Фанетычныя варыянты сустракаюцца сярод невытворных прыназоніка, якія могуць ужывацца  маленні і з галосным а і без яго, напрыклад: аба мне і аб доме, нада мною і над домам, пада мною і пад домам і інш.
Разнавіднасці сло, якія зніклі  выніку змянення іх марфалагічнай будовы, называюцца марфалагічнымі варыянтамі. Марфалагічныя варыян- ты найбольш часта сустракаюцца сярод назоніка і прыметніка, у складзе іншых часцін мовы яны назіраюцца рэдка. У марфалагічных вары- янтах назоніка тыпу зал – зала, клавіш – клавіша, манжэт – манжэта пры нязменнасці іх семантыкі змяняецца граматычная парадыгма: формы без афікса -а належаць да мужчынскага роду, а формы з афіксам -а – да жаночага. У тых жа выпадках, калі  варыянтных формах назоніка маюцца адрозныя суфіксы, нярэдка на семантыку аднаго з такіх варыянта могуць наслойвацца розныя стылістычныя адценні (канатацыі), дзякуючы якім словы перамяшчаюцца з аднаго стылістычнага пласта лексікі  другі. Так, напрыклад, у парах марфалагічных варыянта сло заработак і заробак, паэтэса і паэтка першыя іх члены адносяцца да нейтральнай у стылістычных адносінах лексікі, а другія – да стылістычна афарбаванай, у прыватнасці да размона-гутарковай.
Такім чынам, для варыянта сло засёды агульнаабавязковымі з’яляюцца: 1) наянасць адзінага кораня; 2) лексіка-граматычная агульнасць; 3) нейтральнасць гукавых адрознення у адносінах да семантыкі сло.

СЛОВА I ЯГО зНАЧЭННЕ

Тэрмін лексікалогія знік на аснове спалучэння двух элемента lехіs і 1оgоs, якія  старажытнагрэчаскай мове мелі значэнне «слова» і «вучэнне». Такім чынам, лексікалогія  самым шырокім разуменні – гэта навука аб словах, аб слонікавым складзе мовы.
Слова – гэта фанетычна і граматычна аформленая адзінка мовы з пэным значэннем. Кожнае слова мае лексічнае і граматычнае значэнне.
Лексічнае значэнне слова – гэта яго суаднесенасць з тымі ці іншымі з’явамі або прадметамі, рэчаіснасцю (тое, што слова абазначае: дом – будынак для жылля, размяшчэння стано і прадпрыемства).
Адным з важных кампанента значэння слова з’яляецца намінаты насць. Усе самастойныя словы называюць аб’екты рэчаіснасці. Паводле гэтага выдзяляюцца тыпы значэння: 1) прамыя (або намінатыныя), якія адлюстроваюць непасрэдную, замацаваную  свядомасці людзей сувязь сло з прадметамі або з’явамі рэчаіснасці (напрыклад: возера, адзенне, мудрасць, бяроза, цёплы, мёд, ісці). На іх базе знікаюць усе астатнія значэнні; 2) Фразеалагічна звязаныя значэнні выяляюцца  складзе фразеалагічных спалучэння, у якіх словы маюць адзінае лексічнае значэнне, якое вельмі часта не вынікае са значэння сло-кампанента (ламаць галаву – біцца над рашэннем якой-небудзь задачы, пытання; з’есці сабаку – быць спецыялістам сваёй справы; выйсці сухім з вады – пазбегнуць пакарання; аж у роце чорна – злы, люты); 3) канструктына абумоленыя значэнні словы набываюць у адпаведных граматычных канструкцыях у кантэксце. Напрыклад:
На ніцях белай павуціны
Прывозяць восень павучкі.
Яе красёнцы, чаначкі
У моры лесу мільгатнулі
І лісце  багру апранулі;
І з кожнай лісцевай галокі
Глядзіць твар восені-свякрокі.
Я. Колас.
Граматычнае значэнне слова – тыя агульныя значэнні, якія ласцівы розным разрадам слова  мове і на аснове якіх гэтыя разрады вылучаюцца (дом – назонік, м.р., 1-га скланення, неадушалёны).

Адрозніваюць прамое і пераноснае лексічнае значэнне слова.

Назва пераносу
Шлях пераносу
Прыклады

Метафара

Па форме
Іголка (хвойнага дрэва)(іголка (якой шыюць)



Па колеру
Залатыя завушніцы–залатыя каласы



Па функцыі
Крыло птушкі – крыло самалёта



Па месцы знаходжання
Галава рыбы – галава клана

Метанімія
Па змежнасці  прасторы
Цынкавае вядро – разліць вядро



Па сумежнасці  часе
Пераклад кнігі – чытаюць пераклад



Назва матэрыялу на выраб
Злітак срэбра – есці са срэбра



Назва дзеяння на выраб
Займацца шытвом – на стале ляжыць шытво



Імя ласнае на выраб
Рудольф Дызель – магутны дызель

Сінекдаха
Назва часткі на цэлае
Галава каровы – статак у 200 гало



Назва агульнага на канкрэтнае
Зброя (прылада для нападу ці абароны) – зброя (пісталет)



Родавая назва на відавую
Дзічка (яблыня) – дзічка (плод яблыні)


Словы бываюць адназначнымі і мнагазначнымі

Словы, якія маюць толькі адно значэнне, называюцца адназначньмі. Гэта пераважна словы, якія абазначаюць навуковыя і тэхнічныя паняцці, а таксама некаторыя назвы раслін, жывёл, птушак, прадмета (бульдозер, кісларод, ёлка, алень, аловак і інш.). Большасць сло беларускай мовы маюць не адно, а некалькі значэння, такія словы называюцца мнагазначньмі. Бялок ( празрыстая частка птушынага яйка, якая акружае жаток; белая, празрыстая абалонка вока.
З’ява гукавога супадзення зусім розных па сэнсе моных адзінак называецца аманіміяй. У адрозненні ад мнагазначнага слова, у якім паміж значэннямі заховаецца семантычнае адзінства, амонімы – словы зусім розныя, якія па тых ці іншых прычынах супалі  гучанні. У філалагічных слоніках амонімы падаюцца  розных слонікавых артыкулах і пазнача- юцца надрадковай лічбай: кіт1, кіт2; стапа№, стапа2.
Амонімы – словы, якія аднолькава гучаць і пішуцца, але маюць розныя значэнні. Выдзяляюць лексічныя, марфалагічныя і фанетычныя амонімы.
Лексічныя амонімы.Поныя лексічныя амонімы – словы, якія супадаюць у гучанні і напісанні ва сіх сваіх граматычных формах: гасцінец ( падарунак) – гасцінец (дарога), малінака (яблык) – малінака (птушка). Калі словы адной і той жа часціны мовы супадаюць толькі  адной або некалькіх граматычных формах, то гэта няпоныя амонімы: адрываць (ад адарваць); адрываць (ад адрыць), бор (стары густы сасновы лес) – бор (хімічны элемент).
Марфалагічная амонімы (амаформы) – словы, у якіх супадаюць у вымаленні і напісанні толькі асобныя формы: (не маюць супадзення у пачатковай форме): горкі перац – з’ехаць з горкі; асеннія палі – палі кветкі; маладыя асіны – асіны рой. Амаформы ( гэта, як правіла, словы розных часцін мовы.
Фанетычныя амонімы (амафоны) – гэта словы, якія гучаць аднолькава, але пішуцца па-рознаму: плод і плот, раман і Раман, казка і каска, грыб і грып.
Амографы ( гэта словы, якія пішуцца аднолькава, але адрозніваюц- ца  вымаленні месцамі націску: па
·мяць – памя
·ць, пры
·клад – прыкла
·д, мука
· – му
·ка, ка
·ня – каня
·.
Сінонімы ( словы, якія абазначаюць адзін і той жа прадмет, якасць, дзеянне, але пішуцца і вымаляюцца па-рознаму.
Група з двух ці больш сіноніма называецца сінанімічньм радам, пры запісе якога на першьм месцы ставіцца слова дамінанта (слова, якое шырэй за іншыя выкарыстоваецца  мове і больш дакладна выражае агульнае значэнне): крэпасць – цвярдыня – бастыён – цытадэль; ісці – крочыць – маршыраваць – цягнуцца – плесціся; мала – нямнога – троху. У некаторых сінанімічных радах могуць аб’ядновацца словы розных часцін мовы (мала, жменя (гароху)).
Калі слова з’яляецца мнагазначньм, то яно можа ваходзіць у роз- ныя сінанімічныя рады: прыняць – залічыць на першы курс, прыняць – сус- трэць гасцей; ціхі чалавек – спакойны; ціхі чалавек – слабы, нячутны. Не- каторыя рады сінанімічных сло складаюцца са сло і спалучэння сло: драмаць – кляваць носам, мала – як кот наплака. Сінонімы зніклі пры абазначэнні аднаго і таго ж прадмета, з’явы, прыметы, паняцця. Выкарыс- товаюцца: агульнажывальныя і дыялектныя словы(падасінавік – асавік, авадзень – здрок); словы сучаснай мовы і старэлыя словы (канікулы – вакацыі, лоб – чало); спрадвечна беларускія і запазычаныя словы (прыстака – прэфікс, змена – эвалюцыя, адлегласць – дыстанцыя, важны – актуальны).
Сінонімы бываюць:
а) семантычныя – якія адрозніваюцца сэнсавым адценнем: вялікі – агромністы – гіганцкі; б) стылістычныя – адрозніваюцца рознай стыліс- тычнай афарбокай (выкарыстоваюцца  розных стылях): маланка – бліскака, бегемот – гіпапатам, вандронік – пілігрым; в) семантыка-сты- лістычныя – адрозніваюцца семантыкай і сферай ужывання адначасова: пісаць – крэмзаць, крычаць – галёкаць, забрудзіць – замызгаць; г) абса- лютныя (дублеты) – адрозненне сіноніма увогуле не выражана: стронга – фарэль, правапіс – арфаграфія, вываз – экспарт; д) кантэкстуальныя – словы, якія з’яляюцца сінанімічньмі толькі  пэным кантэксце:
Раптам адтуль упа мне  вочы нясцерпны яркі сноп святла. 2. Зно ляціць угору святло майго ліхтарыка. 3. І зно адтуль, у адказ, меч святла.
Антонімы – словы з супрацьлеглым значэннем: рознакарэнныя (добры – дрэнны, халодны ( гарачы); аднакарэнныя (закрыць – адкрыць, прывязаць – адвязаць).
Прыстакі не-, без-, анты-, контр- надаюць слову супрацьлеглае значэнне: добры – нядобры, ціхі голас – гучны голас, ціхая вуліца – шумная вуліца, ціхі ход – хуткі ход, дэмакрат – антыдэмакрат, наступленне – контрнаступленне, гарачы чай – халодны чай, гарачы прыём – халодны прыём.
Прыёмы выкарыстання антоніма наступныя:
Антытэза – ярка выражанае супасталенне кантрасных з’я, паняц- ця, вобраза (Песня, любо і нянавісць, будзьце засёды са мной. Стук радасны  грудзях не змок, жыццё і плача і смяецца.).
Аксюмаран – намыснае спалучэнне сло, якія выражаюць проці- леглыя, лагічна несумяшчальныя паняцці (салодкі сум, цёплы халадок, гарачы снег, страшная прыгажосць).
Паронімы – словы з блізкім гучаннем, але розным лексічным значэннем (аператыны і аперацыйны, атамнік і атамшчык, вытворны і вытворчы). Паронімамі бываюць: назонікі (нявеста – нявестка); прыметні- кі (ласкавы – ласкальны); дзеясловы (чырванець – чырваніць). Параніміч- нымі парамі выступаюць спрадвечна беларускія словы (сыты – сытны) і запазычаныя (абанент – абанемент, эфектны – эфектыны). Словы-пароні- мы адрозніваюцца паміж сабою прыстакамі (павіннасць – правіннасць, надзвычайна – незвычайны) або суфіксамі (слоны – слонікавы, малаважны – малаважкі).

2.2. дыферэнцыяцыя лексікі беларускай мовы

Лексіка беларускай мовы развівалася і збагачалася на працягу многіх стагоддзя. Паводле паходжання яна падзяляецца на дзве групы: спрадвечна беларуская і лексіка іншамонага паходжання.
Агульнаславянскія словы сустракаюцца ва сіх славянскіх мовах (напрыклад: усходнеславянскіх (беларускай, рускай, украінскай), паднё- ваславянскіх (балгарскай, славенскай), заходнеславянскіх (польскай, чэш- скай). Гэта назвы асоб: маці, сын, сястра, брат, дзед; частак цела: глотка, калена, валасы; свойскіх жывёл: авечка, бык, карова, кабан, кабыла, конь, каза; дзікіх звяро: вок, ліса, заяц; птушак: бусел, галка, варона; прад- мета: калода, валун, жэрдка, вулей; раслін: асака, бяроза, ліпа; адзення, абутку: кабат (безрукака), кашуля; адцягненых паняцця і з’я прыроды: затра, імгла, агонь; дзеяння, стану: ісці, гаварыць, мачаць.
Агульнасходнеславянскія словы – з’яляюцца здабыткам трох блізкароднасных мо: беларускай, рускай, украінскай: валачобнік, вярока, блёкат, бугор, засень, бязь, вулка, загана і інш.
Уласнабеларускія словы – складаюць самабытнасць і непатор- насць беларускай мовы: вадзянік, ільнішча, каліва, чарніцы, векапомны, красамоства, спаконвечны і інш.
Усе словы, якія беларуская мова захавала з перыяду агульна- славянскага і агульнасходнеславянскага адзінства, а таксама ласна- беларускія, называюцца спрадвечна беларускімі, бо карысталіся імі носьбіты беларускай мовы здана – спрадвеку. Акрэсліць час узнікнення спрадвечна беларускіх сло, выявіць іх сувязі з блізкародаснымі мовамі дапамагаюць слонікі: («Этымалагічны слонік беларускай мовы», «Гіс- тарычны слонік беларускай мовы».
Запазычаная лексіка – гэта вынік эканамічных, палітычных і куль- турных сувязей з іншымі народамі, а таксама цесных моных кантакта: са славянскіх мо: русізмы: аплот, аказаць, бальшавік, дзекабрыст, саратнік і інш.; украінізмы: боршч, журыцца, чупрына і інш.; з неславянскіх мо: грэцызмы: акіян, этап, эпоха; лацінізмы: акварыум, агітатар; германізмы: штык, шпіль; галіцызмы: суфлёр, пляж, сурвэтка і інш.
Экзатызмы ( словы і выразы, якія запазычаны з малавядомых мо, звычайна неіндаерапейскіх, і жываюцца для надання мове асобага каларыту (цюркізмы: арык, кішлак, джыгіт).
Варварызмы ( іншамоныя словы ці выразы, якія  выніку афекта- цыі атрымоваюць больш ці менш рэгулярнае жыванне  мове ( рэцэпта- ры, але не засвойваюцца  ёй да канца, часцей за сё  сувязі з цяжкасцямі граматычнага засваення (сэ ля ві – з французскай – такое жыццё; о’кэй – з англійскай – усё добра, dum sріго, sрего – з лацінскай – пакуль дыхаю, спадзяюся).
Асноныя прыметы запазычаных сло наступныя:
наянасць у слове ф: фарба, шафа, фасоля, Фёдар, Соф’я;
пачатковыя э, о і непрыставачнае а: эра, Эма, ода, опера, атака, Аляксей;
спалучэнні ге, ке, хе  корані: агент, кельма, схема, Яген;
спалучэнні бю, вю, кю, мю, пю, фю  корані: бюро, рэвю, кювет, капюшон, камюніке, фюзеляж;
спалучэнні двух галосных у корані: аул, ідэал, дуэт, гуаш;
цвёрдасць зычных д і т у спалучэннях дэ, ды, тэ, ты: дэтэкты, дывідэнд, дыфтэрыя, дыван, дысцыпліна, медыцына, Атэла, Адэса, тыгр;
прыстакі а-, ант(ы)-, архі-, контр-, рэ-, дэ-, дыс-, амфі- і інш.: амаральны, антыцыклон, архіважны, контрмера, рэфармацыя, дэгазацыя, дыспрапорцыя, амфітэатр;
суфіксы -ізм, (-ызм), -іст (-ыст), -ір (-ыр) і інш.: арганізм, сацыяліст, капіраваць.
Лінгвістычнае запазычанне засёды было нармальнай функцыяй лінгвістычнага жыцця любой мовы. Гэта даволі працяглы моны працэс, вынікам якога з’яляецца паступовае засваенне сло і структурных элемента адной мовы іншай. Апраданае выкарыстанне сло іншамонага паходжання, правільнае іх асваенне не толькі не парушае нацыянальнай самабытнасці беларускай мовы, але і збагачае яе лексічную сістэму.

ЛЕКСІКА БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ ПАВОДЛЕ СФЕРЫ ѕЖЫВАННЯ

Лексіка сучаснай беларускай мовы  залежнасці ад сферы жывання падзяляецца на агульнажывальную лексіку (пашыраную ва сіх без выключэння сферах грамадскага жыцця) і лексіку абмежаванага жывання (ужывальную пераважна  межах пэнай прафесіі, галіны навукі, асобнай групы людзей). Да лексікі абмежаванага жывання адносяцца спецыяльная лексіка (наменклатура, прафесіяналізмы і тэрміны), дыялектная лексіка, жаргонная лексіка.
Жарганізмы – гэта сукупнасць сло, зразумелых вузкаму колу лю- дзей, аб’яднаных пэнымі інтарэсамі («дзед» – салдат апошняга году служ- бы, «хвост» па лабах, атрымаць «пару» у студэнта і г.д.).
Аргатызмы – спецыяльны моны код, незразумелы для іншых лю- дзей, адна з разнавіднасцей жаргоннай лексікі, умоная, тайная мова, характарызуецца вузкаспецыяльнай накіраванасцю, штучнасцю і засакрэ- чанасцю (чуха – хачу, шывар – тавар, бан – вакзал).У Расіі і  Беларусі аргатычная лексіка пачала складвацца  другой палавіне XIX ст.
Наменклатура – гэта сукупнасць уласных імёна і назва, прысво- еных разнастайным рэаліям і аб’ектам навукі і тэхнікі (лазер «Дыполь», «Стрымер-499», супер-камп’ютар «Скіф» ).
Прафесіяналізмы – гэта спецыяльныя словы і выразы, якія жыва- юцца  маленні прадстаніко пэных прафесій (буданіко, шахцёра, пчаляро і інш., напрыклад: бучы, таптухі, кашалі, крыгі – назвы розных прылад для лолі рыбы; майна, віра – у буданіко і г.д.). Значэнні гэтых сло не ключаюцца  слонік.
Тэрміны – словы або словазлучэнні, якія абазначаюць пэнае паняц- це  галіне навукі, тэхнікі, культуры (інтэграл, сінус – у матэматыцы, мар- фема, прыслое – у мовазнастве і г.д.).
Дыялектызмы – гэта словы, якія бытуюць у пэных гаворках на пэнай тэрыторыі і не ваходзяць у склад літаратурнай мовы (картопля – бульба, тавар – карова на Палессі і г.д.).

АКТЫѕНАЯ I ПАСІѕНАЯ ЛЕКСІКА

Паводле ступені жывальнасці лексіка беларускай мовы падзяляецца на актыную і пасіную.Большасць сло беларускай мовы адносіцца да актынай лексікі. Гэта словы агульнавядомыя і шырокажывальныя. Пасіную лексіку складаюць словы, якія носьбіты мовы жываюць рэдка. Гэтыя лексемы маюць адценне старэласці або навізны.Да актынай лексікі адносяцца агульназразумелыя, шырокажывальныя словы, пашыраныя як у вуснай, так і пісьмовай форме мовы.Такіх сло у беларускай мове большасць: маці, брат, чалавек, час, хлеб і інш. Пасіная лексіка – гэта рэдкажывальныя словы, якія маюць адценне старэласці (архаізмы і гістарызмы) або навізны (неалагізмы). Звязана гэта з пэнымі працэсамі  грамадстве, развіццём навукі, тэхнікі, культуры і мастацтва (біёніка, акрыл, аэраплан).
Архаізмы – гэта старэлыя назвы існуючых і цяпер рэча, з’я, якія замяніліся сінанімічнымі словамі актынага жывання: атрамант – чарніла, гута – шклозавод, мястэчка – пасёлак гарадскога тыпу, чало – лоб.
Гістарызмы – гэта словы-назвы прадмета, з’я, паняцця, якія пе- расталі існаваць у сувязі са зменамі  грамадскім жыцці, эканоміцы, куль- туры, навуцы, тэхніцы і побыце людзей: князь, паншчына, жанер, саха, грош, НЭП, наркам, МТС, БССР.
Неалагізмы – гэта новыя словы або новыя значэнні вядомых сло, якія зусім нядана зніклі, маюць адценне навізны і не сталі агульнажы- вальнымі: аэраджып, венераход, стэрэакіназала, брокер, вачар, дылер, брыфінг, кансэнсус, спікер, спонсар.
Сярод неалагізма неабходна адрозніваць атарскія наватворы, створаныя асобнымі пісьменнікамі.
Гудзе, імкне пад доламі крылан,
Над хатамі вусцянскага пасёлка.
Я.Колас.
Маланкі стрэламі стаюць,
У бубен сыпле гром
І я, захоплены, стаю,
Абдожджаны кругом.
П.Брока.

ПАНЯЦЦЕ СТЫЛЯѕ.
СТЫЛІСТЫЧНЫЯ РАЗРАДЫ ЛЕКСІКІ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ

Моны стыль – разнавіднасць літаратурнай мовы, сукупнасць мо- ных сродка, ужыванне якіх залежыць ад мэт і зместу выказвання. Асаблівасці таго ці іншага стылю, яго адметныя рысы вызначаюцца складам лексікі, характарам сказа і граматычнымі формамі сло. 3 улікам гэтага лексіка размярковаецца па стылістычных разрадах.

 Стылістычная дыферэнцыяцыя лексікі

У межах функцыянальных стыля выяляюцца істотныя асаблівасці адбору і арганізацыі моных сродка, у тым ліку і лексічных. Прыёмы і формы монага выражэння, спосабы адбору і спалучэння лексічных адзінак прадвызначаюцца перш за сё камунікатынай мэтазгоднасцю, якая патрабуе таго, каб з сістэмы выяленчых сродка мовы адбіраліся толькі такія адзінкі, якія найлепшым чынам могуць задаволіць моныя зносіны людзей у той ці іншай сферы дзейнасці – сацыяльна-эканамічнай, грамадска-палітычнай, навуковай і культурнай. Значыць, моныя адзінкі, што нязменна выкарыстоваюцца  адпаведным функцыянальным стылі мовы, набываюць своеасаблівую стылістычную афарбоку. Стылістычнай афарбокай лічыцца такая ласцівасць слова, якая абумолена тыповай для яго сферай функцыянавання, пэным чынам характарызуе адпаведную функцыянальную разнавіднасць мовы, а праз яе – сферу і дзельніка моных зносін. Таму калі мы характарызуем слова  адносінах яго стылістычнага выкарыстання, то пры гэтым маем на вазе перш за сё той функцыянальны стыль, у якім дадзенае слова рэгулярна выкарыстоваецца.
Паколькі беларуская літаратурная мова выкарыстоваецца як сродак пісьмовых і вусных зносін людзей, у яе сістэме склаліся адпаведна пісьмова-кніжныя і вусна-размоныя стылі, або разнавіднасці мовы.
Да пісьмова-кніжных адносяцца: навуковы стыль (мова разнастай- ных навуковых і навукова-папулярных прац па розных галінах веда), публіцыстычны стыль (мова газетных і часопісных матэрыяла, публічных выступлення – зварота, закліка, пракламацый, рэпартажа, інфармацый, інтэрв’ю, нарыса, фельетона, памфлета), афіцыйна-дзелавы стыль (мова кодэкса, статута, інструкцый, загада, акта, дагавора), мастацкі стыль (мова мастацкіх твора розных жанра).
Вусна-размонымі з’яляюцца: гутарковы стыль (мова, характэрная для непасрэдных, неафіцыйных асабістых зносін паміж людзьмі  вытвор- чай, грамадска-палітычнай, вучэбнай, навуковай, культурнай, спартынай і іншых сферах дзейнасці), размона-бытавы стыль (мова, характэрная для пазаслужбовых, пасядзённа-бытавых зносін паміж людзьмі  бытавой і сямейнай сферах).
Для пісьмова-кніжных стыля з’яляюцца тыповымі, напрыклад, сло-вы вектар, дыферэнцыяцыя, кадыфікацыя, малекула; яны надаюць мове стылістычнае адценне кніжнасці; для вусна-размонага стылю – словы бліны, верхавод, зацірка, балабоніць, буркалы, морда; гэтыя словы надаюць мове стылістычнае адценне гутарковасці, размонасці. Словы ж высокі, гаварыць, зямля, дом, хутка  аднолькавай меры выкарыстоваюцца  пісьмова-кніжных і вусна-размоных стылях, таму яны не надаюць мове якога-небудзь стылістычнага адцення. Такім чынам, калі разглядаць лексіку беларускай мовы паводле стылістычнай афарбокі, то  яе складзе неабходна вылучыць наступныя разрады сло: стылістычна нейтральную, кніжную, вусна-размоную лексіку.
Да стылістычна нейтральнай (інакш – міжстылёвай) лексікі адносяцца словы, якія жываюцца  розных стылях мовы і не маюць ніякай стылістычнай афарбокі. Стылістычна нейтральная лексіка выка- рыстоваецца ва сіх сферах моных зносін людзей, таму  яе склад уваходзяць словы, якія абазначаюць прадметы, якасці, дзеянні, вядомыя сім носьбітам мовы. Гэтыя словы з’яляюцца агульнавядомымі назвамі з’я прыроды (вада, вецер, іней, снег), раслін (асака, вішня, жыта, ліпа), жывёл (вок, конь, сабака), паняцця роднасці і сваяцтва (бацька, дачка, удава), пабудо (дом, палац, хата), колера і прымет (белы, зялёны, кароткі, цёплы), дзеяння, працэса, стана (бегаць, вязаць, гаварыць, спаць) і інш. Да стылістычна нейтральных адносяцца таксама лічэбнікі (два, пятнаццаць, сто), займеннікі (гэты, наш, такі, яна), прыназонікі (ад, без, над), злучнікі (але, каб, і), часціцы (бы, нават, небудзь).
Стылістычна нейтральныя словы складаюць большую частку лексікі беларускай мовы і з’яляюцца лексічнай асновай усіх стыля.
Да разраду кніжнай лексікі адносяцца словы, якія выкарыс- товаюцца пераважна  пісьмовай мове. Аснонымі сферамі яе функ- цыянавання з’яляюцца навукова-тэхнічная, грамадска-палітычная і гра- мадска-культурная дзейнасць, справаводства і літаратурна-мастацкая твор- часць, а найбольш тыповымі стылямі – навуковы, публіцыстычны, афі- цыйна-дзелавы і мастацкі. Таму  складзе кніжнай лексікі адрозніваюцца наступныя функцыянальна-стылістычныя пласты: тэрміналагічная, публі- цыстычная, афіцыйна-дзелавая і паэтычная лексіка.
Да тэрміналагічнай лексікі адносяцца словы, што выражаюць паняцці розных галін навукі і тэхнікі і аб’ядноваюцца  мове пад агульнай назвай «тэрміны», напрыклад: алегорыя, анафара, дзейнік, займеннік, косінус, лагарыфм, барый, фларыд, акорд, мелодыя і інш. У адпаведнасці з існуючымі сферамі функцыянавання  складзе тэрміналагічнай лексікі вылучаюцца наступныя разрады: грамадска-палітычная, грамадска-куль- турная, навуковая і тэхнічная тэрміналогія.
Да грамадска-палітычнай тэрміналогіі адносяцца:
1) тэрміны, якія выкарыстоваюцца  сферы грамадска-палітычнай дзейнасці: акты, выбары, дэпутат, савет,камісія;
2) тэрміны розных грамадскіх навук: а) гісторыі: адраджэнне, рэфармацыя; б) філасофіі: абстракцыя, алагізм, дуалізм, эмпірызм; в) палітычнай эканоміі: вартасць, даход, сродкі абарачэння; г) логікі: дэдукцыя, суджэнне, абстрактнае разважанне і інш.
Да грамадска-культурнай тэрміналогіі адносяцца словы, што функцыянуюць у сферы культуры: а) музыкі: акорд, арыя, гукарад; б) тэатральнага мастацтва: авансцэна, дэкарацыя, трупа; в) кінамастацтва: гукааператар, сцэнарый; г) выяленчага мастацтва: жывапіс, нацюрморт, пейзажыст; д) архітэктуры: арка, барока, готыка і інш.
Асаблівасцю грамадска-палітычнай і грамадска-культурнай тэрмі- налогіі з’яляецца тое, што ім не ласціва вузка абмежаваная сфера выкарыстання, стылістычная замкнутасць. Удзел шырокіх народных мас у грамадска-палітычным і культурным жыцці краіны садзейнічае, з аднаго боку, пранікненню грамадска-палітычнай і грамадска-культурнай тэрмі- налогіі  вусную мову, а з другога, – развіццю грамадска-палітычнага зместу  звычайных агульнавядомых словах. У выніку гэтага паміж грамадска-палітычнай, грамадска-культурнай і стылістычна нейтральнай лексікай няма строгага размежавання.
У склад навуковай тэрміналогіі ваходзяць тэрміны розных галін навукі: геаграфіі, геалогіі, мінералогіі, батанікі, заалогіі, біялогіі, фізіялогіі, астраноміі, хіміі, фізікі, матэматыкі, літаратуразнаства, мовазнаства і г.д., напрыклад: аазіс, мерыдыян, апозень, кайназой, базальт, гагарыніт; завязь, тычынка; амёба, вусень; бластэма, ген; аорта, нерв; апагей, пратуберанец; аксід, гідроліз; анод, ом; біном, вектар; балада, верш; інфініты, суфікс.
Да тэхнічнай тэрміналогіі адносяцца тэрміны, што функцыянуюць у розных вытворча-тэхнічных сферах: машынабудаванні, электратэхніцы, гідратэхніцы, радыётэхніцы, металургіі, горнай справе і г.д., напрыклад: генератар, камера згарання; высакавольтны, камутатар; гідрометр, дамба; дэтэктар, радыёзонд; вагранка, домна; бур, забой, уруб.
Навуковая і тэхнічная тэрміналогія выкарыстоваецца пераважна тымі, хто працуе  адпаведнай галіне навукі ці вытворчасці. Яна менш вядома іншым носьбітам мовы, таму больш выразна, чым грамадска-палітычная і грамадска-культурная, размяжоваецца са стылістычна нейтральнай лексікай. Аднак паміж асобнымі пластамі навуковай і тэхнічнай тэрміналогіі не існуе строга акрэсленай мяжы, таму  некаторых галінах навукі і тэхнікі нярэдка функцыянуюць адны і тыя ж тэрміны, напрыклад: асіміляцыя – у біялогіі, мовазнастве, гісторыі, геалогіі; дыферэнцыял – у матэматыцы, машынабудаванні; дыяфрагма – у фізіцы, гідратэхніцы, анатоміі; марфалогія – у мовазнастве, заалогіі, батаніцы і да т.п. Сустракаюцца і такія тэрміны  сучаснай беларускай мове, што шырока жываюцца ва сіх галінах навуковых веда, напрыклад: аб’ект, абстракцыя, аналіз, аналогія, аргумент, варыянт, гіпотэза, дыферэн- цыяцыя, класіфікацыя, эксперымент і інш. Падобныя тэрміны прынята называць агульнанавуковымі, таму што іх выкарыстанне не абмежавана якой-небудзь адной ці некалькімі галінамі навуковай дзейнасці.
Аснонай прыметай сло публіцыстычнай лексікі з’яляецца высокая частотнасць іх выкарыстання на старонках газет і часопіса, дзе яны набываюць адметную функцыянальна-стылістычную афарбоку.
Звычайна да публіцыстычнай лексікі адносяцца:
1) так званыя газетызмы – словы і спалучэнні сло, што характа- рызуюцца высокай частотнасцю выкарыстання на старонках газет і часопіса і спрымаюцца носьбітамі мовы як спецыфічныя для газетнай мовы, напрыклад: аглядальнік, допіс, інтэр’ю, каментарый, блакітнае паліва, зялёны канвеер, перадавікі вытворчасці, рабочая дынастыя і інш.;
2) словы і словазлучэнні, якія жываюцца не  прамым, а  пера- носным значэнні і  выніку частага выкарыстання на старонках газет і часопіса набываюць функцыянальна-стылістычную афарбоку, характэр- ную для публіцыстычнага стылю, напрыклад: вахта (ураджаю), мікра- клімат (калектыву) і інш.;
3) асобныя словы грамадска-палітычнага зместу, якія вельмі часта выкарыстоваюцца  розных жанрах публіцыстычнай літаратуры і набы- ваюць своеасаблівую афарбоку публіцыстычнасці, напрыклад: айчына, брацтва, патрыёт, генацыд, ронасць, свабода і інш.
Да афіцыйна-дзелавой(справавой)лексікі адносяцца словы і стойлівыя спалучэнні сло, тыповыя для дзелавых папер і афіцыйных дакумента. Гэта:
1) назвы асоб па іх ролі  афіцыйна-дзелавых адносінах паміж людзьмі: ісцец, сведка, спажывец, субпадпарадчык, укладчык;
2) назвы дзелавых папер і афіцыйных дакумента: акт, загад, заява, інструкцыя, іск, пастанова, пашпарт, пратакол, рэзалюцыя;
3) так званыя канцылярызмы, г.зн. словы і спалучэнні сло, якія з’яляюцца традыцыйнымі для дзелавых папер і механічна патараюцца як своеааблівыя моныя штампы, клішэ, напрыклад: вышэйадзначаны, ніжэйпадпісаны, парадак дня, пастанавілі, слухалі, справаздача.
Афіцыйна-дзелавая лексіка характарызуецца вялікай колькасцю стандартных моных адзінак і адсутнасцю сло з эмацыянальна-экспрэ- сінымі адценнямі значэння. Ёй уласціва адценне афіцыйнасці, «сухасці» і выразная арыентацыя на адпаведную сферу моных зносін.
Надзвычай складаным з’яляецца пытанне аб вылучэнні літара- турна-мастацкай лексікі. У творах сучаснай мастацкай літаратуры, разнастайнай у жанравых і тэматычных адносінах, выкарыстоваюцца сло- вы розных разрада, і вызначыць сярод іх такія, што маюць своеасаблівую літаратурна-мастацкую афарбоку, вельмі цяжка. Звычайна вылучаецца дзве групы сло:
1) кніжна-паэтычная лексіка (інакш – паэтызмы), якой уласціва сты- лістычнае адценне рачыстасці, узнёсласці або мяккасці, лірычнасці і якая жываецца пераважна  паэтычных творах, напрыклад: арала, веснавей, зараніца, ліра, муза, агняцветны, ратны, ясназоры;
2) народна-паэтычная лексіка, што жываецца, як правіла, у вусна-паэтычнай творчасці, але сустракаецца і  мове сучаснай мастацкай літаратуры, напрыклад: галованька, дзеванька, зараначка, крынічанька.
Асаблівасцю вусна-размонай лексікі з’яляецца тое, што яна абслуговае сферу вусных моных зносін, якія ажыццяляюцца  гутарковым і размона-бытавым стылях. Таму названы пласт сло характарызуецца стылістычным адценнем гутарковасці ці размонасці.
З боку лексікі гутарковы стыль характарызуецца шырокімі магчымасцямі выкарыстання любога слова беларускай мовы і не мае якіх-небудзь выразных, толькі яму ласцівых лексічных сродка. Значыць, паведамленне на адну і тую ж тэму вуснае ад пісьмовага адрозніваецца не складам лексікі, а канцэнтрацыяй, частотнасцю тых ці іншых лексічных адзінак, што і надае мове адценне гутарковасці. Гэта адценне ствараецца  выніку шырокага жывання:
1) незнамянальных сло тыпу вось, ну, значыць, ведаеш, разумееш, гэта самае, так сказаць;
2) своеасаблівых спалучэння прыметніка і прыслоя з назонікамі і дзеясловамі, у складзе якіх прыметнікі і прыслоі набываюць «гутарковае» эмацыянальнае адценне, напрыклад: здаровы камень, сімпатычны касцюм, страшэнна падабаецца і інш.
Да сло, якія маюць стылістычнае адценне гутарковасці, адносяцца:
1) назвы тыпу вячорка, газірока, электрычка, сталока;
2) асобныя субстантываваныя назвы, што з’явіліся  выніку выдзялення прыметніка з адпаведных словазлучэння, са значэннем асобы: вясковыя, гарадскія, мінскія, універсітэцкія;
3) усечаныя назвы тыпу дыплом, дэтэкты, транзістар, утвораныя ад састаных назва дыпломная работа, дэтэктыны раман (фільм), транзістарны прыёмнік шляхам усячэння прыметніка.
Да размона-бытавой лексікі адносяцца словы, якія выкарыстоваюцца  пазаслужбовых, пасядзённа-бытавых зносінах паміж людзьмі, галоным чынам у бытавой і сямейнай сферах, і характарызуюцца стылістычным адценнем размонасці. У склад гэтай лексікі ваходзяць:
1) словы, якія абазначаюць розныя прадметы быту, напрыклад: апалонік, бліны, ватока, дзежка, запечак, зацірка, скварка. Асаблівасць гэтых сло у тым, што яны не маюць эмацыянальна-экспрэсінай афарбокі і збліжаюцца са стылістычна нейтральнымі словамі;
2) словы са значэннем адмоных якасцей і паводзін чалавека: а) з эмацыянальна-экспрэсіным адценнем неадабрэння: беларучка, верціхво- стка, ветрагон, гаварыльня, галаштаннік, дзяляга; б) зневажальнасці: брында, валацуга, гультай, лайдак; в) пагардлівасці: бодзіла, брахун, душа- губ, дылда, жмінда, зануда, куркуль;
3) лаянкавыя словы з адценнем грубасці, напрыклад: асталоп, бал- ван, дурыла, ёлуп, зараза, ідыёт;
4) вульгарныя словы, якія вызначаюцца зніжанай да непрыстойнасці характарыстыкай людзей, з’я і дзеяння, напрыклад: смаркач, зяпа, пыса, апруцянець, жэрці, загнуцца, здохнуць.
Лаянкавыя і вульгарныя словы знаходзяцца на перыферыі лексічнага складу беларускай мовы, па-за межамі літаратурнай мовы, таму іх выкарыстанне сведчыць пра нізкую моную культуру. У мове мастацкай і публіцыстычнай літаратуры яны сустракаюцца толькі  дыялогах, галоным чынам пры паказе адмоных персанажа, іх паводзін і чынка.
У залежнасці ад стылістычнай афарбокі лексіка беларускай мовы падзяляецца на тры разрады: стылістычна нейтральную (лексіка з нулявой стылістычнай афарбокай), кніжную (лексіка, што надае мове стыліс- тычныя адценні строгай дакладнасці, «сухасці», узнёсласці, паэтычнасці) і вусна-размоную (лексіка, якая характарызуецца стылістычнымі адцен- нямі гутарковасці ці размонасці). 3 гэтага вынікае, што лексіка-стыліс- тычная парадыгма складаецца з трох пазіцый: кніжнага слова – стыліс- тычна нейтральнага слова – вусна-размонага слова, напрыклад: лік (кніж., уст., высок.) – твар (нейтр.) – морда (разм., груб.), пыса (вульгар., груб.), мурло (вульгар., груб.).
Лексіка-стылістычныя парадыгмы бываюць: а) понымі, калі склада- юцца з трох асноных пазіцый, напрыклад: спачыць (кніж., высок.) – памерці (нейтр.) – адубець, загнуцца, здохнуць (разм., груб.); б) няпонымі, калі складаюцца з дзвюх пазіцый (рэдка –з кніжнага і стылістычна нейтральнага ці кніжнага і вусна-размонага сло, даволі часта – са стылістычна нейтральнага і вусна-размонага сло): доблесны (кніж., высок.) – адважны, смелы (нейтр.); ланіты (кніж., паэт.) – шчокі (нейтр.); адказаць (нейтр.) – адрэзаць (разм.); есці (нейтр.) – падсілковацца, падмацовацца (разм.), жэрці (разм., груб.). Пры гэтым асобныя пазіцыі лексіка-стылістычнай парадыгмы могуць быць прадсталены адным словам або некалькімі, у адпаведнасці з чым гэтыя пазіцыі называюцца аднакампанентнымі ці шматкампанентнымі.
Лексіка-стылістычная парадыгма адлюстровае адрозненні паміж словамі па іх стылістычнай афарбоцы. Разам з тым яе кампанентам уласцівы, як правіла, розныя эмацыянальна-экспрэсіныя адценні значэння, таму што многія кніжныя і большасць вусна-размоных сло адрозніваюцца ад стылістычна нейтральных, з аднаго боку, эмацыянальна-экспрэсінымі адценнямі знёсласці, паэтычнасці, лірызму, а з другога,– пагардлівасці, зневажальнасці, грубасці, іроніі.

2.3. ПРАФЕСІЙНАЯ і ТЭРМІНАЛАГІЧНАЯ ЛЕКСІКА

Хуткасны прагрэс навукі і тэхнікі прыводзіць да знікнення новых аб’екта, паняцця, з’я, што непасрэдным чынам знаходзіць сваё адлюстраванне ва збагачэнні спецыяльнай лексікі новымі лексічнымі адзінкамі.
Да спецыяльнай лексікі адносяць наменклатуру, прафесіяналізмы і тэрміны. Сукупнасць тэрміна пэнай навукі або прафесіі называецца тэрміналогіяй, або тэрмінасістэмай. Кожная галіна навукі, тэхнікі, культуры мае сваю тэрмінасістэму. Напрыклад, існуе тэрміналогія лінгвістычная, эканамічная, медыка-біялагічная, прамыслова-гандлёвая, фізіка-матэматычная і інш. Такім чынам, для кожнай навукі існуе менавіта свой штучна створаны набор лексічных адзінак, выкарыстанне якога абмежавана той ці іншай галіной. Акрамя таго, тэрміналогіяй яшчэ называюць сукупнасць усіх тэрміна пэнай мовы.
Спецыфічныя рысы тэрміна
Наянасць дэфініцыі (азначэння), г.зн., што сутнасць тэрміна павінна быць вызначана, а не растлумачана, як значэнне звычайнага слова.
Стылістычная нейтральнасць.
Адсутнасць экспрэсіі. Нават тэрміны, якія знікаюць на аснове вобразнага пераасэнсавання паняцця, губляюць экспрэсіна-эмацыяналь- ную афарбоку: рука (ракі), падол (гары), нос (мыс), калена, гняздо (металург.) і пад.
Адназначнасць, г.зн. кожны тэрмін павінен абазначаць толькі адно паняцце. Аднак гэта патрабаванне да тэрміна не засёды вытрымліваецца, і мнагазначнасць знаходзіць пашырэнне  тэрміналогіі (напрыклад, словатварэнне – працэс утварэння новых сло і «раздзел мовазнаства, які вывучае марфемную структуру і спосабы тварэння сло», абзац – адступленне права  пачатку радка і частка тэксту паміж такімі адступ- леннямі).
5. Сістэмнасць, г.зн., што кожны тэрмін з’яляецца адзінкай пэнай тэрміналагічнай сістэмы. Па-за межамі тэрміналагічнай сістэмы адбываецца дэтэрміналагізацыя тэрміна (страта тэрмінам спецыяльнага значэння): рэакцыя як хімічны тэрмін і дзеянне, амплітуда, раман і пад. Напрыклад, адназначнасць тэрміна падкрэсліваецца менавіта праз іх прыналежнасць адпаведнай тэрміналагічнай сістэме. Паранайце: слова эліпс у мовазнастве – пропуск у маленні сло ці словазлучэння, зразумелых з кантэксту, а эліпс у матэматыцы – разамкнёная крывая, якая мае такую ласцівасць, што сума адлегласцей кожнай яе кропкі ад дзвюх дадзеных кропак застаецца пастаяннай.
У межах пэнай тэрмінасістэмы тэрміны могуць уступаць у сінанімічныя адносіны, а таксама мець лексічныя дублеты або варыянты. Узнікненне тэрміна-варыянта і тэрміна-сіноніма у беларускай мове тлумачыцца нераспрацаванасцю многіх тэрмінасістэм, абмежаванасцю жыванння беларускамоных тэрміна і стыхійнасцю моных кантакта.
У выніку можна выдзеліць некалькі груп такіх тэрміна-сіноніма:
два іншамоныя тэрміны: гавань – порт, відэатэрмінал – дысплей, кадзіраванне – шыфраванне, камкордар – відэакамера і інш.;
іншамоны і ласны тэрмін: квазістатычны працэс – ранавагавы працэс, імпульс – колькасць руху, полісемія – мнагазначнасць і інш.;
У тэрміналагічных сістэмах тэрміны могуць абазначаць супрацьлег- лыя паняцці, што дазваляе вылучыць тэрміны-антонімы. Сустракаюцца тэрміны-антонімы практычна  кожнай галіне навуковай дзейнасці і паводле спосабу тварэння падзяляюцца на лексічныя (розныя лексемы з супрацьлеглым значэннем): акты– пасі, бедная руда – багатая руда, дэ-юрэ – дэ-факта, лізіс – крызіс і інш.; словатваральныя (з антанімічнымі часткамі сло – запазычанымі ці ласнабеларускімі асновамі і прэфіксамі): баланс – дэбаланс, гіпертанія – гіпатанія, увод – вывад, гашаная вапна – нягашаная вапна і інш.
Тэрміны-амонімы часцей за се адносяцца да розных тэрміналагіч- ных сістэм (іх называюць міжнавуковымі амонімамі). Так, слова марфало- гія вядома некалькім тэрміналагічным сістэмам. Напрыклад, у мовазна- стве – гэта раздзел граматыкі, які вывучае формы слова, у анатоміі – навука аб форме і будове чалавека і жывёл, у батаніцы – навука, якая вывучае будову і форматварэнне раслін і пад..
Паводле жывання тэрміналагічная лексіка падзяляецца на агульна- жывальную, якая ваходзіць у лексіку агульналітаратурнай мовы, і вузка- спецыяльную, вядомую толькі спецыялістам пэнай галіны веда. Агуль- назразумелыя, шырокажывальныя тэрміны дамінуюць у мове спецыяліс- та «шырокага профілю», занятых у сферы спорту, музыкі, выяленчага мастацтва і пад., таму сэнс іх вядомы і неспецыялісту: электрон, атам, кісларод, жанр, арыя, аэробіка. У асяроддзі т.зв. спецыяліста «вузкага профілю» (дакладныя навукі, асобныя галіны мовазнаства, эканоміка, права і інш.) пераважаюць вузкаспецыяльныя тэрміны (эляты, семіётыка, інтэрфейс, інварыянт, субморф, валіза і інш.).
Распасюджванне навуковых і тэхнічных веда сярод людзей вядзе да таго, што некаторыя вузкаспецыяльныя тэрміны паступова становяцца агульназразумелымі і пераходзяць у агульнажывальную лексіку.
Узаемадзеянне тэрміна і агульнажывальнай лексікі адбываецца  выглядзе двух працэса: тэрміналагізацыі (напрыклад, жытнёвае поле – магнітнае поле, ільняны пояс – экватарыяльны пояс) і дэтэрміналагізацыі, калі тэрмін пачынае жывацца па-за межамі вузкай спецыяльнасці і набывае агульналітаратурны статус. Напрыклад, слова рэйтынг спачатку жывалася як спартыны тэрмін, зараз шырока выкарыстоваецца  агульнанароднай мове.
Ад агульнажывальных тэрміна трэба адрозніваць словы агульна- навуковага выкарыстання з адцягненым, абстрактным значэннем, напрык- лад, назонікі тыпу аперацыя, гіпотэза, мадэль, працэс, праблема, дослед, праграма, функцыя і інш., а таксама дзеясловы тыпу існаваць, характары- заваць, прадугледжваць, абгрунтоваць, даказваць, вызначаць, функцыяна- ваць і інш., якія выкарыстоваюцца для азначэння паняцця, сцвярджэння думкі, актывізацыі мыслення, пабуджэння да дзеяння і шырока распасю- джаны  розных галінах навукі, тэхнікі і культуры.
Значны пласт тэрміналагічнай лексікі складаюць тэрміны-інтэрна- цыяналізмы – словы або спалучэнні сло, пашыраныя  многіх няроднас- ных мовах і агульнапрынятыя  міжнароднай тэрміналогіі, якія супадаюць па сваёй знешняй форме і лексічным значэнні (Іnternet ( інтэрнэт і інш.). Шматлікія навуковыя тэрміны не з’яляюцца «чыстымі» інтэрнацыяналіз- мамі, а маюць у складзе інтэрнацыянальныя словатваральныя элементы тыпу: а-, астра-, мікра-, бія-, дэ-, лог-, ультра-, супер- і інш., напрыклад, апазіцыя, астраномія, мікраструктура, біясфера, дэмантаж, марфалогія, ультрагук, суперфасфат і інш.
Тэрміналагічная лексіка неаднародная паводле паходжання. У яе склад уваходзяць уласнабеларускія і запазычаныя з іншых мо словы. Сярод запазычання – лексемы лацінскай (адсарбент, абсцыса, арксінус, аргумент, постфікс, канцэпцыя, адыт, актава дэпазіт), грэчаскай (гіпербалоід, гіпатэнуза, апафема, гематыт, графіт, амонімы, антытэза, стыль, аналогія), англійскай (медыкамент, маркетынг, прынтар, фальклор, бестселер, тэкст, вестэрн, мюзікл, дылер, блок), нямецкай (біржа, андэзіт, кварцавы, дызель, дросель, вінт), французскай (бюджэт, дэмантаж, рэле, жанр, верлібр, мадэрнізм, каларыт), італьянскай (адажыа, валюта, гальванометр, фірма, сола, вэксаль, банк) і іншых мо.
Пры запазычванні сло-тэрміна з іншых мо адбываецца адаптацыя, частковае парпарадкаванне іх законам беларускай мовы:
а) гукі [ж], [дж], [р], [], [ч], [ш] вымаляюцца цвёрда (брызент, джоль, журы, чартар і інш.);
б) фрыкатыны гук [г] (гігіена, гіпотэза);
в) аканне (геаметрыя, фальклор);
г) дзеканне-цеканне (гандзізм, дзюбель, траверцін);
Словы іншамонага паходжання падпарадковаюцца графіцы і правілам арфаграфіі беларускай мовы (рус. фьючерс – бел. ф’ючарс, рус. география – бел. геаграфія, рус. автограф – бел. атограф, рус. биограф – бел. біёграф). Але не се іншамоныя тэрміны асвойваюцца  беларускай мове, многія з іх складаюць выключэнні з правіла напісання, напрыклад: дактыль, верлібр, рэфрэн і многія іншыя.
Пры перакладзе іншамоных сло на беларускую мову:
не адбываецца пераход е  я: перыметр, аперацыя;
э пішацца незалежна ад націску: дэтэрмінант, эксперымент;
гукі [д], [т] перад суффіксамі –ір-, -ін-, -ёр-, -еец-, -ейск-, -ік- перадаюцца літарамі дз, ц: камандзірока, валанцёр, арыенцір.
Паводле будовы тэрміны могуць быць аднаслоныя (джоль, прамая, прынтар) і шматслоныя тэрміны-словазлучэнні (дысперсія хвалі, інфра- чырвонае выпраменьванне, апрацока  акісляльным асяроддзі). Адмет- насцю сучаснай тэрміналогіі з’яляюцца трох і больш кампанентныя тэр- міны, якія абазначаюць цэласнае паняцце.
Усе тэрміны паводле свайго тварэння падзяляюцца на некалькі груп у залежнасці ад спосаба утварэння, да якіх адносяць лексіка-семантычны, сінтаксічны, суфіксальны, прэфіксальны, прэфіксальна-суфіксальны, асно- ва- і словаскладанне, складана-суфіксальны і абрэвіятурны.

Спосабы тварэння тэрміна

1. Лексіка-семантычны спосаб звязаны з т.зв. тэрміналагізацыяй агульналітаратурных сло, якія шляхам пераасэнсавання набываюць новае тэрміналагічнае значэнне. Гэты спосаб даволі прадуктыны пры станаленні беларускай тэрміналагічнай лексікі: ячмень (бат.) і ячмень (медыц.), калена (с.-г.) і калена (металург.), барабан, валік, вочка (металург.), парасонік просты (бат.).
2. Сінтаксічны спосаб – спосаб утварэння тэрміна шляхам рознага тыпу спалучэння, самы прадуктыны амаль ва сіх галінах навукі і тэхнікі. Найбольшая колькасць тэрміна утворана па мадэлях: прыметнік+назонік, назонік+назонік і назонік+прыметнік+назонік, хоць у беларускай мове пашыраны і больш кампанентныя словазлучэнні: патэнцыяльная энергія, дысперсія хвалі, рэгрэсіная асіміляцыя, вільготнасць паветра, генератар пераменнага току, накапляльнік паласы на выхадзе з агрэгата і пад.
3. Суфіксальны (у тым ліку нульсуфіксальны) з’яляецца вельмі пашыраным спосабам утварэння тэрміна:
ад уласных імёна і назва з дапамогай суфікса -ізм-(-ызм-), -эізм-,-янств-(-іянств-), -ій (-ый), -іт-, -еск- (-ск-), -ств-, -ав-(Гандзі ( гандзізм, Канфуцый ( канфуцыянства, Хрыстос ( хрысціянства, Эйнштэйн ( эйнштэйній, Калумбія ( калумбіт, Брайль ( брайлескі шрыфт, Талстой ( талстоства, Дыяфант ( дыяфантавы раненні);
пры дапамозе прадуктыных для беларускай тэрміналогіі суфікса -нн-, -енн-, -энн-, -онн- для абазначэння працэса (даследаванне, акругленне, вылічэнне і інш.), суфікса -к- для абазначэння прадметнасці (насадка, наметка, наладка), суфікса -нік- (апыляльнік, карыстальнік);
пры дапамозе нулявога суфікса для тварэння аддзеяслоных назоніка (накіп, абмер, зрэз, напуск);
пры дапамозе інтэрнацыянальных суфікса -ізм-, -ізафікацы-(я), -фікацы-(я), -іст-, -аж-, -ацы-(я) і інш. (гістарызм, газіфікацыя, праграміст, мантаж, хімізацыя).
4. Прэфіксальны спосаб (прыставачны спосаб):
пры дапамозе інтэрнацыянальных прэфікса: ультра-, экстра-, супер-, інтэр-, анты- і інш. (ультрагук, экстраардынарны, інтэрпаляцыя, суперфасфат, антыцелы);
пры дапамозе ласнабеларускіх прэфікса без-, проці-, звыш-, не-, у-, ва-, за-, ад-, якія часта служаць і для тварэння тэрміна-антоніма (звышпрыбытак, процідзеянне, уваходны бок ( выходны бок).
5. Прэфіксальна-суфіксальны спосаб характэрны адначасовым далучэннем да асновы прыстакі і суфікса (міжрэчча, зазямленне, накален- нік).
6. Аснова- і словаскладанне – таксама пашыраны спосаб папанен- ня тэрміналагічнай лексікі:
пры дапамозе грэка-лацінскіх і інтэрнацыянальных элемента: -граф, -графія, -лог, -логія, макра-, мікра-, -фон,- бія-, аэра-, астра-, -мер, -трон, ата-, -фон, -стат, электра-, авія-, метр-, відэа- і інш. (хранометр, храналогія, гідрастат, гекельфон, авіялайнер, атограф, відэазапіс);
пры дапамозе ласнабеларускіх асно (землетваральнік, корма- здабыча, вільгацеізаляцыя, архівасховішча).
7. Складана-суфіксальны – асноваскладанне з адначасовым далу- чэннем суфікса: шматразовы, аднатыпны, вадакачка, фарбацёрка і інш.
8. Абрэвіятурны спосаб – утварэнне складанаскарочаных сло шляхам складання назва першых літар або гука некалькіх сло, цэлага слова і назва першых літар або гука некалькіх сло, спалучэннем частак сло або цэлага слова і часткі, цэлага слова і назва першых літар астатніх сло, а таксама некаторых іншых спалучэння: ТЭІ (тэхніка-эканамічная інфармацыя, бэр – біялагічны эквівалент рэнтгена, перфакарты, міні-ЭВМ, персанальная ЭВМ і інш.
Неласцівыя для беларускай мовы суфіксы -ірава-(-ырава-) у іншамоных дзеясловах ужываюцца, калі:
а) без гэтага суфікса знікае аманімія дзеяслова з суфіксамі -ава-(-ява-): суміраваць – сумаваць;
б) дзеясло без суфікса -ір-(-ыр-) губляе сваю семантычную акрэсленасць: лакіраваць; в) дзеясло мае вузка тэрміналагічнае значэнне: юсціраваць
У беларускай тэрмінасістэме тварэнні з суфіксамі -цель- не маюць пашырэння, ім адпавядаюць лексемы з суфіксамі -нік-, -льнік-: показатель – паказнік, а не паказацель, преобразователь – ператваральнік, а не ператварацель.
У некаторых прыметніках замест запазычаных -аль(н)-, -яль(н)-, -іль(н)- выкарыстоваецца суфікс -н-: функциональный – функцыйны, полиноминальный – паліномны. Пераважна выкарыстоваюцца суфіксы -ав- (-ов-, -ев-) (паранальна з суфіксам -н-): выборочный – выбаркавы (выбарачны); блочный – блокавы (блочны) .
Шырокажывальныя суфіксы дзеепрыметніка -уш-, -ющ-, -ем-, -им- пры перакладзе з рускай мовы на беларускую часцей перадаюцца: суфіксам -льн-, калі тэрмін-словазлучэнне абазначае пэную якасць (возрастающая функция – нарастальная функцыя; интегрируемая функция – інтэгравальная функцыя); суфіксам -ан-, калі названы аб’ект знаходзіцца  працэсе аперацыі (аннулируемый – ануляваны); суфіксам -он-, калі тэрмін абазначае функцыю наймення (интегрирующий множитель – інтэгроны множнік, нормирующй множитель – нармоны множнік).
У сувязі з неканчатковай распрацаванасцю гэтага пытання  беларус- кай тэрміналогіі адначасова можна сустрэць побач з беларускімі тэрмінамі словатваральныя калькі з рускай мовы: интегрируемый – інтэгруемы, интегрирующий – інтэгруючы (інтэгравальны), нормирующий – нармуючы (нармавальны).
Сярод тэрміна розных галін навукі і тэхнікі часта сустракаюцца наступныя варыянты: фанетычныя (лагарытм – лагарыфм, жэнератрыса – генератрыса), сінанімічныя (ЭВМ – электронная вылічальная машына) і словатваральныя, якія з’яляюцца ласнабеларускімі тэрмінамі і калькамі з рускай мовы (дзеліва – дзялімае, астача – астатак, блокавы – блочны, функцыйны ( функцыянальны).

2.4. Лексікаграфія

Лексікаграфія вывучае тэорыю і практыку складання слоніка.

Класіфікацыя слоніка




Энцыклапедычныя слонікі тлумачаць не словы, а паняцці, абазнача- ныя гэтымі словамі; яны  сціслай форме апісваюць сусвет, даюць навуко- выя веды пра з’явы, падзеі, прадметы, звесткі пра гістарычных асоб, вядо- мых дзеяча навукі і культуры і інш:
а) універсальныя слонікі прадсталяюць сістэму па сіх галінах веда. Самы вялікі – «Беларуская Энцыклапедыя»  18 тамах;
б) галіновыя – па адной якой-небудзь галіне веда: «Энцыклапедыя прыроды Беларусі»  5 тамах (1983-1986 гг.), «Этнаграфія Беларусі» (1980, 1989 гг.);
в) біяграфічныя прысвечаны апісанню звестак з жыцця і дзейнасці вядомых асоб: «Янка Купала: Энцыклапедычны даведнік» (1986 г.), «Францыск Скарына і яго час» (1988 г.).
Лінгвістычныя слонікі апісваюць словы (іх значэнне, ужыванне, паходжанне, марфемную будову, вымаленне, напісанне і г.д.):
а) тлумачальныя (нарматыныя слонікі мовы пісьменніка, дыялектныя, гістарычныя) абавязкова даюць сэнсавую характарыстыку сло: «Тлумачальны слонік беларускай літаратурнай мовы» (1996 г.), «Слонік мовы Янкі Купалы» і г.д. Сюды трэба аднесці і «Слонік іншамоных сло» А.М. Булыкі (1999 г.) у 2 тамах;
б) этымалагічныя раскрываюць паходжанне сло. З 1978 г. ідзе выданне такога слоніка;
в) арфаграфічныя даюць правільнае, замацаванае нормамі арфаграфіі напісанне сло і іх форма: «Арфаграфічны слонік беларускай мовы (новыя правілы беларускага правапісу)» І.Л.Капылова, Т.М.Маркулінай (2010 г.); «Арфаграфічны слонік для сярэдняй школы» М.П. Лобана, М.Р. Судніка (1990 г.); «Слонік беларускай мовы. Арфаграфія. Арфаэпія. Акцэнтуацыя. Словазмяненне» пад рэд. М.Б. Бірылы (1987 г.) і інш.;
г) фразеалагічныя растлумачваюць значэнні стойлівых словазлучэн- ня, ілюструюць іх прыкладамі, даюць стылістычную характарыстыку, звесткі пра паходжанне: «Фразеалагічны слонік беларускай мовы»  2-х тамах І.Я. Лепешава (1993 г.), «Слонік беларускай народнай фразеалогіі» Е.С. Мяцельскай, Я.М. Камароскага (1972 г.), «Этымалагічны слонік фразеалагізма» І.Я. Лепешава (1981 г., 1993 г.);
Ёсць і двухмоныя фразеалагічныя слонікі: «Малы руска-беларускі слонік прыказак, прымавак і фразем» 3. Санько (1991 г.).
д) марфемныя слонікі даюць падзел сло на марфемы: «Марфемны слонік беларускай мовы» А.М. Бардовіча, Л.М. Шакуна (1989 г.);
е) слонік сіноніма прадсталяе сінанімічную лексіку: М.К. Клышка «Слонік сіноніма і блізказначных сло» (1993 г.);
ж) слонік эпітэта сістэматызуе і апісвае вобразныя азначэнні: Н.В. Гарош «Слонік эпітэта беларускай мовы» (1998 г.);
з) «Слонік пароніма беларускай мовы» С.М. Грабчыкава (1994 г.) дае тлумачэнне прыкладна 3300 сло, блізкіх па гучанні, але розных павод- ле значэння.

ЛІТАРАТУРА

Азарка В.У., Васілеская А.С., Круталевіч М.М. Беларуская мова: спецыяльная лексіка. - Мн.:БДПУ, 2004 - 207 с.
Антанюк Л.А. Беларуская навуковая тэрміналогія: Фарміраванне, структура, упарадкаванне, канструяванне, функцыяніраванне. - Мн.: Наву- ка і тэхніка, 1987. - 240 с.
Беларуская мова: У 2 ч.: Ч 1: Падруч. для навучэнца педвучы- лішча і каледжа / Я.М. Адамовіч, Л.А. Акаловіч, С.К. Берднік і інш.: Пад агульн. рэд. Л.М. Грыгор’евай. - 3-е выд., перапрац. і дап. - Мн.: Выш. шк., 1998 - 330 с.
Булыка А.М. Моная сітуацыя  БССР. Беларуская лінгвістыка, выпуск № 36, - Мн., 1989-С. 3-10.
Булыка А.М. Слонік іншамоных сло. - Мн.: Народная асвета, 1993. - 398 с.
Булыка А.М. Слонік іншамоных сло: У 2 т. Т. 1: А-Л - Мн.: БелЭН, 1999. - 736 с.
Булыка А.М. Слонік іншамоных сло: У 2 т. Т. 2: М-Я - Мн.: БелЭН, 1999. - 736 с.
ГОСТ 16487083. Делопроизводство и архивное дело. Термины и определения. М. 1987.
Давыдова Э.Н. Делопроизводство: Учебно-практическое руковод- ство / Э.Н. Давыдова, А.Е. Рыбаков. - 6-е изд., стереотип. - Мн., ТетраСистемс, 2002, - 288 с.
Доклады Белорусского государственного университета информа- тики и радиоэлектроники: Электроника, материалы, технологии, инфор- матика, экономика и управление. - Мн., 2005. - № 4, - 100 с.
Карус А.А. Дакумент па-беларуску. Справаводства. Бухгалтэрыя. Рыначная эканоміка. - Мн.: Беларусь, 1994. - 160 с.

3. Матэрыялы для выкарыстання  працэсе навучання

3.1. Матэрыялы да семінара-практыкума «Дыферэнцыяцыя лексікі беларускай мовы. Характарыстыка лексіка-семантычных груп»

Пытанні для самакантролю і падрыхтокі да заліку:

1. Чым адрозніваюцца граматычнае і лексічнае значэнне слова?
2. Назавіце тыпы лексічных значэння.
3. Як фарміруюцца паняцці? Ці могуць лексічныя значэнні супадаць з паняццямі? Не супадаць з імі?
4. Якія значэнні зніклі раней – канкрэтныя ці абстрактныя? Чаму?
5. Якія значэнні звязаны з лагічным адлюстраваннем рэчаіснасці, з эмацыянальна-эстэтычным?
6. Чаму аднаму і таму ж значэнню слова людзі даюць розныя тлумачэнні?
7. Дзе фіксуюцца лексічныя значэнні сло?
8. Ці се словы могуць развіваць пераносныя значэнні? Ад чаго гэта залежыць?
9. Ці могуць метафарычныя значэнні з часам губляць сваю вобразнасць? Прывядзіце прыклады.
10. Якія пераносныя значэнні выступаюць як тропы?
11. Якія амонімы з’яляюцца прадметам вывучэння лексікалогіі?
12. Як размяжоваюцца  тлумачальных слоніках амонімы і мнагазначныя словы?
13. Якія тыпы амоніма існуюць у мове?
14. Чым адрозніваюцца паронімы і лексічныя амонімы?
15. Якімі фактарамі падтрымліваецца існаванне пароніма у мове?
16. Як сінанімія звязана з мнагазначнасцю?
17. Ці могуць быць сінонімамі словы розных часцін мовы?
18. У чым вартасць сіноніма для гаворачай асобы? для мастака слова?
19. Чым растлумачыць наянасць некалькіх антоніма да аднаго слова?
20. Чаму больш за сё антоніма у якасных прыметніка і адпаведных прыслоя?


Заданні для самакантролю і індывідуальнай працы
пад кантролем выкладчыка

1. Запішыце сказы, у якіх бы слова зямля мела наступныя значэнні: 1) суша; 2) мацярык; 3) планета; 4) краіна; 5) радзіма; 6) грунт; 7) глеба; 8) поле (ніва); 9) месца жыцця і дзейнасці.
2. Выпішыце словазлучэнні, у якіх прыметнікі жыты  пераносным значэнні. Да прыметніка падбярыце сінонімы.
Мяккі хлеб, мяккі голас, мяккі знак, мяккі характар; чыстая падлога, чыстае сэрца, чыстае сумленне, чыстая выпадковасць; яркае святло, яркія фарбы, яркі талент; цвёрдая воля, цвёрдыя веды, цвёрды позірк, цвёрдая глеба, цвёрды зычны, цвёрдае дрэва; белы пух, белая армія, белы свет; востры нож, востры зрок, востры пах, востры аловак, вострае слова, востры боль, востры смак;глыбокія канавы, глыбокія веды; вочы след, вочы апетыт; ружовыя кветкі, ружовыя мары; светлыя фарбы, светлыя надзеі, светлая будучыня; жалезны станок, жалезны характар, жалезныя нервы.
3. Спішыце сказы і вызначце тыпы амоніма.
1) Ой, вы дзеці, мае дзеці, дзе ж мне шчасце сваё дзеці (Куп.). 2) Якія  вас на тварах міны, які агонь душы пячэ, калі здымаеце вы міны, што чора ставілі яшчэ? (П.М.). 3) Кавалі зброю кавалі, каб іх каралі каралі (В). 4) І гэты край, дзе нарадзіся, рос, дзе днее, вечарэе і світае, усё ад зор далёкіх і да рос – твая Радзіма, родная, святая (Р.Б.). 5) Стары казак веда многа казак. 6) Такая варта пахвалы не варта. 7) Белае пакрывала снегу пакрывала і палі, і лясы, і лугі. 8) Як брыльянты, гінуць росы на зялёнай сенажаці: сонца косы, нашы косы не даюць падня ім знаці (Куп.).
4. Запішыце сказы, дзе наступныя словы з’яляліся б мнага- значнымі і амонімамі.
Справа, лячу, бор, пропуск, гардэроб.
5. Запішыце  адпаведным парадку сінонімы, якія выражаюць: а) высокія маральныя якасці чалавека; б) яго працавітасць; в) разу- мовыя здольнасці; г) фізічныя якасці; д) знешнасць; е) адмоныя ры- сы характару.
Абыякавы, адароны, адважны, адчайны, актыны, акуратны, асцярожны, бескарыслівы, бесклапотны, безразважны, бессардэчны, бесталковы, бестурботны, бесчалавечны, бяздарны, бяздумны, бяздзейны, бязлітасны, бясстрашны, валявы, ветлівы, выдатны, высокі, высакародны, ганарысты, геніяльны, гнены, горды, грубы, гультаяваты, далікатны, дапытлівы, дасціпны, дзелавы, дзівосны, добры, дрэнны, дурны, дысцып- лінаваны, жорсткі, жудасны, запальчывы, звар’яцелы, здольны, злапа- мятны, злосны, ілжывы, каварны, кемлівы, клапатлівы, ласкавы, лёгка- думны, лянівы, марудны, моцны, мудры, мужны, мэтанакіраваны, надзвы- чайны, напорысты, разумны, несправядлівы, нястомны, павольны, пасіны, помслівы, працавіты, працалюбівы, прадзівы, прадпрымальны, прывабны, прыгожы, прынцыповы, прыстойны, разважлівы, разумны, растаропны, рашучы, рослы.
6. Прачытайце прыказкі. Назавіце антонімы і вызначце іх сінта- ксічную ролю  сказе.
1) Чорнае белым не стане. 2) Дрэнны пачатак не к добраму канцу. 3) Конны пешаму не таварыш. 4) Лёгка раскідаць, ды цяжка збіраць. 5) Радзіма – матка, чужына – мачаха. 6) Згодаю двор збудуеш, а нязгодаю – гатовае разбурыш. 7) Работы многа, а толку мала. 8) Хто чужога не шануе, той свайго не мае. 9) Лёгка пасварыцца, цяжка памірыцца. 10) Добрае чуваць далёка, а дрэннае яшчэ далей. 11) Блізка відаць, ды далёка дыбаць. 12) Плётку  вуха пусці, а  другое выпусці. 13) Любіш узяць – любі і аддаць. 14) «Учора» не дагоніш, ад «затра» не цячэш.
7. Прачытайце пары сло. Адкажыце, як яны называюцца, і пе- ракладзіце іх на рускую мову.
Абагуліць – абагульніць, балотны – балоцісты, буксаваць – буксіраваць, ганаровы – ганарысты, гарысты – горны, квадрат – квадрант, лабіяльны – лабіялізаваны, пісьмовы – пісьменны, рэальны – рэалістычны, чалавечы – чалавечны, эфектны – эфектыны, давераны – даверлівы, дра- пежны – драпежніцкі, чулы – чуллівы, камандзіраваны – камандзіровачны, дыпламат – дыпламант, дыялект – дыялектызм, ліставы – лісцёвы, факт – фактар, экстэрн – экстэрнат, асабісты – асаблівы, адрасат – адрасант, запа- ведны – запаветны.
8. Вызначце, якія з пароніма з’яляюцца адушалёнымі назо- нікамі.
Жняярка – жнейка, дэкаданс – дэкадэнт, сітака – сітніца, купаль- шчык – купальнік, яшчар – яшчур, ачарня – ачарка, пражэктар – пражэк- цёр, сляпак – сляпень, прэцэдэнт – прэтэндэнт, фабрыкат – фабрыкант, дактарат – дактарант.
9. Знайдзіце  сказах моныя хібы і выпраце памылкі.
1. У гады вайны змагаліся се савецкія людзі: старыя, юная моладзь і дзеці. 2. У Васіля былі няроныя вочы. 3. Насовалася свята. 4. Апейка – выхадзец з народнай гушчы. 5. Агратэхніка іграе вялікае значэнне  сельскай гаспадарцы. 6. У трылогіі «На ростанях» Якуб Колас паказа вобраз Лабановіча, які пасля заканчэння настаніцкай семінарыі прыеха працаваць у палескую вёску.
10. Перакладзіце на беларускую мову выказванні пра слова. Якое значэнне надаецца слову? Ваша разуменне кожнага з выказван- ня?
I.Слово может стать живой водой, но может и обернуться сухим палым листом, пустой гремучей жестянкой, а то и ужалить гадюкой. И слово может стать чудом. Но ни впопыхах, ни холодными руками чуда не сотворишь и Синюю птицу не ухватишь (Н. Галь).
II.Слово – дело великое. Великое потому, что словом можно соединить людей, словом можно и разъединить их, словом можно служить вражде и ненависти. Берегись от такого слова, которое разъединяет людей (Л.Толстой).
III.Слово – одно из величайших орудий человека. Бессильное само по себе, оно становится могучим и неотразимым, сказанное умело, искренне и вовремя. Оно способно увлекать за собой самого говорящего и ослеплять его и окружающих своим блеском (А. Кони).
11. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую. Выдзеліце тэрміны і паранайце іх з адпаведнымі  рускай. Вашы вывады і назі- ранні над вымаленнем і правапісам.
Светомузыка – новый экспериментальный вид художественной деятельности, основанный на синтезе музыки и света. Писатели-фантасты до сих пор включают светомузыку в ряд неизменных атрибутов будущего. Но мы уже сегодня можем видеть воочию чудо явления искусства светящихся звуков, которое имеет свою интересную историю. Пионером светомузыки заслуженно признан великий русский композитор А.Н. Скрябин. В 1910 он написал симфоническую поэму «Прометей», в которой впервые в мировой музыкальной практике ввел световую партию с постоянно меняющимися пластическими образами, сочетаемыми с музыкой в разнообразных отношениях, включая и противопоставления звука и света (контрапункт). Этот прием синтеза был назван «слухозрительной полифонией», и современная практика подтверждает жизнеспособность скрябинских идей. Только такой подход позволяет перейти от промежуточного жанра «световых сопровождений» к оригинальным светомузыкальным произведениям, где и звуковая и световая партии создаются совместно, для воплощения единого и целостного художественного образа.
Следует указать, что «прометеевский» замысел Скрябина отнюдь не был изолированным явлением в художественной культуре. Рождение светомузыки подготавливалось всем предыдущим развитием музыки изобразительного искусства. Выдающиеся композиторы издавна пытались воплощать в музыке, казалось бы, недоступные для нее образы видимого мира. Подлинной «музыкальной живописью» являются многие произведе- ния Р. Вагнера, Н.А.Римского-Корсакова, К.Дебюсси, А.К.Лядова... (Энциклопедический словарь юного музыканта).
12. Напішыце сачыненне-мініяцюру «Непаразуменне», у якім ад- люструйце магчымую сітуацыю, калі размаляюць людзі, карыста- ючыся міжмонымі амонімамі, якія  роднасных мовах абазначаюць іншыя паняцці, часам супрацьлеглыя.
13. Як вы разумееце фразеалагізмы-характарыстыкі чалавека. Выкарыстоваючы некаторыя з іх, напішыце мініяцюру-разважанне «Шануй свой гонар».
Ні два ні патара; вярзе грушы на вярбе; прыходзіць у свіныя галасы; кро з малаком; мерае на свой капыл; дае волю рукам; з мухамі  носе; іграе першую скрыпку; у яго сем пятніц на тыдні; ведае як пяць пальца; гаворыць пятае праз дзясятае; адчувае сябе на сёмым небе; нос павесі; лынды б’е; лясы точыць; зорка першай велічыні; пуп зямлі; ні рыба ні мяса; пыльным мяшком стукнуты; з’е сабаку; майстар на се рукі; ходзіць кругам ды навокала; ведае се хады і выхады; ходзіць на галаве; ходзіць на задніх лапах; не дае ходу; багаты душою; прэ на ражон; лістам сцелецца; ловіць варон; кату па пяту; сем пядзя лоб; касы сажань плечы; хварэе на панскую хваробу; за розум узяся; ні богу свечка ні чорту качарга; не лыкам шыты; не з таго месца рукі растуць; белая варона; божы конь; ні  салдаты ні  матросы, а падмазваць колёсы; пусці ( павалюся, падымі ( устану; як дзве кроплі вады; плячысты на жывот; у гарачай вадзе купаны; хоць вады напіся; вады не замуціць; птушка высокага палёту; салаём разліваецца; сабакам сена косіць; са скуры вылузваецца; б’е  хамут; аж у роце чорна; мухі не пакрыдзіць; залатая галава; кісне ад смеху; на хвасце становіцца; у рожкі бярэцца; ні  зуб нагой; без цара  галаве; хоць кол на галаве чашы; ветрам падшыты; дзевяноста дзевяць на фронце, адзін на рамонце; тупы як валёнак; нячысты на руку; у сабакі вачэй пазычышы.

3.2. «Лексіка паводле паходжання і сферы жывання»

Пытанні для самакантролю і падрыхтокі да заліку:
1. Чаму для вызначэння слова як усходнеславянскага трэба лічваць не толькі прыметы гукавой агульнасці яго  беларускай, рускай і краін- скай мовах, але і значэнне?
2. Якія мовы трэба парановаць, каб высветліць, да якога пласта спрадвечнай беларускай лексікі належыць тое або іншае слова?
3. Да якога слоніка трэба звярнуцца, каб вызначыць кваліфікацыю слова як агульнаславянскага або ласнабеларускага?
4. Чым адрозніваюцца паняцці спрадвечна беларуская і ласнабе- ларуская лексіка?
5. Як растлумачыць, што  розныя перыяды развіцця мовы працэнт запазычаных сло розны?
6. З якіх мо магчыма прамое запазычванне  беларускую мову, з якіх – непрамое?
7. У чым заключаецца працэс засваення запазычанай лексікі?
8. Ці можа дыялектызм стаць агульнажывальным словам?
9. Што ваходзіць у паняцце «спецыяльная лексіка»?
10. Чаму жарганізмы не могуць панаякасна дзельнічаць у моных зносінах?
11. Якія групы лексікі абмежаванага жывання могуць стаць выяленчым сродкам у мастацкіх творах?

Заданні для самакантролю і індывідуальнай працы
пад кантролем выкладчыка

1. Заслухованне і рэцэнзіраванне рэферата «Іван Іванавіч Насо- віч – выдатны лексікограф і фалькларыст».
2. Падбярыце да беларускіх сло і выраза іншамоныя адпавед- нікі.
1. Каштоны празрысты камень незвычайнай цвёрдасці. 2. Непрымірымыя супярэчнасці. 3. Бадзёры, жыццярадасны настрой. 4. Апісанне свайго жыцця. 5. Навука аб жывой прыродзе. 6. Скульптура чалавека да пояса. 7. Прыстасаванне для праветрывання памяшкання. 8. Дрыжанне. 9. Кіруючая роля, першынство. 10. Чулы, чалавечны, культурны. 11. Вымаленне. 12. Указанне. 13. Спрэчкі. 14. Навука аб жывёлах. 15. Ломаная лінія. 16. Увоз у краіну замежных тавара. 17. Гутарка журналіста з якой-небудзь асобай, прызначаная для друку. 18. Дасведчанасць у чым-небудзь. 19. Пахвала. 20. Мужчынскі шалік. 21. Пункт найвышэйшага напружання, пад’ёму, развіцця чаго-небудзь. 22. Усе словы, якія ваходзяць у склад якой-небудзь мовы.
Словы для даведак: Лексіка, лексікалогія, вентылятар, дэбаты, інтэрв’ю, кульмінацыя, экспарт, дырэктыва, гуманны, пастанова, абеліск, аптымізм, батаніка, біяграфія, біялогія, атабіяграфія, бюст, кампетэнцыя, кашнэ, зігзаг, гегемонія, брыльянт, дыкцыя, камплімент, алмаз, імпарт, заалогія, антаганізм, вібрацыя.
3. Выпішыце са сказа экзатычную лексіку, растлумачце значэнне запазычаных сло.
1. Я раптам пачу перастук кастаньет і звон задуменны гітары (Панч.). 2. Яна пра вікінга расказвае  песнях, як сняго разгон; фіёрды з данішнімі назвамі прыводзіць у дзіцячы сон (Я.С.). 3. Гаркавы дымок саксаула. Баран смерць прыня з-за гасцей. І смыленню цягне з аула, і прысмерк, як пло, загусце (Р.Б.). 4. Расплятае вецер косы, свішча тонкая камча, цяжка дыхае раскосы аргамак каля пляча (Грах.). 5. І на далінах, на схілах бачу паміж каласамі скачкі джыгіта тваіх, бурныя скокі хесура (Бр.). 6. Засланяючы даль краявіду, узняліся гару тэрыконы, шмат вышэйшыя за піраміды, збудаваныя пры фараонах (Ар.). 7. Куба – мачэта, якім мазолістыя рукі ссякаюць у сафру цукровы траснік, да сонца праз цемру шляхі пракладаюць (М.Т.). 8. Муэдзін кабету прывітае, сам сабе прамовіць муэдзін: «Паранджу, напэна, апранае, каб хаваць маршчыны ад мужчын» (Вял.).
4. Падумайце, як можна перадаць значэнні прыведзеных сло сродкамі рускай мовы. Чаму немагчымы аднаслоныя эквіваленты.
Пакоша, сёлета, аберуч, каліва, крупнік, брукаванка, складанчык, гарохавінне, выцінанка, краты, покут, падсусед, нішчымніца, прысак, скурат, дратаванка, рум, замчышча, дубэльты, камяніца, цапільна, пярун.
5. Знайдзіце і выпішыце словы, якія не маюць аднаслоных экві- валента у рускай мове. Падбярыце да іх адпаведныя апісальныя вы- разы.
Знерухомець, паквапіцца, баравіна, праставаць, паслугач, вандроны, здрадзіць, імклівы, бяздогледны, святкаваць, маладзік, стракаты, каліва, медзведзяваты, мроіва, пэндзаль, гартоны, захмарыцца, абвясціць, кволіцца, кубел, прыкры, уражанне, абыякавы, гасцяванне, прычыніцца, выхваляцца, ветах, завея, рэчышча, гай, лузан.
6. Растлумачце значэнні наступных беларускіх сло.
Сёмуха, каляды, багач, вяселле, уваходзіны, вялікдзень, узвіжанне, раданіца, купалле, дзяды, хатуры, адведкі, дажынкі, дакоскі, цяпельца, дзік, ляшчына, палумісак, краскі, гасцяванне, ільнянішча, прысак, глюга, куфель, пералетак, жыгучка, буслянка.
7. Вызначце, з якой мовы запазычаны словы.
Адажыа, акорд, алегра, альт, апасіяната, арыя, баркарола, бас, віртуоз, дуэт, інтэрмеца, кантата, капэла, капрычыа, квартэт, квінтэт, клавікорды, кампазітар, кансерваторыя.
Амплуа, будуар, буржуа, вуаль, гуаш, дэбаты, дэманстрацыя, дэпартамент, дэпеша, дэпо, жэле, капюшон, кашнэ, купэ, тратуар, туалет, турнэ, файе, фасон, філе.
Амартызацыя, арышт, варта, гантэль, дамкрат, каштаваць, кошт, кухня, ліхтар, мундштук, муфта, пакгаз, феерверк, фехтаваць, флюгер, флюс, фрыкадэлі, цэйтнот, цэнтрыфуга, шайба, шлагбаум, штанга, штурм, шруба, шына, шыфер.
Атаман, шацёр, кабан, гарбуз, чучала, карандаш, шалаш, аркан, барыш, кайданы, катарга, атава, барсук, арда, шашлык, буланы, халва, кінжал, баран, кабаса, бурка, башлык, шапка, курган.
Байкот, баксёр, бізнес, блакада, блюмінг, бокс, бульдозер, бункер, вагон, валейбол, ватэрпола, гумар, інтэрв’ю, накат, накдан, памфлет, танк, трамвай, трап, трэнер, тэлетайп, тэніс, фальклор, факстрот, фільм, фініш, хакей, шампунь, шлюпка, шхуна.
8. Да запазычаных сло падбярыце беларускія адпаведнікі.
Баталія, антыкварны, гігант, інцыдэнт, карэктны, манера, вакантны, карпарацыя, ландшафт, сімптом, канфідэнцыяльны, кампазіцыя, манумент, паза, прыярытэт, пацыфіст, сэрвіс, сінхронны, супермен, сурагат, трама, аратар, вібрыраваць, фіяска, гуманны, традыцыя, фіксаваць, контур, шэраг, манускрыпт, рэктар, біяграфія.
9. Спішыце словы. Скажыце, людзі якой прафесіі часцей за сё імі карыстаюцца. Са словамі-тэрмінамі па сваёй спецыяльнасці скла- дзіце сказы.
Абзац, азот, адказчык, акустыка, балада, баланс, бюджэт, вадарод, вестыбюль, выказнік, гіпатэнуза, гол, док, дэкарацыя, дэсант, ёд, ёт, жабры, жэмчуг, заянік, зодчы, ізумруд, ікс, іск, карэктура, карабін, кісларод, лакатар, мазурка, мензурка, наркоз, опера, оптыка, пастанова, прыстань, пратакол, піке, раман, скальпель, суфікс, табун, тарпеда, указ, фабула, фасад, флюс, харэй, цымбалы, электрон, юнга, якар.
10. Да прыведзеных сло запішыце беларускія адпаведнікі. Растлумачце спецыфічны характар матывацыі гэтых назва у бела- рускай і рускай мовах.
Сугроб, пример, прилагательное, гребля, оценка, подросток, чаща, полотенце, горючее, поезд, пресмыкающееся, желудок, открытка, учебник, покрывало, повестка, голубика, обложка, кольцо, дублёнка, горбушка, орудие, колыбельная, главарь, спичка, кожура, ищейка (о собаке), повозка, огниво, ставня, кровельщик, приправы.
11. Зрабіце лексічны аналіз падкрэсленых сло.
Народ паважаеш, адкрыта жывеш –
прыходзіць натхненне ад шчодрага сэрца.
З маленькіх пачуцця не зродзіцца верш,
Як з пустога вядзерца вада не нальецца (Л. Геніюш).
12. Растлумачце значэнні фразеалагізма, з сямю стойлівымі спалучэннямі сло складзіце сказы.
Сталыпінскі гальштук, кітайская грамата, малако ад шалёнай карокі, гарматнае мяса, адвод вачэй, выкручванне рук, замятанне слядо, звядзенне рахунка, пацеха з пустога меха, царскія слёзы, данайскія дарункі, геркулесавы слупы, блуканне па пакутах, ціхая завадзь, нябесная канцылярыя, вузкае месца, даваць трасцу з хваробай, куку  руку, лахі пад пахі, ні свата ні брата, серада з-пад пятніцы, костка  горле, скула  баку, і цар і бог і воінскі начальнік, ціш і гладзь, не іголка  сене, чым бог пасла, шуры-муры, тары-бары.
13. Перакладзіце словазлучэнні на беларускую мову.
Был самоучкой, росла умницей, сидеть на ольхе, подойти к дочке, к местному самоучке, беседовать о нашей старосте группы, бежать с Костей за Алёшей и Машей, быть благодарным судьбе, идти со своим коллегой, казался тихоней, увидеться с деревенским тамадой и запевалой, встречаться со свидетельницей Олей Ючко, назначить свидание свидетелю Александру Климченко, отдаться науке, не давать покоя Петру-лежебоке, быть большим обжорой, оказать помощь бедному калеке, помочь круглому сироте, сидеть на площадке с дедушкой Кузьмой.

3.3. «Лексіка актынага і пасінага жывання»

Пытанні для абмеркавання і падрыхрокі да заліку:
1. Якія разрады сло уваходзяць у склад пасінага слоніка мовы?
2. Якія разрады сло выдзяляюцца сярод устарэлай лексікі  залеж- насці ад прычыны іх аднясення да гэтага пласта?
3. У чым сутнасць адрознення архаізма і гістарызма?
4. Ці могуць значэнні мнагазначнага слова папаняць разрад архаіз- ма? Як называюцца такія архаізмы?
5. Чым адрозніваюцца неалагізмы агульнанароднай мовы і неала-гізмы індывідуальна-атарскія?
6. Чым абумолены падзел слоніка на энцыклапедычныя і лін-гвістычныя?
7. Які тып слоніка з’яляецца асноным сярод лінгвістычных сло- ніка? Чаму?
8. Ці ёсць сярод лінгвістычных слоніка спецыялізаваныя? Якая спецыялізацыя характэрна для тэрміналагічнага слоніка?
9. У чым падабенства тэрміналагічнага слоніка і слоніка энцы- клапедычнага характару?

Заданні для самакантролю і індывідуальнай працы
пад кантролем выкладчыка

1. Заслухованне і рэцэнзіраванне рэферата «Яхім Карскі – заснавальнік беларускага мовазнаства і літаратуразнаства».
2. З пункту гледжання семантыкі знайдзіце «чацвёртае лішняе».
1. Паходня, свяцільнік, каганец, свечка.
2. Аранжавы, чырвоны, фіялетавы, рубінавы.
3. Абгарак, абломак, абрэзак, акравак.
4. Малачай, перац, сілас, солад.
5. Назло, напаказ, назнарок, наспех.
6. Бестселер, буклет, брашура, кніга.
7. Ленаваты, вінаваты, звераваты, зухаваты.
8. Крумкаць, чырыкаць, каркаць, буркаваць.
3. Растлумачце значэнні сло, якія характарызуюць побыт беларускага народа.
Абшыванка, андарак, бравэрка, весніцы, вілачнік, выцінанка, вышыванка, вячоркі, гляк, грачанік, драбіны, жалейка, жур, зэдлік, карэц, кляновік, конака, кросны, кубел, медавуха, набіванка, нагавіцы, ночвы, палаці, сажалка, світка, скрыня, студня, сурвэтка, сядзіба, талака, трысцен, фіранка, цэбар, човен, шугалея.
4. Знайдзіце  кожнай лексічнай групе словы-гістрызмы.
1. Нарог, крышталь, баярын, вястун.
2. Стэльмах, павятком, цаля, запавет.
3. Рызыкант, даніна, бурштын, санаргас.
4. Пастка, аканом, ліхаманка, патрава.
5. Мемуары, тэрарыст, пісьмонік, літасць.
6. Чынш, уласнік, фурманка, набытак.
7. Заступнік, футарал, нэпман, пляцока.
5. Выпішыце асобна гістарызмы і архаізмы, вызначце тып арха- ізма і назавіце іх сучасныя адпаведнікі.
Аснач, ваконніцы, спадар, аказія, салаш, жомчуг, маёнтак, дукат, байда, рагавень, атрамант, кардон, жандар, жырандоль, аргумент, рада, грыня, калітка, процант, лгар, мушкет, філозаф, здогадка, блюзка, пілігрым, воласць, баярын, валока, магнэс, булат, вятрыла, асэсар, мытня, квецень, серпень, арала.
6. Выпішыце архаізмы, растлумачце іх значэнне. Назавіце адпа- ведныя сучасныя назвы.
1. У снежных далінах, далёкіх, бяскрайніх, гарыць і палае пад ветрам паходня (У.Д.). 2. Як пілігрым, іду я па раллі, і вецер рве лісты з бярозкі босай (Я.П.). 3. Прайшло яшчэ некалькі лета і зім. Бы травень (Бр.). 4. Па дарогах зямнога шара крылатая скача раць (У. Кар.). 5. Усе яны гібелі марна, жылі пакорныя ярму, амаль без протасту, ахвярна сё жыццё няслі яму (М.). 6. Агні, агні  вялікіх вокнах і крык газэтчыка, рэклямы ды на бруку вясеннім мокнуць ад ліхтаро жывыя плямы (М.Т.). 7. Цішу парвалі сыгналы – свісткі, крокі (М.Т.). 8. Аляксей адчыні дзверы адной з сваіх адыторый. Там сядзелі два студэнты і выкладчык, ішо прыём іспыта (Л-н). 9. Як загрыміць салют над стольным Мінскам, здаецца мне, што не закончан бой (Ар.).
7. Выпішыце са сказа дыялектызмы, растлумачце іх.
1. Васіль мары: «Кеб з таго кавалка, што каля цагельні, дасталося. То б надзел бу!..» 2. Жытка то жытка, ды і самі вінаватыя! 3. «Мне страшно» – «Чаго ето?» 4. Ето ты будзеш бегці, што б не апазніцца. 5. Паставішы міску з расолам і чыгун з картопляй, маці прысела на лаку. 6. Толькі, можна сказаць, улезлі  балота, памачылі пасталы. 7. Пакуль дзядзькі гаварылі з Міканорам, а жанкі растарэквалі каля прыпека, матка з Волькай і Насцяй, а потым і бацькам узяліся клапаціцца каля стала. 8. Усё ные і ные, бы выстарцаваць скарынку хлеба хоча. 9. Корч ездзі у мясцечко па дохтара (З твора Івана Мележа).
8. Растлумачце значэнне фразеалагізма. Выдзеліце  складзе фразеалагізма устарэлыя словы.
Уведаць, пачым фунт ліха. Цэлы сажань у плячах. Пуд солі з’есці. Грош цана яму. Ні гроша не варты. Ні за грош прапасці. Уваткнуць свае тры грошы. Ні  грош не ставіць. Аршын з шапкаю. Мераць на свой аршын. Нібы аршын праглыну. Бачыць тры аршыны пад зямлёю. Не фунт ізюму.
9. Выпішыце спачатку гістарызмы, а пасля – архаізмы. З сямю з іх (на выбар) складзіце сказы.
Ратай, фурманка, пенаты, даніна, аброк, лёкай, лік, манафактура, гарбата, валока, гарнец, капа, локаць, тузін, шурка, аканом, асаднік, асміна, войт, каларот, каліта, кальчуга, каморнік, правіянт, прасніца, рэкрут, самапрадка, фальварак, харунжы, цівун, цімакі, чынш, штандар.

10. Выпішыце са сказа індывідуальна-атарскія неалагізмы і растлумачце іх значэнне.
1. Дык хто мы? Песняры ці хлусняры? (Панч.). 2. І нясеш, і весела ад такога несіва (Р.Б.). 3. І вось – выходзім. З цэлымі калчанамі рознакалі- берных складаных вудзільна, навярблюджаныя рукзакамі, з выгляду вель- мі сур’ёзныя, нават важныя (Б.). 4. Самае страшнае – зачаснае пенсіянер- ства (Шам.). 5. Пісаць жа такія бездапаможныя п’есы, як некаторыя з на- шых драмаклёпа, не варта (М.Т.). 6. Вячэрні горад трамваіцца (Р.Б.). 7. Для пчол тут калодна і вульна, прыплодна гудзе дупло (Бар.). 8. Хто аглядася на свой кут здалёк, запаміна яго, нібы рок айчыназнаства (Лось). 9. Лісце падае. Ліставей у палон узя наваколле (Сал.). 10. Грома- адвода болей не трэба! Людзі, прыдумайце болеадвод (Р.Т.).

4. Матэрыялы для лексічнага практыкума
«Прафесійная лексіка»

Пытанні для самакантролю і падрыхтокі да заліку:
1. Што ваходзіць у паняцце «спецыяльная лексіка»?
2. Чым адрозніваюцца тэрміны і прафесіяналізмы?
3. Што разумееце пад паняццямі «тэрмін», «тэрміналогія»?
4. Якія выдзяляюцца асаблівасці тэрміна?
5. Якія асаблівасці тэрміна выяляюць іх адметнасць?
6. Якія прычыны знікнення варыянтных і сінанімічных тэрміна?
7. Якімі часцінамі мовы прадсталены словы-тэрміны  вашай галіне навукі?
8. Тэрміна якой часціны мовы найбольш і чаму?
9. Якая колькасць сло і які кампанентны склад тэрміна-словазлу- чэння.
10. Якія дзве групы тэрміна паводле паходжання выдзяляюцца?
11. Якія змены адбываюцца  афармленні іншамоных тэрміна пры ключэнні  склад беларускай тэрміналогіі.

Заданні для самакантролю і індывідуальнай працы
пад кантролем выкладчыка

1. Чым аб’яднаны прыведзеныя тэрміны розных галін навукі  адну групу?
Анамасіялогія, анестэзіялогія, арніталогія, археалогія, артралогія, арэалогія, астралогія, бактэрыялогія, бальнеалогія, біялогія, заалогія, лексікалогія, марфалогія, філалогія, фізіялогія, фразеалогія, псіхалогія.
2. Перакладзіце з рускай мовы на беларускую наступныя тэрмі- ны і паранайце свой пераклад з дадзеным у даведцы. Зрабіце свае вы- вады аб словатварэнні тэрміна.
Возместить, взаиморасчёт, задолженность, заёмщик, истечение срока, наращенные проценты, оборот, обязательство, ордер расходный, платёж, сделка, счётчик (личность).
Для даведак: сплаціць, узаемаразрахунак, запазычанасць, заёмнік, сход тэрміну, нарослыя працэнты, зварот, абавязанасць, ордэр выдатковы, выплата, угода, раханік.
3. Растлумачце словы-тэрміны і падбярыце да іх адпаведнікі з рускай мовы.
Акцыз, дэфіцыт, кансорцыум, субвенцыя, эмісія, атэнтычны тэкст, біпатрыды, апатрыды, адралогія, атаркія, дэфляцыя.
4. Вызначце, з якога прафесіянальнага асяроддзя прыйшлі  лі- таратурную мову наступныя словы. Якім было іх першапачатковае значэнне (у дужках падаецца пераноснае)?
Страчыць (хутка, паспешліва пісаць), знітаваць (звязаць, з’яднаць), спудлаваць (зрабіць промах, схібіць), шліфаваць (удасканальваць, паляпшаць), загартаваць (зрабіць стойкім, вынослівым), прышчапіць (дамагчыся засваення якой-небудзь думкі, пачуцця, навыка), зацкаваць (замучыць нападкамі, паклёпамі), пасаваць (прызнаваць сябе бяссільным перад чым-небудзь), вытравіць (знішчыць, выкараніць).
5. Да прыведзеных тэрміна розных галін навукі падбярыце ан- танімічныя.
Знешні гандаль, дапаможны цэх, ускосныя выдаткі, закончанае трыванне, монасемія, адзіночны лік, горны рэльеф, вадкае паліва, ласось высакародны, пазітыны, палярная ноч, буйналістасць, пункт замярзання, выпускны клапан, апагей, баланс, мантаж.
Для даведак: асноны цэх, прамыя выдаткі, унутраны гандаль, множны лік, полісемія, незакончанае трыванне, ранінны рэльеф, ласось звычайны, цвёрдае паліва, драбналістасць, негатыны, палярны дзень, перыгей, дэкампрэсар, дэмантаж, дэбаланс.
6. Выпішыце тэрміны і выдзеліце іх прыкметы. Да якіх тэрміна- сістэм яны адносяцца.
Згодна з народнай мудрасцю ад суда патрабуецца, каб ён бы скорым, справядлівым, міласцівым, даступным кожнаму, чые правы парушаны, і танным. Копны суд адпавяда гэтым патрабаванням, ён бы самым скорым і пачына дзейнічаць па крымінальных справах неадкладна, а па грамадзянскіх таксама хутка, як толькі была магчымасць сабраць капу. Копны суд адрознівася ад дзяржанага суда, дзе справы ляжалі гадамі. Напрыклад, у арт. 14 раздз. 1 Статута 1529 г. гаварылася, што вялікі князь Жыгімонт Казіміравіч абяцае разгледзець справы, што былі пачатыя пры яго бацьку, а гэта значыць, самае малае 37 гадо таму. Звыш аднаго года маглі праляжаць справы і  Галоным трыбунале, бо  Менску і Навагрудку гэты суд разгляда справы папераменна праз год. Некалькі месяца магло спатрэбіцца, каб справу разгледзе павятовы земскі суд, які збірася на свае сесіі толькі тры разы  год: у студзені, чэрвені і кастрычніку. Кожная сесія працягвалася не больш чым 3-4 тыдні, а іск або абвінавачванне павінны былі падавацца  земскі суд за месяц да пачатку судовай сесіі.
Кожны суд, як правіла, адпавяда патрабаванню справядлівасці, бо згодна з копным правам усе дзельнікі копнага судаводства разглядаліся як ранапраныя суб’екты, копнае права не прызнавала саслонага падзелу грамадства. Шляхціч і просты селянін лічыліся на капе ранапранымі. Але калі капа абвінавачвала шляхціца, то ён, спасылаючыся на заканадаства, заяля, што капа не мае права яго судзіць, і таму няхай абвінаваца звяртаецца  земскі суд. Але калі трэба было правесці следства, то і паны і шляхта звярталіся  копны суд.
Справядлівасць копнага рашэння засновалася на тым, што яно выносілася не на аснове феадальнага заканадаства, якое стварала розныя льготы саслоям і асобным групам грамадзян, а на аснове народнай самасвядомасці копных мужо (Я. Юхо).
7. Вызначце групы варыянтных тэрміна паводле прыкметы: 1) фанетычныя; 2) суфіксальныя; 3) прыставачныя; 4) будова розная.
Вяпрук – вепр, каня – канюк, кашамір – кашмір, абсыпанне – асы- панне, селькор – сельскі карэспандэнт, выканаца – выканавец, эфарыя – эйфарыя, выпіска – выпіс, крыптаграфічны дакумент – крыптаграма, нас- турка – настурцыя, просьбіт – прасіцель, прафсаюзны камітэт – прафкам, губчаты – губкавы, барвенак – барвінак, абразанне – абрэзка, пайка – паян- не, трубчасты – трубкаваты, стромкасць – строма, прамыка – прамыванне, пруткі – пругкі, намінальная цана – намінал, лобі – лабізм, інвестар – інвес- тытар.
8. З прапанаваных тэрміна выпішыце беларускія, што бытавалі спрадвеку.
Скрабнік, адытар, выдаткі, акцыён, даведка, маёмасць, баніфіка- цыя, бартэр, завяшчанне, найміт, брокер, спадчына, спадчыннік, клірынг, маркетынг, спажывецкая вартасць, асабовы склад, менеджмент, ноу-хау, растратнік, рэфакцыя, сертыфікат, пазычковец, дапушчальны прыбытак, талака, холдзінг.
9. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую. Выдзеліце тэрміны і паранайце іх з адпаведнымі  рускай. Вашы вывады і назі- ранні над вымаленнем і правапісам.
Массовые репрессии на территории Беларуси
в 1930–1950 гг.
Демократизация общества, начало которой было положено в середине 80-х гг., осветила многие «чёрные страницы» истории нашего государства, открыла многие направления в историографии.
Массовая реабилитация началась в 1954 г., а фактически материалы получили освещение в средствах массовой информации с середины 80-х гг., но даже сегодня цельного исследования по вопросам массовых репресий нет.
Тоталитарный режим тяжело отразился и на белорусском народе. Особое место в нём занимают политические репрессии 1930–1940-х гг. В их основе лежало ложное теоретическое утверждение Сталина об обострении классовой борьбы. Репрессии направлялись против сотен тысяч людей. Мужчины и женщины разных национальностей, слоёв общества, профессий, уровней образования были зачислены в ряды «врагов народа». Жертвами репрессий являлись граждане БССР, СССР, иностранных государств, лица без гражданства, привлечённые на территории Беларуси судебными или несудебными органами по политическим, социальным, национальным и другим мотивам к уголовной ответственности.
В общем в 30–40-е гг. по политическим мотивам было репрессировано свыше 600 тыс. человек (И. Кузнецов, В. Шелкопляс).
10. Напішыце анатацыю на адну з кніг атара-земляко.
11. Запішыце адпаведныя беларускія словы-тэрміны.
Земляника, клюква, брусника, шиповник, лилия, осокорь, ежевика, ольха, папоротник, сирень, камыш, боярышник, жимолость, крыжовник, пырей, можжевельник, белена, ель, тростник, жасмин, георгин, бархатцы, ива, подсолнух, одуванчик, клевер, подорожник.
12. Прачытайце тэкст, перакладзще яго на беларускую мову. Паранайце напісанне і вымаленне выдзеленых сло.
Древнерусское слово «уговор», превратившееся впоследствии в«договор», и его такой же старый синоним «ряда» часто упоминаются в старинных русских пословицах. Это подтверждает большую роль договора в жизни народа. В поговорках «уговор ( дороже денег», «не было бы ряду, не было бы и спора» и других подчеркивается особое уважение к заключенному договору. И мы нередко употребляем этот термин. «Заключайте договоры с Госстрахом», ( рекомендует нам плакат. Юридическая консультация на своей вывеске и в помещенном в газете извещении сообщает, что ведет дела граждан «по заключенным ими договорам», а транспортные организации дают рекламу, что готовы заключить договоры «на обслуживание населения».
Жизнь человека – непрерывное заключение бесчисленного множества договоров.
Что же такое договор? Договор ( сделка. Но не всякая сделка ( договор. Отличительная его особенность в том, что договор представляет собой двух или многостороннюю сделку. Он есть там, где два лица или несколько лиц высказали друг другу свою волю или желание и эта воля, желание совпали. «Купи у меня новый магнитофон за столько-то рублей», ( говорит один. «Покупаю», ( говорит другой. Если в ответ на свое предложение Вы услышите «покупать не хочу» или «куплю, но дешевле», договора не будет (Основы права Республики Беларусь).
13. Прачытайце тэкст, перакладзіце на беларускую мову. Ці жываюцца  ім сінонімы, антонімы і мнагазначныя словы? Растлу-мачце.
Валы различны по служебному назначению, конструктивной форме, размерам и материалу. Несмотря на это, технологу при разработке технологического процесса изготовления валов приходится решать многие однотипные задачи. Поэтому целесообразно пользоваться типовыми процессами, которые созданы на основе классификации. В общем машиностроении встречаются валы бесступенчатые и ступенчатые, цельные и пустотелые, гладкие и шлицевые, валы-шестерни, а также комбинированные в разнообразном сочетании. По форме геометрической оси валы могут быть прямыми, коленчатыми, кривошипными и эксцентриковыми (кулачковыми).
Шлицевые валы могут быть со сквозными и закрытыми шлицами, последние составляют около 65% общего количества типоразмеров. По конструкции шлицы могут быть прямобочными и эвольвентными, преобладают прямобочные (приблизительно 85-90% общего количества применяемых в машиностроении типоразмеров шлицевых валов), хотя в отношении технологии изготовления эвольвентные шлицы имеют ряд преимуществ и в ближайшем будущем они должны получить большее распространение.
14. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Выдзеліце тэрміны і паранайце іх у беларускай і рускай мовах. Вашы вывады аб сферы выкарыстання гэтых тэрміна, iх паходжанні.
Глаз иногда называют живым фотоаппаратом, так как оптическая система глаза, дающая изображение, сходна с объективом фотоаппарата, но она значительно сложнее. Глаз человека (и многих животных) имеет почти шарообразную форму, он защищен плотной оболочкой, называемой склерой. Передняя часть склеры роговая оболочка ( прозрачна. За роговой оболочкой (роговицей) расположена радужная оболочка, которая у разных людей может иметь разный цвет. Между роговицей и радужной оболочкой находится водянистая жидкость.
В радужной оболочке есть отверстие ( зрачок; диаметр которого в зависимости от освещения может изменяться примерно от 2 до 8 мм. Меняется он потому, что радужная оболочка способна раздвигаться.
За зрачком расположено прозрачное тело, по форме похожее на собирающую линзу, ( это хрусталик, он окружен мышцами, прикрепляющими его к склере. За хрусталиком расположено стекловидное тело. Оно прозрачно и заполняет всю остальную часть глаза. Задняя часть склеры – глазное дно – покрыто сетчатой оболочкой (сетчаткой). Сетчатка состоит из тончайших волокон, которые, как ворсинки, устилают глазное дно. Они представляют собой разветвленные окончания зрительного нерва, чувствительные к свету (Н. Родина).
15. З дапамогай тэрмiналагiчных слоніка вызначце, што абазначаюць тэрміны марфалогія  лінгвістыцы, батаніцы, біялогіі, металургіі; флюс у медыцыне, металургіі і ганчарстве; арфа у тэхніцы і музыцы; калена  анатоміі, батаніцы і тэхніцы; парцэляцыя  лінгвістыцы і эканоміцы.
16. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую. Выдзеліце тэрміны, раздзялішы іх на дзве групы:
1) словы, 2) словазлучэнні.
I. Интегральное исчисление ( это раздел математического анализа, в котором изучаются интегралы, их свойства, способы вычисления и приложения. Вместе с дифференциальным исчислением они составят основу аппарата математического анализа.
Интегральное исчисление возникло из рассмотрения большого числа задач естествознания и математики. Важнейшие из них ( физическая задача определения пройденного за данное время пути по известной, но, быть может, переменной скорости движения и значительно более древняя задача вычисления площадей и объемов геометических фигур. Центральным в интегральном исчислении является понятие интеграла, которое, однако, имеет две различные трактовки, приводящие соответственно к понятиям неопределенного и определенного интегралов.
В дифференциальном исчислении была введена операция дифференцирования функций. Рассматриваемая в интегральном исчислении обратная к дифференцированию математическая операция называется интегрированием или, точнее, неопределенным интегрированием (Энциклопедический словарь юного математика).
17. Вызначце мову-крыніцу запазычаных у беларускую мову тэрміна, для чаго карыстайцеся «Слонікам іншамоных сло» A.M. Булыкі (Мн., 1999), «Тлумачальным слонікам беларускай мовы» (Мн., 1977 - 1984) і інш.
Абанент, аванс, акрэдыты, ажыятаж, акорд, арбітр, банк, банкір, бюджэт, валюта, вэксаль, датацыя, дысконт, дэбет, дэпанент, інвентар, канверсія, тавар, талон, узносная дэкларацыя, фіктыны вэксаль.

5. Матэрыялы для лексічнага практыкума «Лексікаграфія»

Пытанні для самакантролю і падрыхтокі да заліку:

1. Што вывучае «Лексікаграфія»?
2. Чым абумолены падзел слоніка на энцыклапедычныя і лінгвістычныя?
3. Які тып слоніка з’яляецца асноным сярод лінгвістычных слоніка? Чаму?
4. Ці ёсць сярод лінгвістычных слоніка спецыялізаваныя? Якая спецыялізацыя характэрна для арфаграфічнага, дыялекталагічнага, тэрміналагічнага слоніка?
5. У чым падабенства тэрміналагічнага слоніка і слоніка энцыклапедычнага характару?

Заданні для самакантролю і індывідуальнай працы пад кантролем выкладчыка:

1. Дайце азначэнне: Энцыклапедычныя слонікі – гэта
2. Назавіце тыпы амоніма. Прывядзіце прыклады.
3.Запішыце сказы па варыянтах, дзе наступныя словы з’яля- ліся б мнагазначнымі і амонімамі.
Забег. Дысціпліна. Бор. Праспект. Запусціць. Пропуск.
4.Запішыце прыметнікі-сінонімы (па варыянтах), якія выра- жаюць: а) высокія маральныя якасці чалавека; б) адмоныя рысы характару.
5. З дапамогай слоніка растлумачце значэнне наступных сло.
Клыпаць, кульбака, лемантаваць, студзень, хвіля, жлукціць, кулуары, гарлач, лушчак, супоня, зыбка, цяпельца, дзік, краскі, ільнянішча, прысак, глюга, куфель, жыгучка, пярун, буслянка, крэмень, кубел, кухталь, аполак, прытомнасць.
6.Запішыце наступныя словы адпаведна сучасным арфаграфіч-ным правілам беларускай мовы. У цяжкіх выпадках звяртацеся да арфаграфічнага слоніка
Восемнадцатый, почтальон, мадьяр, бульон, инъекция, рытвина, расщепить, проездной, лодырь, начеку, ревматизм, инженер, фойе, бидон, георгин, тираж, попадья, проигрыватель, обомшелый, экстремистский, почерк, набережная, дремучий, дрожжи, сегодняшний, мягче.
7.Запішыце сказы, выбіраючы са сло у дужках патрэбныя.
1. Салдаты выстраіліся на вячэрнюю (паверку, праверку). 2. У гады
Вялікай Айчыннай вайны мой дзядуля (паступі, уступі) у армію. 3. Настойлівасць і працавітасць – важны (факт, фактар) дасягнення поспеху. 4. Такі (факт, фактар) не мог быць не заважаным. 5. На (экскаватары, экскалатары) мы падняліся на другі паверх універмага «Беларусь». 6. Кожны год мы набываем (абаненты, абанементы) на цыкл канцэрта. 7. (Адрасат, адрасант) адправі карэспандэнцыю своечасова). 8. Пасля (кантакту, антракту, кантракту) у зале панавала рачыстая цішыня. 9. (Антракт, такт, кантакт, кантракт) спявачкі з залай узнікае адразу, з першага слова песні і мацнее з кожным (кантрактам, антрактам, тактам, кантактам).
8. Прачытайце сказы і вызначце прычыну двухсэнсанасці  іх. Дапрацуйце сказы, каб пазбавіць іх гэтага недахопу, і запішыце іх.
Выглядаюць з-пад ялінкі маладзенькія лісічкі.
Высока  небе здымася самотны журавель.
Цяпер ужо баец ме рацыю.
Прапанаваны тэрмін не зусім задавальня вучонага.
Вось якія яны, рабочыя, усё здолеюць зрабіць – і плуг, і арфу.
Нядалыя драбіны, да зімы яшчэ паслужаць, а за зіму трэба новыя справіць.
Як махне бугай хвастом – жабы млеюць пад кустом.
9. Да запазычаных сло падбярыце беларускія адпаведнікі.
Карозія, міграцыя, каталог, дысертацыя, ліміт, атаман, амплуа, ба- сейн, мемуары, вакуум, дыплом, іронія, рэстарацыя, прэфікс, флексія, мо- насемія, полісемія, парытэт, вернісаж, сентыментальны, апатыя, камуфляж, вердыкт, стацыянар, бард, інкрустацыя, абарыген, сімуляцыя.
10. Словы-тэрміны беларускай флоры размясціце  алфавітным парадку і падбярыце да іх рускія адпаведнікі.
Журавіны, брусніцы, суніцы, шыпшына, лілея, ажына, парэчкі, ясакар, бэз, вольха, папараць, святаяннік, чарот, каноплі, глог, бружмель, агрэст, ядловец, багавінне, пырнік, блёкат, язмін, вяргіня, аксаміткі, вярба, дзьмухавец, канюшына, трыпутнік, сланечнік, трыснёг.
11. Запішыце адпаведныя прыведзеным беларускамоныя афі- цыйныя і гутарковыя імёны.
Александр, Семён, Фёдор, Григорий, Матвей, Парфён, Евфимий, Иосиф, Афанасий, Тимофей, Иван, Леон, Филипп, Викентий, Даниил, Филимон, Николай, Прокофий, Моисей, Гавриил, Софрон, Ерофей.
12. Растлумачце значэнне наступных сло і выраза, што зніклі  савецкі час. З асобнымі з іх (на выбар) складзіце сказы.
Чырвоная кніга, судна на паветранай падушцы, вахтавы метад, бяз’ядзерная зона, НЛА, вытворчыя магутнасці, гандлёвы цэнтр, інтэрбачанне, міратворчая місія, усеагульная дыспансерызацыя насельніцтва, народная дыпламатыя, свабодная эканамічная зона, сродкі масавай інфармацыі (СМІ), НТР, робататэхніка, экалогія акаляючага асяроддзя, рацыяналізатарская прапанова, канверсія.


13. Ад наступных назоніка утварыце назвы са значэннем «маладая істота».
Зубр, вярблюд, малпа, вавёрка, пінгвін, ластака, вуж, чарапаха, слон, арол, мядзведзь, тыгр, алень, заяц, лось, ле, вок, качка, кот, бусел, мыш, бабёр, журавель, трус.
14. Растлумачце значэнні новых сло і словазлучэння, якія зніклі  пачатку 90-х гадо XX стагоддзя. Складзіце з імі сказы.
АНБ, бартэрная здзелка, бомж, брокерскае месца, датацыя, дэпазітны сертыфікат, дэпартызацыя, кансэнсус, лібералізацыя цэн, наменклатура, прыватызацыя, прыхватызацыя, плюралізм, РБ, рэкет, рэферэндум, СНД, спонсар, таварная біржа, ценявая эканоміка, цэнавая палітыка, экстрасенс.
15. Дакажыце, што ніжэй прыведзеныя фразеалагізмы адлюст- роваюць нацыянальную спецыфіку беларускай мовы.
На кані і пад канём, вока не запарушыць, з голымі рукамі, на скрут галавы, кату па пяту, на горкі яблык, на скорую руку, следам за дзедам, як апошняе  печ усыпашы, плячысты на жывот, хоць вярокі ві, касіць дугой, газеты чытаць, напрамілы бог, што сліна на язык прынясе, бібікі біць, чорна  роце, біць у хамут, даць пытлю, брацца за гуж, тачыць лясы, на сабак брахаць, смаргонская палітыка, рукой пайсці, сабакам сена касіць, цыганскае сонца, чортава вока, хоць зубы выберы, як серада на пятніцу, конь божы, ад зямлі не адрос, ад яйка адліць.


Слонік паняцця

Амонімы
(гр. homos – аднолькавы, onyma – імя) словы, якія пры аднолькавым гучанні маюць у залежнасці ад кантэксту рознае значэнне.

Антонімы
(гр. anti – супраць, anyma – імя) пары сло з супрацьлеглым значэннем.

Аргатызмы
(фр. argot – жаргон) словы спецыяльнай мовы, якія жываюцца  вузкапрафесіянальных групах людзей.

Архаізмы
(гр. archaios – старадані) слова, словазлучэнне, граматычная або сінтаксічная канструкцыя, якія выйшлі з агульнага жывання (не з’яляюцца нормай у сучаснай мове і служыць для стварэння гістарычнага каларыту).

Гістарызмы
разнавіднасць архаізма, якія адрозніваюцца тым, што прадметы і паняцці, імі абазначаемыя, выйшлі з ужывання.

Дублеты
аднакарэнныя сінанімічныя словы з рознай афіксацыяй.

Дыялектызмы
словы або словазлучэнні, уласцівыя якой-небудзь гаворцы, але не жываемыя  літаратурнай мове.

Жаргон
(фр. jargon) адгаліненне ад агульнанароднай мовы, якое вызначаецца толькі спецыфічным складам сваёй лексікі і знікае  асяроддзі розных сацыяльных пласто насельніцтва.

Лексіка
(гр. lexikos – слонікавы) уся сукупнасць сло дадзенай мовы.

Лексікаграфія
(гр. lexikon – слонік, grapho – пішу) сукупнасць слонікавай літаратуры.

Лексікалогія
(гр. lexikos – слоны, logos – вучэнне, навука) раздзел мовазнаства, які вывучае лексіку (слонікавы склад мовы).

Неалагізмы
(гр. neos – новы, logos – слова) слова або словазлучэнне, якое з’яляецца  мове  сувязі з узнікненнем новых прадмета або паняцця.

Паронімы
(гр. para – каля, onyma – імя) аднакаранёвыя словы, якія належаць да адной часціны мовы, маюць блізкае гучанне, але адрозніваюцца па значэнні.

Полісемія
шматзначнасць слова, здольнасць слова мець не адно, а некалькі значэння адначасова.

Прафесіянальная лексіка
спецыфічныя словы, што жываюцца  мове людзей адной прафесіі.


Літаратура

1. Антанюк Л.А. Беларуская навуковая тэрміналогія. Мн., 1987.
2. Беларуская мова. Пад рэд. М.С. Яневіча. Мн., 1991.
3. Лексікалогія сучаснай беларускай літаратурнай мовы. Мн., 1994.
4. Сучасная беларуская літаратурная мова: Лексікалогія. Фанетыка. Арфаграфія. Мн., 1993.
5. Сцяцко П.У., Гуліцкі М.Ф., Антанюк Л.А. Слонік лінгвістычных тэрміна. Мн, 1994.
6. Тлумачальны слонік беларускай мовы: У 5 т. Мн., 1977–1984.
7. Этнаграфія беларуса. Мн., 1989.
8. Этымалагічны слонік беларускай мовы: У 4 т. Мн., 1978–1988.
9. Юрчанка Г.Ф. Сучасная народная лексіка. Мн., 1993–1998. Ч. 1–3.
10. Янкоскі Ф.М. Беларуская мова. Выд. 3-е. Мн., 1978.
МОДУЛЬ «ФУНКЦЫЯНАВАННЕ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ ВА ѕМОВАХ БІЛІНГВІЗМУ»

Уводзіны
Дапаможа сістэматызаваць і паглыбіць веды першакурсніка па дадзенай тэме, засвоіць паняцці «білінгвізм», «моная інтэрферэнцыя як вынік білінгвізму», «віды інтэрферэнцыі», «моная норма». Гэтаму будуць спрыяць разнастайныя заданні і тэсты, якія, дарэчы, дапамогуць пазбавіць заняткі аднастайнасці і шаблону, нададуць ім творчы характар, тым самым садзейнічаючы свядомаму і трываламу засваенню норм беларускай літаратурнай мовы.
Супасталенне і аналіз розных моных факта у беларускай і рускай мовах дасць магчымасць выкладчыку фарміраваць у студэнта навыкі і менні навуковага і творчага падыходу да вывучэння дысціпліны як неабходнага элемента  іх далейшай працонай дзейнасці.
Фактычны матэрыял занятка мае і немалаважнае выхавачае значэнне.

1.Схема блок-сістэмы модуля

Тэма занятка
Тып занятка
Від (форма)
занятка
Колькасць
гадзін

1.Функцыянаванне беларускай мовы ва мовах білінгвізму
Лекцыйны з
судакладамі
студэнта

Лекцыя
2

АРФАЭПІЯ 2.Арфаэпічныя і марфалагічныя нормы беларускай літаратурнай мовы.

Камбінаваны
з папярэднім
кантролем
Марфалагічны
практыкум
2

АРФАГРАФІЯ 3.Марфалагічныя нормы (дзеясло і яго формы).

СІНТАКСІС Сінтаксічныя асаблівасці беларускай літаратурнай мовы.


Франтальны кантроль.

Прэс-канферэнцыя

2



2. Лекцыя «ФУНКЦЫЯНАВАННЕ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ ВА ѕМОВАХ БІЛІНГВІЗМУ»

ЗМЕСТ

1.Беларусы. Кароткі агляд развіцця нацыянальнай свядомасці.
2.Беларуская мова на пачатку XXI ст.
3.Некаторыя аспекты функцыянавання беларускай і рускай мо.

2.1. Беларусы. Кароткі агляд развіцця нацыянальнай свядомасці

Кожны народ зацікалены  сацыяльным і культурным развіцці сваёй Бацькашчыны, кожны народ мае пэныя агульныя інтарэсы  абароне Радзімы, развіцці роднай мовы і культуры. I  гісторыі грамадскай думкі беларускага народа гэтыя праблемы займаюць значнае месца.
Яшчэ падчас непадзельнага ідэалагічнага ладарання хрысціянскага касмапалітызму, які парадаксальна спалучася з сярэдневяковым правінцыялізмам, Францішак Скарына адным з першых асветніка эпохі Адраджэння пача фарміраваць нацыянальную свядомасць нашага народа:
«Понеже от прирожения звери, ходящие в пустыни, знають ямы своя; птици, летающие по возъдуху, ведають гнезда своя; рибы, плавающие по морю и в реках, чують вири своя; пчелы и тым подобная боронять ульев своих, ( тако ж и люди, игде зродилися и ускормлены суть по бозе, к тому месту великую ласку имають».
«Великославное место Виленское» было для яго сталіцай вялікай дзяржавы, у жыцці якой важную ролю выконвала яго Радзіма. Нацыя- нальную свядомасць Скарыны вызначае і схваленне ім роднага Полацка, які згадваецца  творах першага друкара каля 50 разо, звычайна з эпітэтам «славный».
Яшчэ больш ярка праявіліся патрыятычныя ідэі служэння Радзіме  паслядоніка славутага палачаніна ( Васіля Цяпінскага. У сваім прадмоі да «Евангелля», аднаго з буйнейшых помніка тагачаснай грамадскай думкі, Цяпінскі выступі як палымяны патрыёт, абаронца нацыянальных і культурных інтарэса беларускага народа.
Працэс паланізацыі, што пранік у вышэйшыя колы беларускіх феадала, і адмаленне ад роднай мовы выклікалі пратэст Цяпінскага. Ён настойліва заклікае служыць Бацькашчыне, аддаць ёй сілы і інтэлек- туальныя магчымасці. А калі патрэбна будзе, «...с тою потребою отчиз- ны..., если она до конца згинет, з нею згинуть, або, если через вашь ретунок будет выдвигнена, з вами и з нею выбринуть».
Пэнай перашкодай складванню нацыянальнай свядомасці беларуса сталася  XVI - XVIII стст. рэлігійная сітуацыя на тэрыторыі нашага краю. Сярод беларуса ( ад магната і шляхты да прыгонных сялян ( былі і правасланыя, і католікі, і пратэстанты розных кірунка. Рэлігійная цярпімасць беларуса мела і адмоны вынік: ніякая з цэрква (канфесія) не пачувалася абавязанай выховаць народ у нацыянальным духу.
I патрыёты краю памкнуліся да стварэння нацыянальнай беларускай царквы. Мікалай Радзівіл Чорны хаце зрабіць такой рэлігіяй кальвінізм. Больш удалай спробай аб’яднаць беларуса рымска-каталіцкай і правасланай веры з’явілася унія, якую падтрыма тагачасны канцлер Вялікага Княства Літоскага Ле Сапега. Гэты сланы дзяржаны дзеяч бы палымяным патрыётам беларускай зямлі (тады яна называлася Літвою), дзейсна барані край, «айчыну нашу», ад паланізацыі, часам нават свядома ігнаруючы пастановы сойма Рэчы Паспалітай, у якую аб’ядналіся  1569 г. Вялікае Княства Літоскае і Каралества Польскае.
Але самае галонае, што зрабі Ле Сапега, каб абараніць Бацькашчыну ад паланізацыі, – перапрацава (такім было рашэнне супольнага сойму) Статут Вялікага Княства Літоскага (рэдакцыі 1566 г.). Але перапрацава гэты зборнік закона, своеасаблівую канстытуцыю, так, што артыкулы Статута 1588 г. (так званай трэцяй рэдакцыі) фактычна замацавалі незалежнасць Вялікага Княства Літоскага, абавязвалі бараніць яго межы і ладанні.
Ідэі патрыятычнага служэння Радзіме, свайму народу знайшлі месца і  той палемічнай літаратуры, якая з’явілася на Беларусі  сувязі з ідэйнай барацьбой, што знікла пасля Брэсцкай царконай уніі. Тады ва сіх беларускіх гарадах утварыліся правасланыя брацтвы, якія павялі барацьбу супраць акаталічвання і апалячвання.
Напрыканцы XVI ст. працэс паланізацыі захапі усе сацыяльныя слаі грамадства краю. У XVII ст. ён закрану і мову карэнных жыхаро Беларусі. Так, патрабаванне Статута 1588 г., каб пісар земскі піса толькі «па-руску» (г.зн. па-беларуску), выконваецца жо толькі фармальна. I пасля смерці «айца айчызны» Льва Сапегі паступовае пранікненне польскай мовы прывяло да таго, што  1696 г. яна становіцца агульнадзяржанай мовай.
Слабая кансалідацыя розных груп насельніцтва вызначала і агульны зровень яго нацыянальнай свядомасці. Найболей выразна гэта адбілася  этнанімічных назвах беларуса.
Найбольш вядомае найменне нашага народа ( «літвіны» («ліцьві- ны»). Хаця догі час за гэтым словам бачылі сё насельніцтва Вялікага Княства Літоскага або літоца (летувіса), яго нельга атаесамляць ні з тым, ні з другім. Нават пасля далучэння нашага краю да Расійскай імперыі, калі этнонім «літвіны» («ліцьвіны») ме найбольш сталае распасюджанне толькі  некаторых паветах заходняй і цэнтральнай частак сучаснай Беларусі, украінцы, напрыклад, працягвалі называць беларуса ліцьвінамі.
I  наш час жыхары паночна-сходняй часткі Валынскай вобласці Украіны называюць літвінамі насельніцтва, што жыве паночней, г.зн. тых беларуса, якія гавораць на палескіх дыялектах. А тыя, у сваю чаргу, лічаць літвінамі «насельніцтва басейна верхняй Ясельды, паночнай часткі Брэсцкай вобласці і раёна Гродна-Баранавічы». Як бачым, ёсць падставы лічыць этнонім «літвіны» («ліцьвіны») гістарычнай назвай беларуса.
Трэба дадаць, што часта, асабліва ва сходняй частцы Вялікага Княства Літоскага, мясцовых жыхаро называлі «рускыя» («руськие» «русский народ», «рускые» ды інш.) і нават усходне-славянскім этнонімам «русіны». Але ён напрыканцы XVII( пачатку XVIII стст. на землях Полаччыны, Магілёшчыны, Віцебшчыны, часткова Смаленшчыны і Міншчыны, трансфармавася  этнаграфічную назву «белорусцы».
У нашым краі амаль да Кастрычніцкай рэвалюцыі (а  Заходняй Беларусі да 1939 г.) была распасюджана яшчэ адна саманазва насельніцтва ( «тутэйшыя». «Мы тутэйшыя, наша старана ні руска, ні польска, але забраны край!». Гэты «этнонім» пэным чынам адлюстрова запаволены працэс кансалідацыі беларуса, складанасць і цяжкасць фарміравання нацыянальнай свядомасці і ( на яе аснове ( патрыятызму.
Аднак аснонай прычынай, якая адмона здзейнічала на развіццё нацыянальнай свядомасці беларускага народа, з’явілася эканамічнае разбурэнне краіны войнамі, якія вяліся на тэрыторыі Беларусі  другой палавіне XVII ( першай палавіне XVIII стст..
Так, у выніку вайны з Расіяй 1654 ( 1667 гг. насельніцтва Беларусі паменшала напалавіну: з 3,6 мільёна жыхаро краю засталося 1,8 млн. чалавек. Сотні тысяча беларуса загінулі  час Паночнай вайны Расіі са Швецыяй (1700 ( 1721 гг.), баявыя дзеянні якой адбываліся на тэрыторыі нашага краю. I гэта прывяло да такога эканамічнага крызісу, з якога Вялікае Княства Літоскае не змагло выйсці на працягу сяго XVIII ст.
Пасля таго, як Беларусь апынулася  складзе Расійскай імперыі, змяніліся шмат якія бакі палітычнага жыцця яе насельніцтва. Але асноныя, найбольш важныя, не былі закрануты. Як і даней, дзейніча у якасці афіцыйнага заканадаства Статут Вялікага Княства Літоскага 1588 г.. Паланізаваная мясцовая знаць утрымлівала свае пазіцыі  эканоміцы. На польскай мове вяліся навучанне і значная частка афіцыйнай перапіскі. Вельмі магутным заставалася здзеянне каталіцкага духавенства. Толькі на тэрыторыі Беларусі было дазволена існаванне езуіта, ордэн якіх у той час бы афіцыйна Рымскім Папам расфарміраваны. Як гэта ні парадаксальна гучыць, але на пачатку XIX ст. апалячванне і акаталічванне беларускага народа толькі змацніліся. Таму была прычынай палітыка заляцання рускага царызму з польскай шляхтай.
Але пастанне 1830 ( 1831 гг. ( чарговая спроба вызваліць зняволе- ную Бацькашчыну ( напалохала царызм. У 1840 г. цар Мікалай I забара- ні ужываць назву «Беларусь» і вё тэрмін «Паночна-Заходні край Расіі». Беларуса сталі называць у афіцыйных дакументах «западнорусами». Была забаронена беларуская мова. Царызм старася знішчыць нават тэрмінало- гію, якая нагадвала аб нацыянальнай асаблівасці Беларусі. Адначасова абмяжовалася і выкарыстанне польскай мовы  справаводстве, а пасля і  школе. Пасюдна водзіліся расійскія мова і заканадаства. Усе адмністра- тыныя і судовыя становы былі перароблены паводле агульнаімперскага зору, мясцовых чыноніка паступова замянялі расійскімі.
Пасля 12 лютага 1839 г., калі скасавалі унію, усе ніяты прымусова пераводзіліся  праваслае. У былых уніяцкіх цэрквах, дзе служба вялася на беларускай мове, пачалі прымушаць маліцца на расійскай мове, уводзіліся законы Сінода, які разгляда самыя дробязныя адхіленні ад канона праваслая як здраду дзяржанай рэлігіі і, адпаведна, як дзеянні супраць дзяржанай улады.
Трэба сказаць, што на тэрыторыі Беларусі, і асабліва  асяроддзі дробнай шляхты, засёды існавала дэмакратычная плынь. Яна, дарэчы, праявілася амаль адразу ж пасля другога падзелу (у 1793 г.) Рэчы Паспалітай, калі фактычна было ліквідавана Вялікае Княства Літоскае. Пастанне 1794 г. узначалі Андрэй Касцюшка, які паходзі з беларускага шляхецкага роду. Пастанне, якому Касцюшка імкнуся надаць агульна- народны дэмакратычны характар, было задушана, а сам правадыр трапі у Петрапаласкую крэпасць.
Царская рэакцыя не змагла задушыць дэмакратычны рух. Ствараліся тайныя таварыствы, найбольш значнымі сярод якіх было патрыятычнае аб’яднанне філамата у Віленскім універсітэце. Патрыятычныя гурткі існавалі таксама і  Свіслацкай гімназіі ды Полацкім піярскім вучылішчы.
У 1836 г. Францішак Савіч заснава у Вільні дэмакратычнае таварыства, якое наладзіла сувязь са Слуцкім і Пінскім аддзяленнямі таемнага таварыства «Садружнасць польскага народа». У 1846 ( 1849 гг. дзейнічала на Беларусі таемная арганізацыя «Саюз свабодных брато», цэнтр якой знаходзіся  Вільні.
Аднак усе гэтыя шляхецка-дэмакратычныя рухі непасрэдна беларус- кіх нацыянальна-вызваленчых ідэй не мелі. Тут трэба лічваць, што на- сельніцтва краю падзялялася на «ліцьвіна» (Заходняя Беларусь, Цэнтраль- ная Беларусь і Віленшчына) і беларуса (Усходняя Беларусь), што Вялікае Княства Літоскае  федэратынай дзяржаве ( Рэчы Паспалітай ( застава- лася  значнай ступені незалежным (мела, напрыклад, сваё войска). Не было, відаць, пільнай патрэбы адмяжовацца ад агульнапольскага, даклад- ней, агульнадзяржанага (усёй Рэчы Паспалітай) вызваленчага руху.
Але сё ж з канца 40-х гг. XIX ст. на літаратурную і палітычную арэну выходзіць гурт менавіта беларускіх літаратара і публіцыста, дзеяча культуры, якія свядома ставяць перад сабою мэту тварыць для народа, пісаць на яго мове.
Трэба зазначыць, што і раней беларускай (як бы яе ні называлі: ліцвінскай, крэскай, мужыцкай мовай ці гаворкай) мовы не цураліся ні мяшчане (успомнім Палюка Багрыма), ні шляхта, ні графы. Нагадаем, што падлеткам славуты Яхім Храбтовіч (1729 ( 1812) склада вершы на беларускай мове. I Ян Чачот віта Адама Міцкевіча вершам, напісаным на беларускай (не польскай) мове.
Сярод пачынальніка адраджэння беларускага народа асобнае, значнае месца займаюць Ян Чачот, Ян Баршчэскі, Вікенцій Равінскі, Аляксандр Рыпінскі, Уладзісла Сыракомля, Вінцэсь Каратынскі, Антон Пяткевіч (Плуг), Арцём Вярыга-Дарэскі, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, вядомыя кампазітары Станісла Манюшка і Антон Абрамовіч. Трэба таксама зазначыць, што пісаць па-беларуску, выкарыстоваць беларускую мову  сваіх творах яны пачалі пасля каза 1840 г. аб забароне жывання беларускай мовы і кнігадрукавання на гэтай мове. Ці гэта не сведчыць пра існаванне магутнага імкнення беларуса да самасцвярджэння? З’яленне такіх дзеяча было гістарычна абумолена паступовым фарміраваннем беларускай нацыі.
Аднак умовы, грамадскія і асабістыя, для большасці пералічаных пісьменніка былі настолькі неспрыяльныя, што адзін толькі Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч здоле стаць беларускім пісьменнікам, здоле знайсці магчымасць надрукаваць свае творы. А паэтычны дар таго ж Палюка Багрыма бы знішчаны царызмам. Кім ён мог бы стаць, можна явіць на прыкладзе яго земляка, Адама Міцкевіча, без якога ( нацыянальнага вешчуна ( немагчыма явіць цяпер Польшчу.
Найбольш выразна працэс складвання нацыянальнай свядомасці беларускага народа праявіся  час пастання 1863 ( 1864 гг. Паказчыкам абуджэння нацыянальнай свядомасці з’явілася дзейнасць Кастуся Каліноскага. I яна ж адначасова садзейнічала гэтаму абуджэнню. Каліноскі зрабі неацэнны клад у фарміраванне беларускай літаратурнай мовы, ста стваральнікам беларускай рэвалюцыйнай публіцыстыкі, заснавальнікам беларускага дэмакратычнага друку, выдацом першай газеты на беларускай мове.
Працэс станалення нацыянальнай свядомасці беларуса перапыні- ся гвалтона, адначасова з падаленнем пастання. Найбольш актыныя дзеячы рэвалюцыйнага і нацыянальнага руху загінулі. Шмат пастанца саслалі  глыб Расіі, пасадзілі  турмы. Шмат патрыятычнай моладзі вые- хала за мяжу. Беларусь страціла не толькі шляхецкіх дзеяча, але і простых удзельніка пастання. У Сібір саслалі дзясяткі тысяч сялян, шмат бела- рускіх вёсак абязлюдзела.
Але развіццё нацыянальнай свядомасці нашага народа жо нельга было спыніць. Пасля пастання  беларускую літаратуру прыходзяць нацыянальна свядомыя пісьменнікі Францішак Багушэвіч, Янка Лучына, Альгерд Абуховіч, Фэлікс Тапчэскі, Адам Гурыновіч, Марыя Косіч.
У гісторыі беларускай грамадскай думкі вялікую цікавасць выклікае дзейнасць Пецярбургскага рэвалюцыйнага гуртка студэнта-беларуса, якія друкавалі на гектографе брашуры, арганізавалі выданне тэарэтычнага часопіса «Гоман». Іх публіцыстыка сведчыць пра абуджэнне  асяроддзі перадавой беларускай інтэлігенцыі пільнай увагі да лёсу роднага краю, да яго гісторыі, культуры, мастацтва, мовы.
Трэба адзначыць, што нарадавольцы пад кіраніцтвам Ігната Грынявіцкага стварылі  галаной арганізацыі беларускую секцыю. Для яе распрацавалі асобныя статут і праграму, у якой значная вага дзялялася будучаму дзяржанаму ладу Беларусі. У часопісе «Гоман», у другім нумары ад 15 лістапада 1884 г., бы надрукаваны артыкул, у якім разглядаліся як тэарэтычныя праблемы патрыятызму, так і практычнае ажыццяленне фарміравання нацыянальнай свядомасці беларускага народа. Неабходна адзначыць высокі зровень гэтага першага  гісторыі грамадскай думкі Беларусі артыкула, глыбіню пасталеных праблем і добрае веданне непасрэдна жыцця беларуса.
«Гістарычны прагрэс,( піса атар,( заключаецца  тым, што чала- вецтва, уваходзячы ва сё болей і болей блізкую сувязь, у той жа час дыфе- рэнцыруецца для свабоднага развіцця і праялення сякай нацыі  цэлым чалавецтве, усялякай грамадскай самастойнай групы  кожнай нацыі і ся- лякай чалавечай асобы  гэтай грамадскай групе».
Вельмі цікавай падаецца вылучаная атарам праблема аб праве кожнай нацыі на абарону сваёй самастойнасці. «Усякая нацыя, якой бы яна слабай ні была, заслуговае понага прызнання яе самастойнасці, і сялякую спробу з боку іншых нацый падавіць гэту слабую суседку трэба прызнаць шкоднай, пад якой шляхетнай падставай яна не праходзіла б, не толькі для гэтай слабай нацыі, але і для самой прыгнятальніцы. Не паважаючы чужую самастойнасць, пераможніца тым самым не паважае сваю, і, падтрымліваючы  сваіх супольніках дух насілля, рызыкуе падпасці пад тыранію асобных супольніка сваёй нацыі».
Што да канкрэтных практычных спра у адносінах да Беларусі, атар лічы, што беларускі народ адчувае сваё арганічнае адзінства і адрознівае свае інтарэсы ад намагання польскіх і вялікарасійскіх, што вельмі часта гэтыя інтарэсы падмацоваюцца эканамічнымі супярэчнасцямі, з якімі звязаны спаміны пра прыгон.
Атар лічы, што беларуская інтэлігенцыя павінна звярнуць увагу на развіццё беларускай мовы, фарміраванне беларускай народнай годнасці, на развіццё «федэратынай атаноміі краю».
3 гэтай праграмы відаць, што беларускія нарадавольцы непарына спалучалі праблемы нацыянальнага патрыятызму з праблемамі рэвалю- цыйнага абуджэння народа і сацыяльнага ператварэння грамадства. Толь- кі на гэтай аснове можна было развіваць нацыянальную гордасць, свядо- масць народа, змагацца за сваю мову, культуру, бараніць права на свабод- нае існаванне, толькі на такой аснове можна было «перарадзіцца для нова- га самастойнага жыцця».
Вынікам працэсу кансалідацыі беларускай нацыі і стала знікненне нацыянальнай навукі. У другой палавіне XIX ( пачатку XX стст. з’явіліся фундаментальныя навуковыя працы Івана Насовіча, Юльяна Крачкоскага, Пала Шпілескага, Мікалая Нікіфароскага, Пала Шэйна, Едакіма Ра- манава, Міхала Федароскага, Мітрафана Донара-Запольскага, Аляксан- дра Сержпутоскага, Яхіма Карскага. Гэтыя вучоныя лічылі сваім грама- дзянскім і патрыятычным абавязкам развіццё нацыянальнай свядомасці свайго народа. Так, напрыклад, Едакім Рамана адзнача, што ён «горы кніг выда для беларуса і абудзі іх самасвядомасць».
Важным паказчыкам росту этнічнай свядомасці нашага народа тае пары з’яляецца сё больш частае выкарыстанне назвы «Белоруссия» і этноніма «беларусы». Яны вайшлі і  назвы фальклорна-этнаграфічных зборніка: Пятра Бяссонава «Беларускія песні», Пала Шэйна «Беларускія народныя песні» (1874), Мікалая Нікіфароскага «Беларускія песні-частушкі» (1911), шматтомнай працы Едакіма Раманава «Беларускі збор- нік» (1886 ( 1912) і фундаментальнага даследавання Яхіма Карскага ( «Беларусы» (1903 ( 1922; 7 выпуска).
Характэрна, што этнонім «беларусы»  канцы XIX ( пачатку XX стст. выцясняе іншыя агульныя для сёй Беларусі назвы. I нават там, дзе замацавася этнонім «літвіны», да яго далучаюць этнонім «беларусы» («літвіны-беларусы»). Ростам нацыянальнай свядомасці можна вытлума- чыць і факт, што значная частка беларуса, якія раней падавалі сябе за паляка, у канцы XIX ст. пачалі лічыць сваёй роднай мовай беларускую. Як падае «Этнаграфія беларуса», тады дзельная вага «паляка» памен- шылася з 8,1 да 2,0% (з 289 тыс. да 130 тыс.). «Замілаванне родным сло- вам, сваёй Бацькашчынай узяло верх над адступніцтвам» у 159 тысяча жыхаро Беларусі.
У 1902 г. на аснове асветніцкіх гуртко беларускай моладзі Пецяр- бурга была створана Беларуская рэвалюцыйная грамада. Хутка да яе далу- чаецца нацыянальна свядомая моладзь Мінска і Вільні. На сваім першым з’ездзе  снежні 1903 г. у Вільні арганізацыя атрымала назву Беларуская Сацыялістычная Грамада. Праграма, прынятая там, уключала асноныя дэмакратычныя патрабаванні, у тым ліку і патрабаванне краёвай атаноміі Беларусі. У сярэдзіне 1918 г. БСГ распалася. Але яе ідэі не страцілі ні значэння, ні прывабнасці. А таму на тэрыторыі Заходняй Беларусі твары- лася Беларуская Сацыял-Дэмакратычная Партыя (БСДП), на чале якой сталі Б.А.Тарашкевіч, С.А. Рак-Міхайлоскі, А.I.Луцкевіч. 3 цягам часу БСДП ператварылася  Беларускую Сялянска-Рабочую Грамаду, масавую легальную партыю. Яе праграма, прынятая 12 мая 1926 г., патрабавала: аб'яднанне сіх беларускіх зямель у рэспубліцы сялян і рабочых, перадачу зямлі сялянам, 8-гадзінны працоны дзень, нацыянальную ронасць, навучанне на роднай мове, дэмакратычныя свабоды. Праз пагода БСРГ мела больш за 2 тыс. гуртко і каля 120 тыс. сябро. Старшынёй ЦК Грамады бы Б. А. Тарашкевіч. Аснонай сваёй мэтай БСДГ ставіла «стварэнне гуманнага, дэмакратычнага грамадства».
Царскі рад маніфестам ад 17 кастрычніка 1905 г. дазволі стварэнне нацыянальных партый, выданне друкаваных газет і часопіса на нацыя- нальных мовах. У верасні 1906 г. з’яляецца першая беларуская перыядыч- ная легальная газета «Наша Доля». 3-за рэвалюцыйнага зместу яе нумары часта канфіскаваліся, а праз 2 месяцы выданне было забаронена. У лістапа- дзе таго ж года яе замяніла «Наша Ніва», якая, хаця і з вялікімі цяжкасцямі, выдавалася да восені 1915 г.
Самаахвярны калекты безганарарнай газеты, не зважаючы на напад- кі рэакцыйнага друку і лад, сабра і аб’ядна вакол сябе не толькі пачына- ючых пісьменніка і паэта, але і шырокае кола свядомых беларуса. Толь- кі  1910 г. у «Нашу Ніву» напісалі 960 карэспандэнта з 489 вёсак і мяс- тэчка. Узніклі і беларускія выдавецкія суполкі «3агляне сонца і  наша аконца» (у Пецярбургу) і «Наша хата» (у Вільні) ды іншыя. 3 1907 г. па 1916 г. яны выпусцілі 179 кніг на беларускай мове тыражом 286 тыс. экземпляра.
Літаратура і друк пачатку XX ст. сталі жо той сілай, якая зрабіла значны плы на станаленне беларускай нацыі.

2.2. БЕЛАРУСКАЯ МОВА НА ПАЧАТКУ XXI ст.

Беларуская мова – нацыянальная мова беларуса і тытульная мова Рэспублікі Беларусь – прайшла складаны шлях гістарычнага развіцця, на якім зведала і перыяды росквіту, і перыяды заняпаду. Аднак засёды яна заставалася важнейшым элементам беларускай нацыянальнай культуры, сродкам зносін і сімвалам нацынальнай свядомасці.
У XXI ст. беларуская мова ступіла як дзяржаная мова нашай краіны, як высокаразвітая літаратурная мова, здольная паспяхова абслуго- ваць усе камунікатыныя патрэбы сучаснага грамадства. Разам з тым, у новае стагоддзе беларуская мова вайшла з цэлым комплексам праблем, якія тычацца як стану яе літаратурных норм, так і месца і ролі  сучасным грамадстве. Гэта абумолена  першую чаргу наступнымі прычынамі:
а) асаблівасцямі развіцця беларускай мовы  папярэдні перыяд, у прыватнасці  другой палове XX ст.;
б) характарам сучаснай монай сітуацыі і месцам у ёй беларускай мовы;
в) тымі супярэчлівымі працэсамі, што вызначалі развіццё і функцыя- наванне беларускай мовы  апошняе дзесяцігоддзе мінулага стагоддзя.
Менавіта гэтыя акалічнасці вызначаюць характар сучасных працэса развіцця сістэмы беларускай літаратурнай мовы, а таксама асаблівасці яе функцыянавання  грамадстве. Гэтыя ж акалічнасці, як уяляецца, будуць вызначаць і развіццё сістэмы мовы і яе месца  грамадстве  бліжэйшую перспектыву.
Для разумення сённяшніх праблем беларускай мовы трэба таксама мець на вазе наступнае.
1. Беларуская літаратурная мова ( мова з перарванай літаратурнай традыцыяй.
2. Нормы сучаснай беларускай літаратурнай мовы складваліся  канцы XIX ( пачатку XX ст. на народна-гутарковай аснове (мінска-маладзечанскія сярэднебеларускія гаворкі). Паколькі працэс станалення літаратурных норм адбывася паранальна нядана, то сувязь (суаднос- насць) літаратурнай мовы з дыялектнай базай адчуваецца і цяпер.
3. Народна-гутарковую аснову мае і пісьмовая разнавіднасць сучаснай літаратурнай мовы. У гэтым і спецыфіка, і многія праблемы. Калі б, напрыклад, у аснову сучаснай беларускай літаратурнай мовы была пакладзена старабеларуская пісьмовая мова, зусім іншым бы бы яе слонікавы склад і літаратурныя нормы, па-іншаму стаяла б праблема адштурховання ад суседніх рускай і польскай мо, зусім іншым бы бы яе стан у грамадстве. У прыватнасці, зусім іншым было б у сістэме беларус- кай мовы месца дзеепрыметніка незалежнага стану, без якіх немагчыма панацэннае функцыянаванне кніжных стыля мовы, асабліва навуковага. Дарэчы, гэтыя формы былі шырока прадсталены  граматычнай сістэме старабеларускай мовы. Як уяляецца, па-іншаму ставіліся б да іх і некато- рыя сённяшнія рупліцы культуры беларускага малення.
4. На працягу сяго XX ст. беларуская мова функцыянавала і развівалася выключна ва мовах блізкароднаснага двухмоя, ва мовах канкурэнцыі з другой, больш магутнай мовай.
Усё гэта аказала моцнае здзеянне не толькі на развіццё сістэмы беларускай мовы і яе функцыянаванне  сучасным грамадстве, але і на характар яе выкарыстання  камунікатынай, культурнай і ідэнтыфіка- цыйнай функцыях.
Парадокс развіцця і функцыянавання беларускай мовы  XX ст. заключаецца  наступным.
3 аднаго боку, сістэма нацыянальнай беларускай мовы на працягу сяго мінулага стагоддзя паслядона і дынамічна развівалася, прайшла шлях ад пачатковага этапу фарміравання літаратурных норм да высока- развітай літаратурнай мовы, здольнай паспяхова абслуговаць усе камуні- катыныя патрэбы сучаснага грамадства. У гэты перыяд удасканальваліся і шліфаваліся яе нормы, інтэнсіна папаняся лексічны склад, фармірава- ліся асноныя функцыянальныя стылі, закладвалася аснова навуковай беларускай тэрміналогіі, стваралася разнастайная па сваіх жанрах і зместу мастацкая літаратура. Ужо к другой палове XX ст. стан развіцця беларус- кай літаратурнай мовы характарызавася стройнай, разгалінаванай, упа-радкаванай і дастаткова нармаванай сістэмай розназроневых сродка, што дазваляла ёй паспяхова абслуговаць усе сферы грамадскай дзейнасці, у якіх беларуская мова выкарыстовалася або павінна была выкарысто- вацца як мова тытульнай нацыі і родная мова большасці насельніцтва краі- ны. Разам з тым, на працягу мінулага стагоддзя працэс развіцця беларускай літаратурнай мовы бы вельмі неадназначным і супярэчлівым. Характэр- най асаблівасцю разглядаемага перыяду  развіцці беларускай літаратур- най мовы з’яляецца тое, што на працягу аднаго стагоддзя яна не толькі прайшла этап інтэнсінага развіцця, але і зведала розныя, часта рэзка про- цілеглыя плывы і тэндэнцыі. Усё гэта  першую чаргу наклала адбітак не толькі на характар і асаблівасці саміх моных працэса, але і на іх грамад- скую ацэнку. У выніку  шэрагу выпадка пад уплывам фактара гало- ным чынам нелінгвістычнага парадку назіраюцца дыяметральна процілег- лыя ацэнкі адных і тых жа аб’ектыных моных факта, розныя погляды на літаратурную норму і яе межы.
3 другога боку, развіццё і дасканаленне сістэмы беларускай літара- турнай мовы суправаджаецца паступовым выцясненнем яе з найбольш значных і плывовых сфер зносін. Фактычна  сённяшніх умовах беларус- кая мова ( мова тытульнай нацыі і першая дзяржаная мова Рэспублікі Бе- ларусь ( займае другараднае становішча  монай сітуацыі. Яе роля зве- дзена да мінімуму  такіх грамадскіх сферах, як дзяржанае кіраванне, справаводства, вышэйшая адукацыя, навука. А менавіта гэтыя сферы выка- рыстання мовы  сённяшнім грамадстве вызначаюць яе прэстыж і мажары- тарнасць, а таксама фарміруюць прагматычныя фактары яе вывучэння. Істотна скарацілася і колькасць актыных карыстальніка беларускай мо- вы. Адзначаная акалічнасць самым непасрэдным чынам уплывае і на раз- віццё самой сістэмы беларускай мовы, што адбіваецца  першую чаргу на развіцці асобных функцыянальных стыля (афіцыйна-дзелавога, навукова- га), фарміраванні асобных тэрмінасістэм.
Асабліва інтэнсіна працэс паступовага выцяснення беларускай мо- вы з актынага жытку адбывася  60 ( 80-я гг. XX ст., у выніку чаго к канцу 80-х гг. беларуская мова прыблізілася да той рысы, калі ёй пачала пагражаць страта понафункцыянальнасці і перспекты далейшага развіц- ця і функцыянавання  грамадстве. Менавіта праблема понафункцыяналь- насці, г. зн. актынага выкарыстання ва сіх сферах зносін сучаснага гра- мадства, застаецца актуальнай для беларускай мовы і  трэцім тысячагод- дзі. Сур’ёзнасць праблемы заключаецца яшчэ і  тым, што толькі на тэры- торыі Беларусі беларуская мова можа найбольш пона рэалізаваць свае камунікатыныя функцыі. Таму понае яе выцясненне хаця б з адной сфе- ры грамадскага жытку будзе непапраным. А гэта азначае, што  сённяш- ніх умовах задача пашырэння беларускай мовы на се важнейшыя сферы жыцця сучаснага грамадства, відаць, найбольш актуальная. Неабходнай умовай для гэтага з’яляецца, безумона, наянасць стабільных літаратур- ных норм, без чаго немагчыма паспяховая канкурэнцыя з другой, больш моцнай у камунікатыных адносінах і больш пашыранай у грамадстве мо- вай. Між тым, менавіта праблема стабільнасці літаратурных норм (асабліва правапісных) для беларускай мовы  пачатку XXI ст. бадай што самая важ- ная. 3 гэтых пазіцый павінны ацэньвацца і прагназавацца се працэсы, што адбываюцца  сістэме сучаснай беларускай мовы.
Трэба таксама канстатаваць, што намаганні па пашырэнні беларускай мовы  найбольш важныя і плывовыя сферы грамадскага жытку, якія мелі месца  пачатку 90-х гг. мінулага стагоддзя, хаця і садзейнічалі  значнай ступені павышэнню яе грамадскага прэстыжу, пэнаму мацаван- ню  такіх сферах, як мова рэкламы і інфармацыі, СМІ, школьнае навучан- не, але, на жаль, не далі чакаемых выніка. Гэты працэс, вельмі актыны  першай палове 1990-х гг., па розных прычынах аб’ектынага і суб’екты- нага плана фактычна спыніся к канцу дзесяцігоддзя. Больш таго, пачася адваротны працэс, які звё да мінімуму дасягнутыя станочыя вынікі, асаб- ліва  сферы школьнага навучання, справаводства, дзяржанага кіравання. Таму беларуская мова, хаця і мацавала свой грамадскі прэстыж, па сут- насці, застаецца на другарадных пазіцыях як сродак зносін.
Прада, варта адзначыць і станочыя вынікі тых намагання па пашырэнні беларускай мовы  грамадскім ужытку. Па-першае, беларуская мова набыла юрыдычны статус дзяржанай мовы, што  значнай ступені хоць і дэкларатына, але істотна павышае яе грамадскую значнасць. Па-другое, у грамадскай думцы сфарміравалася  пэным сэнсе сведамленне мажарытарнасці беларускай мовы, яе элітарнасці. У пэных колах веданне беларускай мовы, карыстанне ёю з’яляецца сведчаннем прыналежнасці да інтэлектуальнай эліты нашага грамадства.
Неабходна звярнуць увагу на яшчэ адзін вельмі істотны момант, які з’яляецца станочым вынікам 1990-х гг. і дазваляе з пэным аптымізмам гаварыць пра будучае беларускай мовы. Нягледзячы на тое, што беларуская мова застаецца на другарадных пазіцыях у многіх сферах грамадскіх зносін, яе сацыяльная лакалізацыя кардынальна змянілася. У 1960 ( 1980-я гг. аснонай «крыніцай» беларускамоных кадра была вёска, і выкарыстанне беларускай мовы падтрымлівалася сельскімі жыха- рамі і часткай творчай гуманітарнай інтэлігенцыі. Менавіта  гэты час сфарміравалася проціпасталенне па монай прымкеце: сельская мясцо- васць і традыцыйная вясковая культура (беларуская мова) ( горад і гарад- ская культура (руская мова). Між тым, якраз у канцы XX ст. да беларускай мовы (яе літаратурнай разнавіднасці) звярнулася частка гарадской адукава- най моладзі, якая, уласна кажучы, у значнай ступені і ініцыіравала працэсы адраджэння беларускай мовы  сэнсе павышэння яе грамадскага прэстыжу і пашырэння  розныя сферы жытку. Усё гэта садзейнічала перамяшчэн- ню цэнтра «беларускасці» з сельскай мясцовасці  горад і фарміраванню мажарытарных адносін да беларускай мовы.
Сітуацыя двухмоя  яго сённяшнім выглядзе і моцная канкурэнцыя з боку рускай мовы робяць надзённай таксама праблему захавання нацыя- нальнай адметнасці беларускай мовы, што знайшло сваё адлюстраванне  «дэрусіфікатарскіх» падыходах да ацэнак літаратурнай нормы і тых акты- ных працэса, якія адбываюцца на розных узронях монай сістэмы.
Гэта прывяло да таго, што працэс пашырэння беларускай мовы  роз- ных сферах ужытку адначасова справакава ажыленне пурыстычных тэндэнцый у сферы сістэмы самой беларускай літаратурнай мовы, якія закранулі се яе зроні, асабліва слонікавы склад, сістэму словазмянення і арфаграфію. У беларускай мове канца XX ст. гэтыя пурыстычныя тэндэн- цыі набылі ярка выражаную тэндэнцыю адштурховання ад рускай мовы, што стала асабліва адчувальным у слонікавым складзе беларускай мовы. Гэта выразілася  імкненні да рэвізіі і пераацэнкі нарматынага статусу наяных моных сродка. Аднак у значнай ступені зразумелыя і часта апраданыя пурыстычныя дэрусіфікатарскія памкненні  колькасных адно- сінах значна перавысілі разумныя межы, у выніку чаго рэальныя страты для сістэмы беларускай мовы аказаліся больш значнымі  парананні з набыткамі: фактычна было парушана адзінства літаратурных норм на сіх узронях мовы. Адбылася палярызацыя беларускамонага грамадства па- водле моных густа і амбіцый. Фактычна сёння мы сутыкнуліся з сітуа- цыяй паралельнага існавання двух літаратурна-пісьмовых варыянта беларускай мовы. Аднак якраз апошняе асабліва небяспечна ва мовах двухмоя, таму што значна зніжае канкурэнтаздольнасць беларускай мовы  найбольш важных і плывовых сферах грамадскага жытку. Больш таго, нярэдка некаторыя заканадацы сучаснай монай моды за імкненне да рэфармавання і дасканалення беларускай мовы выдаюць уласнае няведан- не элементарных яе норм.
Такім чынам, развіццё сістэмы беларускай літаратурнай мовы  канцы XX ( пачатку XXI ст. вызначаюць рознанакіраваныя працэсы і тэндэнцыі. 3 аднаго боку, тэндэнцыя да інтэрнацыяналізацыі і працэсы збліжэння з суседнімі блізкароднаснымі мовамі, з другога, тэндэнцыя да нацыяналізацыі і працэсы адштурховання.
Тэндэнцыя да інтэрнацыяналізацыі  асноным звязана з інтэнсі- ным пранікненнем у слонікавы склад беларускай мовы іншамоных запа- зычання, галоным чынам англа-амерыканізма, што абумолена  пер- шую чаргу развіццём новых тэхналогій, галін навукі, істотнымі зменамі  грамадскім ладзе і палітычным жыцці краіны, а таксама змацненнем ролі англійскай мовы  міжнароднай камунікацыі. Спецыфіка беларускай мовы заключаецца  тым, што інтэрнацыяналізацыя яе слонікавага складу і актынае пранікненне англіцызма адбываецца праз пасрэдніцтва рускай мовы і тым самым стварае ражанне, часта справядлівае, менавіта руска- монага плыву і збліжэння беларускай мовы з рускай.
Тэндэнцыя да нацыяналізацыі  беларускай мове канца XX ст. абу- молена пурыстычнымі падыходамі, якія вельмі выразна праявіліся  апошняе дзесяцігоддзе мінулага стагоддзя і маюць дэрусіфікатарскі харак- тар. Таму тэндэнцыя да нацыяналізацыі  беларускай мове накіравана  значнай ступені на рэвізію існуючых моных сродка ці тых, якія былі пашыраны  няданім мінулым. Пры гэтым галоным крытэрыем адбору суіснуючых адзінак з'яляецца ступень іх падабенства ці адрознення ад адпаведных адзінак рускай мовы. Найбольш выразна гэтая тэндэнцыя праявілася  беларускім пурыстычным руху і абумовіла вяртанне ва жы- так вялікай колькасці лексічных адзінак, што знаходзіліся на перыферыі монай сістэмы, шэрагу запазычання, якія таксама адпавядаюць «патра- баванням» нацыянальна-монага пурызму, калі адрозніваюцца ад адпавед- ных рускіх намінатыных адзінак. Апошняе звязана  першую чаргу з так званай зменай моных арыенціра з усходу на захад і ключэннем у мо- ную практыку значнай колькасці паланізма.
Прызнаючы абгрунтаванасць і правамернаць пэных зруха у сло-нікавым складзе сучаснай беларускай літаратурнай мовы, тэндэнцыі да змянення некаторых нарматыных ацэнак, неабходна вельмі асцярожна адносіцца да любых эксперымента над мовай, якія могуць мець непрад- казальныя вынікі. Так, напрыклад, празмернае захапленне некаторых сённяшніх «рэфарматара ад мовы» рэвізіяй літаратурнага стандарту, па сутнасці, можа азначаць змену дыялектнай базы літаратурнай мовы, зрух ад сярэднебеларускіх мінска-маладзечанскіх гаворак у бок паночна-заход- ніх. У сённяшняй сітуацыі, калі сапрады яшчэ выразна адчуваецца сувязь літаратурнай мовы з народна-гутарковай асновай, такія эксперыменты мо- гуць прывесці да разбурэння сістэмы літаратурнай мовы і страты ёю функцыі агульнанацыянальнай ідэнтыфікацыі, а таксама паставіць пад пагрозу магчымасць выканання камунікатынай і культурнай функцый.
Таму  сённяшніх умовах як ніколі неабходны разумны кампраміс паміж прыхільнікамі розных погляда на кірункі развіцця сістэмы беларус- кай мовы, на характар яе літаратурных норм. Асабліва актуальна сказанае  адносінах да праблемы беларускага правапісу, паколькі тут як нідзе неаб- ходны адзінства і стабільнасць. У гэтай сувязі трэба выразна сведамляць, што любыя змены  правапісе любой мовы, а тым больш кардынальныя, з’ява вельмі непажаданая. Акрамя таго, пара зразумець, што праблема «мяккага знака» для абазначэння асіміляцыйнай мяккасці зычных не толькі лінгвістычна неапрадана, але і дано жо вычарпала свой палітычны рэ- сурс.
Беларуская мова, як і любая іншая натуральная мова, выконвае  грамадстве тры асноныя глабальныя функцыі: сродку зносін (камуніка- тыную, якая аб’ядновае цэлы шэраг канкрэтных функцый), культурную (часткі і сродку нацыянальнай духонай культуры) і ідэнтыфікацыйную (сродку нацыянальнай ідэнтыфікацыі і самаідэнтыфікацыі). Аднак у залеж- насці ад характару монай сітуацыі суадносіны гэтых функцый натураль- най мовы могуць быць рознымі. У прыватнасці, у сітуацыі масавага двух- моя, калі камунікатыная функцыя беларускай мовы значна абмежавана, узрастае яе роля як сродку нацыянальнай свядомасці, сродку нацыяналь- най ідэнтыфікацыі і самаідэнтыфікацыі. Больш таго, моная ідэнтыфіка- цыя цесна звязана з такімі паняццямі, як моная дыферэнцыяцыя і моная інтэграцыя, бо ідэнтыфікуючы сябе па монай прымеце з адной суполь- насцю, індывід адначасова адмяжоваецца ад іншых. Таму пры разглядзе ідэнтыфікацыйнай ролі беларускай мовы  сучасным грамадстве неабход- на лічваць наступныя аспекты.
1. Трэба адрозніваць, на наш погляд, знешні і нутраны аспекты мо- най ідэнтыфікацыі асобы. Пра знешнюю ідэнтыфікацыю варта гаварыць тады, калі індывіда па мове адносяць да той ці іншай нацыянальнасці (культурна-монай супольнасці). Іншымі словамі, знешняя ідэнтыфі- кацыя звязана з ацэнкай моных паводзін індывіда іншымі індывідамі. Унутраная ідэнтыфікацыя (самаідэнтыфікацыя) ( гэта патрэбнасць самой асобы праз адносіны да мовы атаясамліваць сябе з той ці іншай нацыяналь- най культурай, той ці іншай нацыяй. Знешняя ідэнтыфікацыя, такім чынам, патрабуе актынага карыстання мовай. Унутраная ж ідэнтыфікацыя (сама- ідэнтыфікацыя) не абавязкова звязана з актыным выкарыстаннем мовы  якасці сродку зносін. Тут галоным з’яляецца дэкларатыны аспект. Безу- мона, што  сучаснай монай сітуацыі незвычайна зрастае роля бела- рускай мовы як фактару нутранай ідэнтыфікацыі (самаідэнтыфікацыі). Аб гэтым сведчыць той факт, што паводле апошняга перапісу насельніцтва 2009 г. беларускую мову  якасці роднай назвалі 60% беларуса. Віда- вочна, што называючы беларускую мову роднай, яны свядома атая- самліваюць сябе з беларускім народам, яго культурай і гісторыяй, хаця і не карыстаюцца гэтай мовай у сваім пасядзённым жыцці, а 2 млн.227 тыс. або 30% выкарыстоваюць беларускую мову  зносінах.
2. Мова з’яляецца важным, але не адзіным (і, магчыма, не гало- ным) фактарам нацыянальнай ідэнтыфікацыі.
3. Ступень нацыянальнай ідэнтыфікацыі мовы залежыць ад яе стату- су і ступені распасюджанасці. Пры гэтым часта назіраецца адваротная за- лежнасць: чым ніжэйшы статус мовы і чым менш распасюджана яна  грамадстве, тым вышэйшая яе ідэнтыфікацыйная роля.
4. Ступень нацыянальнай ідэнтыфікацыі натуральнай мовы цесна звязана з наянасцю яе разнавіднасцей і агульналітаратурнага стандарту. Так, у сучаснай монай сітуацыі літаратурная беларуская мова забяспечвае зровень агульнанацыянальнай ідэнтыфікацыі, мясцовыя народныя гаворкі ( узровень лакальнай (мясцовай ідэнтыфікацыі).
5. Наянасць пісьмовых разнавіднасцей літаратурнай мовы. Так, па тым, які варыянт літаратурна-пісьмовай беларускай мовы выкарыстовае сёння гаворачы, мы можам меркаваць аб яго моных прыярытэтах і поглядах на шляхі развіцця беларускай мовы і яе норм.
Не менш важнай з’яляецца праблема ролі беларускай мовы  культурнай прасторы беларуса. Увогуле культурная прастора беларуса мае даволі складаную структуру і аб’ядновае разнастайныя пласты, якія па-рознаму суадносяцца з беларускай мовай. Як уяляецца, гэтая прастора беларуса можа разглядацца  двух аспектах: дыяхронным (вертыкальны зрэз) і сінхронным (гарызантальны зрэз). У дыяхронным аспекце культур- ная прастора беларуса ахоплівае культурныя набыткі сіх часо і эпох. Паколькі  дадзеным выпадку істотнае месца належыць пісьмовым пом- нікам культуры, гэты аспект прэзентуе не толькі сучасная беларуская літаратурная мова, але і яе гістарычныя разнавіднасці, у першую чаргу старабеларуская мова, на якой захавалася велізарная колькасць пісьмовых помніка, што ваходзяць у залаты фонд не толькі беларускай, але і сус- ветнай культуры. Акрамя таго, гістарычны аспект культурнай прасторы беларуса прэзентуецца і царконаславянскай мовай, а таксама іншымі мо- вамі, што існавалі на тэрыторыі Беларусі  розныя гістарычныя эпохі (ла- цінскай, польскай, рускай і інш.).
Сінхронны аспект праблемы культурнай прасторы беларуса ахоп- лівае сё культурнае поле, усе здабыткі духонай і матэрыяльнай культу- ры, якія даступны беларускаму грамадству. Таму на сучасным этапе больш складаныя і сама культурная прастора беларуса, і суадносіны мовы і куль- туры. Апошняе  першую чаргу абумолена асаблівасцямі монай сітуацыі  нашай краіне. Так, відаць, будзе правільным умона падзяліць культур- ную прастору беларуса на дзве часткі: уласнабеларускую (уласнана- цыянальную) і інтэрнацыянальную (іншанацыянальную). Першая частка ахоплівае культурныя здабыткі, створаныя беларусамі, і тут варта выдзя- ляць каштонасці агульнанацыянальнага плана і каштонасці рэгіяналь- нага плана. Другая частка ахоплівае культурныя здабыткі іншых народа (суседніх і несуседніх), уключаных у сферу кампетэнцыі беларускага грамадства. У сукупнасці се гэтыя часткі культуры складаюць адзіную культурную прастору беларуса і фарміруюць беларускую нацыянальную культуру  шырокім сэнсе.
Мова як сродак зносін з’яляецца, з аднаго боку, часткай культуры народа, у тым ліку і нацыянальнай. 3 другога боку, мова ( сродак стварэння і выражэння многіх іншых частак, у першую чаргу духонай культуры народа. Таму  сучаснай монай сітуацыі абсалютна заканамер- нае пытанне аб месцы і ролі беларускай мовы  культурнай прасторы беларуса. Адразу трэба заважыць, што культурную прастору беларуса сёння абслуговаюць пераважна дзве мовы ( беларуская і руская. Пры гэтым беларуская мова выступае  дзвюх сваіх асноных разнавіднасцях: літаратурная мова і народныя гаворкі. Руская мова выкарыстоваецца пераважна  літаратурнай форме (дакладней, варыянце, набліжаным да літаратурнага стандарту). Беларуская мова абслуговае  першую чаргу ласнабеларускі кампанент культурнай прасторы, тут адчуваецца выразнае размежаванне выкарыстання літаратурнага варыянта і народных гаворак. Літаратурная мова звязана з так званай агульнанацыянальнай часткай культуры, народныя гаворкі ( з рэгіянальнай (песні, у першую чаргу абрадавыя, іншыя віды вуснай народнай творчасці). У гэтых адносінах рэгіянальнамоныя асаблівасці традыцыйных форм культуры служаць своеасаблівым сродкам мясцовай (лакальнай) ідэнтыфікацыі беларуса.
Беларуская літаратурная мова  значнай ступені суадносіцца і з інтэрнацыянальнай (іншанацыянальнай) часткай культуры беларуса. У першую чаргу гэта тычыцца пераклада на беларускую мову літаратурных твора народа свету, навуковая інфармацыя, энцыклапедычныя і іншыя даведнікі па розных галінах навукі і культуры. Разам з тым, трэба прызнаць, што  дадзенай сферы роля беларускай мовы істотна абмежавана.
Іншанацыянальная (інтэрнацыянальная, агульначалавечая) частка культурнай прасторы беларуса у сучасным грамадстве абслуговаецца пераважна рускай мовай. Шырокае выкарыстанне рускай мовы як сродку зносін, культурнага кампанента і сродку прэзентацыі іншых віда культуры садзейнічае  першую чаргу істотнаму павелічэнню рускага нацыянальнага культурнага кампанента  агульнай культурнай прасторы беларуса. Зразумела, што менавіта рускай мовай у сучасным беларускім грамадстве  асноным маркіравана інтэрнацыянальная (іншанацыяналь- ная) частка культурнай прасторы беларуса.
Як можна бачыць, культурная прастора беларуса з’яляецца мнага- мернай і шматпланавай і прадсталена  сучасным грамадстве  асноным дзвюма мовамі (беларускай і рускай). Шырокае выкарыстанне рускай мовы, з аднаго боку, істотна пашырае межы культурнай прасторы белару- са, аднак, з другога боку, аб’ектына звужае нацыянальна-моны кампанент гэтай прасторы. Таму вельмі важна  эпоху інтэнсінай глаба- лізацыі падтрымліваць і мацоваць менавіта ласнабеларускі пласт нацыянальнай культуры беларуса.
Такім чынам, беларуская мова як адзін з кампанента монай сітуацыі сёння з’яляецца:
а) сродкам зносін (выконвае камунікатыную функцыю). Гэтая функцыя беларускай мовы абмежавана. Аднак, нягледзячы на абмежаванае выкарыстанне беларускай мовы  найбольш важных і прэстыжных сферах ужытку, няма падста гаварыць пра беларускую мову як мову з абмежаванымі функцыямі  сучасным грамадстве. Па-першае, беларуская мова распасюджана і функцыянуе на сёй тэрыторыі дзяржавы. Па-другое, з беларускай мовай у той ці іншай ступені сутыкаецца пастаянна кожны грамадзянін краіны. Нават не карыстаючыся актына беларускай мовай у сваёй пасядзённай дзейнасці, кожны, хто жыве на тэрыторыі сучаснай Беларусі, фактычна штодзённа атрымлівае тую ці іншую інфармацыю на беларускай мове. Усё гэта  цэлым стварае спрыяльную базу для пашырэння беларускай мовы і  актыным ужытку;
б) сродкам і часткай беларускай духонай культуры, яе асноным нацыянальным кампанентам;
в) сродкам і сімвалам нацыянальнай ідэнтыфікацыі і фактарам нацыянальнай самасвядомасці беларуса.
У сваёй апошняй функцыі беларуская мова выступае:
1) сродкам і сімвалам нацыянальнай ідэнтыфікацыі (літаратурная мова);
2) сродкам і сімвалам мясцовай (лакальнай) ідэнтыфікацыі (мясцовыя гаворкі);
3) сродкам і сімвалам групавой (карпаратынай) ідэнтыфікацыі (варыянты літаратурна-пісьмовай мовы).
Па адносінах да беларускай мовы як да сродку і сімвала нацыянальнай ідэнтыфікацыі (самаідэнтыфікацыі) беларусы мона дзеляцца на тры групы.
1. Беларусы, для якіх беларуская мова з’яляецца рэальным фактарам (сродкам і сімвалам) знешняй і нутранай нацыянальнай ідэнтыфікацыі: яны лічаць беларускую мову роднай (унутраная ідэнтыфікацыя) і выкарыстоваюць яе  розных сферах камунікацыі (знешняя ідэнтыфіка- цыя).
2. Беларусы, для якіх беларуская мова з’яляецца пераважна сімвалам нацыянальнай самаідэнтыфікацыі: яны лічаць беларускую мову роднай (унутраная ідэнтыфікацыя), але пераважна карыстаюцца  сваёй дзейнасці рускай мовай.
3. Беларусы, для якіх беларуская мова (як і мова наогул як сродак зносін) не выступае фактарам нацыянальнай свядомасці: яны з’яляюцца беларусамі, але роднай лічаць рускую мову і практычна не карыстаюцца беларускай мовай у сваёй пасядзённай дзейнасці.
Менавіта першыя дзве групы і складаюць сацыяльную базу бела- рускай мовы  XXI ст.
Акрамя таго, у сучаснай монай сітуацыі беларуская мова страціла функцыю фактару монай інтэграцыі  межах краіны. Гэтая функцыя замацавалася за рускай мовай, якая таксама мае статус дзяржанай і  колькасных адносінах дамінуе  большасці грамадскіх сфер ужытку.
Такім чынам, на пачатку XXI ст. беларуская мова працягвае адыгрываць істотную ролю  жыцці беларускага грамадства. Разам з тым, перспектывы яе далейшага развіцця і функцыянавання  грамадстве  многім будуць залежаць ад наступных моманта:
а) пашырэння беларускай мовы як рэальнага сродку зносін у найбольш важныя і плывовыя сферы грамадскага жытку, што будзе са- дзейнічаць яе прэстыжнасці і фарміраванні прагматычных фактара для авалодання ёю. У гэтай сувязі трэба адзначыць, што наспе час стварэння агульнадзяржанай праграмы канкрэтных мер, накіраваных на забеспячэн- не заканадачага дзяржанага статусу беларускі мовы;
б) неадкладнай стабілізацыі яе літаратурных норм, асабліва правапісных. Без гэтага немагчыма павышэнне яе канкурэнтаздольнасці з рускай мовай у розных сферах ужытку, а таксама паспяховае авалоданне ёю  працэсе адукацы:
в) дасягнення разумнага кампрамісу паміж прыхільнікамі розных погляда на шляхі развіцця беларускай мовы і характар яе літаратурных норм. Толькі намаганнямі сяго грамадства можна дасягнуць пазітыных зруха у гэтай важнай і далікатнай сферы жыцця сучаснага соцыуму;
г) беларуская мова і яе носьбіты павінны пазбавіцца так званага «комплексу адштурховання». Умона кажучы, беларускай мове павінна быць абсалютна сё рона, наколькі яна блізка да суседніх рускай і польскай мо, так, як апошнім абсалютна сё рона, наколькі яны блізкія да беларускай мовы. Толькі  такім выпадку магчыма фарміраванне  грамадстве мажарытарных адносін да беларускай мовы як мовы тытульнай нацыі і дзяржанай мовы нашай краіны.
У цэлым жа сучаснае становішча беларускай мовы  грамадстве і яе роля як сродку нацыянальнай самаідэнтыфікацыі, яе слонікавы склад і стан літаратурных норм, высокія адаптацыйныя магчымасці, заканадачы статус, месца  сістэме адукацыі і сродка масавай інфармацыі, сацыяльная база даюць падставы для стрыманага аптымізму, што і  XXI ст. беларуская мова застанецца рэальным сродкам камунікацыі, ідэнтыфікацыі і культуры беларуса і захавае сваё месца  моным ландшафце Еропы.

2.3. НЕКАТОРЫЯ АСПЕКТЫ ФУНКЦЫЯНАВАННЯ БЕЛАРУСКАЙ I РУСКАЙ МОѕ

Пасля распаду СССР моная палітыка  новых самастойных дзяржавах (былых рэспубліках Савецкага Саюза) ажыццялялася на хвалі працэса нацыянальнай самаідэнтыфікацыі. Аддзяленне ад Расіі адбывалася не толькі праз набыццё дзяржанага суверэнітэту, але і праз абмежаванне сферы выкарыстання рускай мовы.
У Беларусі пасля прыняцця  1990 г. закона «Аб мовах Беларускай ССР» беларуская мова атрымала статус дзяржанай, у выніку чаго значна зрасла яе функцыянальная нагрузка. Закон, аднак, не абмяжова правы рускамонага насельніцтва. У органы дзяржанай улады можна было звяртацца на любой мове, не абмяжоваліся магчымасці атрымання адукацыі на рускай мове  школе і вышэйшых навучальных установах. Нягледзячы на тое, што  першай палове 1990-х гг. у большасці школ краіны навучанне вялося на беларускай мове, у 18% школ дзяцей вучылі на рускай мове і налічвалася столькі ж школ з дзвюма мовамі навучання – беларускай і рускай. Такое становішча дожылася да рэферэндуму 1995 г., пасля якога руская мова фактычна вярнулася на тыя пазіцыі, што займала да канца 1980-х гг. У цэлым жа  Беларусі дзельная вага рускай мовы  XX ст. была вышэйшая за дзельную вагу беларускай. Дастаткова сказаць, што  Беларускім дзяржаным універсітэце да 1956 г. існавала адзіная самастойная лінгвістычная кафедра – рускай мовы. Найбольш спрыяльны- мі для функцыянавання беларускай мовы былі 1920-я гг. і першая палова 1990-х гг. Менавіта тады ставілася пытанне пра статус мо, што функцыя- нуюць на тэрыторыі Беларусі. Ва творанай у 1919 г. БССР статус дзяр- жаных атрымалі беларуская, руская, польская і ярэйская мовы. У канцы стагоддзя гэтым статусам валодалі і валодаюць цяпер беларуская і руская. Для паранання пакажам карціну сталення да рускай мовы  былых савецкіх рэспубліках. У Казахстане і Кіргізіі гэтая мова мае статус афіцый- най, што дазваляе весці на ёй справаводства. У Таджыкістане, Узбекістане, Азербайджане, Туркменіі руская мова з’яляецца мовай міжнацыянальных зносін, у Арменіі, Грузіі, Украіне – мовай нацыянальнай меншасці, у Літве, Латвіі, Эстоніі – адной з замежных мо, роля якой у афіцыйным жыцці зведзена амаль да нуля. Парламент Малдовы носі прапанову зрабіць рускую мову дзяржанай, аднак канчатковае рашэнне не было прынята.
Сярэдзіна XX ст. стала для мо своеасаблівым вакуумам, калі пытанне пра іх статус на зроні закона не разглядалася. Пасля таго як у сярэдзіне 1930-х гг. абвясцілі пра перамогу сацыялізму і завяршэнне культурнай рэвалюцыі, у СССР адзінай мовай, на думку Сталіна, павінна была стаць руская, хоць у асноных дзяржаных дакументах, у канстытуцыях гаворка пра гэта не вялася. Толькі  1990 г. Вярхоны Савет Саюза ССР прыня закон «Аб мовах народа СССР», у якім вызначы статус рускай мовы як афіцыйнай мовы Савецкага Саюза. Заважым, што такой яна фактычна была се папярэднія дзесяцігоддзі.
Нягледзячы на тое, што на тэрыторыі Беларусі жывуць прадстанікі больш чым 140 нацыянальнасцей і народнасцей, якія валодаюць рознымі мовамі, зносіны  асноным адбываюцца на рускай і беларускай мовах. Прычым статыстыка сведчыць, што большасць жыхаро Беларусі прызнаюць роднай беларускую мову, хоць валодаюць лепш рускай і часцей яе выкарыстоваюць. Гэтая парадаксальная сітуацыя тлумачыцца наступным. Карэннае насельніцтва краіны (беларусы) складае абсалютную большасць – каля 80%. Прадстанікі той або іншай нацыянальнасці псіхалагічна настроены ідэнтыфікаваць нацыянальнасць і мову – самую яскравую прымету нацыі, што і адбывалася пры апытанні многіх беларуса, хоць некаторыя з іх увогуле не карыстаюцца беларускай мовай. Шматгадовая гісторыя існавання на адной геаграфічнай і сацыяльна-палітычнай прасторы дзвюх мо спарадзіла розныя тыпы двухмоя.. У цэлым беларуска-рускі (руска-беларускі) білінгвізм ахоплівае большасць сфер жыцця краіны (радыё, тэлебачанне, газеты, мастацкая літаратура, тэатр, адукацыя і інш.), дзе дзве мовы выкарыстоваюцца дыстантна (дыферэнцавана) або кантактна.
Пры дыстантным тыпе двухмоя выкарыстоваецца адна з дзвюх мо, што функцыянуюць на тэрыторыі Беларусі (напрыклад, ёсць літаратура і на рускай, і на беларускай мовах; ідуць спектаклі і на рускай, і на беларускай мовах; адны людзі гавораць паміж сабой па-руску, іншыя – па-беларуску). У гэтай сітуацыі дзве мовы, якія выкарыстоваюцца  краіне, не сутыкаюцца адна з адной.
Дыстантнае двухмое  чыстым выглядзе – з’ява не абсалютная, бо  рускіх тэкстах даволі часта сустракаюцца элементы беларускай мовы, а  беларускіх – рускай (вынік інтэрферэнцыі або транспазіцыі, г. зн. несвядо- мага ці свядомага выкарыстання элемента адной мовы  маленні на другой).
Пры кантактным двухмоі абедзве мовы функцыянуюць на старонках адной газеты, у дыялогу людзей, адзін з якіх гаворыць па-беларуску, другі – па-руску, у маленні чалавека, які выкарыстовае абедз- ве мовы і да т. п.
Найбольш яскравым прыкладам кантактнага двухмоя з’яляецца маленне чалавека на рускай і беларускай мовах. Пры гэтым двухмое індывіда можа быць ранапраным і неранапраным.
Людзей, якія  ронай меры добра валодаюць беларускай і рускай мовамі, не так многа. У асноным гэта прадстанікі сферы адукацыі, культуры. Прычым, як правіла, гэта людзі, у якіх родная мова – беларус- кая. Яны ( носьбіты ранапранага двухмоя. Людзі, якія  ронай меры дрэнна валодаюць дзвюма мовамі, нарад ці з’яляюцца прадстанікамі ранапранага білінгвізму, бо абедзве моныя сістэмы  іх маленні час- цей за сё змешаныя.
Пры неранапраным білінгвізму веданне і выкарыстанне адной мовы пераважае над веданнем і выкарыстаннем другой. У гэтым тыпе двухмоя можна вылучыць два падтыпы:
1) веданне рускай мовы пераважае над веданнем беларускай;
2) веданне беларускай пераважае над веданнем рускай.
Сам тэрмін «беларуска-рускае двухмое» прадугледжвае веданне індывідам рускай мовы  якасці другой. У Беларусі такі білінгвізм значна саступае руска-беларускаму, г.зн. з рэальнай перавагай ведання рускай мовы над беларускай у маленні індывіда. Падобная карціна назіраецца нават у маленні многіх білінгва, якія прызнаюць роднай мовай беларус- кую. Монае самавызначэнне такіх людзей не супадае з іх маленчымі паводзінамі.
У разгледжаным тыпе двухмоя (неранапранага) часцей за сё назіраецца інтэрферэнцыя на сіх узронях мовы. Інтэрферэнцыя фанетыч- ная, граматычная, лексічная  Беларусі вывучана дастаткова добра. Практычна не разглядалася т.зв. прыхаваная інтэрферэнцыя, г.зн. невыка- рыстанне якіх-небудзь моных элемента з прычыны няведання. Часцей за сё гэта назіраецца на лексічным узроні, калі чалавек не ведае, якое слова павінна адпавядаць слову роднай мовы. У такіх выпадках узнікаюць неза- поненыя лексічныя пустоты або свядомае жыванне сло роднай мовы з рознымі агаворкамі (па-руску кажучы..., говоря по-белорусски...), пазы, якія часта дапамагае запаняць суразмоца, падказваючы патрэбнае слова ці патрэбную граматычную форму.
Зрэдку назіраецца інтэрферэнцыя, якую можна вызначыць як вымушаную, або намысную. Такія гукавыя абрэвіятуры, як РИД (Российский информационный дайджест), РИА (Российское информаци- онное агентство), РИВШ (Республиканский институт высшей школы) маюць тое самае літарнае выяленне і  беларускай мове (з улікам адпаведнасці и - і): РІД, РІА, РІВШ. Гэтак яны і вымаляюцца. Але калі  рускай мове мяккі [р'] – гэта норма, то  беларускай ( памылка, пазбегнуць якой у вусным маленні  дадзеным выпадку немагчыма.
У розных сацыяльных, прафесійных групах людзей двухмое выя- ляецца па-рознаму. Адна з яго прая – школа, якая  значнай ступені прад- вызначае карціну валодання дзвюма мовамі  краіне. За апошняе дзесяцігоддзе кірунак вывучэння беларускай і рускай мо мяняся спачат- ку  бок рэзкага павелічэння колькасці школ з беларускай мовай навучан- ня, потым – амаль у процілеглы бок. Так, з пачатку 1990-х да 1995 г. колькасць школ, у якіх першакласнікі вучыліся на беларускай мове, павялі- чылася да 76%, што амаль адпавядала нацыянальнаму складу насельніцтва. Аднак пасля рэферэндуму 1995 г., які законі двухмое, колькасць школ з беларускай мовай навучання скарацілася.
Можна меркаваць, што сітуацыя з вывучэннем не толькі беларускай, але і рускай мовы не палепшыцца пасля памяншэння колькасці гадзін на вывучэнне гэтых прадмета. Такія змены стануць заважныя, перш за сё, у пачатковых класах, дзе звычайна закладваецца падмурак монай адука- цыі. Веды, атрыманыя менавіта  дзіцячым узросце, значна спрошчваюць засваенне новага, больш складанага монага матэрыялу  старэйшых кла- сах.
На ступень валодання беларускай і рускай мовамі моцна здзейнічае пазашкольнае монае асяроддзе, дзе большасць людзей, асабліва  гарадах, гавораць па-руску. Таму  дзяцей літаратурная беларуская мова, якая выкарыстоваецца пастаянна, – з’ява рэдкая. Да таго ж і многія настанікі, што выкладаюць беларускую мову, выступаюць прадстанікамі білін- гвізму, які можна вызначыць як прафесійна арыентаваны (абумолены). На роках – па-беларуску, па-за школай – па-руску. Прафесійна арыентава- ны білінгвізм назіраецца і  іншых сферах жыцця краіны. Напрыклад, у тэатры, дзе акцёры на сцэне выкарыстоваюць беларускую мову, а па-за тэатрам – рускую. Тое самае можна сказаць пра многіх дыктара радыё, тэлебачання, якія карыстаюцца беларускай мовай толькі  сваіх праграмах. Білінгвізм з рускай мовай у якасці толькі мовы прафесіі – з’ява нетыповая для Беларусі.
Своеасаблівы тып двухмоя ( трасянка, г.зн. «беларуска-руская мова» з адным зместам і дзвюма формамі выражэння. Базавай мовай трасянкі можа быць беларуская са значнай колькасцю элемента (лексічных, граматычных, словатваральных) рускай мовы, што часцей за сё і назіраецца, або руская з выкарыстаннем элемента беларускай мовы. Часам можна пачуць маленне з элементамі беларускай, рускай літаратурных мо і мясцовых дыялекта. Трасянка – з’ява індывідуальная. У кожнага з носьбіта мо яна выяляецца па-рознаму.
У апошняе дзесяцігоддзе даволі часта з’яляюцца артыкулы  газетах, часопісах на рускай (беларускай) мове з беларускамонымі (рускамонымі) устакамі. У рускі тэкст, напрыклад, свядома ключаюцца беларускія лексемы для надання тэксту нацыянальнага каларыту. Як правіла, гэта словы з высокай канцэнтрацыяй нацыянальна-культурнага фону. Бадай, найбольш частотным з іх з’яляецца лексема бульба і яе вытворныя. Вось прыклады толькі з двух нумаро газеты «Комсомольская правда» за 15 лютага і 5 сакавіка 2002 г.: Белорусским олимпийцам недокладывают бульбы; Самая вкусная картошка – наша бульба; В этом году вкус нашей бульбы узнает Европа; Не один десяток сортов пришлось перепробовать посетителям, прежде чем прийты к выводу, что самая вкусная – всё-таки белорусская бульбочка; Крикунова это не смущает, судя по его заявлениям в прессе, он буквально жаждет наказать сборную звезд НХЛ. Тем более что «бульбаши» уже били многих из них на чемпионате 2000 года в Санкт-Петербурге.
Мы разгледзелі нязначную частку пытання, якія знікаюць у выніку функцыянавання беларускай і рускай мо у нашай краіне. Заважым толькі, што больш дэталёвага аналізу патрабуюць узаемаадносіны дзвюх мо у вясковай і гарадской мясцовасці, маленне розных узроставых груп насельніцтва, асаблівасці мовы Заходняга Палесся, мова  сістэме адука- цыі.

3. арфаэпія. арфаэпічныя нормы беларускай літаратурнай мовы і прычыны іх парушэння

3.1. ПРАДМЕТ І ЗАДАЧЫ АРФАЭПІІ

Арфаэпія (грэч. оrthos – правільна, epos – слова, мова) – раздзел мовазнаства, у якім вывучаюцца нормы літаратурнага вымалення.
Асноная задача арфаэпіі – выпрацока і замацаванне адзіных норма літаратурнага вымалення, якія ключаюць у сябе правілы вымалення галосных гука, зычных гука, правілы вымалення спалучэн- ня гука у розных пазіцыях, правілы вымалення запазычаных сло.
Развіццё і станаленне арфаэпічных норма звязана з развіццём і станаленнем беларускай літаратурнай мовы. Адзінства арфаэпічных правіл для сіх носьбіта мовы неабходнае і важнае, як адзінства норм арфаграфіі і графікі, бо дапамагае дакладнаму разуменню вуснай мовы і тым самым спрыяе развіццю культуры нацыі.

3.2. Стылі літаратурнага вымалення

У залежнасці ад сферы зносін, ад сітуацыі (бытавая, пасядзённая, афіцыйная), ад мэты малення, у залежнасці ад таго, да каго звяртаюцца (да аднаго чалавека ці многіх – на мітынгу, сходзе, лекцыі) і г.д., суразмоца адпаведна выбірае моныя сродкі. Сукупнасць такіх сродка, прызначаных для малення  пэнай сферы зносін, утварае стылі вымалення: няпоны (ці гутарковы) і поны (ці афіцыйны, акадэмічны).
У аснове размежавання понага і няпонага стыля ляжаць тэмп малення і вага гаворачага да свайго вымалення. Так, напрыклад, у звычайнай пасядзённай гаворцы мы дапускаем больш хуткі тэмп малення і менш выразную артыкуляцыю гука (кампетэнтнась, радась замест кампетэнтнасць, радасць – скарачаем спалучэнні гука; бяшшумны, смяесся, прыежжы замест бясшумны, смяешся, прыезджы – дапускаем больш поную асіміляцыю зычных; міністар, ансамбаль, кадар замест міністр, ансамбль, кадр – у словах са спалучэннямі зычных перад санор- нымі з’яляюцца станыя галосныя). Такі стыль малення мона называ- ецца няпоным, ці гутарковым.
У афіцыйных абставінах мы вымушаны больш уважліва ставіцца да артыкуляцыі: змяншаем звыклы фанетычны атаматызм, запавольваем тэмп малення, у сувязі з чым кожны гук вымаляецца дакладна і выразна (характарыстыка, Аляксандр Аляксандравіч, Марыя Аляксеена – скара- чэнне гука да непазнавальнасці («глытанне», выкідванне) недапушчаль- нае). Такі стыль умона называюць поным, ці афіцыйным (акадэмічным). Абодва стылі з’яляюцца літаратурнымі.

3.3. Вымаленне галосных

Беларуская арфаэпія патрабуе выразнага вымалення галосных, якое залежыць галоным чынам ад націску і суседніх гука. Націскныя галосныя (у моцнай пазіцыі) вымаляюцца выразна: вецер, набат, дуброва, ліпеньскі, думкі, дрэва, тысяча, явар.
У ненаціскным становішчы (слабых пазіцыях) галосныя гучаць карацей за націскныя, некаторыя з іх могуць змяняць сваю якасць, але  цэлым усе яны вымаляюцца даволі выразна: параход, характарыстыка, шырокі, скіраваць, сустракаешся, украінец.
Націскныя галосныя [о],[э] не пад націскам пасля цвердых зычных вымаляюцца як выразны гук [а] (фанетычны закон акання): жалуды, нарматывы, баксёр, рачны, зарачанскі, цагляны, драляны. У некаторых словах ( у спалучэннях ро, ло, рэ) ненаціскны галосны [о] змяняецца на [ы]: кро – крывавіць, глотка – заглынуць, дровы – дрывотня, хрэст – хрысціць.
Ненаціскное [о] заховаецца толькі  выклічніках ого, о-го-го. Ненаціскны гук [э] у большасці запазычаных сло заховаецца (аканне не распасюджваецца) і вымаяецца выразна: тэлецэнтр, экс-чэмпіен, дэсант, дэлегат, ігрэк.
Галосныя гукі [о], [э] пасля мяккіх зычных у першым складзе перад націскам пераходзяць у гук [а] (фанетычны закон якання): ляснік, кляновы, вясёлы, вядро, лядовы, зялёны.
На месцы спрадвечнага (этымалагічнага) [а] незалежна ад месца націску вымаляецца выразны гук [а]: св[а]ткаваць, мес[а]ц, ц[а]жкаваты, дзес[а]ць, Прып[а]ць, [jа]зыкаты.
Закон якання распасюджваецца на часціцу не і прыназонік без: [н’а] бы, [н’а] веда, [б’ас] страху, але: [н’э] прыеха, [б’эс] перспектывы (на пісьме, аднак, заховаецца літара е).
Галосныя [і], [ы], [у] не пад націскам змяняюцца нязначна: бруснічнік, світанне, адчыніць,узвышацца, музыка. Але  монай плыні іх вымаленне залежыць і ад становішча  слове. Так, націскны [і] у пачатку слова, пасля галоснага, пасля апострафа і мяккага знака, пасля  (нескладовага) вымаляецца як [ji]: [ji]хні, кра[ji]на, аб[ji]нець, сала[ji]ны, Іль[ji]ч.
Ненаціскны гук [i] у пачатку слова змяняецца на [й], калі папярэдняе слова заканчваецца на галосны (цацкі [й] цукеркі, сястра [й] брат), і на [ы], калі на зычны (брат [ы]шо, сын [ы] брат).
Пасля цвёрдых зычных (апрача [г] [к] [х]) на стыку частак складаных сло, прыстакі і кораня вымаляецца гук [ы]: без[ы]ніцыятыны, спад[ы]лба, борт[ы]нжынер, але: Наваполацк [і] Полацк, смех [і] грэх.
Галосны [у] пасля галоснага вымаляецца як []: а[]торак, мы []вайшлі [] двор, кіну[]. Закон змянення [у] на [] у пазіцыі пасля галосных распасюджваецца і на ласныя назвы: Дубока []ладзімір, рака []шача (на пісьме не абазначаецца), а таксама на словы іншамонага паходжання: а[]кцыен, ла[]рэат, ва []ніверсітэце.
У словах іншамонага паходжання вымаленне галосных мае сваю спецыфіку: многія запазычаныя словы не падпарадковаюцца аканню і яканню. Напрыклад: у большасці запазычання пасля цвердых зычных заховаецца ненаціскное [э]: ордэн, дэсант, рэдактар, экзэмпляр. Толькі  некаторых словах, якія запазычаны дано, [э] змяніся на [а]: літаратура, характар, адрас, майстар і інш. У асобных словах вымаляецца [ы]: інжынер, канцылярыя, рысора, цырымонія.
Заховаецца [э] і  першым складзе перад націскам пасля мяккіх зычных (яканне адсутнічае): педаль, секунда, семестр, легенда, генерал. Выключэнне складаюць данія запазычанні (на якія яканне распасюдзілася) з вымаленнем [а]: янот, ярэй, яфрэйтар, каляндар, дзяжурны і інш.
Перад пачатковым [і] не развіваецца прыстаны [j]: імперыя, імпарт, Індыя, інверсія.

3.4. Вымаленне зычных

Вымаленне зычных залежыць ад гукавага акружэння і ад пазіцыі  слове.
Гук [г] у беларускай мове фыкатыны, працяжны: гісторыя, агарод, горад, фігура, гіпатэнуза, трагедыя. У нешматлікіх запазычаннях ён выбухны: агрэст, мазгі, ганак, гуз, гвалт, гонта. Апрача таго, перад звонкімі зычнымі  сярэдзіне запазычаных сло, а таксама на стыку двух сло глухі [к] вымаляецца як выбухны: Вялі[г] дзень, э[г]замен, э[г]зотыка, ва[г]зал, я[г] жа.
Звонкія зычныя адпаведна закону аглушэння звонкіх зычных на канцы сло і перад глухімі вымаляюцца як глухія: сто[х], айсбер[х], го[т], бяро[с]ка, ка[с]ка. Глухія перад звонкімі (закон азванчэння) змяняюцца  звонкія: бара[дз’]ба, ай[з’]берг, ка[з’]ба, мала[дз’]ба.
У звязнай мове звонкія зычныя аглушаюцца таксама на канцы сло і перад галоснымі і санорнымі: сне[х] раста, са[т] у квецені, аднак прыназонікі на звонкія зычныя аглушаюцца толькі перад глухімі: а[т] сябро, [с] прапановай, але: а[д] Ігната, зрабілі [з’] бярозы, звесткі [з] гісторыі.
Для вымалення глухіх перад звонкімі на стыку сло няма адзінай нормы. Яно часта залежыць ад тэмпу малення: пры хуткім тэмпе глухія  гэтай пазіцыі азванчаюцца (жы[дз’] добра, не гор[ж] за іншых), пры запаволеным тэмпе азванчэння не адбываецца (жы[ц’] добра, не гор[ш] за іншых).
Свісцячыя зычныя перад мяккімі (апрача [г’], [к’], [х’]) вымаляюцца мякка: [с’ц’]южа, [дз’в’]еры, [з’дз’]ей[с’н’]іць, але: [сх’]ема, [зг’]іб, [ск’]ептык. Толькі  некаторых выпадках яны застаюцца цвердымі перад губнымі [в’], [м’]: у пры[зм’]е, у на[зв’]е, аб нацыяналі[зм’]е. Перад губным [ф’] у запазычаных словах дапускаюцца варыянты: атма[с]фера і атма[с’]фера, [с]фінкс і [с’]фінкс.
Свісцячыя зычныя перад шыпячымі вымаляюцца як шыпячыя (бя[ш]шумна, [ш]шытак, перапі[ш]чык), а шпячыя перад свісцячымі – як свісцячыя (купае[с’]ся, на рэ[ц]цы, [ж]жаць).
Зычныя гукі [ж, ш, дж, ч, р] засёды вымаляюцца цвёрда: жыць, шырокі, дажджы, чырвоны, радасць.
Афрыкаты [дж, дз, дз’] вымаляюцца як адзін гук: агароджа, дрожджы, ксяндзы, пэндзаль, дзверы, мядзведзь.
Наянасць цвёрдай і мяккай афрыкат [ц], [ц’]. Цвёрдая афрыката [ц] не мае сабе парнай мяккай: цэгла, рэвалюцыя, лекцыя, палац. Афрыката [ц’] чаргуецца з гукам [т]: самалё[т] – у самалё[ц’]е, палёт – у палё[ц’]е (цеканне) і можа не чаргавацца: узняць, цішыня, цяпер.
Не адбываецца чаргавання [т] – [ц’] на стыку кораня і суфікса: бры[т]венны, у Лі[т]ве, у кля[т]ве.
Зубны [д] перад мяккімі губнымі [в’], [м’] вымаляецца як мяккі [дз’] (дзеканне): мя[дз’в’]едзь, [дз’в’]еры, [дз’в’]есце. Не адбываецца такога змякчэння на стыку прыстакі і кораня: а[дв’]еку, а[дв’]зены, а[дв’]язаць.
Губныя зычныя [б], [п], [м], [ф] перад мяккімі зычнымі вымаляюцца цвёрда: восе[м], вер[ф], стэ[п], дро[б], грэ[бл’]я, се[мдз’]ясят, вер[фjу], [пjу].
Губна-зубны гук [в] вымаляецца перад галоснымі: [в’]есці, [в]удзільна, [в]ыс[в’]етліць. Пасля галоснага перад зычным і пасля галоснага  канцы слова ён замяняецца губна-губным гукам []: дра[]ляны, кро[], за[]сёды.
Беларускай мове ласціва падожанае вымаленне зычных [з’], [с’], [дз’], [ц’], [л’], [н’], [ж], [ш], [ч], якое адбываецца паміж галоснымі: маззю, калоссе, моладдзю, пяццю, ралля, каменне, збожжа, узвышша, сучча.
Спалучэнні [дч], [тч] вымаляюцца як падожаны гук []: а[]апіць, наво[]ык, а[]айна; газе[]ык, лё[]ык, ма[]ын.
Спалучэнні [шс], [жс] паміж галоснымі вымаляюцца як падожаны [’], а паміж галосным і зычным – як адзін гук [с]: купае[’]я, знаходзі[’]я; нясві[с]кі, пра[с]кі.
Спалучэнні [дц], [тц] вымаляюцца як падожаны []: сусе[]ы, ма[]ы, пры паво[]ы, па кла[]ы.
Спалучэнне [дс] вымаляецца як [ц]: гара[ц]кі, слаба[ц]кі, сусе[ц]кі.
У запазычаных словах вымаленне зычных мае сваю адметнасць. Так, напрыклад, большасць сло іншамонага паходжання не падпарадковаецца «дзеканню» і «цеканню»: дырэктыва, аптэка, тыраж. Выключэннем з’яляюцца словы з суфіксамі -ін-, -ір-, -ік-, -ёр-, -(ей)ск-, -(е)ец-: лацінскі, мундзір, эпізодзік, манцёр, гвардзейскі, індзеец.
Іншыя зычныя перад галоснымі [э], [і] у запазычаных словах і  словах спрадвечна беларускіх вымаляюцца  асноным мякка: нонсенс, перон, сезон, велюр, вектар, праспект, музей, газета. Толкі  некаторых даніх запазычаннях (пераважна з польскай мовы) вымаляюцца цвёрдыя зычныя: бэз, вэлюм, вэксаль, сэнс.

3.5. Адхіленні ад норм літаратурнага вымалення і іх прычыны

Правільнае літаратурнае вымаленне – паказчык агульнай культуры чалавека. Аднак, і па радыё, і па тэлебачанні, і  пасядзённым жыцці даволі часта парушаюцца вымаленчыя нормы. Л.У. Шчэрба вельмі слушна падкрэсліва, што «памылкі  вымаленні нічым не лепшыя за памылкі, напрыклад, у родзе назоніка, у склоне і г.д., а часам бываюць нават горш за іх, бо перашкаджаюць ажыццяленню аснонай мэты мовы – камунікацыі, г.зн. узаемаразумення».
Прычынамі парушэння норм літаратурнага малення з’яляюцца:
1. Уплы дыялектнай мовы, калі людзі заховаюць асаблівасці мясцовай гаворкі: капаніца, начніца, з[і]мля, р[і]ка, бур[я]к, халодна, мамо, тато, збожа, камінэ, насене, вядзець, пішыць.
2. Уплы рускай мовы: 1) вымаленне [г] выбухнога на месцы фрыкатынага [г] (г[г]орад, г[г]ерой, аг[г]арод); 2) вымаленне [ч] як [ч’] (ч[ч’]ай, ч[ч’]орны, ч[ч’]асты); 3) вымаленне гука [л], [в], [ф] на месцы губна-губнога [] (тра[в]ка, во[л]к, кро[ф’]); 4) вымаленне двух асобных гука [д] і [ж], [д] і [з] на месцы афрыката (дажд[д]ж[ж]ы, ксянд[д]з[з]ы); 5) вымаленне гука [шш] замест [шч] і інш. (шч[’]асце).
3. Уплы арфаграфіі: гарадскі, змена, іскры, не вывучы, без страху, бясшумна замест гара[ц]кі, [з’]мена, [jі]скры, [н’а]вывучы, [б’ас] страху, бя[ш]шумна і інш.
Заключаючы размову пра адхіленні ад норм літаратурнага вымалення, нагадаем (каб кантраляваць уласнае вымаленне) слушнае выказванне англійскага лінгвіста Г. Суіта: «Пакуль мы не ведаем, як сапрады гаворым, мы не можам адказаць на пытанне, як мы павінны гаварыць».

3.6. Марфалагічныя асаблівасці навуковых тэкста

У навуковых тэкстах выкарыстоваюцца се (за выключэннем выклічніка) часціны мовы. Аналіз ужывання сло, самастойных часцін мовы і іх форм паказвае перавагу адных часцін мовы над другімі. У навуковых тэкстах (у парананні з размоным, публіцыстычным і мастацкім стылямі) менш ужывальныя дзеясловы, пры гэтым большасць дзеяслова ужываецца  форме 3-й асобы цяперашняга часу, паколькі абазанчаюць не дынамічны стан у момант малення, а цяперашні час, пастаянны, надчасавы: Цукар, харчовы прадукт з цукровых бурако або цукровага трыснягу, складаецца з цукрозы.
Тэхналагічны працэс вырабу Ц. з цукровых бурако (маюць 17–20 % цукрозы): буракі мыюць і разразаюць на тонкую стружку; на дыфузійных апаратах з яе атрымліваюць дыфузійны сок, які апрацоваюць нягашанай вапнай (дэфекцыя) і вуглякіслым газам (сатырацыя); потым сок фільтру- юць, насычаюць сярністым газам (сульфітацыя), выпарваюць і атрымліва- юць утфель – цукр. сіроп, сумесь крышталіка цукрозы і міжкрыштальнага сіропу. Крышталікі аддзяляюцца на цэнтрыфугах, прамываюцца і высушва- юцца, атрымліваецца цукар-пясок (БелСЭ).
Для навуковых тэкста характэрна жыванне аддзеясоных назоні- ка на -анне (-янне), -энне (-енне), -ка, -цыя, -цце з абстрактным значэн- нем: гаварэнне, маленне, прасейванне, ачыстка, змешванне, растварэнне, фільтрацыя, дабаленне, падрыхтока, пашырэнне, перазбраенне, распасюджанне, паступленне, рэалізацыя, размеркаванне, фінансаванне, укладанне.
Пры дзеясловах-выказніках выкарыстоваюцца займеннікі з адцягне- на-абагульненым значэннем – ён, яна, яно, яны, мы. Займеннік я не выка- рыстоваецца  навуковых тэкстах, ён апускаецца або замяняецца займен- нікам мы (так званае «атарскае мы» або «мы сціпласці» – выкарысто- ваецца лектарамі, выкладчыкамі  навучальных установах).
У тэкстах навуковага стылю выкарыстоваюцца прыметнікі як сродак пераважна-класіфікацыйны, яны маюць інфармацыйны характар. Вось, напрыклад, выдзяляюцца тыпы сказа: простыя (аднасастаныя і двухсастаныя), простыя складненыя, складаныя (складаназлуча- ныя, складаназалежныя, бяззлучнікавыя складаныя сказы, сказы з рознымі відамі сувязі).
Шырока жываюцца прыметнікі, якія ваходзяць  склад устойлівых тэрміналагічных спалучэння: бюджэтнае фінансаванне, валютныя апера- цыі, дэмаграфічная сітуацыя, занальныя цэны, знешні гандаль, падатковыя льготы (эканоміка); абстрактная лексіка, артыкуляцыйная база, безасабовы сказ, зваротны займеннік, зладзейскія жаргоны, галасавыя звязкі, дзяржа- ная мова, камунікатыная функцыя (лінгвістыка); джэнтэльменскае пагад- ненне, дзяржаная манаполія, дзяржаны кантроль, трацейскі суд, прэзум-пцыя невінаватасці, дыпламатычны імунітэт, дыпламатычная недатыкаль- насць, давераная асоба (юрыдычная).
Формы ступеней паранання прыметніка і прыслоя вызначаюцца  беларускай мове досыць значнымі стылістычнымі магчымасцямі. Простыя формы прыметніка і прыслоя як стылёва нейтральны сродак ужываюцца ва сіх стылях. Простыя формы вышэйшай ступені паранання амаль не ласцівы для навуковых тэкста, а аналітычныя формы (склада- ныя) вызначаюцца кніжнасцю і жывальнасцю  навуковых тэкстах: больш свабодным, менш значным, больш выразна, менш актуальна і інш.
Дзеепрыметнікі як асобая форма дзеяслова  беларускай мове значна абмежаваны ва сіх стылях мовы  парананні з рускай мовай. Так, на- прыклад, дзеепрыметнікі незалежнага стану цяперашнага часу з суфіксамі -уч- (-юч-), -ач- (-яч-), а прошлага часу з суфіксамі -ш-, -ш- лічацца ненарматынымі, паколькі яны аманімічныя адпаведным дзеепрыслоям, паран.: адыходзячы (атобус) і адыходзячы (разгаварыліся), зелянеючы (лес), зелянеючы (выдзяляся), павесялешы (хлопец), павесялешы (зага-вары).
Аналіз навуковых тэкста і асобных тэрміналагічных слоніка, на жаль, сведчыць аб адсутнасці абмежавання ва жыванні адзначаных дзее- прыметніка: бягучы продаж, аргументуючая рэклама, вядучы прэзента- цыі, інтрыгуючы загаловак, лідзіруючае становішча, падмацоваючая рэк- лама, пульсуючы графік, стрымліваючыя фактары канкурэнцыі, упраля- ючы па гандлі (сродках) і інш.
Дзеепрыметнікі залежнага стану цяперашнега часу з суфіксамі -ем-, -ім- абмежаваныя ва жыванні (не характэрны для беларускай мовы), аднак падаюцца  некаторых тэрміналагічных слоніках: кантралюемы тавар, кіруемая вертыкальная маркетынгавая сістэма, кіруемая канкурэнцыя, неканверсуемая валюта, плануемы паказчык для рынку, свабодна канверсу- емая валюта і інш.
Адзначаюцца твораныя ад дзеепрыметніка -уч- (-юч-) марфолага-сінтаксічным спосабам прыметнікі  тэрмінах тыпу бягучае планаванне, бягучы рамонт, бягучы рахунак, бягучы продаж, бягучы кошт, вядучы прэзентацыі і інш.
Адзначым: выкарыстанне нехарактэрных для беларускай мовы форма дзеяслова у навуковых тэкстах не адпавядае норме, разбурае лад мовы.




4. МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ САМАКАНТРОЛЮ І ПАДРЫХТОѕКІ ДА ЗАЛІКУ

1. Заслухованне, абмеркаванне даклада студэнта «Графіка», які ключае наступны план:
1. Пісьмо  гісторыі развіцця чалавецтва.
2. Графіка і алфавіт.
3. Суадносіны паміж літарамі і гукамі  беларускай мове.
5. Асноныя прынцыпы беларускай графікі.
2. Пытанні для вуснага кантролю:
1. Што вывучае графіка?
2. Якія літары беларускага алфавіта з’яляюцца адзіночнымі, якія двухзначнымі?
3. У чым сутнасць складовага і гукавога прынцыпа беларускай графікі?
4. Якія, акрамя літар, графічныя сродкі ваходзяць у беларускую графічную сістэму?
5. Што вывучае арфаэпія?
6. Якія існуюць стылі вымалення? У чым іх адметнасць?
7. Якія зычныя складаюць асаблівасць беларускага літаратурнага вымалення?
8. Назавіце нормы беларускага літаратурнага вымалення.
9. Якія адхіленні ад норм беларускага вымалення назіраюцца  мове асобных носьбіта? Якія іх прычыны?

Тэсты і заданні для самакантролю і індывідуальнай працы
пад кантролем выкладчыка

1. Абазначце над літарай г, які гук вымаляецца  наступных словах.
Госці, гуз, гонта, агрэсія, грыб, дыялог, парог, прапаганда, дарога, ганак, гармата, гузік, плуг, скарга, гвалтоны, стог, грэчка, готыка, гісторыя.
2. Вызначце «чацвёртае лішняе» і абгрунтуйце свой адказ.
а) Падзея, дзверы, падземка, падзвіжнік.
б) Возера, волас, вобласць, воблака.
в) Ісціна, іншы, іголка, іхні.
г) Ураджай, дагледжаны, аджыць, сяджу.
д) Бясшумны, расчасаць, хвалюешся, расчысціць.
е) Змяць, звінець, збегаць, згінуць.
3. Абазначце, як вымаляюцца падкрэсленыя зычныя.
Спектр, свісток, схема, смех, сфера, скептык, сцюжа, атмасфера, шчасце, схіл, сфінкс, подзвіг, з’ява, здзейсніць, у прызме, згінуць, згіб, злёт, апладысменты, пяскі, скіфы, у адозве, аб нацыяналізме.
4. Растлумачце, чаму пры аднолькавым напісанні прыназонік вымаляецца па-рознаму.
Зрабілі з бярозы, выйшлі з двара, сплялі з саломы, лі з вядра, выеха з лесу, звесткі з гісторыі, пашылі з шоку, з жыцця героя, пайсці з песняй.
5. Падбярыце да наступных тэрміна беларускія адпаведнікі, аб’ядноваючы іх у групы згодна з правіламі вымалення і правапісу.
Кодификация законодательства, денежная система, экономические законы, подписка о невыезде, всенародное голосование, валютные ценности, местные органы власти, освобождение от должности, областная прокуратура, земельный кодекс, Декларация прав человека ООН, демаркация государственной границы, коллегиальность, валовый национальный продукт, штрейкбрехер, местное управление, презумпция невиновности, позднее раскаяние, жилищный кодекс, социально-групповые интересы, дипломатический иммунитет, коллегия адвокатов, опись имущества, ордер, юридическая наука, лжесвидетельство, льготы военнослужащим, ассоциация адвокатов, ограниченная дееспособность, дипломатическая неприкосновенность, кодекс о браке и семье.
6. Напішыце словы па-беларуску і растлумачце іх правапіс.
Арест, бобр, мышление, одиннадцать, демонстрировать, дремота, рекомендовать, черёмуха, аксиома, диаметр, феодал, океанский, авиапочта, миллиардер, отвязать, Демьян, в лесничестве, тюркский, манна, Наталья, возвышенность, мадонна, аттракцион, аннулировать, биссектриса, судья, путешествие, Мекка, орган, Обь, взморье, околица, правительство, собственность, вдоль, остроугольный, ультразвук, областной, батальон, Григорьевич, здоровье, въехать, интервью, меньше, мадьяр, Соловьёв, воробьи, адъютант.
7. Запішыце прыказкі і прымакі. Растлумачце, чаму пры ад- нолькавым напісанні часціца не вымаляецца па-рознаму.
1. Адна ластака вясны не робіць.
2. З песні слова не выкінеш.
3. Навука хлеба не просіць.
4. Розуму на кірмашы не купіш.
5. Не саромейся пытаць: больш спытаеш – больш спазнаеш.
6. Не рабі ліхога і не бойся нікога.
7. Не капай на людзей ямы: сам у яе валішся.
8. Не святыя гаршкі лепяць.
8. У тэрмінах-фразеалагізмах вызначце колькасць мяккіх зыч- ных.
Персона нон грата, персона грата, ісціна  апошняй інстанцыі, залаты запас, падвойная зорка, грымучая ртуць, блукаючая зорка, кропка замярзання, запас трываласці, чорная дзірка, ланцуговая рэакцыя, выйсці  тыраж, зорка першай велічыні, на свой капыл, размаляваць пад арэх.
9. Запішыце па 3-4 поныя назвы: 1) дзяржаных устано і арга- нізацый Беларусі; 2) беларускіх вышэйшых навучальных устано; 3) ганаровых звання і вышэйшых пасад; 4) ордэна і медалё; 5) вы- давецтва, газет і часопіса; 6) паэта і пісьменніка; 7) мастацкіх тво- ра. Растлумачце жыванне вялікай літары.
10. Зрабіце арфаграфічны разбор сло у сказе.
Плённасць жыцця – найважнейшае шчасце (У.К.).
11. Затранскрыбіруйце верш і на аснове яго матэрыялу назавіце нормы беларускага літаратурнага вымалення.
Будзе слоту абвяшчаць прагноз,
Лістабой учыніць ператруску.
Песняй, што расчуліла да слёз,
Я прыму цябе па-беларуску.

Краю блаславёнага дачка,
Дзякуй лёсу, маю не  нагрузку –
Зорны крыж Мацея Бурачка
Ты ва мне прызнаеш беларуску?

Сто разо шукай другой красы,
А тым больш што свет дано не вузкі!
Ды калі ты не бязродны сын –
Гавары са мной па-беларуску (Я. Янішчыц).
12. З прапанаваных варыянта вымалення выпішыце нарма- тыныя. Свой выбар пацвердзіце (вусна) правіламі.
у пры[з’м’]е – у пры[зм’]е
брат [ы]ван – брат [йі]ван – брат [і]ван
[шч]ар[сц’в’]ець – [сч]ар[с’ц’в’]ець – [шч]ар[с’ц’в’]ець
пе[нс’]ія – пе[н’с’]ія
да[св’]е[дч]аны – да[с’в’]е[чч]аны
мі[жі]нстытуцкі – мі[жы]нстытуцкі – мі[шы]нстытуцкі
кантра[стн]ы – кантра[сн]ы
[б’эз] ласкі – [б’аз] ласкі
ра[сч]ы[сц’]іць – ра[шч]ы[с’ц’]іць – ра[сч]ы[с’ц’]іць
ва[к]зал – ва[г]зал
чэ[шск’]і – чэ[сск’]і – чэ[ск’]і
[с’в’]іт[э]р – [с’в’]іт[а]р – [св’]іт[э]р
у пры[зм’]е – у пры[з’м’]е
нарэ[жц’]е – нарэ[шц’]е – нарэ[с’ц’]е
Мінск [ы] Полацк – Мінск [і] Полацк
А[ф]ганістан – А[]ганістан
[н’а] бы – [н’э] бы
э[к]замен – э[г]замен
бара[ц’]ба – бара[дз’]ба
[с’]кінуц – [с]кінуць
а[дц’]ягваць – а[тц’]ягваць – а[ц’ц’]ягваць
а[дч]ыніць – а[тч]ыніць – а[чч]ыніць
13. Перакладзіце словазлучэнні на беларускую мову. Растлумач- це, што плывае на характар канчатка у давальным і месным скло- нах.
Записать на доске, купить в аптеке, работать в библиотеке, купаться в реке, сказать дочке, держать в руке, посадить на меже, прочитать в книге, стоять на дороге, рассказать мужчине, закопать в земле, подарить сестре.
14. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Падкрэсліце лас- ныя назонікі і адкажыце, што яны абазначаюць.
Деятельность Симеона Полоцкого оказала большое влияние на просвещение молодой России. Он был первым профессиональным писателем и первым в России интеллигентом. Будучи приглашенным в 1664 году в Москву для воспитания детей царя, Симеон Полоцкий занимался одновременно писательской и просветительской деятельностью. Царь Федор Алексеевич под воздействием своего учителя открыл первую в Кремле типографию и отдал ее в полное его распоряжение. Это позволило С. Полоцкому издать многие свои произведения. За 16 лет пребывания в Москве он оставил 50 тысяч строк писательских и научных трудов.
С. Полоцкий предсказал рождение Петра I, в будущем великого государственного деятеля. Специально для Петра I он подготовил и издал «Букварь», уделял много внимания его воспитанию. По его проекту в 1686 году было открыто первое высшее учебное заведение – Славяно-греко-латинская академия. Он опередил российскую действительность на целый век (Е. Ширяев).
15. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Адзначце  дужках тып скланення выдзеленых назоніка.
В Беларуси расширяется автобусное производство
Минскому автомобильному заводу переданы производственные мощности Дзержинского экспериментально-механического завода. Это предприятие войдет в состав производственного объединения «Белавто- маз» на правах филиала Минского автомобильного завода.
В ближайшее время на производственных площадях Дзержинского экспериментально-механического завода планируется начать изготовление кузовов автобусов МАЗ.
На этом предприятии также планируется осуществлять грунтовку кузова, его обтяжку металлическим листом и покраску. Транспортировать кузова на сборочные площадки в Минск или за пределы Беларуси предполагается на специальных, полностью закрытых прицепах.
В ближайшие 3–5 лет в Дзержинске планируется организовать выпуск 1–1,5 тыс. кузовов автобусов МАЗ в год. В дальнейшем эти мощности могут быть увеличены до 2–2,5 тыс. кузовов в год.
По словам специалистов Минского автозавода, передача в состав МАЗа Дзержинского экспериментально-механического завода является одним из этапов расширения автобусного производства в Беларуси.
Теперь МАЗ серийно выпускает городские автобусы МАЗ-103 и МАЗ-104, пригородный МАЗ-104С, междугородний автобус МАЗ-152, сочлененный автобус МАЗ-105, изготовлены экспериментальные образцы низкополового троллейбуса МАЗ-103Т и автобуса МАЗ-106 класса «миди» (Из газеты «Звязда»).
16. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Вызначце разрады прыметніка.
Белорусская нация образовалась в результате смешения (ассимиля- ции) славян с балтами. Первым государственным образованием среди восточно-славянских племен было Полоцкое княжество. Оно возникло в конце первого тысячелетия н. э., еще задолго до образования Киевской Руси. Полоцкое княжество сохраняло независимость на протяжении ряда веков, и даже тогда, когда входило в состав Киевской Руси, а позднее – в состав Великого Княжества Литовского.
Великое Княжество Литовское образовалось на территории Белоруссии в 1240 году со столицей в Новогрудке в результате мирного слияния древнебелорусских и литовских княжеств. Государственным языком в Великом Княжестве Литовском был старобелорусский язык вплоть до XVII века. Великое Княжество Литовское считалось славянским не только по языку и культуре, но и по преобладанию славянского населения. Белорусский народ создал одно из самых демократических государственных образований в Европе. Он первый вместе с литовцами и украинцами в 1363 году под Синими Водами нанес поражение татаро-монгольским ордам и на протяжении столетий успешно защищал свою свободу и независимость от завоевателей (Е. Ширяев).
17. Запішыце тэкст па-беларуску, лічбы пішыце словамі. Растлу- мачце правапіс лічэбніка з назонікамі.
4 октября 1957 года в нашей стране был произведен успешный запуск первого в мире искусственного спутника Земли.
Спутник начал движение вокруг Земли со скоростью около 8 тыс. метров в секунду на высоте до 900 километров. Параметры орбиты спутника составляли: максимальное удаление от поверхности Земли – 947 километров, минимальное удаление от поверхности Земли – 228 километров. Время полного оборота было равно одному часу 35 минутам, угол наклона орбиты к плоскости экватора равен 65 градусам.
Спутник имел форму шара диаметром 58 сантиметров и вес 83,6 килограмма. На нем были установлены два радиопередатчика, непрерывно излучающих радиосигналы, которые имели вид телеграфных посылок длительностью около 0,3 секунды.
В стране наблюдение за спутником осуществлялось 66 специальными станциями и 26 клубами ДОСААФ. Сотни тысяч людей земного шара наблюдали движение нового космического тела – советской звезды – невооруженным глазом (Из газет).
18. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Дайце яму загало- вак.
В глубокой древности люди считали по пальцам рук. Это было время, когда счет достигал только четырех – по количеству протянутых четырех пальцев рук. Потом возник счет пятерками. С развитием хозяйственной и культурной жизни счет совершенствовался. Возник, наконец, и счет современный – десятками.
Наши числительные первоначально были существительными или прилагательными. Так, например, слово пять означало примерно то же, что и пятерка или пятерня, т. е. имело значение предмета. Впоследствии это значение у большинства счетных слов перестало осознаваться, и они утратили признаки числа и рода. Так возникла новая часть речи (По В. Добромыслову).
19. Перакладзіце тэкст на беларускую мову, пастаце назонікі, што  дужках, у патрэбным склоне. Лічэбнікі, якія абазначаюць год і дату, замяніце словамі.
Могилевский автомобильный завод (МоАЗ)
Август 1932 – начало строительства Могилевского авторемонтного завода № 7. Официальное открытие состоялось 9 (июля) 1935 года. 18 октября 1940 года было принято Постановление Совнаркома СССР о строительстве ряда новых авиазаводов, в том числе авиамоторного на базе Могилевского авторемонтного завода имени С.М. Кирова. 25 (июнь) 1941 года поступил приказ об эвакуации в Куйбышев. Могилев был освобожден от немецко-фашистских захватчиков 28 мая 1944 года. 11 (январь) 1946 года увидело свет распоряжение правительства СССР о преобразовании завода в локомобильный. Первые локомобили были собраны на нем уже в (апрель) 1947 года. В январе 1955 года завод начал серийное производство паросиловых установок СТ-100, в (февраль) 1956 года – выпуск узлов и механизмов мостовых кранов грузоподъемностью 5 тонн. В (июнь) 1958 года предприятие приступило к освоению производства одноосевого тягача МАЗ-529, а к концу года уже была готова установочная партия машин. Ноябрь 1959-го – выпуск первой партии самоходных скреперов МоАЗ-546 Е357Г. 28 (март) 1966 года завод был переименован в автомобильный. Декабрь 1968 года – в экспериментальном цехе произведен первый образец самосвального автопоезда МоАЗ-6401–9585 для подземных работ. В (февраль) 1973 года был освоен выпуск автотягача МоАЗ-546П и самоходных скреперов МоАЗ-546 П–Д357П. В 1979 году на заводе впервые в СССР началось серийное производство полноприводных автомобилей-самосвалов МоАЗ-522А. 1984 год – вышла на проектную мощность первая очередь сталелитейного цеха. В (июнь) 1989 года на предприятии осуществлен переход на выпуск автотягача МоАЗ-6442 и самоходного скрепера МоАЗ-6014. 1993 год – начало серийного производства погрузчиков МоАЗ-4048 и автобетоносмесителя СМБ–049. Одно из последних знаменательных событий в жизни Могилевского автомобильного завода – выпуск тысячного самосвала МоАЗ-7551 (Из газеты «Звязда»).


4. Слонік паняцця

Арфаграма
(гр. orthos – правільны, gramma – пісьмо) асобнае напісанне, якога датычыцца пэнае правіла правапісу.

Арфаграфія
(гр. orthos – правільны, grapho – пішу) сістэма агульнапрынятых, узаконеных, абавязковых правіл пісьма, якія забяспечваюць аднолькавую перадачу на пісьме сло літаратурнай мовы сімі членамі грамадства.

Асіміляцыя
(лац. assimilatio – прыпадабненне) з’ява, якая знікае паміж гукамі аднаго тыпу – галоснымі або зычнымі – і заключаецца  поным або частковым прыпадабненні гука.

Дыграф
(гр. di(s) – двойчы, grapho – пішу) абазначэнне  алфавіце аднаго гука дзвюма літарамі (у беларускай мове дз, дж).

Ідэаграфія
(гр. idea – паняцце, grapho – пішу) адзін з тыпа пісьма, у якім спецыяльныя знакі (ідэаграмы) перадаюць не гукі і не склады, а цэлыя словы або паняцці.

Кірыліца
адзін з двух першых славянскіх алфавіта, назва якога паходзіць ад імені Кірыла – першага славянскага асветніка IX стагоддзя.

Латынка
1) літары лацінскага алфавіта;
2) адзін са старажытных славянскіх алфавіта, які яляе сабой спробу прымянення лацінскага алфавіта да славянскай мовы; спробы гэтыя, аднак, не далі станочых выніка.

Піктаграфія
(лац. pictus – малянічы, grapho – пішу) старажытнейшы спосаб пісьма малюнкамі, пры якім схематычны малюнак перадае іменна тое, аб чым трэба паведаміць.

Фаналогія
(гр. phone – гук, logos – слова, паняцце, вучэнне) раздзел фанетыкі, у якім вывучаюцца фанемы.

Фанема
(гр. phonema – гук, голас) найменьшая гукавая адзінка мовы, пры дапамозе якой адрозніваюцца словы, дакладней – гукавыя абалонкі сло.

Фанетычная транскрыпцыя
такі запіс вуснай мовы, пры якім заховаецца поная адпаведнасць паміж літарамі і гукамі з усімі асаблівасцямі іх вымалення, абумоленымі пазіцыяй гука  слове.

Фанетычны прынцып
адзін з прынцыпа пабудовы арфаграфіі, які заключаецца  тым, што напісанне слова адпавядае яго вымаленню.

Фанетычныя законы
1) фармулёкі пэных гукавых змен, што адбываліся  пэны гістарычны адрэзак часу  развіцці той або іншай мовы;
2) гукавыя адпаведнасці, якія станаліваюцца пры дапамозе паранальна-гістарычнага метаду паміж паасобнымі роднаснымі словамі.

Фраза
(гр. phrasis – выраз, моны зварот) 1) сінонім тэрміна сказ; 2) сэнсавае адзінства, цэласнасць якога выражаецца закончанасцю інтанацыі, пазай; 3) сінонім тэрміна фразеалагічная адзінка.

Літаратура

1. Арашонкава Г.У., Лемцюгова В.П. Слонік цяжкасцей беларускай мовы. Мн., 1987.
2. Беларуская граматыка: Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Слова- тварэнне. Націск. Мн., 1985.
3. Бірыла М.В. Слонік націску  беларускай мове. Мн., 1992.
4. Камароскі Я.М., Сямешка Л.І. Сучасная беларуская мова: Фане- тыка і фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Мн., 1985.
5. Крывіцкі А.А., Падлужны А.І. Фанетыка беларускай мовы. Мн., 1984.
6. Слонік беларускай мовы: Арфаграфія. Арфаэпія. Акцэнтуацыя. Словазмяненне. Мн., 1987.
7. Сучасная беларуская мова: Лексікалогія. Фанетыка. Арфаграфія. Мн., 1993.
8. Сцяцко П.У., Гуліцкі М.Ф., Антанюк Л.А. Слонік лінгвістычных тэрміна. Мн., 1990.
9. Янкоскі Ф.М. Беларускае літаратурнае вымаленне. Мн., 1976.
10. Янкоскі Ф.М. Сучасная беларуская мова. Мн., 1984.

6. СТЫЛІСТЫЧНЫЯ РЭСУРСЫ МАРФАЛОГІІ
(Тэарэтычна-практычны матэрыял)

Стылістычныя рэсурсы марфалогіі не такія багатыя, як лексічныя, таму што граматычныя катэгорыі і граматычныя формы вогуле агульныя для сіх стыля, жанра і тыпа мовы і не маюць выразнай функцыянальна-стылістычнай дыферэнцыяцыі. Тым не менш асобныя стылі  большай ці меншай ступені адрозніваюцца паміж сабой тымі або іншымі марфалагічнымі сродкамі. Гэтыя сродкі вызначаюцца свое- асаблівай суаднесенасцю з асобнымі стылямі і складаюць стылістычныя рэсурсы марфалогіі. Мы спынімся на характарыстыцы стылістычных уласцівасцей граматычных катэгорый і форм асобных часцін мовы.
НАЗОѕНІК сярод іншых часцін мовы вызначаецца багаццем варыянтных форм роду, ліку і склону, суадносных з тым або іншым стылем. Так, для абазначэння асоб па роду іх дзейнасці, занятка, прафесій у беларускай мове існуюць карэлятыныя формы назоніка мужчынскага і жаночага роду тыпу гітарыст – гітарыстка, настанік – настаніца і да т. п. Аднак не на се выпадкі ёсць такія заемазвязаныя формы, нярэдка  названай функцыі жываюцца адпаведныя словы толькі  форме мужчынскага роду, незалежна ад таго, асобу мужчынскага ці жаночага полу яны называюць. Напрыклад: інжынер Алесь Круталевіч, інжынер Таццяна Круталевіч; дыспетчар паведамі, дыспетчар паведаміла.
У навуковым і афіцыйна-дзелавым стылях ужываюцца формы мужчынскага роду падобных назоніка (атар, доктар, сакратар),а  гутарковым, мастацкім і публіцыстычным стылях звычайна выкарыс- товаюцца іх словатваральныя варыянты жаночага роду (атарка, доктарка, сакратарка). Вядома, што гэтыя варыянты гутарковага паход- жання. Але  названых стылях якраз такім варыянтам аддаецца перавага, бо яны не маюць адцення афіцыйнасці і лепш упісваюцца  натуральны, нязмушаны лад жывой гутаркі, эмацыянальна-вобразны лад мастацкага апавядання, эмацыянальна-дзейсны лад публіцыстычнага тэксту. Разам з тым не выключаецца магчымасць ужывання і варыянта мужчынскага роду, паран.:
1.– Забярыце рэчы і чакайце  калідоры,– сказала Кацярына Кірылана.
Жанчына пераступіла з нагі на нагу, але з месца не кранулася.
Доктар, – пачала яна, – а ці можна мне ехаць?
Я вас не трымаю... (А. Асіпенка).
2. Вера Палана важліва слухала доктарку, аднак не разумеючы ніводнага слова. Іншыя думкі хвалявалі яе. Яны перашкаджалі спрымаць словы доктаркі, як і гамонка доктаркі перашкаджала думкам (А. Асіпенка).
У першым выпадку, як вынікае з кантэксту, размова мае афіцыйны характар, таму выкарыстаны назонік мужчынскага роду доктар, хоць і адносіцца ён да асобы жаночага полу. У другім выпадку апавяданне мае нейтральны характар, таму атар ужы назонік доктарка.
У гутарковым і мастацкім стылях сустракаюцца варыянты жаночага роду не толькі з суфіксам -к- (аграномка, доктарка), але і з суфіксам -ш- (аграномша, доктарша). Апошнія маюць ярка выражаны гутарковы характар. У мастацкіх творах яны жываюцца, як правіла, у мове персанажа і або паказваюць іх адмоныя адносіны да пэнай асобы, або характарызуюць культурна-адукацыйны зровень самога персанажа. Акрамя таго, падобныя формы могуць абазначаць жонку чалавека адпаведнай прафесіі: аграномша (жонка агранома), доктарша (жонка доктара).
У гутарковым і мастацкім стылях сустракаюцца варыянты родавых форм назоніка тыпу санаторый – санаторыя, туфель – туфля і да т. п. Гутарковыя варыянты санаторыя, туфля жываюцца толькі  мове персанажа мастацкага твора і служаць сродкам іх характарыстыкі.
Пэнымі стылістычнымі магчымасцямі вызначаецца катэгорыя ліку назоніка. Найбольш відавочна гэта праяляецца ва жыванні адзіночнага ліку  значэнні множнага, а множнага ( у значэнні адзіночнага.
Адзіночны лік у значэнні множнага часцей за сё выкарысто- ваецца  навуковым стылі:
а)пры абазначэнні мноства аднародных прадмета, калі адзіночны лік набывае адценне зборнасці: Унашых прэсных водах водзіцца мянтуз (маецца на вазе не адзін мянтуз, а ментузы);
б)пры абазначэнні канкрэтнага віду тых ці іншых істот або прад- мета, калі з ліку аднатыпных вылучаецца з указаннем адметных характа- рыстык адна жывая істота або прадмет, што яляе цэлы клас (род, сямей- ства і г. д.) такіх жа істот або прадмета: Акунь ( прагная драпежная рыба (акунь ( рыба, але ад іншых рыб адрозніваецца прагнасцю і драпежнасцю); Хвошч ( шматгадовая расліна (хвошч ( расліна, але такая расліна, якая расце шмат гадо). Адзіночны лік у такіх выпадках мае абагульнена-выдзяляльнае значэнне.
Для публіцыстычнага і афіцыйна-дзелавога стыля уласціва выкарыстанне са значэннем зборнасці ці абагульнення форм адзіночнага ліку назва асоб па прафесіі, роду дзейнасці, сацыяльным становішчы і г. д.: Арандатар мае права адкрываць ва становах банка рахункі для грашовых аперацый.
Са значэннем абагульнення адзіночны лік у значэнні множнага выкарыстоваецца таксама  гутарковым стылі: Сёння чамусьці шчупак не клюе.
У мастацкім стылі адзіночны лік у значэнні множнага жываецца з мэтай вылучыць, падкрэсліць і вобразна адлюстраваць той ці іншы прад- мет, з’яву і г. д.: Глядзіш, бывала, і здаецца, што скрозь сцяну галін жывую, скрозь гэту тканку маладую ні мыш, ні пташка не праб’ецца (Я. Колас). Відавочна, што паэт выкарыста назонікі мыш і пташка  форме адзіночнага ліку для таго, каб стварыць яркі наглядна-вобразны малюнак густога цяністага лесу. Стылістычныя магчымасці формы множнага ліку абмежаваны пераважна тымі семантычнымі групамі назоніка, якія звычайна жываюцца  форме адзіночнага ліку. Так, некаторыя рэчыныя (вада, соль, спірт і інш.), абстрактныя і адцягненыя (тэмпература, чытанне і да т. п.) назонікі  шырокім ужытку маюць форму адзіночнага ліку. Але  навуковым і афіцыйна-дзелавым стылях рэчыныя назонікі пры абазначэнні гатунка, віда ці разнавіднасцей рэчыва, абстрактныя і адцягненыя – пры абазначэнні канкрэтных паняцця ужываюцца  множ- ным ліку, што сведчыць пра кніжны характар мовы, паран.: вада ( мінеральныя воды, соль ( калійныя солі, спірт ( аднаатамныя спірты; тэмпература ( высокія тэмпературы, чытанне ( Багдановічавы чытанні.
У публіцыстычным стылі асобныя абстрактныя назонікі  форме множнага ліку падкрэсліваюць шматразовасць ці аднатыпнасць з’я: ініцыятыва ( мірныя ініцыятывы, рэжым ( прагрэсіныя рэжымы.
У мастацкім і гутарковым стылях некаторыя рэчыныя і абстрактныя назонікі жываюцца  множным ліку, каб паказаць вельмі вялікую колькасць, значную велічыню, аб’ём ці прастору чаго-небудзь: Данік ужо  трэцім класе. Першыя школьныя радасці дано прайшлі (Я. Брыль); Над полем, дзе спелі жыты і пшаніцы, і мыліся  росах асы, прайшла, празваніла свой час навальніца на се галасы (Я. Колас).
Індывідуальныя імёны і прозвішчы людзей маюць форму адзіночнага ліку, але  навуковым, публіцыстычным і мастацкіх стылях для абазначэн- ня тыповых з’я грамадскага жыцця яны могуць ужывацца  множным ліку: Гэта ж не сакрэт, што за спіною гарлахвацкіх, калі тыя надзелены ладай, такія людзі, як Зёлкін, адчуваюць сябе вельмі пэнена (Дз. Бугаё).
Варыянтнасць склонавых форм назоніка абумолена заемадзеяннем кніжнай мовы і жывога народнага малення. Для навуковага, афіцыйна-дзелавога і публіцыстычнага стыля у большай ці меншай ступені характэрна нармаванасць склонавых канчатка назоніка. Што да мастацкага і гутарковага стыля, то  іх пад уздзеяннем народных гаворак і прастамоя назіраецца варыянтнасць склонавых форм, калі асобныя словы ці групы сло сустракаюцца з канчаткамі дыялектнага або размона-гутарковага характару:
назонік дачка ( з канчаткам -ы  давальным і месным склонах адзіночнага ліку: сказа дачцы, жы пры дачцы;
агульныя назонікі 2-га скланення мужчынскага роду з цвёрдай асно- вай ; назонікі ніякага роду ( з канчаткам -у  месным склоне адзіночнага ліку: на лугу, на масту, у быту, па маршруту, па тэлефону, па полю, па бездарожжу;
асабовыя назонікі 2-га скланення мужчынскага роду з цвёрдай асновай ( з канчаткам -е  месным склоне адзіночнага ліку: па сыне, па браце;
назонікі 3-га скланення гразь, далонь ( з канчаткамі -ёй (-ёю), -яй (-яю) у творным склоне адзіночнага ліку: гразёй (-ёю), далоняй (-яю);
назонікі гектар, грам, кілаграм апельсін, памідор і інш.( з нулявым канчаткам у родным склоне множнага ліку: пятнаццаць гектар, дзесяць грам, пяць кілаграм, многа апельсін (памідор);
назонікі грошы, дзверы ( з канчаткам -мі  творным склоне множнага ліку: грашмі, дзвярмі;
назонікі дзеці, людзі ( з канчаткам -ямі  творным склоне множнага ліку: дзецямі, людзямі.
Гэтыя і некаторыя іншыя склонавыя формы перадаюць натуральны лад жывой гутаркі. У творах мастацкай літаратуры яны звычайна выка- рыстоваюцца  мове дзеючых асоб і з’яляюцца сродкам іх характа- рыстыкі.
Яркім стылістычным сродкам з’яляецца форма клічнага склону, якая не ласціва сучаснай сістэме скланення беларускай літаратурнай мо- вы, але жываецца  асобных стылях і надае выказванню розныя адценні: у мастацкім і гутарковым ( непасрэднасці, пяшчоты, лагоднасці; у публіцыс- тычным, а таксама  мастацкім – рытарычнасці, узнёсласці, урачыстасці: Слухай, дружа, і вучыся (Я. Колас); Бачыш, княжа, загоны, лясы, сена- жаць,( ім пакорны я толькі з гуслямі, сілен, княжа, караць, галаву сілен зняць,( не скуеш толькі дум ланцугамі (Я. Купала).
Выразную стылістычную афарбоку маюць так званыя словы якаснай ацэнкі тыпу дачушка, зямліца, пісарчук, даміна, якія шырока выкарыстоваюцца  мастацкім, публіцыстычным і гутарковым стылях для выражэння розных пачуцця і ацэнак: Спі, мая дачушка, засынай, дзячо... (Д. Бічэль-Загнетава); Мужык не дарма раней каза, што пан і вок ( два зладзюганы  пушчы (В. Карамаза).
Для асэнсавання стылістычнай ролі назоніка і развіцця мення вызначаць функцыянальна-стылістычную суаднесенасць тых ці іншых моных адзінак для кіруемай самастойнай работы можна прапанаваць наступныя віды задання:
1. Падбярыце ва сіх магчымых выпадках да назоніка муж- чынскага роду адпаведныя назонікі жаночага роду і запішыце іх па- рамі. Дайце ім функцыянальна-стылістычную характарыстыку. Да якіх сло вы не падабралі назоніка жаночага роду? Чым гэта тлума- чыцца?
Аграном, арандатар, геолаг, герой, Герой Савецкага Саюза, дацэнт, дырэктар, журналіст, інжынер, кандуктар, капітан, лабарант, майстар, машыніст, міністр, настанік, педагог, слесар, суддзя, шафёр.
2. Прачытайце тэкст і растлумачце мэтазгоднасць выкарыстан- ня выдзеленых сло у мове калгасніцы і атара.
( Прафесар Яраш, што за прыватная кансультацыя? У маёй клініцы?
Калгасніца спалохалася белай доктаркі.
( Сынок мой, доктарка. Ножкі  яго... А тут сястра з нашай вёскі... Прыязджай, кажа, мы папросім доктара...
Гаецкая пры хворых засёды казала яму «прафесар» і рабіла гэта без іроніі. Для простых людзей доктар ( любы рач, а Яраш ( кандыдат навук, славуты хірург, трэба ж неяк адрозніць яго ад звычайных урачо (I. Шамякін).
3. Спішыце, устаце словы старшыня ці старшыніха. Растлу- мачце свой выбар. У якіх выпадках можна выкарыстаць гэтыя сло- вы?
3 усіх сіл стараюцца жанкі. Кожнай хочацца не паддацца, выжаць як мага больш.
У подзень на палетак прыходзіць Люба ( ... калгаса. Яе з’яленне жанкі сустрэлі градам заваг.
(Вось бачыце, казалі, толькі паабяцае, а не прыйдзе. (А. Васілевіч).
4. Спішыце, выкарыстайце форму назоніка мужчынскага ці жа- ночага роду. Растлумачце свой выбар.
1) За сталом прэзідыума падняся Шаройка... Маша пастукала алокам аб графін( яна вяла сход...
Шаройка павярнуся да Машы.
(Таварыш (старшыня, старшыніха), навядзіце, калі ласка, парадак (I. Шамякін).
2) «Люба, зайдзі да нас!»( крычала з другога канца палетку Маня, (брыгадзір, брыгадзірка, брыгадзірша) другой брыгады (А. Васілевіч).
5. Прааналізуйце жыванне выдзеленых назоніка у форме адзіночнага ліку. Назавіце выпадкі жывання назоніка адзіночнага ліку  значэнні множнага і дайце ім функцыянальна-стылістычную характарыстыку.
1. Перад самым світанкам аціхла, супакоілася старая елка (X. Лялько). 2. Елка ( вечназялёнае холадастойлівае дрэва (БелСЭ). 3. Елка ( каштоная парода для ахоных жывых агароджа уздож чыгунак і шашэйных дарог (БелСЭ). 4. Піхта вельмі падобная да елкі, але страйнейшая (Батаніка). 5. Драбналістыя лясы складаюцца з бярозы і асіны (Батаніка). 6. Сілачом стаіць дуб разложысты, і здалёк відаць пышны верх яго (Я. Колас). 7. Ці можна словамі перадаць, як Даніла падбіра клён, бярозу, дуб, асіну на цабэркі, вёдры, начокі і лыжкі? (3. Бядуля).
6. Прачытайце сказы і вызначце, да тэкста якога стылю яны належаць. Ахарактарызуйце функцыянальна-стылістычную ролю вы- дзеленых назоніка.
1. У нашых прэсных водах жыве многа карпавых рыб: плотка, лешч, карась, чахонь, верхаводка і многія іншыя. 2. Асноныя дрэныя пароды тайгі ( елка і сасна, піхта і лістоніца. Драбналістыя пароды ( бяроза і асіна ( толькі сям-там прымешваюцца да хваёвых парод тайгі. 3. Адказчык мае права да прыняцця рашэння па спрэчцы прад’явіць да істца сустрэчны іск для вырашэння яго сумесна з першапачатковым іскам. 4. «Ну, Мікола, ты цягаеш ды цягаеш аднаго шчупака за другім. Не паспееш закінуць, як зно клюе. А  мяне хоць бы плотка якая кранула».( «Сёння мне сапрады шанцуе, Міхась. Шчупак добра бярэцца на жыца».
7. Прачытайце і растлумачце сэнс прыказак і прымавак, наза- віце назонікі адзіночнага ліку, ужытыя  значэнні множнага.
1. Нязнайка дарогі не пакажа. 2. Ранняя птушка зерне клюе, а позняя вочкі трэ. 3. 3 песні слова не выкінеш. 4. Гультаю сё некалі: яму раніцай росна, у подзень млосна, а вечары камары кусаюць. 5. Для сякай птушкі сваё гняздо міла.
8. Вызначце мастацка-выяленчую функцыю выдзеленых сло і скажыце, чым абумолены іх вобразны сэнс.
1. Нерухома стая густы амярцвелы лес, шчыльна прытулішы верхавіны да верхавін, пераплёшы галіны, акрышыся белымі шатамі крохкай шапаткой шэрані. Ні звер, ні чалавек, ні птушка не парушалі яго ранішняга зімняга спакою (Я. Колас). 2. Каб бацька старэнькі ці сын на катарзе вечна не гнуся, пайшо беларус у лясы за славу сваёй Беларусі (А. Астрэйка). 3. Усё, з чым дружы чалавек і што дружыла з чалавекам, пасвары Чарнобыль. Зараз усё забаронена ( сунічка і рамонак, баравічок і шчалінка, яблык і крынічка, хата і расіна, ніва і ялінка забаронены (Я. Сіпако).
9. Прачытайце тэкст і вызначце, да якога стылю ён адносіцца. Растлумачце мэтазгоднасць ужывання выдзеленых назоніка у множным ліку.
Шлакашчолачныя цэменты надаюць бетонам не толькі трываласць, але і большую пара- і воданепранікальнасць, мароза- і горачастойлівасць, лепшую стойлівасць да дзеяння агрэсіных асяроддзя.
10. Спішыце, выкарыстайце адпаведныя назонікі і паясняль- ныя словы  форме адзіночнага ці множнага ліку. Растлумачце свой выбар.
1. Дзівіся: гэтак(ага, іх) ніколі не бачы у жыцці жыт(а, о) (П. Прануза). 2. Пабліскваюць вострыя сярпы, падразаючы і кладучы на постаць густ(ое, ыя), як лес, жыт(а, ы) (А. Васілевіч). 3. Няжо ён, Максім, мусіць расчаравацца яшчэ  адным чалавеку, якога паважа? Ен баяся так(ога, іх) расчаравання(я, я) (I. Шамякін). 4. Марына Палана змокла, працятая крыдай і расчараванн(ем, ямі) (М. Зарэцкі).
11. Прачытайце і растлумачце функцыянальна-стылістычную ролю выдзеленых назоніка. У якіх стылях сустракаецца падобнае жыванне імён і прозвішча?
1. Працы  зорках ( акіян бязмерны, важна, што мы здолеем пачаць. Сотні новых Юрыя і Германа у калысках ярасна крычаць (П. Панчанка). 2. Не дадзім, каб новыя Хатыні ранамі чарнелі на Зямлі! (Хв. Жычка). 3. Зёлкін ( пляткар, падхалім, даносчык. Гэта ( своеасаблівы спадарожнік Гарлахвацкага, можа існаваць і існуе толькі з ім. У сваю чаргу, і гарлахвацкія існуюць толькі з зёлкінымі, якія ствраюць найбольш спрыяльныя мовы для іх існавання (С. Андраюк).
12. Прачытайце і вызначце склонавыя формы дыялектнага ці размона-гутарковага характару. Чым тлумачыцца іх выкарыстанне?
1. Як вы, Алеська, думаеце, не будзе жо вайны?.. Бо  радзіве дужа часта пра вайну гавораць!.. (С. Кухара). 2. «Доктар, хутчэй што-небудзь рабіце. У мяне сіло няма цярпець»,( прахрыпе хворы (А. Асіпенка). 3. Цяжка было  Машы на сэрцы гэтыя дні, калі прыеха Максім. Дрэнна яна адчувала сябе перад людзямі (I. Шамякін). 4. Слязьмі ворага не паб’еш (М. Лынько).
13. Спішыце, раскрыйце дужкі і выберыце адпаведны варыянт склонавай формы назоніка. Абгрунтуйце свой выбар.
1. Юрка так хвалявася, што слёзы выступілі на вачах. Адвярнуся, каб не заважыла мама, змахну іх (далоняй, далонню) (I. Новіка). 2. Прыходзілася насіць (бярвенні, бярвёны) па вадзе, бо раста снег, і тайга была ся  лужынах (В. Хомчанка). 3. I (дачцы, дачцэ) не спіцца летняй ночкаю, у дачкі на сэрцы неспакой (П. Панчанка). 4. Журавінныя плантацыі займаюць у нашай гаспадарцы амаль трыццаць (гектар, гектара).
14. Спішыце і падкрэсліце назонікі  форме клічнага склону. У якіх стылях і з якой мэтай такія формы звычайна выкарысто- ваюцца?
1. Ты ляці, ляці, саколе, здабываць радзіме волю, у бой ляці, казача (К. Буйло). 2. ( Ну, а што ж ты мне, старому, дума, хлопчыку, сказаць? ( Тое, дзедку, што нікому ( табе толькі можна знаць.( Дзякуй, хлопча, за вагу, надта рады, мой каток! (Я. Колас). 3. Ад усяго сэрца і душы гавару табе шчырае слова, вялікі мой, гераічны і сланы беларускі народзе (Я. Купала). 4. «Ясю! Іван Іванавіч! ( пачуся лагодны і крыху гуллівы голас Аляксандры.( Дзе ты там схавася, дзе?» (П. Місько).
Стылістычныя ласцівасці прыметніка выяляюцца найперш у выкарыстанні асобных семантыка-граматычных разрада, понай і кароткай форм якасных прыметніка, варыянтных форм ступеней паранання, форм суб’ектынай ацэнкі ступені якасці.
Прыметнікі абазначаюць прымету прадмета, таму выкарыстоваюц- ца ва сіх стылях мовы, але асобныя іх семантыка-граматычныя разрады адрозніваюцца паміж сабой частатой выкарыстання.
Так, у навуковым і афіцыйна-дзелавым стылях, што вызначаюцца дакладнасцю і строгай лагічнасцю выкладу думак, выразна пераважаюць адносныя прыметнікі, якія выконваюць найперш інфармацыйную, класіфі- кацыйную функцыю. Напрыклад: Крытэрыямі сацыяльнай вартасці твора мастацтва і культуры з’яляюцца сцвярджэнне нацы янальных і агульначалавечых каштонасцей, фарміраванне высокіх гра мадзянскіх і маральных якасцей, арыгінальнасць, высокі мастацкі і эстэтычны зровень гэтых твора. (Закон «Аб культуры  Беларускай ССР»).
У мастацкім і гутарковым стылях, дзе прыметнікі выкарыстоваюцца перш за сё як сродкі вобразнасці і эмацыянальна-экспрэсіна-ацэначнай характарыстыкі, пераважаюць якасныя прыметнікі:
Часам пры гэтых гаворках ( асабліва жанкі ( успаміналі Ганніну маці-нябожчыцу, казалі, што дачка ва сім выйшла  матку. 3 аблічча ( дык як вылітая: і невялікая ростам, і не гладкая ( худая, можна сказаць, і плечы, як у маткі, вузкія, і рукі тонкія. І косы чорныя, густыя, аж блішчаць... Але пры сім тым ( нават прыдзіры і зайздросніцы не пярэчылі ( Ганну ніяк нельга было палічыць за кволую: збоку, з аднаго позірку відаць было ( крамяная  Цімоха дзячына, дужая, сілаю ся налілася! Вунь якая пругкая  хадзе, спрытная якая  рухах, так і відаць ( маладосць, сіла  кожнай жылачцы! (I. Мележ).2.Мой першы сноп вясёлы бы, хоць тонкі. Яго трымала радасна  руках: у перавясле ( белыя рамонкі, блакітныя валошкі ( па баках (С. Басуматрава).
I. Мележ з дапамогай якасных прыметніка – невялікая, (не) гладкая, худая, вузкія, тонкія, чорныя, густыя, (нельга палічыць за) кволую, крамяная, дужая, пругкая, спрытная – намалява яскравы партрэт Ганны. Гэтыя прыметнікі даюць магчымасць чытачу не толькі зрокава явіць вобраз дзячыны, але і адчуць атарскую замілаванасць.
А прыметнікі вясёлы, тонкі, белыя, блакітныя  вершы С.Басумат- равай перадаюць радасць і захапленне, што адчу лірычны герой у час жніва.
Стылістычнае адрозненне паміж понай і кароткай формамі прыметніка заключаецца  кніжным характары першай і нейтральным другой. Але паколькі прыкметнай сэнсавай розніцы паміж названымі формамі не існуе, то няма і строгага функцыянальна-стылістычнага размежавання. Поная форма прыметніка уласціва сім стылям, а кароткая, як правіла, выкарыстоваецца  мастацкім і публіцыстычным, каб асабліва вылучыць і падкрэсліць тую ці іншую якасць: Нямала сцежак і дарог схадзі я ( і сюды славен дружбай чалавек (У. Карызна); Мне сё дорага тут, люба, родна, прыгожа (П. Брока). Разам з тым неабходна адзначыць, што і  гэтых стылях беларускай мовы кароткія формы жыва- юцца не вельмі шырока.
Іншы раз кароткая форма прыметніка выкарыстоваецца  паэтыч- ных творах з мэтай стылізацыі пад народныя песні:

Уцякала Бандарона Расплята ёй косы буйны,
ѕ поле з цёплай хаты, Песці белы грудзі;
Абдымала яе ночка, Болей жалю ме над ёю,
А вецер крылаты Як якія людзі.
Я.Купала.
Прымета якасці, уласцівая таму ці іншаму прадмету або розным прадметам, можа праяляцца  большай ці меншай ступені, што выражана  вышэйшай і найвышэйшай ступенях паранання якасных прыметніка.
Простыя формы вышэйшай ступені паранання тыпу мацнейшы, прыгажэйшы, цвярдзейшы жываюцца  розных стылях мовы і з’яля- юцца стылістычна нейтральнымі, а складаныя формы тыпу больш моцны, больш прыгожы, больш цвёрды часцей выкарыстоваюцца  навуковым стылі. Напрыклад: Вада больш шчыльная за паветра, і таму аказвае прыкметнае супраціленне целам, якія рухаюцца  ёй.
Увогуле паралельнае выкарыстанне простых і складаных форм вышэйшай ступені паранання сустракаецца  розных стылях мовы, аднак у гутарковай усё ж кольнасна пераважае першая з іх, а  навуковай ( другая. У мастацкіх творах часам ужываюцца формы вышэйшай ступені паранання з суфіксам -ей(-эй), якія надаюць мове адценне гутарковасці: Бы ён высокага росту, але ніжэй за Чубара (I. Чыгрына).
Стылістычнае адрозненне простай і складанай форм найвышэйшай ступені паранання іншае: простая форма тыпу найсвятлейшы, найкара- цейшы часцей сустракаецца  мастацкім і публіцыстычным стылях, а складаная форма тыпу самы светлы, самы кароткі жываецца ва сіх стылях. Што да складанай формы са словам найбольш, то яна мае кніжны характар і звычайна выкарыстоваецца  навуковым, публіцыстычным і афіцыйна-дзелавым стылях: Сярод сучасных пазуно кракадзілы маюць найбольш складаную будову; Найбольш важныя пытанні былі абмеркава- ны на агульным сходзе працонага калектыву.
Простыя і складаныя формы ступеней паранання не маюць выраз- ных сэнсавых адрознення, што дае магчымасць карыстацца імі як грама- тычнымі сінонімамі, паран.:
( Вы думаеце, што гэтае пытанне самае важнае на сесіі?
( Так, сёння гэта найважнейшае пытанне.
Усё ж простыя формы ступеней паранання больш выразна выказваюць інтэнсінасць прыметы і яе эмацыянальна-экспрэсіную ацэн- ку: весялейшы і больш вясёлы, найпрыгажэйшы і самы прыгожы. Менаві- та гэтым абумолена шырокае выкарыстанне простых форм ступеней паранання прыметніка у творах паэзіі:
На свеце няма даражэйшых дарог, як гэта ( дарога да роднага дома (С. Басуматрава); А найлепшая тая дарога, што вядзе на бацькоскі парог (А. Бялевіч). Асаблівай мастацкай выразнасцю валодаюць індывідуальна-атарскія формы найвышэйшай ступені пара- нання без суфікса -ейш-, -эйш-: Ні зямным праклёнам, ні карай найвышняй ніхто не запляміць святое імя (П. Глебка).
Стылістычныя ласцівасці прыметніка праяляюцца  выкарыстанні форм суб’ектынай ацэнкі, сярод якіх найперш вылучаюцца:
а) формы з суфіксамі -еньк-, -эньк-, -аньк-, -енечк-, -утк-, -ютк-, -усеньк-, -юсеньк-, -юпасеньк-, -аваценьк- (з памяншальна-ласкальным адценнем значэння): зялёненькі, даражэнькі, малюпасенькі, ціхуткі і г. д.;
б) формы з суфіксамі -ізн-, -ізарн-, -эзн-, -енн-, -энн-, -озн- (з павелічальна-змацняльным адценнем значэння): вялізны, велізарны, выса- чэнны, высозны і да т. п.
Такія формы вызначаюцца яркай эмацыянальна-экспрэсінай афар- бокай, таму выкарыстоваюцца перш за сё  мастацкім, гутарковым і публіцыстычным стылях. У навуковым і афіцыйна-дзелавым стылях, пазбаленых эмацыянальнасці і экспрэсінасці, ужываюцца стылістычна нейтральныя словы і формы: вялікі (а не вялізны), вельмі вялікі (а не велізарны). Але  тых выпадках, калі неабходна назваць прыметы, якія лагічна адпавядаюць сэнсу сло з суфіксамі -еньк-, -эньк-, -аньк- і інш., то такія прыметнікі выкарыстоваюцца і  навуковым стылі. Толькі тут яны выступаюць у функцыі лагічных азначэння, не маюць экспрэсіна-эмацыянальна-ацэначнага адцення значэння і з’яляюцца стылістычна нейтральнымі: Вожык вядзе начны спосаб жыцця, яго маленькія вочкі адыгрываюць другарадную ролю  пошуках ежы.

Асэнсаваць стылістычныя рэсурсы прыметніка для кіруемай самастойнай работы студэнта дапамогуць наступныя віды задання:

1. Прачытайце і вызначце стыль тэкста. Якія семантыка-гра- матычныя разрады прыметніка пераважаюць у кожным тэксце і якую функцыю яны выконваюць?
1. Статус беларускай мовы як дзяржанай не закранае кан- стытуцыйных право грамадзян іншых нацыянальнасцей карыстацца рус- кай ці іншымі мовамі. Усе грамадзяне Беларусі, незалежна ад нацыя- нальнасці і роднай мовы, карыстаюцца ронымі правамі і маюць роныя абавязкі перад дзяржавай.
2. Літаратурнай мовай з’яляецца не толькі мова мастацкай літаратуры; літаратурнай з’яляецца мова перыядычнага і навуковага друку, мова школы, радыё, тэатра і г. д. Яна мае дзве формы бытавання: вусную і пісьмовую. Істотнай адзнакай літаратурнай мовы з’яляецца наянасць у ёй агульнапрынятых норм, інакш кажучы, літаратурная мова ( гэта нармалізаваная агульнанародная мова (Ф. Янкоскі).
3. Ой, мае залатыя, мае харошыя... Гэта ж каб якая крыха, дык мяне б назусім у артысткі запісалі...
Гэта ж была я  нядзелю на базары, у раёне. Ну, квактуху прадала -не нясецца, ведзьма, а сё ходзіць надзьмутая, як свякруха ліхая... Абаранка купіла сабе вязачку, люблю мачаць іх у гарачае малако. Ага... Управілася дый кірую сабе на атобусную станцыю (П. Місько).
4. Над ускрайкам лесу, дзе пачыналіся жотыя пяскі, зазвінела песня ляснога жаваранка. Ён першы тут віта надыход дня, і песня расплывалася  маклівым паветры звонам тонкага дарагога металу, напаняючы ясна-сінія разлогі надзем’я і глыбокую цішыню зямлі, агорнутай затоена-радаснаю задумённасцю (Я. Колас).
2. Спішыце. Падкрэсліце кароткія прыметнікі і вызначце іх функцыянальна-стылістычную ролю. У якім стылі звычайна выкарыстоваюцца кароткія прыметнікі?
1. Радзіма! Адчу я  разлуцы з табою, як люб мне і дораг кут мілы бацько! (П. Прыходзька). 2. Як я выйду, маладзенька, за вароты  поле, паліюцца самі слёзы з цяжанькай нядолі. Ой, крывава паліюцца мае горкі слёзы, бы расіца  летню ночу з беленькай бярозы (Я. Купала).
3. Прачытайце сказы і вызначце, да тэксту якога стылю яны адносяцца. Спішыце, выкарыстоваючы тую форму вышэйшай ступе- ні прыметніка, якая больш пашырана  адпаведным стылі.
1. У мяккай пшаніцы рыхлыя, мучністыя зярняты, (бяднейшыя, больш бедныя) на бялкі. 2. Дзень добры, маё дзіцятка. Надоечы брала каня. 3 тых пор, як схавалі мы бацьку, (лагоднейшым, больш лагодным) ста старшыня. Дзякуй богу, здарова (Я. Янішчыц). 3. 3 ікры выходзяць лічынкі, зусім непадобныя на дарослага вугра: яны празрыстыя, маюць (карацейшае, больш кароткае) цела, моцна сціснутае з бако.
4. Прачытайце і вызначце формы вышэйшай ступені паранан- ня прыметніка. Для якога стылю яны характэрны і якую функцыя- нальна-стылістычную функцыю выконваюць?
1. А добрыя рукі не раз лепей за поныя скрыні (Г. Далідовіч). 2. Дома сё па-ранейшаму, па-старому. Працы хапае... Прашу, болей глядзі за сабою... Халера пабрала б гэтыя вершы, без іх мо было  жыцці шчаслівей (Я. Янішчыц). 3. Ігнат Сцяпанавіч не заважае, што субяседнік на сорак ці болей гадо маладзей за яго (А. Кудравец). 4. Для мяне інтарэсы справы даражэй за сё (I. Шамякін).
5. Спішыце і падкрэсліце формы найвышэйшай ступені пара- нання прыметніка. Скажыце, якія з іх з’яляюцца стылістычна ней- тральнымі, а якія часцей ужываюцца  тым ці іншым стылі.
1. У Каліноскім увасоблены  найвышэйшай ступені рысы, якія для лепшых мастако засёды былі і засёды будуць крыніцай творчага натхнення. Каліноскі( гэта высакароднасць ва сім: у кожным слове і  кожным учынку, у самай вялікай грамадскай і самай нязначнай асабістай справе (Н. Гілевіч). 2. Шостая сімфонія Дз. Шастаковіча ( найвялікшы твор XX стагоддзя (ЛіМ). 3. Другая сям’я вузканосых малпа ( чалавекападобныя малпы. Да іх належаць найбольш буйныя малпы: арангутанг, гарыла і шымпанзэ.
6. Прачытайце і вызначце формы ступеней паранання прымет- ніка. Скажыце, чаму менавіта гэтым формам аддаецца перавага  мастацкіх творах і ці ёсць сярод гэтых форм індывідуальна-атарскія.
1. Зямля мая далёкая, зямля мая цудоная, Радзіма сінявокая, каму красой ты роная? Мо, ёсць і прыгажэйшая, каму што  свеце глянецца, мая ж найдаражэйшаю да смерці мне астанецца (К. Буйло). 2. Новы дзень павінен быць святлейшы, свет ( дабрэйшы, толькі дбайце шчыра (С. Басуматрава). 3. Так, казалі, прыйшо ён найадважным салдатам, ( заслужоны ваяка Сымон Перагуд (П. Брока).
7. Прачытайце і вызначце функцыянальна-стылістычную ролю выдзеленых прыметніка. Абгрунтуйце сваё меркаванне.
1. 3 новенькім партфелем, свежанькім букетам выйшла яна з дому, чысценька адзета (П. Прануза). 2. А знізу гэты лес кашлаты ме зелянюсенькія шаты лазы, чаромхі ці крушыны... (Я. Колас). 3. Вялі загадкавы гоман казачныя  прадночным змроку велізарныя хвоі, яліны (М. Лынько). 4. У яловых лясах жыве самая маленькая з нашых птушак ( каралёк. Увесь кароткі зімовы дзень каралёк корміцца. Ён спрытна становіцца тоненькімі пальчыкамі на вастрыё яловых іголак, як на хадулі, і дзюбай абследуе хвою, выцягваючы малюсенькіх насякомых і павуко.
Стылістычныя ласцівасці займенніка найбольш яскрава вы- яляюцца  сінанімічных заменах асабовых і варыянтных форм пры- належных займенніка. Так, асабовы займеннік ты  гутарковым, мастац- кім і публіцыстычным стылях нярэдка жываецца  абагульнена-асабовым значэнні, калі тое, пра што гаворыцца, можа адносіцца да любой асобы, да кожнага: I каго з нас не зносіць вольна і шырока на сваёй хвалі сапрадная паэзія, хто не зведа гэтых своеасаблівых, шчаслівых і напоненых імг- нення чытацкай творчасці, калі ты быццам сам творца, у поным кан- такце з паэтам, яго пачуццём і думкай, калі ты нібы і сам становішся поравень з ім, адкрываеш хараство і сягаеш да духоных вышынь... (В. Бечык). Пры такім ужыванні займенніка выказванне набывае свое- асаблівую задушэную танальнасць, інтанацыю непасрэднасці звароту да кожнага чытача ці слухача.
У гутарковай мове і  мове мастацкай літаратуры займеннік ты можа выкарыстовацца  значэнні займенніка 3-яй асобы: Крапівою б каторага, каб ты сесці пагода не мог!.. (Я. Брыль).
У гутарковым стылі займеннік ён можа жывацца  значэнні займенніка ты, калі выказваецца пагарда да каго-небудзь: Усе працуюць, а ён, бачыш, лынды б’е. Бяры граблі і памагай бацькам!
У навуковым і публіцыстычным стылях замест займенніка я жываецца займеннік мы, каб падкрэсліць сумеснасць атара і чытача, лектара і адыторыі: Цяпер, як мы ведаем, верш «Бывай...» атрыма новае жыццё, ста цудонай песняй, якая заняла пачэснае месца  рэпертуары «Песняро» (В. Бечык).
У гутарковым стылі, калі той, хто гаворыць, як бы аб’ядновае сябе са сваім суразмонікам, займеннік мы замест ты (вы) можа выкарыс- товацца:
а) для выражэння спагадлівых адносін: «Ну, як мы сёння сябе адчуваем?» ( звярнуся доктар да Андрэйкі;
б) для выражэння жарталівых ці іранічных адносін да каго-небудзь: Ого, якія мы недаступныя. Пажы у горадзе і жо без фігі ні да носа...
Звяртаючы вагу на сінанімічныя замены асабовых займенніка, неабходна разам з тым падкрэсліць, што ранапраную ролю  выражэнні адпаведных значэння адыгрываюць асабовыя формы дзеяслова.
Сінанімічнымі з’яляюцца розныя формы прыналежных прыметні- ка маёй – мае, тваёй – твае, яго – ягоны, яе – ейны, сваёй – свае, наша – нашая, ваша–вашая, нашай – нашае, вашай – вашае, іх–іхні, наш – наскі і г. д. Першыя займеннікі кожнай пары жываюцца ва сіх стылях мовы і з’яляюцца стылістычна нейтральнымі, а другія выкарыстова- юцца  гутарковым, мастацкім і публіцыстычным стылях, надаюць выказ- ванню адценне непасрэднасці, размонасці: Струна на скрыпачцы ( яшчэ не сё, каб можна было ад ейных песень аж плакаць (В. Карамаза); Паволі, з жалем, стары загавары: «Тут некалі стаяла нашая хата» (П. Брока).
У мастацкім, публіцыстычным і гутарковым стылях асабовыя, прыналежныя і інш. займеннікі могуць сэнсава выдзяляцца. У такім разе (асабліва калі лагічны націск падае на займеннікі) яны надаюць тэксту выразную эмацыянальна-экспрэсіную афарбоку ці служаць сродкам характарыстыкі персанажа: Мой родны кут, як ты мне мілы!.. (Я. Колас); Апейка неспадзекі ста злавацца. «Чорт вас пабяры! ( нават злуючыся, ён гавары рона, ціха. ( Для вас, для вашага шчасця стараюцца, гінуць людзі. А вы, вы ( за сябе стаяць не мееце!.. Ты ( не бандыт, ты ( крот, які капаецца  сваёй нары. I толькі адну сваю шкуру беражэ. А там хоць трава не расці! Хай другія прынясуць табе шчасце на талерцы!..» (I. Мележ).

7. МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ КІРУЕМАЙ САМАСТОЙНАЙ РАБОТЫ СТУДЭНТАѕ:

1. Прачытайце і вызначце функцыянальна-стылістычную ролю выдзеленых займенніка. Для якіх стыля характэрна падобнае жы- ванне асабовых займенніка?
1. Алёша зно упарта патары: «У школу я не пайду!» Сяргей ажно падскочы: «То ідзі к чорту лысаму!.. 3 ім дырэктар школы размаляе, як з чалавекам, а ён ( што папугай: не пайду, не пайду! Ты можаш адказаць па-чалавечаму, калі з табой размаляюць?» (I. Шамякін).
2. Маескі пяшчотна пагладзі яе руку. «Ну, вось і слёзы... Куды нам да партызан са слязамі? ( Ён на момант задумася, а потым ціха сказа: ( Пачакай крыху, Танюша» (I. Шамякін).
3. Што найперш важна і дорага для нас у паэзіі Хадыкі? Паэтава шчырасць, маральная чысціня, душэная самааддача і нават ахвярнасць, з якімі ён шукае, знаходзіць і абараняе свае жыццёвыя і творчыя прынцыпы, грамадскія і эстэтычныя ідэалы... Але сказанае намі толькі тады можа мець сэнс, калі мы звернемся да самога Хадыкі, дамо слова яго вершам... (В. Бечык).
4. I хадзі Амелька, сярод людзей цёрся ды сё азірася: ці няма якіх хітрыка збоку, ці не збіраецца падкалупіць цябе хто (М. Лынько).
2. Прачытайце і скажыце, у якім выпадку замест выдзеленага займенніка можна выкарыстаць займеннік ён, а  якім ( займеннік мы.
1. «Ян Матэйка, дзеці,( гаворыць настаніца,( гэта бы такі польскі мастак. Сланы мастак, на весь свет. Ну, а ты што тут робіш, задуманы? Пакажы» (Я. Брыль). 2. Данік падае настаніцы сшытак. «Ну, вядома. Усе жо малююць, а Малец... Трэба рабіць, а ты сядзіш ды думаеш пра нябесныя мігдалы...» (Я. Брыль).
3. Спішыце сказы і падкрэсліце размона-гутарковыя формы займенніка. У якіх стылях выкарыстоваюцца падобныя формы?
1. Дзе столькі разгону для твае жвавасці, для твайго спрыту, для тваіх забавак, як не на касьбе (Я. Колас). 2. Крывёнак у акопе раптам змакае, я трывожна слуховаюся( але спакваля ягоны кулямёт грукоча далей (В. Быка). 3. Здаецца, Хведар спатолі прагу свае душы, а што будзе далей, хай тое і будзе (В. Быка). 4. Іхняя хата стаяла недалёка ад маёй: звычайная сялянская хата (I. Навуменка).
4. Спішыце і вызначце функцыянальна-стылістычную ролю займенніка.
1. Нідзе няма такіх бяроз, як на маёй Радзіме. Такіх русявых догіх кос, такіх азімін. Такіх баро, і кургано, і калыханак... (Н. Загорская). 2. Вас шукаюць вочы мае, вас калышуць думы мае, вас чакае сэрца маё ( дык няжо у вас знойдуцца сілы... Абмінуць?! (Н. Загорская). 3. Вы не зломкі, вы не зноскі, ( вы народ магутны (Я. Купала). 4. Хоць я ніколі не знайду сваіх слядо і хісткай кладкі, а сё ж лячу к свайму гнязду, к свайму адзінаму пачатку (С. Грахоскі).
Багаццем і разнастайнасцю марфалагічных форм вызначаецца дзеясло, і гэта дае магчымасць карыстацца сінанімічнымі заменамі адных форм другімі, ужываць адны формы  значэнні другіх з надан- нем тэксту адпаведнага стылю тую ці іншую танальнасць, эмацы- янальна-экспрэсіную афарбоку.
Так, формы цяперашняга часу  гутарковым, мастацкім і публіцы- стычным стылях ужываюцца:
а) у значэнні прошлага  тых выпадках, калі размова ідзе пра такія з’явы, падзеі і г.д., якія звярнулі на сябе асаблівую вагу і выклікалі адпа- веднае пачуццё. Спалучэнне  адным тэксце названых форм стварае ілю- зію, што дзеянне адбываецца  момант гутаркі, што яно нібы разгорт- ваецца перад вачыма слухача ці чытача. Гэтым перадаецца эмацыянальная зрушанасць і дасягаецца большая выразнасць у адлюстраванні з’я і па- дзей, напрыклад: Дзень бы хмурны і марозны ( адзін з тых зімовых дзён, якія пачынаюцца чаронымі раніцамі: устаеш, выходзіш на двор і не можаш адарваць позірку ад дрэ ( такімі казачна цудонымі, фантас- тычна прыгожымі робіць іх іней (I. Шамякін);
б) у значэнні будучага, калі неабходна падкрэсліць, што дзеянне абавязкова адбудзецца: «Ну, сынок,( звярнуся Максім да Андрэя,( пара спаць. Затра раненька едзем у лес. Відаць, ужо пайшо бярозавік».
Формы прошлага часу  гутарковай мове часам выкарыстоваюцца  значэнні будучага, якое наступіць адразу пасля моманту гутаркі: «Запра- гайце, дзядзька Пятрусь, каня і я паехала»,( кінула Антаніна.
Формы будучага часу  гутарковым, мастацкім і публіцыстычным стылях могуць выкарыстовацца:
а) у значэнні цяперашняга, калі выказванню пра які-небудзь знешне звычайны факт, падзею, дзеянне ці з'яву надаецца эмацыянальна-экспрэ- сінае адценне: Вузкаю крывою стужкаю праходзіць між палетка вяско- вая дарога.То збяжыць яна на горку, то спусціцца  лагчыну, цёмнаю норкаю марскане  лес, пад страху хмурных ялін, абагне курган, узгорак, ронаю палоскаю ляжа на полі, перасячэ гай, прарэжа луг, ускочыць у вёску, згубіцца тут на мінутку і потым зно выскачыць у поле і зно па- бяжыць калясіць грудзі зямлі (Я. Колас);
б) у значэнні прошлага для эмацыянальна-экспрэсінай перадачы такога дзеяння, якое зрушыла апавядальніка раптонасцю і неспадзява- насцю:
Я пакла люльку, а Яська пайшо ад мяне.
Куды ж ты пайшо? – пытаю.
Чаму куды? Дадому.
А ці ж твой там дом?
Як зарагоча ж мой Яська, як выхваціць з зубо люльку... Ды як пусціць ён у мяне люлькаю, дык тая люлька аж загула  мяне каля вушэй... (Я. Колас).
У гутарковым і мастацкім стылях формы будучага часу  спалучэнні з часціцай бывала выкарыстоваюцца для перадачы такіх дзеяння у мінулым, успамін пра якія выклікае тыя ці іншыя пачуцці (замілавання, тугі і да т. п.): Бывала пойдзеш у лес, нарвеш арэха, нарэжаш баравіко (душа радуецца.
Для выражэння розных эмацыянальна-экспрэсіных адцення у гутарковым, мастацкім і часткова  публіцыстычным стылях выкарысто- ваюцца адны формы ладу дзеяслова  значэнні другіх.
Даволі часта сустракаюцца выпадкі жывання форм загаднага ладу  значэнні монага: «Прыйдзі сёння Мікола, і мы скончылі б перакрываць страху, а так яшчэ затра прыйдзецца да падня тут быць», ( прамові Ігнат.
Формы монага ладу выступаюць:
а) у значэнні абвеснага, калі размова пра што-небудзь вядзецца  памярконым тоне  форме просьбы, парады, жадання: Я хаце бы прасіць вас, калега, пазнаёміць мяне з вашай грамадою... (Я. Колас);
б) у значэнні загаднага, калі просьба, парада ці пажаданне выказ- ваюцца  мяккай, далікатнай, ветлівай форме: Ты, Мікола, па Ваську схадзі бы (Я. Брыль).
Ужыванне адных форм часу і ладу  значэнні другіх, а таксама аса- бовых форм дзеяслова з рознымі значэннямі (гэта выразна відаць з аналізу стылістычнага выкарыстання асабовых займенніка) пашырана, як бачым, у гутарковым, мастацкім і публіцыстычным стылях. Што да навуковага і афіцыйна-дзелавога стыля, то для іх не характэрна пераноснае жыванне адных форм у значэнні другіх.
На вызначэнне асаблівасцей выкарыстання дзеяслоных форм студэнтам для кіруемай самастойнай работы прапануюцца наступныя віды задання:
1. Прачытайце і вызначце функцыянальна-стылістычную ролю дзеяслоных форм часу.
1. Сядзе хлопчык над крынічкай і не зварухнецца, пазірае, як над дзічкай пташачка снуецца і сваіх маленькіх дзетак корміць чарвячкамі (Я. Колас). 2. ( Дык вось, першае ( каласнікі, потым дзверцы, потым манометр, потым помпа.. ( І сё? ( не паверы Змітрок.( Не сё, але астатняе можна зрабіць самім. ( Тады пайшлі да мяне абедаць (А. Кудравец). 3. Васіль заважы, што дзядзька Цімох таксама пача павольна, мерна махаць касою. Ён ідзе паціху, крыху горбячыся (I. Мележ). 4. «Добра, зараз іду  інтэрнат, і з хлопцамі вырашым справу»,( змякчыся Саша. 5. Выйдзеш за вёску ( жытнёвыя хвалі коцяцца, цёплыя, плыняць насцяж... Клічуць дарогі  бясконцыя далі (К. Кірэенка).
2. Выпішыце з раздзела «На рэчцы» паэмы Якуба Коласа «Новая зямля» прыклады жывання адных дзеяслоных форм у значэнні другіх і вызначце іх функцыянальна-стылістычную ролю.
3. Прачытайце і вызначце функцыянальна-стылістычную ролю вы- дзеленых дзеяслоных форм ладу.
1. Мне хацелася б і павучыцца  вас сяму-таму, бо вы жо набілі, як кажуць, руку і маеце практыку (Я. Колас). 2. Калі маеце вольную гадзінку, можа 6 пабылі крыху  нас (К. Чорны). 3. А ён аднойчы вазьмі і прачніся ,( ці можа зусім не спа,( і выйшла  іх з бацькам сварка (Я. Брыль). 4. А ты, Аленка, пачытала б мне што-небудзь яшчэ (Я. Брыль). 5. «Ведай я, што такі дождж пойдзе, не распачына бы новую сцірту»,( прамові Кузьма Раманавіч.
4. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Вызначце дзеепры- метнікі, іх ролю і адзначце адметнасці  рускай і беларускай мовах.
Анализ медицинской ситуации в постчернобыльский период показал, что среди нестохастических последствий аварии на ЧАЭС видное место будут занимать клинические проявления атеросклероза. В 1994 году была сформирована концепция ускоренного развития атеросклероза при действии комплекса неблагоприятных факторов аварии на ЧАЭС. В патогенезе этого патологического состояния ведущую роль играют нарушения липидтранспортной системы (ЛТС), так называемые радиоционно-экологические дислипопратеинемии ( ДЛП. В эксперименте показано, что изолированный радиационный фактор (внешнее гамма-облучение) способен вызывать транзиторную ДЛП. Дислипопротеинемия отражает сложные взаимоотношения в функционировании ЛТС, включающей механизм прямого и обратного транспорта холестерина. Существуюющий аппарат математико-статистических методов анализа параметров ЛТС не позволяет получить обобщенную характеристику этой сложной системы, что существенно усложняет оперативную оценку ее роли при действии разнообразных экзогенных и эндогенных факторов. Отсюда возникла задача синтеза математической модели ЛТС при развитии радиационно-индуцированных ДЛП, характеризуемых множеством показателей (Веснік Віцебскага дзяржанага ніверсітэта).
5. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Паранайце будову словазлучэння у беларускай і рускай мовах і выдзеліце неадпавед- ныя.
«Для разгрома фашизма и освобождения Франции он сделал больше целых дивизий». Так писали в сентябре 1945-го парижские газеты по случаю приезда во французскую столицу Александра Флеминга, приветствуя его горячее многих боевых генералов. Один из английских высокопоставленных военных прямо заявил: «Пенициллин спас жизнь 95 процентов всех раненых, считавшихся еще несколько лет назад безнадежными». Сам же Флеминг, выступая во Французской академии с речью, отметил, что у него были многочисленные предшественники. Да, это действительно так. Само название антибиотика ( а пенициллин был первым в этой серии чудодейственных лекарств – происходит от термина «антибиозиз», который в 1889 г. предложил французский врач П. Вниллемэн для обозначения взаимного подавления организмов. В 1877 г. Л. Пастер писал о подавлении некоторыми грибками роста столбнячной бациллы. За четыре года до Вниллемэна В. Бабес говорил о том, что микроорганизмы могут выделять особые вещества, которые подавляют другие... (Д. Складнев).
6. Прачытайце тэкст і перакладзіце на беларускую мову. Пра што новае вы даведаліся? Чаму важна адрозніваць гукі і літары?
Букву и звук путать нельзя. А часто путают, ( притом всегда страдает звук: его называют буквой (сказывается преклонение перед письменной речью). Говорят: «Слушая Яхонтова, я наслаждаюсь каждым словом, каждой буквой». Как будто, выступая на сцене, он писал, а не произносил стихи!
Буква ( это фигурная линия, рисунок (недаром многие художники прославились как мастера рисованного шрифта), рисунок произнести нельзя...
Неразличение звука и буквы мешает понять строение языка. И.А.Бодуэн де Куртенэ писал: кто смешивает звук и букву,письмо и язык, «тот только с трудом отучится, а может быть и никогда не отучится смешивать человека с паспортом, национальность с алфавитом, человеческое достоинство с чином и званием», т. е. сущность с чем-то внешним (М.Панов).
7. У кожным радзе аднакаранёвых сло графічна абазначце корань і вызначце яго значэнне. Якія словы з прыведзеных аднака- ранёвых не маюць канчатка, а якія маюць нулявы канчатак?
Весялосць, вясёлы, весела, весяльчак, весялун, развесяліцца;
два, двойчы, двойка, падвоіць, дванаццаты, двое, двайняты,
дваякі, двухсотгоддзе, дваюрадны, дваіцца.
8. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Якія з выдзеленых сло маюць агульны корань у рускай і беларускай мовах, а якія адроз- ніваюцца?
Сумерки ( плавный переход от светлого времени суток к ночи вече- ром и обратно ( утром; оптическое явление в атмосфере Земли, когда по- гружение Солнца под горизонт невелико и оно подсвечивает верхние слои атмосферы. Это создает на поверхности Земли рассеянное, сумеречное освещение. Продолжительность сумерек определяется промежутком вре- мени между заходом Солнца за горизонт и моментом, когда необходимо прибегать к искусственному освещению; она зависит главным образом от географической широты места наблюдения и склонения Солнца, т.е. положения его в данный день года на эклиптике (Энциклопедический словарь юного астронома).
9. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Паранайце марфем- ны склад і правапіс выдзеленых сло у рускай і беларускай мовах.
Геометрия ( одна из наиболее древних математических наук. Первые геометрические факты мы находим в вавилонских клинописных таблицах и египетских папирусах (III тысячелетие до н.э.), а также в других источниках. Название науки «геометрия» ( древнегреческого происхожде- ния. Оно составлено из двух древнегреческих слов: ge ( «Земля» и metreo ( «измеряю».
Возникновение геометрических знаний связано с практической деятельностью людей. Это отразилось и в названиях многих геометри- ческих фигур. Например, название фигуры трапеция происходит от греческого слова trapezion ( «столик», от которого произошло также слово «трапеза» и другие родственные слова. Термин «линия» возник от латинского linum ( «лён, льняная нить». Еще в древности геометрия превратилась в дедуктивную, строго логическую науку, построенную на основе системы аксиом. Она непрерывно развивалась, обогащалась новыми теоремами, идеями, методами. Интересы геометров и направления их научных исследований порою менялись в процессе исторического развития этой науки, поэтому нелегко дать точное и исчерпывающее определение, что такое геометрия сегодня, каков ее предмет, содержание, методы (Энциклопедический словарь юного математика).

8. арфаграфія

1. Асноныя палажэнні

Арфаграфія (грэч. orthos – правільны і grapho – пішу) – раздзел мо-вазнаства, які вывучае сістэму агульнапрынятых, узаконеных, абавязковых правіл перадачы вуснай мовы на пісьме. Менавіта агульнапрызнаныя правілы станаліваюць адзіныя пісьмовыя нормы, якія дапамагаюць мове ажыццяляць сваю асноную (камунікатыную) функцыю, а таксама спрыяюць развіццю культуры.
Беларускі правапіс – гэта цэласная, заканамерная сістэма, у аснове якой ляжаць аб’ектыныя адносіны паміж вуснай і пісьмовай мовай. У сувязі з тым што правілы арфаграфіі не з’яляюцца аднатыпнымі, у беларускай арфаграфіі можна вылучыць наступныя раздзелы: 1) літарнае абазначэнне гукавога складу сло; 2) правілы злітнага, праз злучок (дэфіс), раздзельнага напісання сло; 3) правілы жывання вялікай і малой літары; 4) правілы пераносу сло; 5) правілы графічнага скарачэння сло.
Кожны раздзел арфаграфіі асноваецца на пэных прынцыпах. Прынцып арфаграфіі – асноная заканамернасць, на якой будуюцца і аб’ядноваюцца  групы канкрэтныя правілы напісання. Прынцыпы арфаграфіі вызначаюць выбар аднаго напісання з шэрагу магчымых. Так, напрыклад, слова грузчык можа быць запісана як гружчык, грусчык, грушчык, і пры гэтым чытацца аднолькава. Менавіта  такіх слабых пазіцыях (а арфаграфія вывучае слабыя пазіцыі  адрозненне ад графікі, якая вызначае адпаведнасць паміж гукамі і літарамі  моцных пазіцыях) трэба кіравацца пэным правілам пры выбары літары для перадачы гука. Такое месца  слове, дзе трэба выбраць адно з магчымых напісання, што адпавядае існуючым правілам ці традыцыі, называецца арфаграмай (грэч. orthos – правільны, gramma – пісьмо). Да арфаграмы могуць адносіцца асобныя літары, напісанне сло разам, праз злучок, асобна, перанос, а таксама графічныя скарачэнні сло.
Напісанні, якія не патрабуюць прымянення арфаграфічных правіл, называюцца апорнымі напісаннямі: дарога, дзецям, краявід, перавозчык – абазначэнне націскных галосных; рака, зіма, вясна, знімаць – абазначэнне зычных перад галоснымі і санорнымі: мядзведзь, цень, боль, аб’ядноваць, вось, боязь, ганьба, дзядзька, касьба, малацьба, жальба, Вязьма – абазначэнне мяккасці (спрадвечнай, этымалагічнай) мяккім знакам на канцы сло пасля зычных з, с, дз, ц, л, н, а таксама перад цвёрдымі зычнымі і інш.
Апорныя напісанні неабходна ведаць, таму што на іх аснове ствара-юцца арфаграфічныя напісанні і з іх дапамогай правяраецца большасць ар-фаграм.

 Прынцыпы сучаснай беларускай арфаграфіі

Правапіс сучаснай беларускай літаратурнай мовы грунтуецца на двух асноных прынцыпах: фанетычным і марфалагічным (або фанематычным, марфематычным).
Фанетычным прынцыпам прынята называць такі прынцып напісання сло, які адпавядае нарматынаму літаратурнаму вымаленню. Гэты прынцып адлюстровае пазіцыйныя чаргаванні фанем (фанема – адпаведная ёй літара). Графічнае адзінства марфемы пры гэтым не заховаецца.
На фанетычным прынцыпе грунтуюцца наступныя правілы.
1. Правапіс на месцы гука [о], [э] пасля цвёрдых і зацвярдзелых зычных у ненаціскных складах літары а (аканне): сок – сакавіты, сэрца – сардэчны, мова – маленне, горны – гара, літаратура, бухгалтар, майстар, трыа, адажыа, сальфеджыа, Токіа, Ватэрлоа.
2. Правапіс на месцы е, ё пасля мяккіх зычных у першым складзе перад націскам літары я (яканне): мёд – мядовы, вёска – вясковы, зелень – зялёны, вечар – вячоркі, Аляксей, Ярмоленка, Бялград, яфрэйтар. дзяжурны, янот, дзявяты, дзясяты, сямнаццаць, васямнаццаць і вытворныя ад іх.
3. Правапіс: а) й пасля прыставак на галосны: зайсці, выйграць, выйсці; б) ы – пасля прыставак на зычны (за выключ. прыставак між-, звыш-, пан-, суб-, дэз-, транс-): узысці, сыграць, адыграцца.
4. Правапіс большасці спалучэння галосных у запазычаных словах: біёлаг – біялогія, патрыёт – патрыятычны, геніяльны, акіян, абітурыент, іон,фразеолаг – фразеалогія, маянэз, Ліён, Іакагама, Іашкар-Ала, Нью-Ёрк, Ёфе.
5. Правапіс галосных у складаных словах: Наваполацк, чарнавокі, дагавечны, чарнабровы, Новалукомль, жывёлагадоля, рознакаляровы, фондасховішча, вогнестойлівы, збожжаборка, паліклініка, полісемія, шэравокі, рэдкалессе, землямер, землекарыстанне, кінастудыя, мотакрос, штогод, своеасаблівы, радыёзавод, часопіс; але: фатаграфія, матавоз, матацыкл – выключэнне.
6. Правапіс прыстаных галосных і зычных: імгла, аржаны, гэты, гэй, вокны, воблакі, павук, Ларывон, ніводзін, Тадэвуш, але: ордэн, опера, унія, універсал; Орша, Уладзімір, Об, Ушачы; улада, учора, участак, унук – не пішацца прыстаная в у словах іншамонага паходжання, уласных назвах, перад [у], які развіся з [в].
7. Правапіс  (нескладовага): паеха, настанік, адыторыя, ехалі  двух атобусах, мазалей, паночна-сходні, жанчына-рач, газета «Звязда» дзельнічала  конкурсе, ва ніверсітэце, ва ніверсаме, для ніята; але траур.
8. Літара у (складовае) заховаецца: а) у пачатку імён, прозвішча і геаграфічных назва: на Ушаччыне, Дубока Уладзімір; б) у іншамоных словах, якія заканчваюцца на –ум, -ус: кансіліум, страус; прэзідыум, радыус, соус, в) пад націскам незалежна ад месца: Брэсцкая унія, групока ультра, насілі унты, чулася уханне, аул, баул, аукаць, у выклічніках у (у, нягоднікі!), ух ( ух ты!), уй ( уй, які ты смешны!); г) у канцы іншамоных сло пасля галосных: фрау, Шоу, Ландау, ток-шоу, ноу-хау.
9. Правапіс прыставак на з, (с): раскінуць, збіць, рассыпаць, бяс-прыкладны, бездакорны, цераспалосіца, узлесак, скінуць, усклікнуць.
10. Напісанне адной літары с у словах расада, расаднік, расол, расольнік, ростань.
11. Напісанне некаторых спалучэння зычных у корані і на стыку кораня і суфікса:
а) правапіс спалучэння зн, нц, рц, рн, сн, сл на месцы этымалагічных [здн], [згн], [лнц], [рдц], [рдн], [стн], [стл]: позна, бразнуць, сонца, сэрца, міласэрны, бліснуць, абласны, паслаць, шчаслівы; тое ж у запазычаннях: кантрасны, кампосны, фарпосны;
б) напісанне літары ц на месцы спалучэння каранёвых ц, т, ч, к і суфіксальнага с (у суфіксах -ск-, -ств-): студэнцкі, юнацкі, пухавіцкі, кра-вецкі;
в) напісанне літары с на месцы спалучэння каранёвых ж, ш, ч, х і суфікса -ств-, а таксама каранёвага с і суфікса -ск-: прыгоства, хараство, мноства, птаства; адэскі, беларускі, палескі;
г) напісанне падвойнага ч на месцы спалучэння цк, к і ч: Случчына, Беласточчына, але: Навагрудчына.
12. Напісанне літары т на месцы спалучэння дт на канцы іншамоных сло: Брант, Шміт, Рэмбрант, Кранштат.
13. Правапіс д – дз, т – ц (дзеканне і цеканне): у садзе, на самалёце, абедзве, дзеці, людзі; тыгр, дыстанцыя, дэбют; дзюна, бардзюр, цюль, цюльпан, гвардзеец, вахцёр, манцёр, сульфідзін, гетэрадзін; Бацвіннік, Мацвей, Уладзісла; Ядвіга, Людміла, Скідаль, Хрысціна, Дэтройт, Дзюсельдорф (ва ласных назвах дзеканне і цеканне перадаюцца згодна з вымаленчымі нормамі і традыцыяй).
14. Правапіс падожаных зычных: суддзя, галлё, калоссе, збожжа, ноччу, зацішша, насенне, вільгаццю, палоззе.
15. Перадача на пісьме асіміляцыі свісцячых да шыпячых у словах пяшчота, шчасце, рошчына, ушчуваць, нішчымны, нішчымніца і вытворных ад іх.
Марфалагічны (або фанематычны, марфематычны) прынцып заключаецца  аднолькавай перадачы марфем слова незалежна ад іх вымалення: Нясвіж – нясвіжскі – у Нясвіжы. Паводле гэтага прынцыпу гукі  слабых пазіцыях на пісьме перадаюцца тымі ж літарамі, што і  моцных. Такім чынам заховаецца графічнае адзінства марфемы.
На марфалагічным прынцыпе грунтуюцца наступныя правілы.
1. Правапіс звонкіх – глухіх зычных: айсберг, більярд, дзядзька, касьба, просьба, моладзь, грыб, код, дарожка.
2. Напісанне прыставак і прыназоніка на -б, -д, а таксама прыназоніка на -з: адкінуць, абкапаць, надпісаць; перад сабою, над хатай, аб сценку, пад снегам, праз хвіліну, з суседам, без сумлення.
3. Правапіс шыпячых – свісцячых зычных: на рэчцы, мыешся, збіраешся, на дошцы, на сцежцы; зжаць, сшытак, бясшумна, прыезджы, адважся.
4. Правапіс цвёрдых – мяккіх зычных (не перадаецца на пісьме асіміляцыйная мяккасць [з’, с’, дз’, ц’]): мядзведзь, дзверы, свята, спіць, мосцік, цвісці, змена, збіць, смех.
5. Правапіс д, т у спалучэнні з афрыкатамі ц, ч: на кладцы, у вопратцы, у хатцы, перакладчык, даследчык, пераплётчык, лётчык, матчын.
6. Правапіс каранёвых д, з перад суфіксамі -ск-, -ств : параходства, грамадства, гарадскі, французскі, каказскі, сілезскі, завадскі.
7. У словах, утвораных ад асно славянскага паходжання на к, спалучэнне к з суфіксальным с на пісьме перадаюцца як ц: гарняцкі, лясніцтва, казацкі, славацкі, беластоцкі.
8. У словах неславянскага паходжання на пісьме заховаецца спалучэнне кс: арынокскі, цюркскі, узбекскі, таджыкскі, нью-ёркскі.
9. У прыметніках, утвораных ад геаграфічных назва на ка, кі, зычны к (калі перад ім ёсць іншы зычны) у канцы слова перад суфіксам –ск- знікае: ямайскі (Ямайка), крупскі (Крупкі), церахоскі (Церахока), але: касабланкскі.
10. Напісанне спалучэння -тс-, -цс-,-чс- у прыметніках, утвораных ад назоніка з асновай на m, ц, ч: агенцтва, адвакацкі, парламенцкі, выдавецтва, кравецкі, па-спажывецку, па-купецку, ткацкі, грэцкі (арэх), скрыпацкі, баранавіцкі.
11. Калі тваральная аснова слова заканчваецца на ж, ш, х (у тым ліку і пры чаргаванні), а суфікс пачынаецца зычным с, то спалучэнні жс, шс у агульных назвах перадаюцца толькі адным с: множ ( мноства, таварыш ( таварыства, птах ( птаства, а таксама княжыць ( княства. У некаторых выпадках напісанне такіх сло вызначаецца па слоніку, чаргаванне адсутнічае: Буг ( бугскі, шах ( шахскі, казах ( казахскі.
12. У прыметніках, утвораных ад уласных назва і назва народа, спалучэнні жс, шс перадаюцца нязменна: Нясвіж ( нясвіжскі, Прага ( пражскі, Балхаш ( балхашскі, латыш ( латышскі.
13. Правапіс е  прыназоніку без і часціцы не: не змог, не бы, не прачыта, без канца, без веры, без дажджу.
14. Правапіс літары і пасля прыставак між-, звыш-, пан-, суб-, контр-, дэз-, транс-, а таксама  некаторых складаных словах: міжірыгацыйны, звышідэйны, звышінфляцыя, субінспектр, контрігра, трансіярданскі, медінстытуцкі, бортінжынер, але дэзынфармацыя, дэзынфекцыя, дэзынтэгратар, падынтэграваць, перадынфарктны, перадыспытны, абынтэлігенціцца.
15. Правапіс літары я  словах (каранёвае я заховаецца незалежна ад месца націску), правапіс якіх трэба запомніць, а таксама правапіс я  суфіксах назоніка -язь, -ядзь: ячмень, ясакар, тысяча, месяц, памяць, пояс; дробязь, ронядзь, боязь.
Беларуская арфаграфія рацыянальна спалучае  сабе фанетычны і фанематычны прынцыпы.
У сучасным беларускім правапісе сустракаюцца таксама традыцыйныя (гістарычныя) і дыферэнцыйныя напісанні.
Традыцыйныя напісанні – гэта такія напісанні, якія заховаюцца на аснове этымалогіі і традыцыі, хоць і не адпавядаюць сучасным нормам пісьма.
Да традыцыйных напісання у сучаснай беларускай мове адносяцца:
1. Напісанне літары е  першым складзе перад націскам: а) засёды заховаецца е  словах іншамонага паходжання: легенда, медаль, абеліск, метро, секунда, зеніт і інш. б) заховаецца е  першым складзе перад націскам пасля заднеязычных г, к, х: герой, кераміка, Херсон, Герасім.
2. Напісанне у (складовага) у пачатку ласных назва пасля галосных: Дубока Уладзімір, Далёкі Усход, Наталля Уладзімірана, рака Урал, каля Узды, за Уралам.
3. Напісанне вялікай літары  дакументах, назвах найвышэйшых дзяржаных пасад і міжнародных арганізацый: Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь, Таварыства Чырвонага Крыжа і Чырвонага Памесяца, Заява, Атабіяграфія.
4. Напісанне з вялікай літары новага вершаванага радка:
Сляза на вейках закіпіць,
Бяда прыломіць плечы,
Запомні, покуль будзеш жыць, -
Людзей работа лечыць (Л. Дайнека).
5. Напісанне зычных у словах: Вялікдзень, экзамен, вакзал, гекза- метр, штрэйкбрэхер, экземпляр і інш.
Дыферэнцыйныя напісанні служаць:
1) для адрознення сугучных сло або іх форм (у асноным уласных і агульных назоніка): лось і Лось (Едакія Лось – вядомая беларуская паэтэса), колас і Колас (Якуб Колас), танк і Танк (Максім Танк), гарадок і Гарадок (назва населенага пункта), бурак і Бурак (Я.І. Бурак – вядомы беларускі вучоны, даследчык роднай мовы);
2) для размежавання канчатка творнага склону аманімічных павод- ле гучання прозвішча і геаграфічных назва: з Растовым (Івановым, Бары- савым, Петрыкавым) і пад Растовам (Іванавам, Барысавам, Петрыкавам);
3) для адрознення напісання прыстакі з-, с- у залежнасці ад значэння  словах, утвораных ад дзеяслова ісці: сыходзіць (з дарогі), зыходзіць (з меркавання);
4) як стылістычны сродак вылучэння сло з пэнай сімволікай: Ісус Хрыстос, Божая Маці, Буда, Бог, Зес, Пярун (міфалагічныя і рэлігійныя індывідуальныя назвы); Баран, Жаба, Асёл, Баба-Яга, Дзед-Мароз, Ліса, Заяц (назвы дзеючых асоб у мастацкіх творах); Каляды, Вялікдзень, Блага- вешчанне, Дзяды, Раданіца, Купалле, Масленіца (назвы традыцыйных свята, пасто) і інш.

 Правапіс мяккага знака і апострафа

І.Правапіс змякчальнага мяккага знака

Змякчальны мяккі знак ужываецца для абазначэння на пісьме мяккасці папярэдняга зычнага (апорныя напісанні) і пішацца пасля літар з, с, дз, ц, л,н:
1. На канцы сло: повязь, Базель, гусь, карась, мядзведзь, моладзь, папараць, госць, столь, Фаніпаль, чырвань, Чэрвень.
2. У сярэдзіне слова перад цвёрдымі зычнымі (заховаецца і тады, калі пры змене слова цвёрды зычны становіцца мяккім): касьба, пісьмо (пісьменнік), дзядзька, бацька, стрэльба, ганьба.
3. Пасля мяккага л перад любым зычным, акрамя л: разгульва, пальцы, вольна, вельмі, льдзіна, але: вяселле, галлё, гуллівы.
4. У некаторых граматычных формах: а) у назоніках перад канчаткамі -мі: дзецьмі, грудзьмі, людзьмі, коньмі; перад суфіксам -чык, калі слова без яго канчаецца на -нь: корань – карэньчык, агонь – агеньчык, прамень – праменьчык, б) у прыметніках, утвораных ад назва месяца і ад слова восень перад суфіксам -ск-: студзеньскі, чэрвеньскі, ліпеньскі, жнівеньскі, снежаньскі, восеньскі, у суфіксах -еньк-, -эньк-, -аньк-: маленькі, даражэнькі, прыгожанькі; в) у дзеясловах загаднага ладу перад канчаткам першай асобы множнага ліку -ма: сядзьма, кіньма, гляньма; перад канчаткам другой асобы множнага ліку -це, а таксама постфіксам -ся: сядзьце, устаньце, кіньце, надзенься, агледзься, звесься; г) у складаных лічэбніках: пяцьдзясят, шэсцьдзясят, пяцьсот, шэсцьсот, дзевяцьсот; д) у прыслоі ледзьве (як і  слове ледзь); е) у постфіксе -сьці і яго варыянце -сь: штосьці (штось), калісьці (калісь), дзесьці (дзесь).

Мяккі знак не пішацца:
-пасля мяккіх зычных перад мяккімі зычнымі, калі пры змяненні слова абодва зычныя застаюцца мяккімі або становяцца цвёрдымі: змена, свет, песня, звер, цвісці, здзяйсненне, абедзве – абодва, дзве – два;
- паміж падожанымі зычнымі: суддзя, палоззе, раздолле, калоссе, каменне, багацце;
- пасля зацвярдзелых зычных ж, дж, ш, ч, р, ц: нож, дождж, ноч, ціш, шыр, моц;
- пасля губных б, п, м, ф: голуб, стэп, верф, сем;
- перад суфіксам -ск- у прыметніках, утвораных ад назоніка на -нь, якія не з’яляюцца назвамі месяца: смаргонскі, любанскі, хатынскі, конскі, гарынскі,чань-чунскі, цянь-шанскі, цзінанскі;
- пасля н перад ш: меншы, іншы;
- у назоніках перад суфіксам -чык, калі слова без яго канчаецца не на -нь, мезен – мезенчык, канец – кончык, балон – балончык.
ІІ. Правапіс раздзяляльнага мяккага знака і апострафа.
Раздзяляльны мяккі знак і апостраф паказваюць на раздзельнае вымаленне зычнага з наступным галосным.
Раздзяляльны мяккі знак пішацца пасля зычных з, с, дз, ц, л, н:
1. У словах іншамонага паходжання: Лавуазье, мадзьяр, канферан- сье, парцьеры, мільён, каньён;
2. Ва ласных імёнах (імёнах па бацьку, прозвішчах, геаграфічных назвах) перад суфіксальным -е- (-ёв-), утвораных ад імён на -ій: Марэсье, Аркадзье, Кандрацьевіч, Анатольевіч, Арсеньевіч;
Завага. Калі імёны па бацьку твораны ад імён без канцавога -ій, то  адпаведнасці з вымаленнем яны пішуцца без раздзяляльнага мяккага знака: Арсень – Арсеневіч, Васіль – Васілевіч, Аркадзь – Аркадзевіч.Аднак такія напісанні не з’яляюцца афіцыйна зацверджанымі.
3.У словах Ілья, Касьян і Ульяна і вытворных ад іх, а таксама ва тварэннях ад слова ліць: Ільіч, Касьяна, Ульянана, Ульянаск, разалью, нальеш, выльецца.
Апостраф пішацца перад ётавымі галоснымі е, ё, ю, я і націсным і :
1) пасля прыставак (у тым ліку і іншамоных) на зычную: аб’інець, між’ярусны, пад’езд, ін’екцыя, без’языкі, раз’юшаны, кан’юнктура,суб’ект, ад’юнкт;
2) у складаных словах пасля двух-, трох-, чатырох-, шмат-: двух’ярусны, трох’ярусны, чатырох’ярусны, шмат’ярусны, шмат’ёмісты;
3) у сярэдзіне сло пасля цвёрдых зычных, акрамя [з], [дз], [с], [ц] і []: надлоб’е, сям’я, пяцібор’е, куп’істы, Арэф’е, саф’ян, Мар’іна Горка, вераб’я, кустое, салаі, здарое, але: лью.
Апостраф не пішацца:
1) пасля (у нескладовага) перад е,ё,і,ю,я: саюць, абаецца, салаі; 2) у складаных і складанаскарочаных словах на мяжы састаных частак, у тым ліку калі іх часткі пішуцца праз злучок: дзяржюрвыдавецтва, цэхячэйка, трэд-юніёны.

 Агульныя правілы напісання сло разам,
праз злучок (дэфіс) і асобна

Напісанне сло разам, праз злучок (дэфіс) і асобна (як самастойны раздзел арфаграфіі) грунтуецца на лексіка-сінтаксічным прынцыпе, які законьвае: часткі слова пішуцца разам, словы  словазлучэннях – асобна, а тыя словы, якія няпонасцю страцілі сваю самастойнасць і з гэтай прычыны не сталі адным словам, пішуцца праз злучок (дэфіс).
Кожная часціна мовы мае свае правілы напісання, але існуюць і агульныя, якія адносяцца да сіх часцін мовы.
Разам пішуцца: а) каранёвыя марфемы, якія выступаюць у ролі прыстакі (прэфіксоіда): інфраструктура, антыгуманны, пседанавуковы, постпазіцыя, падарогі і інш.; б) словы, першымі часткамі якіх з’яляюцца радыё-, свое-, мота-, фота-, мікра-, макра- і інш.: радыёстанцыя, своеасаблівы, мотакрос, фотахроніка, мікраэлементы, макрамалекула; в) складаныя назонікі і прыметнікі, першай часткай якіх з’яляецца лічэбнік, напісаны літарамі: пяціпавярховы, сямігодка, стогадовы, дваццаціпяцітонны, шасцідзесяцігоддзе, пяцідзёнка; г) складанаскароча- ныя словы: ПДУ, педсавет, прафсаюз, ЛіМ, СМІ.
Праз злучок (дэфіс) пішуцца:
1. Часткі анты-, пан-, па-, калі далучаюцца да ласных назоніка: Анты-Дзюрынг, пан-Еропа, па-Наваполацка.
2. Аднолькавыя словы, якія патараюцца і твараюць сэнсавае адзін- ства: бела-бела, ледзь-ледзь, ішлі-ішлі, беглі-беглі.
3. Спалучэнні сло з аднолькавай асновай, але з рознымі афіксамі: сам-насам, крук-крукам, дзе-нідзе, век-вяком, калі-нікалі.
4. Спалучэнні з двух семантычна блізкіх сло: хлеб-соль, трын-трава, жылі-былі, шыварат-навыварат, сёе-тое, сяк-так.
5. Складаныя словы, першай часткай якіх з’яляецца лічэбнік, напі-саны лічбамі: 50-кіламетровы, 5-працэнтны, 25-тонны, 30-градусны.

Асобна пішуцца:
1. Свабодныя словазлучэнні, у складзе якіх прыслое і прыметнік ці дзеепрыметнік: добра напісаны твор, аб’ектына ацэненая работа, жыццёва важнае пытанне, добра дагледжаны статак.
2. Колькасныя складаныя лічэбнікі: пяцьсот сямнаццаць, дзвесце трыццаць сем, восемдзесят восем.
3. Два аднолькавыя назонікі, адзін з якіх мае форму назонага, а другі творнага склону: дуб дубам, работа работай, абед абедам.
4. Устойлівыя словазлучэнні (звычайна тэрміналагічнага характару), якія абазначаюць адно паняцце і з’яляюцца адным членам сказа: абсалютны нуль, блукаючая зорка, састаны іменны выказнік, устойлівае словазлучэнне, трацейскі суд.
5. Фразеалагізмы, утвораныя шляхам патарэння той самай асновы з прыназонікамі або злучнікамі: адзін на адзін, крок за крокам, час ад часу, з мінуты на мінуту.
6. Cпалучэнні тыпу: усё рона, як след, на жаль, без разбору, на ляту, не  меру, не пад сілу, без дай рады, усё адно і інш.

 Ужыванне вялікай літары

1. Вялікая (прапісная) літара жываецца:
а) для вылучэння пэных частак тэксту – сказа, вершаваных радко:
Ноч. Халодная зямлянка.
Перастрэлка. Цішыня.
Неба чыстае, як шклянка.
Тупат быстрага каня. (Гл.);
б) для размежавання ласных і агульных назоніка: Танк (Максім Танк) і танк, Лось (Едакія Лось) і лось;
в) як стылістычны сродак вылучэння сло з пэнай сімволікай ці як знак ветлівасці: Радзіма, Мір, Свабода, Чалавек, Вы.
2. З вялікай літары пішацца першае слова пасля выклічніка або зваротка, якім пачынаецца сказ і пасля якога стаіць клічнік: Го! Я се бы на каня і паказа бы яшчэ, чаго варты стары Талаш! (К-с); Родная мова, цудоная мова! Ты нашых думак уток і аснова! (У. Д.).
3. З вялікай літары пішацца першае слова простай мовы або цытаты, якія размешчаны пасля сло атара і аддзелены ад іх пры дапамозе двукроп’я: Як мастак слова, Багушэвіч адчу самы балючы нерв народнай трагедыі: «Шмат было такіх народа, што страцілі найперш мову сваю, а потым і зусім замёрлі. Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не мёрлі!»
4. З вялікай літары пішуцца:
а) імёны, прозвішчы, пседанімы людзей: Мікалай, Вера Караткевіч, Якуб Колас (Канстанцін Міхайлавіч Міцкевіч); б) клічкі жывёл і назвы дзеючых асоб у байках і казках: Граф, Мурка, Жучка, Баран, Сава, Асёл; в) поныя і скарочаныя геаграфічныя назвы: Рэспубліка Буларусь, Каралества Швецыя, Полаччына, Нарач, Бярэзіна, Наваполацк; г) простыя і складаныя астранамічныя назвы: Венера, Млечны Шлях, Вялікая Мядзведзіца, сузор’е Вялікага Пса; д) назвы кніг, газет, часопіса, прадпремства, атамабіля (яны бяруцца  двукоссе): раман «Родныя дзеці», газета «Хімік», часопіс «Полымя», калгас «Радзіма», атамабіль «Ніва» і інш. Індывідуальныя назвы людзей, якія страцілі значэнне ласных імён і набылі значэнне агульнай назвы (калі яны жываюцца  пагардлівым сэнсе), пішуцца з малой літары: донжуан, лавелас, мецэнат, гарлахвацкія, зёлкіны, каліберавы, плюшкіны. Калі ж такія ласныя імёны яшчэ не ператварыліся  агульныя, то пішуцца з вялікай літары: Гастэлы, Гагарыны. Назвы марак атамабіля пішуцца з вялікай літары («Волга», «Масквіч», «Запарожац», а назвы саміх выраба (акрамя назва што супадаюць з асабовымі і геаграфічнымі назвамі) пішуцца  двукоссі з малой літары: «масквіч», «рэно», «опель», «форд», «мерседэс», «гарызонт» ( тэлевізар); але «Мінск» (халадзільнік), «Волга» ( атамабіль).
5. Міфалагічныя і рэлігійныя індывідуальныя назвы пішуцца з вялікай літары: Ісус Хрыстос, Буда, Зес, Пярун, Геркулес, Бог, Божая Маці. Родавыя назвы міфалагічных істот, пішуцца з малой літары: дамавік, лясун, муза.
6. З вялікай літары пішуцца прыметнікі, утвораныя ад уласных назоніка: а) пры дапамозе суфікса -о- (-ов-), -а- (-ав-), -ё- (-ёв-), -е- (-ев-); -ін- (-ын-): Брылё зборнік, Караткевіча раман, Міхасёва кніга, Верын канспект; б) пры дапамозе суфікса -ск-, -аск-, -еск-, калі прыметнікі ваходзяць у склад сінанімічных назва са словамі «імя, памяці таго, хто названы ласным імём»: Купалаская прэмія (прэмія імя Купалы), Караткевічаскія чытанні (чытанні памяці Караткевіча), Маркаскія рады (тэрмін  матэматыцы), Варфаламееская ноч (гістарычная падзея). У астатніх выпадках падобныя прыметнікі пішуцца з малой літары: мележаскі стыль, купалаская мова.
7. Пішуцца з вялікай літары лічэбнікі пры ласных імёнах, калі яны абазначаюцца словамі: Аляксандр Першы, Мікалай Другі, Пётр Першы, Генрых Чацвёрты.
8. Вялікая літара жываецца  назвах частак свету, якія ваходзяць у склад тэрытарыяльных назва або жываюцца замест іх (Крайняя Понач, Далёкі Усход, весткі з Усходу, хмары з Захаду), а таксама  назвах дзяржа, частак дзяржа тэрміналагічнага характару (Злучаныя Штаты Амерыкі, Заходняя Беларусь, Каралества Нарвегія, Кіеская Русь, Вялікае Княства Літоскае,Рускае і Жамойцкае); у назвах груп (аб’яднання, саюза) дзяржа, апрача родавых назва (Садружнасць Незалежных Дзяржа, краіны Балтыі, Закаказскія рэспублікі).
9. З вялікай літары пішуцца назвы адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, вуліц, плошча, станцый, вакзала, аэрапорта: Віцебская вобласць, станцыя Паставы, плошча Незалежнасці, праспект імя Францыска Скарыны, аэрапорт Мінск-2.
10. Вялікая літара жываецца: а) пры напісанні назва гістарычных эпох і падзей, апрача агульных назоніка: Парыжская камуна, Рэнесанс, Рэфармацыя, Ленскі расстрэл; б) пры напісанні назва найвышэйшых устано і арганізацый, апрача агульных назоніка і службовых сло: Палата прадстаніко Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Узброеныя Сілы РБ, Арганізацыя Аб’яднаных Нацый, Таварыства Чырвонага Крыжа і Чырвонага Памесяца; в) пры напісанні найвышэйшых пасад і ганаровых звання: Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь, Старшыня Савета Міністра Рэспублікі Беларусь, Генеральны пракурор РБ, Герой Працы.
Назвы пасад, тытула пішуцца з малой літары: міністр, народны паэт Беларусі, заслужаны артыст.
11. З вялікай літары пішуцца се словы  поных назвах ордэна, ап-рача сло ордэн і ступень: ордэн Баявога Чырвонага Сцяга, ордэн Суворава І ступені, ордэн Айчыннай Вайны І ступені, ордэн Залатога Льва, ордэн Ганаровага Легіёна, ордэн Славы ІІ ступені, але ордэн Дружбы народа. Аднак у назвах ордэна, медалё, знака адрознення і прызо, якія бяруцца  двукоссе, з вялікай літары пішацца першае слова: ордэн «Мацярынская слава», медаль «За адвагу», медаль «За доблесную працу  Вялікай Айчыннай вайне 1941 – 1945 гг.», нагрудны знак «Выдатнік народнай адукацыі» і інш. Але: ордэн «Знак Пашаны», медаль «Маршальская Зорка», медаль «Залатая Зорка», медаль «Серп і Молат».
12. З вялікай літары пішуцца два першыя словы  назве вялікай гістарычнай падзеі (Вялікая Айчыная вайна) і  назве вялікага нацыянальнага свята (Дзень Перамогі), у састаных назвах дзяржаных, традыцыйных і рэлігійных свята: Дзень Канстытуцыі, Дзень Рэспублікі, Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі, Уваскрасенне Хрыстова
13. З вялікай літары пішуцца першае слова і се ласныя імёны:
13.1. у назвах кангрэса, з’езда, канферэнцый і інш.: Міжнародны з’езд славіста, Рэспубліканская алімпіяда па беларускай мове;
13.2. у назвах свята, палітычных руха, ушанавання: Новы год, Міжнародны жаночы дзень, Сусветны дзень моладзі, Міжнародны дзень кнігі;
13.3. у назвах дзяржаных цэнтральных устано, розных аб’яднання, арганізацый, таварыства: Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Беларускі дзіцячы фонд, Вярхоны суд РБ, Дзяржаны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь;
13.4. у складаных назвах найважнейшых дакумента, дзяржаных закона: Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь, Закон аб мовах, Дэкларацыя право чалавека ААН;
13.5. у назвах помніка старажытнасці, прадмета і твора мастацтва: Сафійскі сабор, Венера Мілоская, Шостая сімфонія Чайкоскага;
13.6. у назвах традыцыйных свята, пасто: Вялікдзень, Каляды, Масленіца, Купалле, Дзяды, Пятро пост;
13.7. у назвах культавых кніг: Біблія, Евангелле, Каран, Стары Запавет, Талмуд;
13.8. у назвах спартыных мерапрыемства: Кубак свету па біятлоне, Чэмпіянат свету па фігурным катанні, зімняя Алімпіяда  Ванкуверы;
13.9. у назвах навуковых, навучальных і культурных устано, а таксама стано мясцовага значэння: Полацкі дзяржаны ніверсітэт, выбары  Полацкі гарадскі Савет народных дэпутата, Акадэмія навук РБ, Тэатр юнага гледача, Дом літаратара, Палац культуры нафтавіко;
13.10. у назвах прамысловых і гандлёвых прадпрыемства: Цэнтральны ніверсальны магазін (ЦУМ), Полацкая цэц, фабрыка «Камунарка», французкі атамабільны канцэрн «Рэно»;
13.11. у назвах прэмій: Нобелеская прэмія міру, Дзяржаная прэмія РБ, Мележаская прэмія;
13.12. у назвах кандытарскіх і парфумерных выраба: цукеркі «Алёнка», духі «Чырвоны мак»;
13.13. умоныя ласныя імёны  дагаворах, кантрактах і іншых афіцыйных дакументах: Надзвычайны і Панамоцны Пасол, дамова Заказчыка і Выканацы;
13.14. у складанаскарочаных назвах, калі першае слова  гэтым словазлучэнні пішацца з вялікай літары: Дзяржплан, Нацбанк РБ, Белдзяржфілармонія;
13.15. у абрэвіятурах, якія чытаюцца па назвах літар (незалежна ад таго, утвораны яны ад уласнага ці агульнага імя), а таксама  абрэвіятурах, якія чытаюцца па гуках і твораны ад уласнага імя: ПДУ (Полацкі дзяржаны ніверсітэт), МАЗ (Мінскі атамабільны завод). Абрэвіятуры, якія твараюць склады і абазначаюць агульныя назвы, пішуцца з малой літары: нэп, цэц, дот.
14. Калі назва літаратурнага твора складаецца з дзвюх назва, злучаных злучнікам або, то з вялікай літары пішацца таксама першае слова другой назвы: аповесць «Залаты ключык, або Прыгоды Бураціна».
15. З малой літары пішуцца:
15.1. артыклі, прыназонікі, часціцы  заходнеерапейскіх уласных імёнах і прозвішчах (дэ, ла, ван, фон і інш.): Барклай дэ Толі, Гі дэ Мапасан, Леанарда да Вінчы, Людвіг ван Бетховен, Васка да Гама;
15.2. назвы прадмета, адзінак фізічнай велічыні, віда раслін, утвораных ад уласных імёна людзей: вольт, ампер, ом, джоль, макентош, маргарытка;
15.3. назвы народа, плямён, а таксама назвы, якія казваюць на нацыянальную прыналежнасць: беларусы, літоцы, радзімічы, палякі;
15.4. складаныя навуковыя тэрміны: вольтавая дуга, піфагорава тэарэма, берталетава соль;
15.5. назвы, якія маюць прыстаку: дапятроская эпоха, дапушкінская літаратура;
15.6. назвы гістарычных эпох і падзей, якія не з’яляюцца ласнымі назвамі, а таксама геалагічных перыяда: грамадзянская вайна, крыжовыя паходы, сярэднявечча, ледніковы перыяд, мезазойская эра;
15.7. назвы найвышэйшых выбарных устано, якія не маюць значэння ласнага імя: сейм, парламент, кангрэс, верхняя палата, сенат;
15.8. геаграфічныя азначэнні пры назвах заводо, фабрык, калгаса і інш.: мінскае абутковае аб’яднанне «Усход», лунінецкі калгас-камбінат «Крыніца»;
15.9. назвы парод жывёл, у тым ліку твораныя ад геаграфічных назва: сабакі лайка, балонка; сібірскі кот; курыца галашыйка;
15.10. агульнапрынятыя назвы кветак, пладо: ружа, васількі, цюль- пан, антонака, белы налі.

 Правілы пераносу сло

1. З аднаго радка на другі слова пераносіцца па складах. Адна літара, хоць яна і тварае склад, не пераносіцца і не пакідаецца: без-да-па-мож-ны, ар-мія, бя-ро-за, але: унія, алея, ідэя.
2. Пры пераносе літары й, , ь, а таксама апостраф не аддзяляюцца ад папярэдняй літары: прай-сці, пра-дзівы, пад’-езд, пісь-меннік. Але калі  складаным слове другая частка пачынаецца з , то гэтае  пішацца з другой часткай: слова-тварэнне, збожжа-борачны.
3. Літары дж, дз не раздзяляюцца, калі абазначаюць адзін гук: гля-дзець, са-джанцы, дрож-джы, ра-дзіма. Спалучэнні прыставачнай д з каранёвымі ж, з пры пераносе раздзяляюцца: пад-зямелле, ад-звінець, ад-жаць, пад-жылкі.
4. У складаных словах кожная частка пераносіцца згодна з правіламі пераносу асобных сло: се-на-бор-ка, збож-жа-зда-ча, ма-шы- на- бу-да-ні-чы, ста-га-до-вы.
5. Пры пераносе нельга:
а) пераносіць прозвішчы, пакідаючы  канцы папярэдняга радка ініцыялы або іншыя моныя скарачэнні, якія адносяцца да прозвішча: А.А. Куляшо, В.І. Дунін-Марцінкевіч, акад. Карскі, праф. Гугнін;
б) адрываць скарочаныя назвы ад тых лічба, да якіх яны адносяцца: 1945 г., ХХІст., 25 м, 5 кг;
в) адрываць ад лічба нарашчэнні склонавых канчатка: 8-е сакавіка, 7-га, 25-му;
г) раздзяляць умоныя графічныя скарачэнні тыпу і г.д., і інш., г.зн., і пад., стст, т.зв.;
д) разбіваць абрэвіятуры, якія складаюцца з пачатковых літар або са спалучэння літар і лічба, а таксама графічныя скарачэнні сло і выраза: ПДУ, ЮНЕСКА, НАТА, ДАІ, ТУ-154, ЗІЛ-131.
6. Не пераносяцца на наступны радок знакі прыпынку.
7. Не пераносіцца на наступны радок злучок (дэфіс), які супадае са знакам пераносу (пры гэтым знак пераносу не ставіцца).
8. Калі  сярэдзіне слова паміж галоснымі маецца спалучэнне зычных, то пераносіцца на наступны радок або сё гэта спалучэнне, або любая яго частка: ся-стра, сяс-тра, сяст-ра; ма-ста-цтва, мас-тац-тва, мас-тацт-ва; ра-скрыць, рас-крыць, раск-рыць; бя-скрыдна, бяс-крыдна, бяск-рыдна; двац-цаць, два-ццаць, калос-се, кало-ссе; мыц-ца, мы-цца; паа-бапал, па-абапал.

Правілы скарочанага напісання сло

Графічныя скарачэнні бываюць агульнапрынятыя (не патрабуюць тлумачэння) і моныя, што сустракаюцца  спецыяльнай літаратуры і становяцца зразумелымі пры наянасці спіса скарачэння.
Да агульнапрынятых адносяцца скарачэнні, якія жываюцца на пісьме:
1) пры абазначэнні лічбамі: 2010 г. (2010 год), 30-я гг. (30-я гады), ХХІ ст. (ХХІ стагоддзе), X(XI стст., I–II стст.(I–II cтагоддзе), 2 тыс. г. да н.э. (2 тысячы год да нашай эры), 247 с. (247 старонак), С. 25 (старонка 25);
2) пры спасылках: гл. С. 117 (глядзі старонку 117), напр. (напрык- лад), паран. (паранай), т.З. (том 3);
3) пасля пералічэння: і г.д. (і гэтак далей), інш. (іншае), г.зн. (гэта значыць);
4) пры стандартных скарочаных абазначэннях метрычных адзінак, якія пішуцца без кропак: м (метр), кг (кілаграм), км (кіламетр), га (гектар), т (тона), л (літар), см (сантыметр), ц (цэнтнер) і інш. Скарачэнні фізічных адзінак вымярэння, абазначаных у сучасных ДАСТах, пішуцца з вялікай літары: В (вольт), А (ампер), Дж (джоль);
5) у іншых выпадках: праф.(прафесар), с/с(сельскісавет), в.а.(вы- конваючы абавязкі), в.(вёска), г.(горад), вобл.(вобласць), воз.(возера), гр.(грамадзянін), дац.(дацэнт), заг.(загадчык), нам.(намеснік), зб.(збор- нік), н.ст.(новы стыль), ст.ст.(стары стыль), т.зв.(так званы).
Ёсць пэныя патрабаванні, якіх трэба прытрымлівацца пры графічных скарачэннях.
1. Пры графічных скарачэннях ставіцца кропка і заховаюцца тыя ж знакі і пачатковыя літары, якія ласцівы понаму напісанню: с.-д. (сацыял-дэмакрат), Д.-Б.к. (Днепра-Бугскі канал), В.-Д.к. (Волга-Данскі канал), к.ф.-м.н. (кандыдат фізіка-матэматычных навук), В.Д.-М. (Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч).
2. Пры спалучэнні дзвюх аднолькавых зычных скарачэнне робіцца пасля першай зычнай, а пры збегу розных зычных – пасля апошняй зычнай: мяк. зычны (мяккі зычны), насен. фонд (насенны фонд), ваен. (ваенны), лінгв. (лінгвістыка), гіст. (гісторыя), бухг. (бухгалтэрыя).
3. Скарочаныя літарныя абазначэнні складаных сло пішуцца праз злучок (скл.-зал. – складана-залежны, с.-г. – сельскагаспадарчы, ст.-сл. (стараславянскі), ст.-бел. (старабеларускі), а таксама графічныя скарачэнні назоніка, калі бярэцца першая і апошняя або дзве першыя і дзве апошнія літары: К-с (Колас), з-д. (завод), ун-т (універсітэт), в-а (востра), р-н (раён), п-а (павостра).
4. Словы скарачаюцца на зычную літару перад галоснай. Не робяцца скарачэнні на галосную , на й, , ь і на апошнюю літару  слове.

9. Сінтаксічныя асаблівасці навуковых тэкста

Спецыфіка навуковай мовы выяляецца і праз ужыванне розных сінтаксічных канструкцый. Менавіта апавядальныя сказы характарызуюць навуковыя тэксты, асноная задача якіх – паведамленне, якое выражаецца  сцвярджальнай або адмонай мове.
Пытальныя сказы  навуковых тэкстах абмежаваны ці маюць сваю спецыфіку: часцей за сё яны надаюць адценне навукова-папулярнага выкладу, якім карыстаюцца выкладчыкі ці лектары  вусным ці пісьмовым маленні: Як жа гэта здарылася, што за фразеалагізмам замацавалася значэнне, сэнсава не звязанае з састанымі часткамі гэтага выразу? Адказ на пытанне даюць экскурсы  гісторыю фразеалогіі, этымалагічны аналіз фразеалагізма (І. Лепеша).
Сказы  навуковых тэкстах, як правіла, двухсастаныя, развітыя, паколькі аднасастаныя валодаюць экспрэсінасцю і найбольш часта выкарыстоваюцца  мастацкіх тэкстах.
Звычайна ва сіх функцыянальных стылях у сказах дзейнік выражаны назонікам або займеннікам, а выказнік – дзеясловам. Аднак у навуковым тэксце выказнік можа быць выражаны простым дзеяслоным у форме цяперашнега часу або састаным іменным з асноным кампанентам назонікам, асабліва  азначэннях, напрыклад:
1. Мадальныя дзеясловы – дзеясловы, што надаюць выказванню мадальнае значэнне: хацець, пачаць, жадаць, магчы (А. Юрэвіч).
2. Чысты корань – корань без словатваральных і словазменных элемента (А. Юрэвіч).
Беларускай мове характэрны сказы, ускладненыя аднароднымі членамі, якія, як правіла, ужываюцца для класіфікацыі або сістэматызацыі прадмета, з’я, прыкмет: Выкарыстаны разнастайныя метады дасле- давання: геадэзічныя, тапаграфічныя, тапанімічныя, батанічныя, гісторыка-этнаграфічныя.
З раду злучніка але, а, ды для навуковых тэкста характэрна жыванне злучніка але для выражэння супраціных сэнсавых адносін паміж аднароднымі членамі, а для выражэння супрацьпасталення – парны злучнік не толькі, але і. У канцы XVI – на працягу XVII стст. лацінская мова заняла моцныя пазіцыі  справаводстве юрыдычных і дзяржана-адміністрацыйных органа Вялікага Княства Літоскага, выступаючы пры афармленні многіх дакумента побач з беларускай і польскай мовамі. Але аснонай сферай прымянення гэтай мовы стала навуковая літаратура, якую выпускалі многія польскія друкарні, заснаваныя  Ашмянах, Брэсце, Бялынічах, Гродна, Заслаі, Клецку, Любчы, Мінску, Пінску, Полацку, Слоніме, Слуцку і іншых гарадах і мястэчках Беларусі (А. Булыка).
Калі пры аднародных членах ёсць абагульняльнае слова, то аднародныя члены сказа неабходна афармляць так, як аформлена абагульняльнае слова пры іх: На Беларусі пралеска высакародная  дзікім выглядзе расце па сёй тэрыторыі – у лясах, каля ручаё, на палях, на злессі; Паласатая цыкада, цыкадка, тля, азімая сока, шведская муха, сеткавы слізняк – усіх гэтых шкодніка раслін неабходна ведаць, каб не несці страты раджаю.
Пры пабудове сказа з аднароднымі членамі неабходна памятаць: 1) члены пералічэння падзелу павінны заемна выключацца, напрыклад: дзеці і дарослыя, старыя і малыя, але нельга маладыя і юныя, дарослыя і старыя і інш.; 2) калі абагульняльнае слова абазначае родавае паняцце, то аднародныя члены павінны выступаць у якасці відавых, напрыклад: Дамы, палацы, цэрквы, касцёлы – усе будынкі лічаны на тэрыторыі горада.
Навуковым тэкстам не ласцівы сказы з пабочнымі словамі, якія выражаюць эмацыянальную ацэнку выказвання ці яго экспрэсіны характар.
Выбар тыпу складанага сказа  навуковых тэкстах характарызуецца логікай, зместам выкладу іх. Найбольш ужывальнымі з’яляюцца скла- даназалежныя, у якіх падпарадкавальная сувязь, злучнікі ці злучальныя словы дазваляюць больш дакладана выразіць змест выкладу. У тэкстах навуковага стылю выкарыстоваюцца і спецыфічныя сродкі міжфразавай сувязі тыпу: у сувязі з тым што, па меры таго як, у той час калі, нягледзячы на тое што, разам з тым, між тым, тым не менш і інш. 10. Асаблівасці дапасавання і кіравання  беларускай мове

Прыназонікава-склонавыя канструкцыі непадобныя  беларускай і рускай мовах і выразна выяляюць нацыянальную спецыфіку беларускай мовы.
1. У беларускай мове лічэбнікі два (дзве), абодва (абедзве), тры, чатыры звязваюцца з назонікам дапасаваннем, а назонік мае форму множнага ліку: чатыры заводы, абодва браты, два гады. У рускай мове словы  такіх словазлучэннях звязваюцца кіраваннем, а назонікі пры лічэбніках маюць форму роднага склону адзіночнага ліку: четыре завода, оба брата, два года.
2. Дзеясловы ветлівасці дзякаваць, падзякаваць, аддзякаваць, прабачыць, выбачаць, дараваць кіруюць назонікамі ці займеннікамі  давальным склоне: дзякаваць выкладчыку, выбачыць сястры. У рускай мове адпаведныя дзеясловы маюць форму вінавальнага склону: благодарить преподавателя, простить сестру.
3. Дзеясловы руху ісці, бегчы, ехаць, плысці, ляцець, выправіць, паслаць, калі яны маюць мэтавае значэнне, кіруюць вінавальным склонам з прыназонікам па: пайсці па хлеб, паслаць па доктара, ехаць па дачку. Назонікі грыбы, ягады, кветкі, арэхі  падобных словазлучэннях ставяцца  вінавальным склоне з прыназонікам у: пайсці  маліны, выбрацца  грыбы, накіраваліся  суніцы. У рускай мове пры такіх дзеясловах ужываюцца канструкцыі творнага склону з прыназонікам за: пойти за хлебом, послать за доктором, ехать за дочерью, пойти за малиной, выбраться за грибами, направился за земляникой, отправиться за зерном.
4. Дзеясловы жартаваць, смяяцца, кпіць, здзекавацца, насміхацца, цешыцца, рагатаць, пасмейвацца, дзівіцца кіруюць родным склонам з прыназонікам з: здзекавацца са слабага, пасмейвацца з суседа, кпіць з мачуна, насміхацца з нямекі, здзекавацца з палоннага. У рускай мове вышэйпералічаныя дзеясловы кіруюць творным склонам з прыназонікам над: издеваться над слабым, подтрунивать над соседом, смеяться над самим собой, подсмеиваться над молчуном, подшучивать над неумелым.
5. Дзеясловы малення, думкі, пачуцця гаварыць, казаць, думаць, разважаць, распытваць кіруюць вінавальным склонам з прыназонікам пра: думаць пра сына, распытваць пра маці, клапаціцца пра дзяцей. У рускай мове адпаведна: думать о сыне, расспрашивать о матери, заботиться о детях, тосковал о матери.
6. Дзеясловы хварэць, захварэць, перахварэць і прыметнік хворы  беларускай мове кіруюць вінавальным склонам з прыназонікам на: захварэць на адзёр, хворы на ангіну, хварэць на коклюш. У рускай мове залежнае слова  такіх словазлучэннях мае форму творнага склону без прыназоніка: заболеть корью, больной ангиной, болеть коклюшем.
7. Дзеясловы ажаніць, ажаніцца кіруюць творным склонам з прыназонікам з: ажаніцца з Веранікай, ажанілі з нялюбай, ажаніць з ёй. У рускай мове пры такіх дзеясловах іменныя часціны мовы жываюцца  форме меснага склону з прыназонікам на: жениться на Веронике, женили на немилой, женить на ней.
8. Для беларускай мовы характэрна жыванне паранальных словазлучэння, у якіх галонае слова (прыметнік ці прыслое) мае форму вышэйшай ступені, а залежнае жываецца  вінавальным склоне з прыназонікам за: брат маладзейшы за сястру, яны разумнейшыя за сваіх аднагодка, мёд саладзейшы за цукар. У рускай мове такія канструкцыі маюць форму роднага склону без прыназоніка: брат младше сестры, они умнее своих одногодков, нет ничего страшнее войны, мед слаще сахара.
9. Для вызначэння адлегласці, прасторы пры словах з колькасным значэннем ужываюцца назонікі з прыназонікам за: за пяць кіламетра ад чыгуначнай станцыі, за тры вярсты ад лесу, крока за шэсць ад вуліцы. У рускай мове такім словазлучэнням адпавядаюць: километрах в пяти от железнодорожной станции, верстах в трех от леса, в шести шагах от улицы.
10. У беларускай мове дзеясловы і назонікі са значэннем дзеяння кіруюць месным склонам множнага ліку з прыназонікам па: хадзіць па лясах (палях, балотах), сумаваць па бацьках, вучыліся па вечарах. У рускай мове такія словазлучэнні маюць прыназонік по: ходить по лесам (полям, болотам), учились по вечерам, грустить по родителям.
11. Назонікі лекцыя, нарысы, адзнака і інш. ужываюцца з назонікамі  месным склоне з прыназонікам па: лекцыя па культуралогіі, нарысы па мастацтве, адзнака па беларускай мове. У рускай мове у такіх канструкцыях залежны назонік ставіцца  форме давальнага склону з прыназонікам по: лекция по культурологии, очерки по искусству, оценка по белорусскому языку.
12. У дробавых лічэбніках частка адна, дзве, тры, чатыры  лічніку дапасуецца да парадкавага лічэбніка  назоніку: адна чацвёртая, дзве трэція, тры пятыя, чатыры сёмыя. Калі  лічніку стаяць лічэбнікі пяць, шэсць, сем і г.д., то яны кіруюць парадкавымі лічэбнікамі назоніка  форме роднага склону множнага ліку: пяць шостых, шэсць дзевятых, восем дзесятых.
13. У беларускай мове  дзеяслоных словазлучэннях з прыназонікам праз выражаюцца прычынныя адносіны: не прыеха праз хваробу, спазніся праз навальніцу. Такі прыназонік ужываецца і  спалучэннях сло праз смех, праз слёзы, праз зубы (сказа праз смех, гаварыла праз сон, працадзі праз зубы), а таксама  словазлучэннях з аб’ектным значэннем паміж кампанентамі са словамі праходзіць, пранікаць, прабівацца: прабівацца праз гушчар, пранікаць праз фортку, праходзіць праз імглу. У рускай мове адпаведна: не приехал из-за болезни, опоздал из-за грозы, сказал сквозь смех, говорила сквозь сон, пробиваться сквозь гущу, проникать сквозь форточку, проходить сквозь мглу.
14. У беларускай мове жываюцца словазлучэнні:
1) загадчык кафедры (бібліятэкі), прыйшлі да бабулі, ехаць у млын, пазычыла нажа (сякеры, запалак). У рускай мове адпаведна: заведующий кафедрой (библиотекой), пришли к бабушке, ехать на мельницу, одолжила нож (топор, спички);
2) словазлучэнні бачы на свае вочы, чу на свае вушы, хата на пяць пакоя, больш за дзвесце кіламетра (гектара, падручніка), сабраліся а сямнаццатай гадзіне, пісаць (дасылаць, накіраваць, звяртацца) на адрас. У рускай мове адпаведна: видел своими глазами, слышал своими ушами, дом из пяти комнат, более двухсот километров (гектаров, учебников), собрались в семнадцать часов (около семнадцати часов), писать (посылать, направлять, обращаться) по адресу;
3) словазлучэнні прыняць да вагі, сутыкнуцца тварам у твар, падобны да бацькі (маці), ён па-за канкурэнцыяй, па аднайменным рамане І. Мележа, па маім меркаванні, заляцацца да дзячыны, апеляваць да грамадскай думкі. У рускай мове адпаведна: принять во внимание, столкнуться лицом к лицу, похожий на отца (мать), он вне конкуренции, по одноименному роману И. Мележа, по моему суждению, ухаживать за девушкой, апеллировать к общественной мысли.
4) колькасна-іменныя словазлучэнні з адваротным парадкам сло (гадо пяцьдзясят, чалавек трыццаць, месяцы тры) і спалучэнні лічэбніка з назонікам роднага склону з прыназонікамі пад, з, за, каля: пад сорак гадо, каля пятнаццаці старонак, гадзін з восем, далёка за понач.



11. Некаторыя выпадкі дапасавання выказніка да дзейніка

Пры дзейніку выказнік можа жывацца як у адзіночным, так і  множным ліку.
У множным ліку выказнік ужываецца:
1) калі адносіцца да дзейніка, выражанага спалучэннем назоніка назонага склону з назонікам творнага склону: Дзед з Сымонам пад вярбою селі буру пераждаць (К-с); Сярожа са сваёй мамай стаяць на трамвайным прыпынку (Б.). Калі пры такім спалучэнні выказнік стаіць у адзіночным ліку, то дзейнікам з’яляецца толькі назонік у назоным склоне: Вясны чака Міхал з сям’ёю (К-с.); Сядзіць на сонцы каля хаты Марына з сынам на руках (К-с.);
2) калі выказнік стаіць пасля аднародных дзейніка: Таполі, і ліпы, і клёны  парку шумяць маладым (Я.П.); Ні снег, ні мароз, ні буры-віхуры не спыняць гвардзейскіх палко (Бр.); Я і Сцёпка ідзём па лясной дарозе (В.Х.);
3) калі выказнік стаіць перад аднароднымі дзейнікамі, то ён ставіцца або  множным, або  адзіночным ліку: І па хаце пабеглі гаворка і смех (Бр.); На гонях красуе пшаніца і жыта (Куп.). Выказнік у форме множнага ліку найчасцей бывае пры дзейніках са значэннем асобы: Дано не бачыліся Ніна і Аляксей (І.М.). Выказнік абавязкова ставіцца  форме множнага ліку, калі першы або апошні з аднародных дзейніка ужыты  форме множнага ліку: Шумяць высокая атава і Буга жотыя віры (Вял.); Многа рана глыбокіх пакінулі нам навальнічныя дні, ліхалецце, вайна (М.Т.); І сэрцы, і воля, і думы народа злучыліся  плыні адной... (К-с.). Але: Стая шум, крыкі, лаянка (Лыньк.);
4) калі дзейнік, выражаны спалучэннем колькаснага лічэбніка з назонікам, падкрэслівае, што асоба ці прадмет дзейнічаюць актына: У хаце сядзелі тры дарослыя дачкі лесніка (Шам.); Тры вучні і чацвёрты настанік узышлі на ганак школы і спыніліся (К-с.); Дзве машыны стаяць крыху наперадзе іншых (Сам.); Дзве бярозы шумяць пад акном (Астр.). Калі акцэнт робіцца на колькасць прадмета, якія дзейнічаюць пасіна, выказнік ужываецца  адзіночным ліку: У маёй торбе ляжала толькі два рабчыкі (Чарн.); З Васілінай працавала восем яе сябровак (Хадк.);
5) калі дзейнік выражаны спалучэннем зборнага лічэбніка з назонікам (хаця найчасцей ужываецца выказнік пры такіх словазлучэннях у форме адзіночнага ліку): Праз хвіліну яму жо добра было відаць, што ідуць двое людзей (К.Ч.); Двое рабочых разбівалі на кавалкі дажэзны прэнт (К.Ч.). Але: Двое чалавек сядзела на возе (К.Ч.); Трое коней пасвілася на поплаве (К.Ч.); Нарэшце з’явілася чацвёра салдат з вінтокамі і загадалі Ігнату ісці за імі (Лыньк.).
У адзіночным ліку выказнік звычайна жываецца:
1) калі дзейнік выражаны спалучэннем назоніка са словамі многа, мала, колькі, некалькі, шмат, няшмат, багата (інакш кажучы, калі вага акцэнтуецца на агульнай, прыблізнай колькасці, сукупнасці як адушалёных, так і неадушалёных прадмета): У атрадзе багата было партызан з гэтай вёскі (Лыньк.); За ім [Сёмкам] ехала некалькі хлопца, узброеных шаблямі, карабінамі і гранатамі (Лыньк.); Мала людзей засталося на полі (Гал.);
2) калі дзейнік выражаны спалучэннем назоніка няпэна-колькаснага значэння (большасць, палова, меншасць, рад, шэраг, грамада, чарада, дзясятак, сотня, пара, двойка, пяцёрка і г.д.): Палова людзей засталася  гэтым канцы вёскі... (Дам.); Частка людзей адразу ж вярнулася  пакой (К.Ч.); Большасць пастанца рассеялася, разышлася па хатах (В.Х.).
3) калі колькасна-іменнае спалучэнне дзейніка абазначае адрэзак часу або спалучэнне лічэбніка з назонікам абазначае прыблізную колькасць: Мінула некалькі гадо пасля нашай апошняй сустрэчы. Чалавек з дзесяць прыехала музыка (М.Н.); Вярталася іх чалавек сто пяцьдзясят, маладыя заставаліся  восьмай дывізіі (Грах.); І сышлося на нараду чалавек з трыццаць (Крап.);
4) калі дзейнік выражаны спалучэннем адмоных і няпэных займенніка з назонікамі скосных склона: Ніхто з дамашніх не згадае, чым рэчка Костуся займае (К-с.); Хтосьці з хлопца ступі крок наперад... (Я.М.).

12. Матэрыялы да марфалагічнага практыкума
«Самастойныя часціны мовы»

Пытанні для абмеркавання і падрыхтокі да заліку:
1. Што вывучае марфалогія? Як звязана яна з сінтаксісам?
2. Якія пераходныя з’явы назіраюцца  сістэме часцін мовы? У чым іх сутнасць?
3. Чым абумолена важнасць назоніка як сродку намінацыі?
4. Чаму назонік называюць «дырыжорам» граматычнага аркестра?
5. Што называецца скланеннем назоніка?
6. Якія рысы ласцівы прыметніку як часціне мовы?
7. На якія лексіка-граматычныя разрады падзяляюцца прыметнікі?
8. Што такое ступені паранання прыметніка і як яны твараюцца?
9. Што абазначае лічэбнік як часціна мовы?
10. Якія колькасныя лічэбнікі змяняюцца па ліках? па родах? маюць адну граматычную форму? дзве граматычныя формы?
11. На аснове якіх прымет вылучаецца займеннік як асобная часціна мовы?
12. Чаму займеннікі называюць словамі-«казальнікамі»? словамі-«замяняльнікамі»?
13. Чым абумолена важнасць дзеяслова  сістэме намінатыных сродка мовы?
14. У чым выяляецца нацыянальная спецыфіка дзеяслова?
15. Якія вы ведаеце граматычныя катэгорыі дзеяслова? лексіка-граматычныя разрады?
16. Што называецца спражэннем дзеяслова?
17. У чым выяляецца дваістасць граматычнай прыроды дзеепрыметніка?
18. Чаму дзеепрыметнікі нельга безагаворачна лічыць самастойнай часцінай мовы?
19. Чаму дзеепрыслое называюць другарадным выказнікам?
20. Якое функцыянальнае прызначэнне дзеепрыслоя?
21. Якую заканамернасць пабудовы сказа з дзеепрыслоямі трэба лічваць?
22. Па якіх прыметах вылучаецца прыслое як часціна мовы? Чым прыслое адрозніваецца ад іншых часцін мовы?
23. Якія функцыі выконвае прыслое  сказе?

Тэсты і заданні для самакантролю і індывідуальнай працы студэнта пад кантролем выкладчыка

1. Утварыце словазлучэнні і запішыце іх. Падкрэсліце адуша- лёныя назонікі, назавіце іх граматычныя прыметы.
Сустракацца (дзядуля, атрад, настанік), бачыць (хлопцы, дрэвы, зубры, баравікі), любіць (кветкі, людзі, моладзь, кнігі), вартаваць (стагі, статак, кураняты), разводзіць (карпы, парэчкі), есці (гарох, лешч, брусніцы).
2. Запішыце беларускія адпаведнікі. Вашы меркаванні аб назо- ніках у абедзюх мовах.
 Поведение, сумерки, крупа, конопля, черника, грудь, дрожь, ясли, дрова, смотрины, баловство, обручение, хитрость, двойня, дверь, чернила, совесть.
 Золотая медаль, маленький гусёнок, гроздь винограда, неправильная дробь, потянуло гарью, высокий тополь, вкусное яблоко, длинная тень, уверенная поступь, полевая ромашка, сильная боль, двухлетний гусь, содержательная запись, пёстрая шаль, белая лебедь, горькая полынь, высокий стебель, купить в аптеке, сказать дочке, вспоминать о товарище, закопать в земле.
 Зелёный огурчик, крепкий узелок, далёкий огонёк, песенка сестрички, перочинный ножик, тонкий ремешок, мелкий дождик, родная землица, речушка юности, молодая яблонька, приподнятая бровь.
3. Складзіце па два сказы з наступнымі назонікамі, каб яны абазначалі асоб мужчынскага і жаночага полу.
Суддзя, дэкан, кандуктар, дырэктар, дэпутат, стажор, пераможца, донар, прафесар, інжынер.
4. Падбярыце да наступных назоніка прыметнікі, запішыце, у дужках абазначце род назоніка.
Какаду, лебедзь, кашнэ, бюро, эсэ, табу, рэзюмэ, шымпанзэ, атэлье, алібі, канферансье, амплуа, жэле, бра, маэстра, калье, кімано, гну, калібры, ранцье, пано, лібрэта, таксі, парцье.
5. Выпішыце зборныя назонікі. Падбярыце (па магчымасці) да іх рускія адпаведнікі.
Садавіна, гародніна, збожжа, авёс, журавіны, карэнне.
Бялізна, мэбля, акуляры, вопратка, рыззё.
Пушча, гай, гушчар, дубняк, лістота, чарот.
Калекты, вучнёства, настаніцтва, сход, моладзь, грамадства.
Табун, звяр’ё, птаства, дзятва, машкара.
6. Складзіце па два сказы, у адным з якіх прапанаваныя назоні- кі жываюцца з канчаткам -а(-я), а  другім з -у(-ю).
Закон, сад, рамонак, гардэроб, лістапад, пропуск.

7. Праскланяйце наступныя словы і спалучэнні сло.
Саша, медаль, дзіця, 367, патара кіламетра, ніхто, сам, Жэня Петрыка, прафесар Гугнін, г.Барыса, Зоя Рыбка, тысяча дзевяцьсот сорок пяты год.
8. Запішыце наступныя назонікі:
а) у родным склоне адзіночнага ліку: твар, медаль, край, ранак, лоб, алфавіт, косінус, турнір, авёс, шок, атэізм, холад, дубняк;
б) у творным склоне адзіночнага ліку: Шкло, Кузьма, калега, глыб, дзіця, імя, моладзь, цень, палын, прафесар Барыса, Зоя, любо;
в) у месным склоне адзіночнага ліку: каваль, інструктар, дагавор, малако, двор, Мазыр, трактар, трактарыст, герой, доктар, Караткевіч;
г) у творным склоне множнага ліку: госць, дзверы, косць, маці, плечы, вуха, грошы, граблі, вішня, байка, асоба, нажніцы.
9. Да наступных прыметніка падбярыце адпаведныя назонікі і запішыце іх, складзіце 7 сказа (на выбар) з гэтымі словазлучэннямі.
Чалавечы, чалавечны (род, учынак, жыццё, адносіны, голас, жыллё); балотны, балоцісты (мясцовасць, край, асака, птушка, бераг, яліна, прастор, трава); лясны, лясісты (масі, раён, мясціна, дарога, гушчар, сцежка, кветкі, бераг); вадзяны, водны, вадзяністы (паверхня, гладзь, снег, прастор, шлях, пбра); цікавы, ціканы (пытанне, хлопчык, апавяданне, сусед); ганарысты, ганаровы (вахта, грамата, прэзідыум, госць, месца, званне, чалавек, абавязак); эфектны, эфектыны (праца, поза, голас, вынікі).
10. Запішыце се магчымыя формы ступеней паранання нас- тупных прыметніка.
Шчаслівы, марозны, лясісты, добры, дрэнны, кульгавы, жывы, вялікі, малы, сумленны, прынцыповы, дакладны, карысны, таварыскі, бадзёры, задумлівы, смуглявы.
11. Ад назоніка, што  дужках, утварыце прыналежныя пры-метнікі, дапасуйце іх да наступных назоніка, словазлучэнні запішы- це.
(Мележ) стыль, (старшыня) загад, (Толя) дзённік, (Валодзя) кнігі, (дзядуля) падарунак, (Сяргей) лодка, (Сцёпка) ліст, (дачка) паліто, (Алёнка) вочы.
12. Утварыце прыметнікі пры дапамозе суфікса -ск- ад наступ- ных назоніка. Да прыметніка падбярыце назонікі і запішыце сло- вазлучэнні.
Гродна, таварыш, Брэст, чэрвень, Хатынь, Палессе, Слагарад, Асіповічы, Каказ, калмык, Маладзечна, Старыя Дарогі, прапагандыст, гігант, снежань.
13. Спалучыце лічэбнікі з назонікамі. Словазлучэнні запішыце (лічэбнікі пішыце словамі).
3 (сястра, акно, дзверы, хлопчык, боты, чалавек);
4 (браты, сын, сані, радавы, дзячынка, кацяня);
5 (акно, рабочы, коні, дзверы, дзяжурны, школьнік);
6 (стол, гусі, кніга, ручка, ягня, настаніца);
9 (верабей, дзеці, пласкагубцы, студэнтка, вароты).
14. Вызначце, якой часцінай мовы з’яляюцца наступныя словы.
Трэці, тройка, тры, трое, тройчы, трайны,трайняты, па-трэцяе, траіцца, утраіх, патроіць, трохступенчаты; пяцёра, пацёрка, пяцярня, пяты, пятак, пяцьсот, упяцярых, пяцёрачнік; чатыры, чацвёра, учатырох, учацвярых, чвэрць, чвэртка, па-чацвёртае, чатырохпавярховы, чацвёрты, чатырохсоты, адна чацвёртая; восем, восемдзесят, увасьмёх, восемсот, увасьмярых, васьмёрка, васьмёра, восьмы.
15. Перакладзіце і запішыце па-беларуску наступныя спалучэнні сло.
Метрах в двухстах от озера, четыре новых дома, в полутора километрах от железнодорожной станции, сегодня – седьмое ноября, два целых и три десятых сантиметра, три пятых населения, дедушке – около семидесяти.
16. Растлумачце значэнні стойлівых словазлучэння. Складзіце з імі 7 сказа (на выбар).
Адчуваць сябе на сёмым небе. На першы погляд. Ведаць як свае пяць пальца. З першых рук. У адны рукі. На першых парах. Адны вочы блішчаць. Іграць у адну дудку. Між двух агнё. Адно шчасце. Стаяць адной нагой у магіле. На адзін твар. На адзін капыл. На адзін зуб. Згінацца  тры пагібелі. Адным махам. З пятага на дзясятае. Дзясятаму заказаць. Сем пятніц на тыдні. Сёмая вада на кісялі. Аднага поля ягады. За сямю пячаткамі. Сем пядзя лоб. Гнацца за двума зайцамі. Зорка першай велічыні. Як дзве кроплі вады. Да сёмага поту. За сямю замкамі.
17. Складзіце дыялог (сачыненне-мініяцюру) з пытальнымі зай- меннікамі хто? што? які? колькі? на тэму «У кнігарні».
18. Запішыце займеннікі  пачатковай форме і вызначце «чац- вёртае» лішняе з пункту погляду наянасці суадносных форм ліку.
1. Майго, пра нас, якое, тых.
2. Гэтаму, цябе, якому-небудзь, іншы.
3. Таго, вам, такім, нейкаму.
4. Мяне, свайго, сам, чым-небудзь.


19. Перакладзіце на беларускую мову, адзначце розніцу ва жы- ванні некаторых займенніка у рускай і беларускай мовах.
1. Может быть, я тебе чем-нибудь смогу помочь. 2. Кто-то вошёл в соседнюю комнату. 3. Каждый час дня и ночи имеет какую-либо свою особенность. 4. Она закрыла лицо обеими руками. 5. Чьи-то шаги послышались из-за поворота. 6. Некем заменить на этой работе. 7. Не с кем посоветоваться в последнее время. 8. Мне не на кого пенять – сам виноват. 9. А ведь, пожалуй, кое в чём он был прав. 10. А я кое-кого из вас, кажется, знаю!
20. Растлумачце значэнні фразеалагізма і складзіце 5 сказа з імі (на выбар). Вызначце разрады, склон і лік займенніка.
Сёе-тое; само сабой; сам сабе гаспадар; на табе; не  сваёй талерцы; як сам не свой; як сваё вуха; сам-насам; ні за якія грошы; стаяць на сваім; ні тое ні сёе; сам сабе; усякая сялячына; есці свой хлеб; як ні  чым не бывала; той свет; мала што; на весь голас; ні за што ні пра што; хто  лес, а хто па дровы; такой бяды; што ёсць духу; не сваім голасам; ні з таго ні з сяго; нічога сабе ніякага; з усіх ног; на кожным кроку; нешта нейкае; абы-што; гэты свет; на сваю галаву; усёй душой; на свае вочы.
21. Праспрагайце дзеясловы.
Смяяцца, прыбегчы, пад’есці, перадаць.
22. Размяркуйце дзеясловы: 1) якія жываюцца з постфіксам -ца, -цца.
Паведамляецца, зміласцівіцца, змяняецца, падвяргацца, акопвацца, абагаціцца, акалочвацца, змыкацца, прапановацца, замочвацца, змяркацца, змілавацца, спусташацца, адклеіцца, бадзяцца, выспацца, дадумацца, заляцацца, зелянецца, кланяцца, набегацца, напрацавацца, саромецца, смяяцца, сумнявацца, хвалюецца, храбрыцца.
23. Да дзеяслова, якія абазначаюць спевы, падбярыце назвы птушак, што іх спяваюць.
Шчокаць, клекатаць, кракаць, кукарэкаць, цінькаць, скрыпець, буркаваць, кігікаць, крычаць, крумкаць, сакатаць, каркаць, гагатаць, такаваць, куваць.
Для даведак: сініца, гусь, драч, качка, певень, варона, бугай, зязюля, кнігака, груган, глушэц, курыца, голуб, бусел, салавей.
24. Перакладзіце на беларускую мову словазлучэнні і запішыце іх. Растлумачце правапіс суфікса дзеяслова.
Признавать себя виноватым, оклеивать обоями, засевать рожью, показывать пример, что-то комбинировать, засаливать огурцы, овладевать знаниями, обессилеть совсем, подписывать протокол, разрумяниваться от волнения, удваивать счёт.
25. Выпраце памылкі  сказах і выпраленыя сказы перакла- дзіце на рускую мову.
1. Вы смяецеся (смеяцеся) з меня (з мяне).
2. Куды вы бежыце (бяжыце) так хутка?
3. Развенчаны (развянчаны) атарытэт.
4. Невынасімая (нязносны / нясцерпны) боль.
5. Разарышыйся фермер (фермер, які разарыся).
26. Растлумачце значэнні фразеалагізма і вызначце марфалагіч-ны склад кампанента. З 7 (на выбар) фразеалагізмамі складзіце ска- зы.
На чым свет стаіць; не браць у рот; не паказваць вачэй; падвесці пад манастыр; паехаць з рогату; паказаць зубы; перабраць меру; розуму не дабяру; распускаць нюні; трымаць сэрца; цягнуць жылы; чэрці носяць; выбіць козыры з рук; хоць зубы выберы; садзіцца на канька; намяшаць гарох з капустай; садзіцца на мель; заглядваць у шклянку; пуд солі з’есці; стрыгчы купоны; даваць ход; звязаць язык; давесці да шаленства; адкуль сыр-бор разгарэся; спаліць масты; пускаць казла  агарод; лізаць пяткі; пакласці зубы на паліцу; браць за жабры; трымаць у чорным целе; па жывому рэзаць; стаяць у вачах.
27. Падбярыце беларускія адпаведнікі да прыведзеных рускіх дзеепрыметніка.
Раскинувшийся сад, невидимый луч, угрожающее положение, протопленная печь, вынужденные колебания, поступательное движение, осознанная ошибка, выжатый лимон, странствующий музыкант, трудя- щийся человек, почитаемый коллега, выдающийся писатель, соответству- ющие выводы, распустившийся цветок, затухающие колебания.
28. Спішыце крылатыя выслоі, выдзеліце у дзеепрыметніках суфіксы і растлумачце іх ужыванне. Зрабіце словатваральны аналіз дзеепрыметніка.
1. Дзе не праехаць, не прайсці – я поз, я лез упарты. Я не шкадую! Дзесяці не бітых біты варты (А. Куляшо). 2. Ім трэба было ісці няходжаным полем непражытага жыцця (І. Мележ). 3. Жыве загінушы герой у светлай памяці людской (А. Александровіч). 4. Бурай змеценае лісце не вяртаецца на голле (П. Панчанка). 5. Непражытыя дні адлятаюць ціха, нічым не азмрочаныя, ніякай шчырасцю не сагрэтыя (А. Савіцкі). 6. Кветцы засохшай зно не цвісці (Я. Купала).
29. растлумачце значэнні фразеалагізма, зрабіце марфемны і словатваральны іх разбор і складзіце з імі сказы.
Склашы рукі; паклашы зубы на паліцу; карацей кажучы; не зводзячы вачэй; не шкадуючы сіл; падціснушы хвост; вачэй у сабакі пазычышы; падмазашы пяткі; закасашы рукавы; на лес гледзячы; як пшаніцу прадашы; сцяшы зубы; задрашы нос; паклашы руку на сэрца; не пераводзячы духу; не даючы спуску; нярокам кажучы; вылупішы вочы; не пакладаючы рук.
30. Знайдзіце памылкі  сказах і выправіце сказы.
1. Разам злучылася сё: і фізічная боль, і крыда, і жаль. 2. Над полем, хатамі нябёс блакітны шыр, і галубы крылатыя прарочаць шчасце, мір. 3. Прабуюць моц сваіх крылля, імкліва носячыся  небе, прыгожыя ластакі. 4. Расійскія хакеісты – мацнейшыя  свеце. 5. Вёска была  патарах кіламетрах ад шашы. 6. У першай брыгадзе было чатырыста семдзесят два цяляты. 7. У кожнага вучня свой характар, сваё жыццё, і да яго трэба мець падысці. 8. Часам птушка садзілася на галлё хвоі, і тады з яе сыпася снег. 9. Дзед прапанава унуку прачытаць яго запісы. 10. Гэта пытанне трэба было задаць мне, а не яму. 11. Сяргей Палавіч нас было пахвалі, дык у нас і закружылася галава. 12. Сотніка здоле выцерпець усе пакуты і ісці на смерць непераможаным. 13. Адзін з вучня, усташы з-за парты, чака настаніцкага прысуду. 14. Вынутыя з вокна дубэльты аднеслі  майстэрню. 15. Не шукаючы, не знойдзеш. 16. Пабывашы  кабінеце дэкана факультэта, студэнтамі былі зроблены адпаведныя вывады. 17. Снег тостым пластам кладзецца на халодныя яблыні, да зямлі прыгнушы маладзенькія галіны. 18. Трохі пачакашы, выццё, яшчэ больш жудаснае, патарылася зно.
31. Утварыце се магчымыя формы ступеней паранання прыс- лоя.
Высока, добра, цяжка, мала, многа, дрэнна.
32. Спішыце, раскрышы дужкі. Растлумачце правапіс прысло- я і блізкіх да іх спалучэння сло.
(На)засёды, (на)затра, (у)пустую, (на)двое, (у)абрэз, (да)волі, (там)сама, (да)хаты, (што)ночы, (у)адзіночку, (па)другое, (на)жаль, (усё)адно, сам(на)сам, (па)мойму, (як)раз, (на)памяць, (усё)рона, (без)разбору, (як)след, (пад)вечар, (у)высь, (з)ранку (да)вечара, (а)поначы, дзень(у)дзень, (на)вока, (з)ходу, (без)аглядкі.


33. Зрабіце марфемны і словатваральны разбор прыслоя.
Уголас, вясной, па-беларуску, утраіх, ранюсенька, гэтаксама, дзесьці, смела, пазнавата.
34. Запішыце сказы з прыслоямі і іншымі часцінамі мовы з прыназонікамі.
Зусім – з усім, зверху – з верху, бясконца – без канца, замужам – за мужам, удвух – у двух, углыб – у глыб.
35. Растлумачце значэнні фразеалагізма, падбярыце да іх сінані- мічныя выразы і з 5 фразеалагізмамі складзіце сказы (на выбар).
Сям-там; сяк-так; раз-пораз; сам-насам; так і так; так сабе; толькі сяго; час ад часу; дзень у дзень; раз у раз; гады  рады; як кінуць вокам; слова  слова; дзень пры дні; як дыхнуць; не да смеху; як панесці; куды вочы глядзяць; без дай прычыны; ні за грош; да паду; не да твару; не да слыху; не пад сілу; з горам папалам; на се лады.
36. Зрабіце марфалагічны разбор самастойных часцін мовы.
Кветцы засохшай зно не цвісці (Я. Купала).
37. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Адзначце  дужках тып спражэння дзеяслова.
Многие достижения нашей науки похожи на воплощенную в жизнь мечту. С невиданной быстротой создаются новые вещества и необык- новенные материалы. Не успел родиться поливиниловый спирт полиакрил- нитрил, как на его основе изготовили замечательное волокно – бензолон. Искусственное волокно и пластмассы, синтетический каучук и высоко- молекулярные полимеры стали вырабатывать из мономеров и полу- продуктов. Новый строительный материал – шлакоситаллы – намного превосходит по своим свойствам бетон, кирпич. Новый клей для железо- бетона – клеебетон – обладает явным преимуществом по сравнению с эпоксидным клеем. Прекрасным подарком для строителей явились и бело- снежные квадратики, напоминающие сахар-рафинад, – стеклоплитка, при- дающая красоту и изящество железобетонным деталям. Уникальным сырь- ем для химической промышленности считают кубанские газоконденсаты: их можно использовать для производства пластических масс и синте- тических тканей, красителей и полипропилена (Т. Якубович).
38. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Адзначце  дужках тып спражэння дзеяслова.
Завершен второй этап реконструкции Мозырского НПЗ
Завершен очередной, второй этап реконструкции Мозырского нефтеперерабатывающего завода (НПЗ). Он реализовывался на протяже- нии трех лет и потребовал вложений в размере около 50 миллионов долларов США. Приблизительно половина стоимости работ была профинансирована за счет средств предприятия, остальные работы – за счет кредита. Теперь НПЗ получил возможность повысить глубину переработки нефти и увеличить производство экологически чистого топлива.
В соответствии с расчетами, на проведение третьего и четвертого – основных этапов реконструкции Мозырского НПЗ – потребуется не менее чем 150 миллионов долларов США. Как и ранее, предприятие рассчитывает на собственные силы, а также на средства кредиторов и инвесторов. Предполагается, что реконструкция завода, основными акционерами которого являются концерн «Белнефтехим» и белорусско-российская нефтегазовая компания «Славнефть», будет завершена в декабре 2003 года (Егор Звонников, БелоПАН).
39. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Вызначце асаблівас- ці жывання дзеепрыметніка (причастий) у беларускай і рускай мо- вах.
Книга – это духовное завещание одного поколения другому, совет умирающего старца юноше, начинающему жить, приказ, передаваемый часовым, отправляющимся на отдых, часовому, заступающему на его место. Вся жизнь человечества последовательно оседала в книге: племена, люди, государства исчезали, а книга оставалась. Она росла вместе с человечеством, в нее кристаллизовались все учения, потрясающие умы, в нее записана та огромная исповедь бурной жизни человечества, та огромная автография, которая называется всемирной историей. Но в книге не одно прошедшее: она составляет документ, по которому мы вводимся во владение настоящим, во владение всей суммой истин и усилий, найденных страданием, облитых иногда кровавым потом, она – программа будущего. Итак, мы будем уважать книгу. Это – мысль человека, получившая относительную самобытность, это – след, который он оставил (А. Герцен).
40. Перакладзіце словазлучэнні на беларускую мову. Вызначце асаблівасці рускіх і беларускіх словазлучэння.
Послать за сыном, пойти за ягодами, идти по городу, ехать по полям, рассказывать о товарище, шутить над ним, метрах в двадцати, моложе его, поехать к сестре, жить с родителями, заболеть гриппом, жениться на ней.


41. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Дайце вусна поную характарыстыку словазлучэнням.
Актуальность вопросов энергосбережения
Потенциал энергосбережения в республике составляет около 40 процентов, причем наибольшую величину в жилищно-коммунальном и социальном секторе, где и нужно максимально снизить энергопотребление.
Да, мы крайне нерациональные, мы привыкли к свету, теплу и воде в своей квартире как к чему-то совсем незначительному в ценностном плане, как к этакому обязательному приложению к квартире, что нам, вновь-таки, обязательно должны предоставить, дать... Вообще-то, мы и не готовы к тому, чтобы быть рациональными и бережливыми – психологически, сознательно. Видимо, те реформы, которые намечаются в оплате жилищно-коммунальных услуг и вообще в жилищно-коммунальном обслуживании, должны осуществляться в контексте общеэкономических реформ.
Хотя учиться быть рациональными и бережливыми, разумеется, нужно. И соответствующие приборы учета потребления воды и газа ставить нужно («Звязда». И.Александров).
42. Выпішыце з тэксту аднасастаныя сказы, у дужках адзначце яго тыпы.
Белорусские нефтяники
стабилизируют уровень добычи углеродного сырья
ПО «Белорусьнефть» по состоянию на 1 сентября 2000 года добыло из недр земли 1236194 тонны нефти, что составляет 100% к плану. Об этом Интерфаксу сообщили в концерне «Белнефтехим».
ПО «Беларусьнефть» за последний год ввело в эксплуатацию 7 скважин, что позволило стабилизировать добычу нефти, и, как планируется, в 2000 году добыть ее на уровне 1,84 млн. тонн.
По оценкам экспертов в правительстве Беларуси, достигнутый уровень добычи нефти обеспечивает потребности республики приблизительно на 20%. Для полного удовлетворения потребностей страны в углеводородном сырье делается дополнительная его закупка, главным образом в России.
Получение дополнительных и гарантированных объемов углеводородных ресурсов для республики возможны только при участии Беларуси в освоении углеводородных ресурсов России путем приобретения лицензий на разработку месторождений или при помощи совместной разработки их с другими иностранными фирмами на основе соглашения о разделе продукции.
Поэтому концерн совместно с ПО «Беларусьнефть» активизировал работу по изучению предложений, которые поступают от администраций нефтедобывающих регионов России и нефтяных компаний, и поиску взаимовыгодных проектов в этом направлении (Из газеты «Звязда»).


43. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Растлумачце паста- ноку знака прыпынку.
Комментарий к указу № 480 от 31 августа 2000 года
«О внесении дополнений в указ президента
республики беларусь от 23 мая 2000 года № 282»
Эффективный переход к социально ориентированной рыночной экономике в Республике Беларусь ставит ряд требований по приведению существующих принципов государственного регулирования экономики к тем, что сложились в мировом опыте.
Немаловажное значение в этом вопросе отводится механизму обложения косвенными налогами (в частности, налогом на добавленную стоимость) товаров, что перемещаются во внешней торговле Республики Беларусь.
Однако в последнее время сложилась негативная ситуация, о которой неоднократно говорил в своих выступлениях руководитель нашего государства, с обложением налогом на добавленную стоимость товаров, которые происходят из третьих стран и ввозятся в Республику Беларусь из Российской Федерации, объем которых составляет значительную часть товарооборота между двумя странами.
Удержание налога на добавленную стоимость в Республике Беларусь в отношении к таким товарам проводится с зачетом суммы налога, выплаченной при их ввозе на территорию Российской Федерации и дальнейшей реализации в Республику Беларусь.
В результате чего большая доля налога на добавленную стоимость, который удерживается в отношении к товарам, которые происходят из третьих стран и ввозятся в Республику Беларусь из Российской Федерации, фактически остается в бюджете другого государства.
В связи с этим Президентом Республики Беларусь принято решение об удержании с 1 октября 2000 года налога на добавленную стоимость при ввозе из Российской Федерации в Республику Беларусь товаров, которые происходят из третьих стран, выпущенных в свободный оборот на территории России.
Решение руководителя государства, закрепленное в Указе от 31 августа 2000 года «О внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 23 мая 2000 года № 282», будет способствовать упорядочению деятельности субъектов хозяйствования и даст возможность обеспечить дополнительные поступления в республиканский бюджет значительных сумм за счет удержания на добавленную стоимость в отношении к таким товарам (Газета «Звязда»).


13. Матэрыялы да марфалагічнага практыкума
«Службовыя часціны мовы. Словазлучэнне»

Пытанні для абмеркавання і падрыхтокі да заліку:
1. У чым выяляецца сінтаксічная асаблівасць прыназоніка?.
2. З якой самастойнай часцінай мовы прыназонікі ніколі не жываюцца?
3. Ці пашыраюцца на прыназонікі з’явы антаніміі і сінаніміі? Давядзіце з дапамогай прыклада.
4. У чым падобнасць прыназоніка і злучніка?
5. Як размежаваць вытворныя прыназонікі і самастойныя словы?
6. Што такое злучнік? Якую функцыю  мове ён выконвае? Па якіх прыметах класіфікуюцца злучнікі?
7. У чым адрозненне злучальных злучніка ад злучальных сло.
8. Як адрозніваць на пісьме злучнікі ад аднолькавых па гучанні займенніка з прыназонікамі і без іх?
9. Якія нязменныя словы называюцца часціцамі? Якую ролю  мове выконваюць часціцы?
10. На якія разрады падзяляюцца часціцы паводле паходжання? саставу? значэння?
11. У якіх выпадках ужываецца часціца не, а  якіх ні?
12. Якія часціцы пішуцца праз злучок, а якія асобна?
13. Калі не-(ня-) пішацца разам з усімі часцінамі мовы?
14. Што такое словазлучэнне? Якія агульныя прыметы ёсць у слова і словазлучэння і што адрознівае іх?
15. На якія тыпы падзяляюцца словазлучэнні паводле марфалагічнай характарыстыкі галонага слова?
16. Чым адрозніваюцца простыя і складаныя словазлучэнні?
17. Якія віды сувязі існуюць у словазлучэннях і  чым сутнасць кожнай сувязі?
18. Як праяляецца  словазлучэннях спецыфіка беларускай мовы  парананні з рускай?

Тэсты і заданні для самакантролю і індывідуальнай працы
пад кантролем выкладчыка

1. Складзіце і запішыце сказы з наступнымі словазлучэннямі.
Смялейшы за сіх, цешыцца з сына, ажаніцца з суседкай, чуць праз сон, дзівіцца з выніка, схадзіць па брата, пайсці  суніцы, жыць за тры кіламетры, захварэць на грып, бярэцца на мароз, падысці да стала.
2. Замяніце неласцівыя беларускай мове прыназонікава-скло- навыя канструкцыі сінанімічнымі.
Зрабіць што-небудзь па памылцы, па заканчэнні рамана, ён па-за канкурэнцыі, крычаць ва весь голас, розніца  двух гадах, прыняць ва вагу, парассаджваць усіх па месцах, выконваць па зору, збіраецца к дажджу, здольны к усяму хлопец, лятаць па паветры, фасон не па густу, дом у тры паверхі, сутыкнуцца тварам да твару, сватацца за яе, купіць паліто па выбару, падабенства да бацькі.
3. Падбярыце і запішыце прыназонікава-іменныя канструкцыі сінанімічныя выдзеленым, з іншымі назонікамі або без прыназо- ніка.
Не спаць па начах, бацьку год пад пяцьдзясят, вырас да столі, дом на дзевяць паверха, трава  пояс, жыць блізка рэчкі, прачнуся а пятай гадзіне, працаваць ад раніцы, дні ідуць у працы, сустрэліся праз год, вучыцца на інжынера, сцежка праз лес, вядомы на сю рэспубліку, песня плыве з-над ракі.
4. Падбярыце беларускія адпаведнікі, прааналізуйце прыназоні- кава-склонавыя адрозненні  беларускай і рускай мовах.
В девятом часу утра, идти за грибами, жениться на хорошей девушке, по случаю встречи, по одноимённому роману Ивана Мележа, из зависти к другу, ехать лошадью, думать о будущем, охотиться за лисой, ухаживать за девушкой, смеяться над самим собой, ходить по домам, по моему суждению, тоска по Родине, из глубины комнаты, перетереть в муку, апеллировать к общественной мысли, высохнуть в щепку, лёгок на помине, заболеть корью.
5. Складзіце сказы з наступнымі спалучэннямі сло. Адкажыце, у якой меры змяняецца сэнс выказвання з прыназонікавымі і злуч- нікавымі канструкцыямі. Што збліжае іх, а што адрознівае?
Жыць і працаваць – жыць дзеля працы – жыць, каб працаваць – пра- цаваць, каб жыць дастойна.
6. Прадожыце сказы, ужываючы розныя злучнікі. Дапішыце, выкарыстоваючы дадзеныя сказы як аснову, каб атрымася абразок «На экзамене».
1. Стаіць такая цішыня 2. Адказва студэнт змястона 3. Прайшло некалькі дзён 4. Гэтая навіна не толькі здзівіла 5. Спачатку се мачалі 6. Было жо позна 7. Выкладчык спадзявася 8. Не будзе так 9. І сё-такі трэба спадзявацца
7. Спішыце словазлучэнні, часціцы пішыце разам, асобна або праз злучок.
(Абы) да каго (не) звяртайся; калі (ж) небудзь зразумее; (абы) дзень да вечара; даверыся (такі); (такі) сказа праду; усё ж (такі) зразуме; былі (то) былі, але (не) дога; так (то) яно так; да (бы) адпачыць; глядзі (ж) не спазніся; толькі (што); сама (што); дзе (сьці) увечары; калі (небудзь) раскажу; зно (такі) папярэдзілі; (абы) з кім дамовіся; прачыта кнігу (не) без карысці; (не) давыканаць план; (не) дачытаць раман; амаль (не) выпраленыя памылкі; яшчэ (не) пазнанае шчасце; работа (не) выканана; (не) раней чым затра; далёка (не) поны адказ; (не) прыяцель), а проста знаёмы.
8. Складзіце сказы, у якіх словы а, ну, брава, калі ласка, марш, каравул, бывайце здаровыя!, даруй(це) ужываліся як выклічнікі і як знамянальныя ці службовыя часціны мовы.
9. Зрабіце марфалагічны разбор службовых часцін мовы.
Жыву, не трацячы надзей, бо верыцца  дабро людей (Грах.).
10. Растлумачце значэнні фразеалагізма і з выдзеленымі скла- дзіце сказы.
Ні свата ні брата; ні куецца ні плешчацца; ні тое ні сёе; ні тое ні гэта; ні  кола ні  мяла; ні жывы ні мёртвы; ні рыба ні мяса; ні села ні пала; ні хаты ні лапаты; ні з таго ні з сяго; ні даць ні зяць; ні прайсці ні праехаць; ні за што ні пра што; ні складу ні ладу; ні туды ні сюды.
11. Утварыце словазлучэнні з наступнымі словамі. Вызначце ты- пы словазлучэння і віды падпарадкавальнай сувязі сло у словазлу- чэннях.
Зрок, канструктыны, блок, рэха, ланцуг, штучны, суквецце, асяродак, ранавага, космас, шыр.
12. Запішыце (не менш дзесяці) тэрміна па сваёй спецыяль- насці, якія маюць сінтаксічную структуру словазлучэння (напрык- лад: штучнае апыленне, Бельскі прывілей, дыпламатычная недатыкальнасць, цэнавая палітыка, просты сказ).
13. Падбярыце адпаведнікі  рускай мове.
Пайсці  чарніцы, ехаць па палях, прыехаць праз год, за дваццаць метра, год пад сорак, брат маладзейшы за сястру, жыць у бацько, расказаць аб прыгодзе, выбраць фасон пад густ, загадчык кафедры, наблізіцца да сутнасці, багаты на парананні, забыцца на мінулае, прыйсці па тэлеграму, падчас размовы, паводле мо, з цягам часу, пазверх адзення, захварэць на адзёр.
14. Знайдзіце і выпраце памылкі  кіраванні і дапасаванні. За-пішыце выпраленыя сказы.
1. У трох кіламетах ад вёскі раскінулася возера. 2. Сяргей Сяргеевіч ажаніся яшчэ студэнтам апошняга курса на прыгожанькай лабарантцы. 3. Кожнаму хацелася паціснуць руку высокага госця. 4. Над крутымі берагамі Дняпра стаяць тры дубы высокіх. 5. Выбачайце мяне, што так атрымалася. 6. Дзякуем Вас за дзел у нашай перадачы. 7. Іду лугам аксамітным. 8. Нікога няма даражэй маці. 9. Я дога хварэ грыпам. 10. Сына паслалі да суседзя за бацькам. 11. Памятаю, жартава з Петрусём, кпі над ім. 12. Гэтаму дубу не менш ста год.
15. Супастаце прыназонікава-склонавыя формы фразеалагіз- ма у беларускай і рускай мовах, растлумачце іх значэнні. З выдзеле- нымі фразеалагізмамі складзіце сказы.
1. Як баран на новыя вароты – как баран на новые ворота. 2. Хай мой язык адсохне – отсохни язык. 3. Як з гусі вада – как с гуся вода. 4. На скрут галавы – сломя голову. 5. Браць быка за рогі – брать быка за рога. 6. Ні бэ ні мя – ни аза, ни бельмеса. 7. Узяць у абарот – взять в оборот. 8. Не тое тут было – не тут-то было. 9. Выбіваць клін клінам – вышибать клин клином. 10. Вярэдзіць душу – вередить душу. 11. Ні пуху ні пер’я – ни пуха ни пера. 12. Даваць галаву на адрэз – давать голову на отсечение. 13. Забіваць бакі – втирать очки. 14. Ні свярбіць ні баліць – ни холодно ни жарко. 15. Звязаць па руках и нагах – связать по рукам и ногам. 16. Зжываць са свету – сживать со света. 17. Што б там ні было – во что бы то ни стало. 18. Пайсці з торбай па свету – идти по миру (с сумой). 19. Ісці  заклад – биться об заклад. 20. Кідаць словы на вецер – бросать на ветер слова. 21. З адкрытай душой – по душам. 22. Круціцца як вавёрка  коле – вертеться как белка в колесе. 23. Мая хата з краю – дело сторона.
16. Выпішыце са сказа словазлучэнні і зрабіце іх разбор.
Сівыя хмары звісаюць нізка, сеючы дробны дождж (К-с).
17. Размяжуйце: а) словазлучэнні; б) фразеалагізмы. Сярод пры- ведзеных спалучэння сло выберыце тыя, якія могуць выступаць і  ролі словазлучэння, і  ролі фразеалагізма, прыдумайце з імі адпа- ведныя сказы.
Нанесці дар, віляць хвастом, родныя палеткі, аднаго поля ягады, даць слова, вады не замуціць, белая варона, заечая душа, бронзавы век, каша заварваецца, біць ва се званы, насіць камень за пазухай, на сёмым паверсе, розумам раскінуць, кідаць цень, свінцовыя хмары, жалезная дысцыпліна, зрываць кветкі, на сёмым небе, жывыя кветкі, мяккі знак, есці просяць, закручваць гайкі, залаты фонд, майская ноч, ураджайны год, корань зла, вісець на павуцінцы, весці рэй, дзесятковы дроб, музейная рэдкасць, маклівы курган, светлая перспектыва, станавіцца на хвасце, брацца  рожкі, чарнільная душа.
18. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Вызначце тыпы сказа па мэце выказвання. Якую ролю  арганізацыі тэксту адыгры-ваюць пабочныя словы?
Самое трудное для меня – работа над словом. Чем руковожусь я, предпочитая одно слово другому? Во-первых, слово должно с наибольшей четкостью определять мысль. Во-вторых, оно должно быть музыкально-выразительно. В-третьих, должно иметь размер, требуемый ритмической конструкцией фразы.
Трудность работы состоит в одновременном учете этих трех основных требований. К ним надо прибавить два других, не менее сложных. Надо избегать частых повторений одного и того же слова, и нельзя употреблять изношенных, вульгарных, мнимо красивых слов (К.Федин).
19. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Назавіце простыя і складаныя сказы, выдзелішы граматычныя асновы.
Амурская дорога построена сравнительно недавно. Раньше, когда дороги не было, от Читы до Хабаровска зимой ездили на лошадях, летом по Амуру ходили старые, с высокой трубой и кормовым колесом пароходы, вспугивая в прибрежных камышах бесчисленные стаи уток. В тайге бурно цвел терпкий лесной виноград, дикие пчелы гудели над дуплистыми деревьями и по прелой хвое мягко ходили громадные седые лоси. Осенью по Амуру густой стеной шла кета метать икру, и река кишела громадными рыбами. По берегу старатели воровски промывали золото, в реках ловили жемчуг. Здесь были свободные, немерянные места, и земля лежала нетронутой на тысячи верст (В. Кин).








14. Слонік паняцця

Адвербіялізацыя
(лац. adverbium – прыслое) пераход іншых часцін мовы ці паасобных словазлучэння у прыслоі.

Ад’ектывацыя
(лац. adjectivum – прыметнік) пераход дзеепрыметніка і некаторых іншых часцін мовы  прыметнікі.

Парадыгма
(гр. paradeigma – узор) рад форм паасобнага слова, у якім у пэным парадку следуюць адна за другой усе формы, што твараюцца ад гэтага слова  дадзенай мове.

Пранаміналізацыя
(лац. pronomen – займеннік) пераход іншых часцін мовы  займеннікі або набыццё іншымі часцінамі мовы  пэным кантэксце значэння займенніка.

Словаформа
слова  яго дадзенай граматычнай форме.

Субстантывацыя
(лац. substantivum – назонік) пераход іншых часцін мовы  назонікі.

Суплетывізм
(лац. suppleo – дапаняю, suppletivum – дадатковы) спалучэнне  адзін граматычны рад рознакарэнных або рознаасноных сло для выражэння пэных граматычных значэння.

Суплетыныя формы
граматычныя формы сло, утвораныя ад розных каранё або асно, напрыклад, ступені паранання: добры – лепшы; трыванні: браць – узяць; лік: чалавек – людзі, я – мы; склон: я – мяне і г.д.



Літаратура

1. Беларуская граматыка: Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Слова- тварэнне. Націск. Мн., 1985.
2. Бурак Л.І. Сучасная беларуская мова. Мн., 1985.
3. Кечык С.А. Дзеепрыслое  беларускай мове. Мн., 1985.
4. Наркевіч А.І. Назонік. Граматычныя катэгорыі і формы. Мн., 1976.
5. Сучасная беларуская літаратурная мова: Марфалогія. Мн., 1997.
6. Сучасная беларуская мова: Марфалогія. Мн., 1980.
7. Шуба П.П. Дзеясло у беларускай мова. Мн., 1976.
8. Шуба П.П. Лекцыі па беларускай марфалогіі. Мн, 1975.
9. Шуба П.П. Сучасная беларуская мова: Марфаналогія. Марфалогія. Мн., 1987.
10. Юргелевіч П.Я. Курс сучаснай беларускай мовы з гістарычнымі каментарыямі. Мн., 1974.
11. Юрэвіч А.Л. Слонік лінгвістычных тэрміна. Мн., 1962.12. Янкоскі Ф. Сучасная беларуская мова. Мн., 1984.
МОДУЛЬ «СТЫЛІСТЫКА І КУЛЬТУРА МОВЫ»

УВОДЗІНЫ

Асаблівасцю дадзенай тэмы з’яляецца яе практычная мэта: павышэнне монай культуры студэнта, якая ключае:засваенне стыліс-тычных норм; набыццё веда пра жанравую разнастайнасць навуковага стылю (артыкул, даклад, рэферат, анатацыя, рэзюмэ і інш.) і агульныя патрабаванні да іх напісання і афармлення; пра віды афіцыйна-справавых тэкста (заява, даверанасць, атабіяграфія, дакладная запіска, тлумачаль- ная запіска, кантракт, справавыя лісты і інш) і правілы іх напісання і афармлення; пра кампазіцыю пісьмовага навуковага тэксту і вуснага выступлення, афіцыйна-справавых тэкста; атрыманне практыка-арыен- таваных і жыццядзейсных умення, якія навучаць студэнта граматна афармляць службовую дакументацыю і афіцыйныя паперы.
Прапанаваны фактычны матэрыял (пераклад на беларускую мову навуковых і афіцыйна-справавых тэкста, напісанне і абмеркаванне дакла- да, рэферата, анатацый, рэзюмэ і інш.) дасць магчымасць развіваць мо- нае чуццё першакурсніка, што выявіцца  напісанні навуковых прац, кур- савых і дыпломных работ.
1.Схема блок - сістэмы модуля.

Тэма занятка
Тыпы занятка
Від(форма)
занятка
Колькасць
гадзін

1. Функцыянальныя
стылі малення
Камбінаваны з
папярэднім кантролем
Стылістычны
практыкум

2

2. Навуковы стыль


Камбінаваны
Практыкум
(пераклад навуковых тэкста)



2

3. Сістэма жанра навуковай літаратуры

Камбінаваны
Практыкум
(напісанне анатацыі, рэцэнзіі, рэзюмэ)


2

4. Афіцыйны-справавы
стыль
Камбінаваны
Практыкум
(пераклад аф.-спр. тэкста)

2

5. Афіцыйны-справавыя
дакументы

Камбінаваны
Практыкум
(тэсціраванне)

2

2. ФУНКЦЫЯНАЛЬНЫЯ СТЫЛІ малення
(Тэарэтычныя звесткі )

У аснову выдзялення стыля браліся розныя прынцыпы (сацыяльны, жанравы, эмацыянальна-экспрэсіны, функцыянальны), але найбольш пашыраным і навукова-абгрунтаваным з’яляецца функцыянальны. Па- водле яго «Стыль з’яляецца функцыянальнай разнавіднасцю мовы, фор- май яе грамадскага выкарыстання» (Цікоцкі М.Я. Стылістыка беларускай мовы. Мн., 1995. С. 246).
Размоны (гутарковы) стыль абслуговае бытавую або прафесійную сферу і рэалізуецца часцей у форме вуснага малення: неафіцыйнага і няз- мушанага, без папярэдняга абдумвання, непадрыхтаванага. Для жывога, вуснага малення характэрна суб’ектынасць, ацэначнасць, дыялагічнасць, эмацыянальнасць; выкарыстанне экспрэсіна-эмацыянальнай, гутарковай (у тым ліку і прастамонай) лексікі; элептычных сказа, якія на зроні сінтаксісу выяляюцца  разнастайных няпоных сказах з выклічнікамі і часціцамі. Важную ролю  вусных зносінах адыгрываюць інтанацыя, жэс- ты, міміка.
Навуковы стыль абслуговае патрэбы грамадства  галіне навукі, тэхнікі і адукацыі. Гэта стыль навуковых прац (падручніка, манаграфій, лекцый, артыкула, рэцэнзій і інш.). Для яго характэрна лагічнасць, аб’ектынасць, дакладнасць, яснасць, доказнасць выкладу; лексіка абст- рактнага значэння; вузкаспецыяльная і агульнанавуковая тэрміналогія; абрэвіятуры; пэны парадак сло у сказе; устаныя і разгорнутыя сінтак- січныя канструкцыі. Лексіка з эмацыянальна-экспрэсінай афарбокай, вобразныя сродкі, пытальныя і клічныя сказы, як правіла, не жываюцца.
Афіцыйна-справавы (афіцыйна-дзелавы) стыль абслуговае патрэ- бы людзей у сферы іх дзяржанай, грамадскай, вытворчай і юрыдычнай дзейнасці. Рэалізуецца ён у дзяржаных дакументах, законах і кодэксах, дэкрэтах і казах, дагаворах, кантрактах, інструкцыях, афіцыйных паве- дамленнях, даверанасцях, пратаколах, аб’явах, заявах, даведках, службо- вых запісках і іншых канцылярскіх паперах.
Усе дакументы можна падзяліць на групы:
1. Распарадчыя (пастановы, распараджэнні, дырэктывы, рашэнні, за- гады і інш).
2.Адміністрацыйна-арганізацыйныя (статуты, палажэнні, інструкцыі, планы, справаздачы, дамовы, кантракты);
3. Асабістыя дакументы; (заява, атабіяграфія, распіска, даручэнне);
4.Інфармацыйна-даведачныя (даведкі, зводкі, дакладныя і тлумачаль- ныя запіскі, агляды,акты, тэлеграмы).
5. Справавыя лісты ( ліст-запытанне, ліст-просьба, ліст-прапанова, ліст-зварот, ліст-папярэджанне, ліст-напамін, ліст-запрашэнне, суправад- жальны ліст).
Галоная рыса службова-справавой мовы – дакладнасць, паслядо- насць, лаканічнасць і лагічнасць. Кожны дакумент афармляецца па стан- дартнай форме. Канцылярскія штампы з’яляюцца характэрнай асаблі- васцю афіцыйна-справавой мовы.
Як асобная функцыянальная разнавіднасць літаратурнай мовы афіцыйна-справавы стыль мае свае прыкметы: 1) шырокае жыванне грамадска-палітычнай і прафесійнай тэрміналогіі, скарочаных сло і абрэ- віятур; 2) строгі і пэны парадак члена сказа; 3) насычанасць сказа ад-дзеяслонымі назонікамі; 4) істотная перавага складаных сказа; 5) амаль поная адсутнасць эмацыянальнай лексікі і пытальных і клічных сказа; 6) выкарыстанне стойлівых выраза-штампа і зварота тыпу парадак дня, вышэйназваны, прыняць да ведама, камюніке, ратыфікацыя, слухалі, пастанавілі, выдадзена для прадсталення, аказаць садзейнасць, прыцяг- нуць да адказнасці, заслухашы і абмеркавашы даклад і інш.
Публіцыстычны стыль выкарыстоваецца  СМІ (газетах, часопісах, на радыё, тэлебачанні, у дакументальным кіно), у агітацыйна-прапагандыс- цкіх выступленнях. Публіцыстычныя творы адрасуюцца масаваму гледачу, чытачу і слухачу з мэтай данесці інфармацыю і плываць на яго перака- нанні і паводзіны, таму гэтаму стылю ласціва вобразнасць, даходлівасць, інфармацыйнасць, грамадзянскасць, палемічнасць выкладу, што падаецца жываннем фразеалагізма, крылатых выслоя, паранання, эмацыя- нальна-ацэначных сло, публіцыстычнай і грамадска-палітычнай лексікі тыпу суверэнітэт, дэмакратыя, грамадскі, палітычны, шматпартый- насць, прыхватызацыя, эканамічная прастора, міратворчая місія, народ- ная дыпламатыя, актыная жыццёвая пазіцыя, свабодная эканамічная зона, экалогія акаляючага асяроддзя і інш.
Мастацкі стыль (стыль мастакай літаратуры) абслуговае духоную сферу грамадства. Яго функцыя – маральна-этычнае і эстэтычнае здзе- янне на чытача і слухача праз мастацкія вобразы.
Своеасаблівасць мастацкага стылю заключаецца  тым, што ён, выконваючы эстэтычную функцыю, практычна выкарыстовае сродкі сіх стыля. Для яго характэрна вобразнасць, эмацыянальнасць, лірычнасць, абгрунтаванае выкарыстанне кніжнай і гутарковай лексікі, сінтаксічнае багацце, выкарыстанне вобразных сродка мовы (паэтычных і народна-паэтычных сло – дыямент, ветразь, віцязь, веснаход, адвечны, веснавей, долечка, красная дзячыначка, зямліца, рэчанька, зараначка; метафар, эпітэта, паранання і інш.).

2.1. МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ПРАКТЫЧНЫХ ЗАНЯТКАѕ «ФУНКЦЫЯНАЛЬНЫЯ СТЫЛІ МАѕЛЕННЯ»

Пытанні для самакантролю і падрыхтокі да заліку:
1. Як вы разумееце паняцці «стыль»?, «стылістыка»?
2. Ад чаго залежыць выбар моных сродка пры маленні і чым кіруюцца пры іх адборы?
3. Якія функцыянальныя стылі беларускай літаратурнай мовы выдзяляюцца і на якой аснове?
4. Што аб’ядновае і адрознівае публіцыстычны і навуковы стылі (публіцыстычны і мастацкі, мастацкі і размоны)?
5. У якіх функцыянальных стылях ніколі не сустракаюцца з’явы рыфмокі сло, гукапісу? У якім стылі яны заканамерныя?
6. Якія моныя сродкі характэрны сім функцыянальным стылям?
7. А якія моныя сродкі характэрны толькі для пэнага стылю?
8. Якім чынам змест і мэтанакіраванасць выказвання плываюць на выбар стылю?

ТЭСТЫ І ЗАДАННІ ДЛЯ САМАКАНТРОЛЮ І ІНДЫВІДУАЛЬНАЙ ПРАЦЫ ПАД КАНТРОЛЕМ ВЫКЛАДЧЫКА

1. Прачытайце тэкст. Да якога стылю адносім яго? Якія агуль- нажывальныя словы выкарыстаны у тэксце своеасабліва і чаму? За- пішыце тэкст па-беларуску.
Глаз называется нормальным, если он в ненапряженном состоянии собирает параллельные лучи в точке, лежащей на сетчатке. Наиболее распространены два недостатка глаза – близорукость и дальнозоркость. Близоруким называется такой глаз, у которого фокус при спокойном состоянии глазной мышцы лежит внутри глаза. Близорукость может быть обусловлена большим удалением сетчатки от хрусталика по сравнению с нормальным глазом. Если предмет расположен на расстоянии 25 см от близорукого глаза, то изображение предмета получится не на сетчатке (как у нормального глаза), а ближе к хрусталику, впереди сетчатки. Чтобы изображение оказалось на сетчатке, нужно приблизить предмет к глазу. Поэтому у близорукого глаза расстояние наилучшего видения меньше 25 см. Дальнозорким называется глаз, у которого фокус при спокойном состоянии глазной мышцы лежит за сетчаткой. Дальнозоркость может быть обусловлена тем, что сетчатка расположена ближе к хрусталику по сравнению с нормальным глазом. Изображение предмета получится за сетчаткой такого глаза. Если предмет удалить от глаза, то изображение попадет на сетчатку, отсюда и название этого недостатка – дальнозоркость (Н. Родина).
2. Прачытайце тэкст і перакладзiце на беларускую мову. Да яко- га стылю аднясём, калі вызначым магчымае месца скарыстання, мэ- ту, моныя асаблівасці тэксту?
Более ста лет прозвучало – как наставление и завет всем, кто будет иметь дело с душой человека: «сейте разумное, доброе вечно...». Доброе – оно-то и есть вечное. К литературе, к писательству это относится в первую очередь. Лиру, которая (потревожу тень еще одного великого) не побуждает в человеке «чувства добрые», – следует выбросить на свалку: к чему она? Такая лира – бездушная, фальшивая – никогда не нужна была людям, особенно же – сегодня у нас. Постараюсь объяснить, почему «особенно». Потому, что в течение всего XX века развитие истории шло через такие перипетии, которые способствовали ожесточению сердца человеческого. Любо не любо, но мы вынуждены признаться себе: милосердия заметно поубавилось в мире, у нас – не будем обольщаться – тоже. Слишком долго с человеком обходились не по-человечески, достоинство личности не только унижалось, но и растаптывалось, сама жизнь человеческая теряла значение наивысшей ценности из всего сущего на земле. Да и что могли значить один человек и его жизнь, если не церемонились с огромными массами людей, с миллионами жизней, с целыми народами! И это немилосердное отношение к человеку, особенно очевидное в таких социальных катаклизмах, как войны и массовые репрессии, с неизбежностью перешло в плоть и кровь нашего ежедневия, во всю экономико-хозяйственную, культурно-идеологическую и прочую деятельность. Разве такие катастрофические события, такие ужасные народные трагедии, как чернобыльская авария, гибель Арала, отравление Байкала, обречение на смерть «неперспективных» деревень и несть этому числа, - разве все это не от бессердечия, не от жестокости, не от равнодушия к людям? Разве это исходило из чувства заботы о человеке, о его жизни, о его будущем? Вот почему гуманизация всего и вся – идеологической сферы, системы образования, способов и методов хозяйствования и т.д. – должна стать доминирующей всеобъемлющей идеей развития нашего общества, ибо вне этого теряет смысл все прочее. Отсюда и главнейшая, как я понимаю, задача литературы наших дней – самоотверженно содействовать гуманизации общества, работать на воспитание человечности, доброты, милосердия (Н. Гилевич).
3. Прачытайце тэкст, перакладзіце яго на беларускую мову. Які вывад можна зрабіць з выказвання пісьменніка У. Салаухіна?
Если угодно, язык – это океан. Можно черпать и наливать в сосуды различной формы. Одна и та же вода принимает фoрму куба, бутылки, амфоры, хрустального шара и грязной лужи. Много языков внутри одного языка, ну, или, скажем мягче, много языковых сфер. Вспомним некоторые из них.
Язык технической и документальной информации. Язык судопроиз- водства и протоколов. Язык газетной информации. Язык ученых докладов, популярных лекций, застольных речей, отчетных докладов... Язык, кото- рым я пишу заявление о предоставлении мне жилплощади, и язык, кото- рым я пишу сонет.
Нелепо выглядела бы фраза в инструкции: «Придя на свое теплень- кое местечко и усевшись на свой замасленный стулишко, вахтер обязан сверкнуть глазами во все стороны!..» Точно так же нелепо выглядела бы фраза в интимном письме: «Нижеследующим уведомляю гражданку Сидо- рову, что вот уже неделю я испытываю любовное томление!..»
4. Прачытайце Артыкул Ляснога кодэксу Рэспублікі Беларусь. Вызначце стылёвую прыналежнасць тэксту. Назавіце асноныя мо- ныя рысы гэтага стылю.
Артыкул 85. Грамадзяне маюць права свабодна знаходзіцца  лясах, збіраць дзікарослыя плады, арэхі, грыбы, ягады і да т.п.
Грамадзяне абавязаны выконваць правілы пажарнай Бяспекі  лясах, не дапускаць паломак і парубак дрэ і кусто, пашкоджання лясных культур, засмечвання лясо, разбурэння мурашніка, гняздоя птушак і да т.п.
Артыкул 86. Знаходжанне грамадзян у лясах, збор дзікарослых пла- до, арэха, грыбо, ягад і да т.п. могуць быць абмежаваны  пародку, які вызначаецца гэтым кодэксам і іншым заканадаствам Рэспублікі Беларусь, у інтэрэсах пажарнай бяспекі, вядзення арэхапрамысловай, лесапладовай або лесанасеннай гаспадаркі.
5. Выпішыце апублікаваны  газеце каз, закон ці іншы даку- мент і вызначце асноныя рысы афіцыйнай мовы.
6. У якім стылі жываюцца выразы: даводжу да ведама; мы, ні- жэйпадпісаныя; дагаворныя бакі; даведчая грамата? Скласці сказы з гэ- тымі спалучэннямі сло.
7. Вызначце стыль тэкста. Назавіце іх характэрныя мона-сты- лёвыя рысы.
I.Прызынікі, якія да прызыву былі на чарзе на атрыманне жыллёвай плошчы, не могуць быць выключаны са спіса. Не могуць быць выключа- ны з такой чаргі і іх сем’і. Жонкам ваеннаслужачых тэрміновай службы, у якіх ёсць дзеці, назначаецца дапамога на трыманне дзяцей («Звязда»).
II. Інваліднасць – гэта такі стан здароя чалавека, калі наступае пастаянная ці працяглая страта працаздольнасці ад захворвання або фізіч- ных трама. Ёсць тры групы інваліднасці: першая, другая і трэцяя («Звязда»).

3. НАВУКОВЫ СТЫЛЬ
3.1. Мова навукі і яе асаблівасці
(Тэарэтычныя звесткі)

Мова навуковых прац (падручніка па розных галінах навукі, тэхнікі і культуры, манаграфій, артыкула, даклада і лекцый) неаднародная, паколькі выбар лексікі, структура сказа вызначаюцца спецыфікай навукі і задачамі, у якіх адбываецца маленне. Асновай навукі з’яляецца аб’ектынасць інфармацыі. «Навуковая мова яляе сабой сукупнасць сродка выражэння, пря дапамозе якіх чалавечы розум імкнецца апісаць сапрады існуючае або даказаць ісціну» (Балли Ш. Французская стилистика. М., 1961. С. 144).

3.2. Лексічныя асаблівасці навуковых тэкста

Аснову навуковага стылю складаюць агульналітаратуныя, стылістычна нейтральныя словы (або міжстылёвая лексіка). Міжстылёвая лексіка складае аснову сёй мовы, выкарыстоваецца  любым тыпе выказвання: хата, будынак, пабудова, сонца, вецер, дождж, месяц, вуліца, адзенне, працаваць, пісаць, вучыцца і інш.
У навуковых тэкстах агульнажывальнае слова можа набываць пэную стылістычную афарбоку – функцыянальную: Хата, жылая пабу-дова, пераважна зробленая з дрэва. Як тып жылля гістарычна развівалася ад будана і зямлянкі да наземнай пабудовы (БелСЭ). Перад намі тыповае навуковае апісанне, у якім даецца паняцце пра тып пабудовы.
Агульналітаратурныя нейтральныя словы ключаюць у сябе не толь- кі самастойныя часціны мовы (назонікі, прыметнікі, лічэбнікі, займенні- кі, дзеясловы, прыслоі), але і службовыя (прыназонікі, злучнікі, часці- цы), якія выконваюць звычайныя для іх функцыі і маюць пэныя значэнні.
Пэную частку навуковай мовы складаюць словы агульнанавуковага выкарыстання, якія жываюцца  навуковых працах самых розных галін веда: гіпотэза, аналіз, дослед, сінтэз, пошук, мадэль, тэорыя, сістэма, эксперымент, узаемасувязь, даказаць, абгрунтаваць, абумовіць, вызна- чыць, прадугледзець, планаваць, пацвердзіць і інш.
Сярод сло гэтай групы шмат іншамоных (пераважна лацінскіх ці грэчаскіх): асіміляцыя (лац. assimilatio – прыпадабненне, супасталенне) – выкарыстоваецца  некалькіх навуках: у лінгвістыцы – прыпадабненне аднаго гука да другога; у біялогіі – утварэнне  арганізме складаных рэчыва з больш простых, у сацыялогіі – зліццё аднаго народа з другім шляхам засваення яго мовы, звычая і страты сваёй мовы, культуры; асацыяцыя (ад лац. associatio – аб’яднанне, злучэнне) – выкарыстоваецца  псіхалогіі – сувязь, якая знікае пры пэных умовах паміж двума і больш псіхічнымі тварэннямі (адчуваннямі, успрыманнямі, уяленнямі, ідэямі і да т.п.); у хіміі – аб’яднанне малекул рэчыва  падвоеныя, патроеныя і г.д.; у астраноміі – зоркавая асацыяцыя, ці вялікая калькасць зорак спектральных класа ці пераменных зорак, як сведчанне таго, што працягваецца зоркатварэнне; у батаніцы – сукупнасць аднародных раслінных згуртавання (фітацэноза) з аднолькавым саставам віда раслін і з блізкімі заемаадносінамі як між арганізмамі, так і між імі і асяроддзем і інш.
Досыць часта такога тыпу словы становяцца па-за навуковымі тэкстамі, дзе сё ж выяляецца іх спецыфіка жывання, агульнажывальнымі  кніжнай сферы. Так, напрыклад, агульнавядомае слова перыяд (ад лац. periodas – абход, кругазварот) ужываецца са значэннямі: 1) прамежак часу, на працягу якога адбываецца што-небудзь; 2) этап грамадскага развіцця, грамадскага руху. У многіх галінах навукі яно абазначае: лінгвістыцы – складаная сінтаксічная канструкцыя, якая пры чытанні распадаецца па інтанацыі на часткі; матэматыцы – адна лічба або група патаральных лічба у перыядычным дробе; геалогіі – час, на працягу якога тварыліся горныя пароды, якія складаюць геалагічную сістэму; фізіцы – перыяд вагання, прамежкі часу, праз якія сістэма, якая ажыццяляе ваганне, вяртаецца  зыходны стан; ці перыяд параспаду – час, за які распадаецца палова з наяных пачаткова атама радыёактынага рэчыва.
Аналагічна можна гаварыць і пра слова аргумент (ад лац. argumentum), агульнажывальнае значэнне якога – факт, які прыводзіцца для пацвярджэння, абгрунтавання; доказ, довад; у матэматычнай тэрміналогіі яно абазначае – незалежная пераменная велічыня, ад змянення якой залежыць змяненне другой велічыні, што называецца функцыяй.
Самую спецыфічную групу навуковай мовы складаюць тэрміны, якія аб’ядноваюцца  тэрмінасістэмы (напрыклад, лінгвістыкі, літаратуразна- ства, медыцыны, гісторыі, фізікі, эканомікі, машынабудавання, юрыдыч- ныя, сельскай гаспадаркі і інш.).
Кожная галіна навукі і тэхнікі валодае сваімі тэрмінамі, і толькі  сваёй тэрмінасістэме тэрмін атрымлівае адназначнасць.
Слова агульналітаратурнай мовы выяляе сваё значэнне  пэным кантэксце: дробны твар, дробная бульба, дробны почырк; свежы вецер, свежыя навіны, свежае сена, свежы хлеб, свежае паветра.
У навуковых тэкстах пашыраны рознага тыпу скарачэнні, абрэвіятуры, сімвалічныя і формульныя абазначэнні: КЗаП (Кодэкс закона аб працы) – справаводства; ВНП (валавы нацыянальны прадукт) – эканоміка; Па (паскаль) – фізіка; Н2О (вада) – хімія; [ ] – [ ] (бяззлучнікавы складаны сказ) – лінгвістыка.

3.3. Фразеалагічныя асаблівасці навуковых тэкста

Адметнасць навуковай мовы вызначаецца і праз набор і выкарыс- танне фразеалагізма. Фразеалагізмы валодаюць рознай мерай экспрэсіі. З пункту гледжання функцыянальна-стылявой афарбокі іх можна падзяліць на дзве групы: функцыянальна замацаваныя за пэнымі стылямі і функ- цыянальна не замацаваныя за асобным стылем. У першай групе выдзяля- юцца кніжныя, размоныя і прастамоныя фразеалагізмы. Толькі нямногія фразеалагізмы могуць быць стылістычна нейтральнымі і функцыянаваць ва сіх стылях: час ад часу, узвышаць голас, усё рона, перш-наперш, раз-пораз, у крайнім выпадку, мець рацыю, браць слова, адным словам, болей таго, між іншым, з аднаго боку.
Кніжныя фразеалагізмы выкарыстоваюцца  публіцыстычных, навуковых і мастацкіх тэкстах. Навуковыя тэксты вызначаюцца абмежава- най колькасцю фразеалагізма: альфа і амега, краевугольны камень, акту- альная тэма, уяляе навуковы інтарэс, чырвоная нітка, ланцуговая рэак- цыя, запас трываласці, нулявы цыкл. Да іх прымыкаюць калькі і пакалькі з іншых мо: аддаваць належнае, агнём і мячом, камень спатыкнення і інш.
У навуковых тэкстах функцыя фразеалагізма – намінатыная, а  мастацкіх і публіцыстычных тэкстах яны скарыстоваюцца, каб надаць мове вобразнасць. (Марфалагічныя і сінтаксічныя асаблівасці глядзі  папярэднім модулі).

4. МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ПРАКТЫЧНЫХ ЗАНЯТКАѕ
« НАВУКОВЫ СТЫЛЬ»

Пытанні для вуснага кантролю і падрыхтокі да заліку:

1. Якія групы сло складаюць лексіку навуковых тэкста?
2. Якія словы адносяцца да стылістычна нейтральнах, агульнажывальных?
3. Ці засёды агульнажывальныя словы стылістычна нейтральныя  навуковых тэкстах? Чаму?
4. Якая розніца ва жыванні агульналітаратурных сло у мастацкім і навуковым тэкстах?
5. Якія словы адносяцца да агульнанавуковых? Чаму?
6. Якая група лексікі вызначае адметнасць мовы навукі і тэхнікі? Чаму?
7. Чаму фразеалагізмы абмежавана выкарыстозваюцца  навуковых тэкстах?
8. Словы якой часціны мовы не жываюцца  навуковым маленні?
9. Якія асаблівасці жывання назоніка і прыметніка у
навуковых тэкстах?
10. Якія правілы маленчай этыкі вы сфармулюеце адносна жывання займенніка у навуковых тэкстах?
11. Якое месца займае дзеясло у навуковым маленні?
12.Што досыць часта аб’ядновае дзейнік і выказнік у навуковых тэкстах? А што раздзяляе  такіх выпадках?
13.Чым вы растлумачыце жыванне апавядальных двухсастаных развітых сказа у мове навукі?
14.Чаму  навуковым маленні з усіх тыпа складаных ска- за пераважае складаназалежны сказ?

Заданні для самакантролю і індывідуальнай працы пад кантролем выкладчыка

1. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую. Выдзеліце тэрміны, назавіце галіну навукі, якой належаць тэрміны, і іх тыпы паводле будовы.
Одна из важнейших задач астрономии ( определение характеристик звезд, в том числе экваториальных координат, собственных движений и лучевых скоростей, звездных величин, спекторных классов, температур, кривых измерения блеска (у переменных звезд) и др. Эти характеристики используются как в научных исследованиях (например, при изучении строения и развития звездных систем), так и при решении отдельных практических задач (например, в геодезии, навигации).
Результаты таких определений публикуются в виде упорядоченных списков, которые называются звездными каталогами. В зависимости от содержания каталога и принципа выбора включенных в него объектов различают астрометрические каталоги, общие каталоги, каталоги переменных звезд, ярких звезд и т.п. Звезды в звездных каталогах обычно располагают в порядке увеличения их прямых восхождений. Название каталога с указанием номера, под которым в каталоге записана та или иная звезда, используется в качестве обозначений (имен) звезд.
Особое значение имеют звездные каталоги положений, содержащие точные экваториальные координаты звезд в некоторый момент времени (эпоха каталога). Все положения звезд в каталоге относятся к одной системе небесных координат, и, таким образом, каталог сам как бы определяет эту координатную систему. Составлением таких каталогов занимаются многие обсерватории мира. В частности, большое значение в этой области астрономии имеют работы Пулковской обсерватории (Энциклопедический словарь юного астронома).
2. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую. Выдзеліце тэрміны і паранайце іх з адпаведнымі  рускай. Вашы вывады і назі- ранні над вымаленнем і правапісам.
Слово «перспектива» происходит от латинского глагола perspicio ( «ясно вижу». В изобразительном искусстве перспектива – способ изобра- жения пространственных фигур на плоскости такими, какими они видны из одной неподвижной точки. Из опыта мы знаем, что при удалении предмета его видимые размеры уменьшаются, уходящие в даль параллель- ные прямые (например, два рельса железнодорожного пути) представ- ляются нам сходящимися в одной точке на горизонте, а круглое озеро вы- глядит с берега как вытянутый овал.
Точные законы перспективы разрабатывали архитекторы, художники и ученые эпохи Возрождения начиная с XV в., среди них ( Ф.Брунеллес- ки, П. Учелло, Пьеро делла Франческа, Леонардо да Винчи, А. Дюрер и другие.
На одной из гравюр А. Дюрера изображено, как художник рисует лютню. Перед ним стоит прибор, который состоит из рамки с натянутой на нее квадратной сеткой и прикрепленным перед ней глазком; глядя в этот глазок на лютню, художник переносит ее изображение на лежащий перед ним лист бумаги, на котором нанесена такая же, как на рамке, квадратная сетка. Это практическая школа перспективы (Энциклопедический словарь юного математика).
3. Прачытайце тэкст. Да якога стылю належыць? Якой часціны мовы  парананні з папярэднім тэкстам у ім няма?
Фінансавы план распрацоваецца на год з разбікай па кварталах. У першым раздзеле адлюстроваецца прыбытак ад усіх віда дзейнасці, паявыя зносы і клады члена працонага калектыву. Важнае месца  даходнай частцы фінансавага плана займаюць амартызацыйныя адлічэнні і стойлівыя пасівы. У акцыянерных таварыствах істотнае месца  паступ- леннях займаюць паступленні ад выпуску і распасюджвання акцый і даходы па аперацыях з імі. У другім раздзеле фінансавага плана адлюст- роваюцца выдаткі на расшырэнне і тэхнічнае перазбраенне прадпрыем- ства, сацыяльныя патрэбы члена калектыву, пагашэнне банкаскіх крэды- та. Акцыянерныя таварыствы плануюць у гэтым раздзеле выдачу дыві- дэнда. У трэцім раздзеле паказваюцца такія плацяжы  бюджэт, як падат- кі на прыбытак, даходы, нерухомасць і г.д. Да фінансавага плана дадаюць разлікі выручкі ад рэалізацыі прадукцыі, планы прыбытку і яго размерка- ванне, разлікі па сіх відах падатка і абавязковых адлічэння у пазабюд- жэтныя фонды, планы фінансавання капітальных укладання і рамонту і іншыя планаваныя разлікі выдатка і паступлення (А. Шалюко).
4. Прачытайце тэкст з папярэдняга задання і падкрэсліце дзеяс- ловы  ім. Якая колькасць дзеяслова у парананні з назонікамі, прыметнікамі  тэксце? Вызначце формы дзеяслова і іх ролю.
5. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую. Выдзеліце тэрміны, раздзялішы іх на дзве групы:
1) словы, 2) словазлучэнні.
Эоловые формы рельефа возникают под действием ветра, преиму- щественно в районах с аридным климатом, а также по берегам морей, озер и рек. Наиболее распространены аккумулятивные и аккумулятивно-дефля- ционные формы рельефа, среди которых типичны песчаные гряды, буг- ристые пески, ячеистые пески, барханы, дюны и т.п. Морфология и вели- чи на образований зависит в основном от режима господствующих ветров. Согласно классификации сов. ученого Б.А. Федоровича (1964), различают: оголенные легкоподвижные песчаные формы, характерные для тропич. аридных пустынь (Сахара, Такла-Макан); полузаросшие слабоподвижные ( для внетропич. пустынь (Ср. Азия, Австралия); зарос- шие неподвижные ( для внепустынных районов (Зап. Сибирь, Северная Америка). К вырабо- танным (дефляционным) формам относятся котлы, ниши, ложбины котловины, ярданги, решетчатые скаты, а также различные останцы выду- вания и т.п. (Географический экциклопедический словарь).
6. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Вызначце адметнасці нормы беларускай мовы і іх тыпы  парананні з рускай.
Процентом называется сотая доля числа. Для чего нужны проценты и почему для этого ввели специальный термин? Прежде чем ответить на эти вопросы, попробуем ответить на другой: много ли соли в морской воде? Конечно, можно налить в ведро морскую воду, поставить его на огонь и подождать, пока вся вода испарится, собрать и взвесить оставшуюся соль. Можно ли утверждать, что у другого человека получится столько же? Видимо, нет. Его ведро может оказаться больше или меньше, оно может быть налито более или менее полно; в результате получится другое количество соли Проценты были известны индийцам еще в V в. Это закономерно, так как в Индии с давних пор счет велся в десятичной системе счисления. В Европе десятичные дроби появились на тысячу лет позже, их ввёл бельгийский учёный С. Стевин. В 1584 г. он впервые опубликовал таблицу процентов. Введение процентов оказалось удобным не только для оценки содержания одного вещества в другом. В процентах стали измерять изменение производства товара, рост денежного дохода и т.д. Со временем люди научились извлекать из вещества его компоненты, составляющие тысячные доли от массы самого вещества. Тогда, чтобы не вводить нуль и запятую, ввели новую величину – промилле – тысячную долю, которую обозначили знаком % и вместо 0,6% стали писать 6%. Однако эту величину постоянно применяют лишь в некоторых областях техники, а в большинстве случаев используют десятые и сотые доли процента. Так, содержание соли в морской воде составляет 0,25% или 2,5% (Энциклопедический словарь юного математика).
7. Перакладзіце тэкст на беларускую мову, выпішыце тэрміны, вызначце спосаб іх утварэння і паранайце з утварэннем адпаведных тэрміна у рускай мове.
Устойчивость сортов льна-долгунца к болезням ( необходимое усло- вие для полного проявления их биологических возможностей, реализации хозяйственно ценных признаков и получения высокого стабильного уро- жая. В результате многолетней селекционной работы достигнуты опреде- ленные успехи в выведении сортов льна-долгунца с групповой устойчи- востью к ржавчине и фузариозному увяданию, внедрение которых в произ- водстве в последние годы исключило эпифитотии данных заболеваний и практически решило проблему борьбы со ржавчиной. Вместе с тем все современные сорта льна-долгунца, устойчивые к ржавчине и фузариоз- ному увяданию, поражаются другими болезнями, в том числе пасмо, кото- рое в отдельные годы вызывает значительные потери урожая семян и волокна, снижают его качество.
В настоящее время селекционерами Всероссийского научно-иссле- довательского института льна проводится селекционная работа на устой- чивость льна-долгунца к ржавчине, фузариозу и пасмо. Основными мето- дами выведения устойчивых к болезням сортов льна-долгунца являются гибридизация и отбор. Многолетняя селекционная работа на устойчивость льна к ржавчине с использованием сильного инфляционного фонда показа- ла высокую эффективность данного метода и позволила создать высоко ус- тойчивые к этому заболеванию сорта льна-долгунца: Торжокский, Ново- торжокский, Алексий, А-29, Ленок, А-93, А-49 (Т.Крылова, Т. Алексан- дрова).

8. Прачытайце тэксты, выдзеліце прыметнікі, паранайце іх ужыванне, ролю  кожным.
Лес зачаровае  любую пару года. Зімой ( ён манументальна строгі і адначасова нейкі празрысты – светлы, як усё жывое; вясной – не проста абужданы, а па-маладзецку зрушаны і гарэзлівы, гатовы напрапалую кідацца насустрач і вятрам-сухавеям, і дажджам-драбнасеям, і ліням, што шастаюць, як з вядра; улетку ( ён увогуле надзвычай абаяльны, здольны і расчуліць да слёз і падараваць нават знямогламу сэрцу жаданую бадзёрасць такой крынічнай чысціні і свежасці ( ахнеш ад задавальнення; увосень ( ён невыказна багаты, бы той баярын, што дзень пры дні мяняе сваё парчовае бранне (В. Праскура).
...На тэрыторыі Беларусі выдзелены два антрапалагічныя тыпы. Беларусы паночна-заходніх, паночных і паночна-сходніх раёна рэспублікі маюць сярэдні рост, светлы колер скуры, вачэй, валасо, сярэдне-шырокі твар з прамой або вагнутай спінкай носа і сярэднегустой барадой і належаць да беламорска-балтыйскай расы другога парадку ерапеоіднай вялікай расы. Беларусы Палесся маюць больш цёмны колер вачэй і валасо, больш прамую спінку носа і належаць да сярэднеерапейскай расы другога парадку ерапеоіднай расы (БелСЭ).
9. Прачытайце прыклады пабочных сло і выраза і станавіце іх значэнне: 1) ацэнка (выражэнне пэненасці, няпэненасці, сумнен- ня, верагоднасці); 2) эмацыянальная ацэнка (задавальненне, незада- вальненне, здзіленне); 3) крыніца паведамлення; 4) сувязь і парадак думак ці спосаб афармлення думак; 5) выражэнне ветлівасці, прыцяг- ванне вагі субяседніка да паведамлення.
Калі ласка, нарэшце, на жаль, відаць, па-першае, такім чынам, згадзі- цеся, аднак, несумненна, верагодна, на шчасце, як паведамлялі, паслухай- це, як відаць, па-другое, здаецца, прада, адным словам, мусіць, кажуць, вядома, зразумела, спадзяюся, бывала, натуральна, па-мойму, бясспрэчна, наадварот, на маю думку, з аднаго боку, з другога боку, помніцца.
10. Прачытайце тэксты. Выдзеліце  іх пабочныя словы. Якое значэнне яны маюць? Якая іх роля?
Многа напісана пра вочы, што яны ( люстра душы, псіхічнай арганізацыі чалавека. Але, можа, нішто не выяляе чалавека так, як яго хада.
Вось прайшо нехта, і табе робіцца нядобра ад нейкага адчування, што гэта рушыць цяжкая, упартая, сляпая сіла, якая не знаецца з такімі тонкімі нюансамі душы, як ласка, пяшчота, дабрата, каханне, чуласць, спагада. I ся гэта трывога толькі ад таго, што прайшо непрыгожа, няклюдна, як кажуць, па-мядзведжы ( наскамі сярэдзіну.
На жаль бывае, гэтак ходзяць і жанкі, і нават маладыя дзячаты. Дзе жо там думаць пра нейкую жаноцкасць.
Хаду таксама трэба выховаць. Як інтэлект. А яны звязаны паміж сабою, я  гэта веру. Чалавек не мае права быць непрыгожым. I нядобрым (паводле Я. Скрыгана).
11. Прачытайце тэксты. Звярніце вагу на тыпы сказа у іх паводле будовы  залежнасці ад стылю тэкста. Якія тыпы простых і складаных сказа пераважаюць у навуковым стылі?
I. Для кантролю адноснай вільготнасці паветра прымяняюцца псіхрометры Агуста і Асмана. Яны складаюцца з двух звычайных тэрмометра, толькі  адным з іх шарык абгорнуты марляй ці батыстам, канец якіх апушчаны  ёмістасць з вадой. Паказанні змочанага тэрмометра будуць ніжэйшыя, бо частка цяпла ідзе на выпарэнне вады. Па розніцы тэмператур сухога і змочанага тэрмометра, выкарыстоваючы спецыяльную табліцу, вызначаюць вільнотнасць паветра.Асаблівасцю аспірацыйнага псіхрометра Асмана з’яляецца тое, што ён забяспечаны спружынным вентылятарам. Выпарэнне вады  ім больш пастаяннае і паказанні будуць больш дакладнымі.
Адносную вільготнасць зручна вымяраць валасяным гігрометрам, які адразу дае вынік у працэнтах. Для запісу паказання псіхрометра выкарыстоваюцца гігрографы розных марак (Г Круглякова).
II. Кветкі засёды былі цудоным падарункам. Нішто так хораша не выяляе дружбу і добрыя пачуцці, як яны. Але патрэбна мець дарыць кветкі. Існуюць правілы, якіх, па магчымасці, патрэбна прытрымлівацца.
Палявыя, лясныя, лугавыя кветкі недарэчна выглядаюць на святоч- ным ці рачыстым прыёме, тут патрэбны гваздзікі, ружы, архідэі, гладыё- лусы.
Букет не павінен быць бедным, ды і не надта вялікім, але абавязкова з няцотнай колькасцю кветак ( 3, 5, 7 і г.д.
Перш чым уручыць кветкі, іх патрэбна вызваліць ад паперы. Але насіць кветкі засёды апушчанымі ніз, закручанымі  паперу, каб закрыць іх ад пылу, сонца, марозу, цяпла рук. Раскруціць кветкі патрэбна  вестыбюлі, у пярэдняй ці перад дзвярыма кватэры. Паперу, у якую бы закручаны букет, палажыце на стол у пярэдняй ці, у крайнім выпадку, у сваю кішэню. Цэлафан не здымаюць.
Уручаючы кветкі, трымайце іх у левай руцэ, каб правая была вольная для прывітання. Перадача букета суправаджаецца некалькімі цёплымі словамі і лёгкім паклонам.
Калі кветкі прыносіць запрошаная пара, то мужчына ручае іх гаспадыні дома. Гэта рабіцца нават і  тым выпадку, калі пара запрошана на дзень нараджэння гаспадара дома. Апошняму падносяць толькі падарунак.
Малады чалавек пры наведванні дома бацько нявесты ці дзячыны, да якой заляцаецца, прыносіць два букеты: спачатку ручае кветкі маці, затым – дачцэ. Букеты павінны быць рознымі (паводле Рэйгарда Хена).
III. Тэарэтычная геаграфія, навуковы напрамак у геаграфіі, які вывучае  абагуленым, галоным чынам абстрактным, фармалізаваным аспекце геасістэмы (і іх структуры), геаграфічную прастору, геаграфічнае поле любых геаграфічных аб'екта (прыродных, грамадскіх, прыродна-грамадскіх) рознага іерархічнага зроню  іх дынаміцы і непарынай сувязі, а таксама шляхі мадэлявання геасістэм, асноныя віды мадэля і іх характарыстыкі. Тэарэтычная геаграфія даследуе паняційна-тэрміна- лагічны апарат геаграфіі і лагічныя асновы прымянення агульнанавуковай метадалогіі (сістэмнага падыходу, матэматычных метада, тэорыі інфар- мацыі і іншыя) у геаграфічных навуках. Па зместу тэарэтычная геаграфія значна вузейшая за тэорыю геаграфіі, якая, па сутнасці, не што іншае, як сукупнасць тэорый усіх прыватных навуковых дысцыплін, што твараюць сістэму геаграфічных навук. Утвораная  2-й палове XX ст. як навуковы напрамак тэарэтычная геаграфія знаходзіцца  стадыі станалення (Геаграфічны энцыклапедычны слонік).
12. Вызначце  тэкстах розных стыля аднародныя члены сказа і паранайце спосаб іх падачы. Якая асаблівасць ужывання і афармлен- ня аднародных члена сказа  навуковых тэкстах?
I. Птушкі ( самы шматлікі клас наземных пазваночных (каля 8600 сучасных віда). Асноныя рысы знешняй і нутранай будовы птушак сведчаць пра іх выдатную прыстасаванасць да палёту. Абцякальная форма цела, пёравае покрыва, ператварэнне пярэдніх канечнасцей у крылы, вялікія моцныя грудныя мышцы, трывалыя і лёгкія косці, своеасаблівы механізм дыхання, паветраныя мяшкі і многія іншыя асаблівасці не толькі абумоліваюць магчымасць палёту, але і самі з’яляюцца вынікам ад-варотнага здзеяння паветранага асяроддзя на арганізм птушкі.
Птушкі як прагрэсіная галіна рэптылій, у адрозненне ад апошніх, маюць значна больш высокі зровень развіцця нервовай сістэмы і органа пачуцця, а значыць, і больш разнастайныя і складаныя прыстасавальныя паводзіны. Тэмпература цела высокая (да 42 і нават 45°С) і пастаянная, што звязана з інтэнсіным абменам рэчыва і больш дасканалай тэрмарэгуляцыяй.
Пер’е птушкі дыферэнцыравана  залежнасці ад прызначэння (покрынае, махавое, рулявое і г.д.). Разнастайнасць яго афарбокі дасягаецца спалучэннем пігмента – ліпахрома (чырвоны, жоты, зялёны) і меланіна (чорны, буры, шэры) і асаблівай мікраскапічнай будовы тканак пяра – іх аптычнай актынасцю.
Птушкі бяруць здабычу дзюбай, будова якой залежыць ад спосабу кармлення. Будова ног у многіх вызначаецца спосабам жыцця (А.Дарафее).

5. ТЭАРЭТЫЧНЫ МАТЭРЫЯЛ ДА ТЭМЫ «СІСТЭМА ЖАНРАѕ НАВУКОВАЙ ЛІТАРАТУРЫ»

Сістэма жанра навуковага стылю і агульныя патрабаванні да іх.

У сістэме вышэйшай адукацыі значнае месца адводзіцца самастойнай працы студэнта. Гэта падрыхтока рэферата, даклада, паведамлення, артыкула, міні-выказваня, эсэ, рэзюмэ, анатацый і інш.
І таму цалкам апрадана і заканамерна, што студэнты атрымліваюць заданні творчага і навукова-даследчага характару. Актывізацыя гэтага кірунку працы садзейнічае правядзенню студэнцкіх навуковых практыч- ных семінара і канферэнцый, дзейнасці факультатыва.
Адрозніваюць наступныя жанры навукі: тэзісы, паведамленні, аната- цыі, слонікі, даведнікі, артыкулы, рэфераты, эсэ, даклады, рэзю- мэ,вучэбныя дапаможнікі і інш.
Навуковыя тэксты будуюцца  адпаведнасці з законамі жанру.
Артыкул, напрыклад, пачынаецца з выкладу гісторыі пытання, абгрунтавання актуальнасці тэмы, аб’екта даследавання, вызначэння мэт і задач. У галонай частцы выкладаюцца: факты, назіранні і іх аналіз. Заключная частка артыкула – вывады, што выцякаюць, з’яляюцца вынікам таго, аб чым было заялена  аснонай частцы.
Напрыканцы артыкула – спіс літаратуры, у асобных выпадках ілюстрацыі, слонікі, схемы, табліцы ці іншыя дадаткі.
Навуковы стыль прадсталены трыма тыпамі малення: апавядан- не, апісанне, разважанне, радзей крытыка-палемічным, які характыры- зуецца ацэнкай розных погляда і адстойваннем свайго. Маналог – асно- ная форма навуковага стылю.
Рэферат – кароткі выклад асноных думак і меркавання, які засна- ваны на крытычным аглядзе літаратуры, ці паведамленне навукова-папулярнага зместу.
Інфармацыйны рэферат прадугледжвае працу з навуковымі крыніца- мі: энцыклапедыямі і даведнікамі, падручнікамі і дапаможнікамі, манагра- фіямі і артыкуламі, рэцэнзіямі і інш. Падрыхтока рэферата патрабуе сціслага канспектавання думак, ідэй, разважання атара кнігі. Гэта праца патрабуе пэных умення і навыка. Студэнт павінен выразна свядоміць сутнасць тэмы, мэты і задачы, якія трэба вырашыць у працэсе канспекта- вання навуковага тэксту. З прапанаванага спісу літаратуры неабходна вы- лучыць найбольш важную ці асноныя крыніцы да рэферыравання (улі- чыць парады кіраніка).
1 этап. Азнаямленне з тэкстам матэрыялу, у ходзе якога вылучаецца найбольш важнае, істотнае, сутнаснае з прачытанага.
2 этап. Падабраны матэрыял неабходна запісаць у лагічнай паслядонасці  адпаведнасці з выражанай кампазіцыяй: уводзіны, галоная частка, заключэнне. Пры кампаноцы тэксту трэба заховаць суадносіны паміж структурнымі часткамі.
3 этап. Разгорнутыя і цяжкія для спрымання выказванні перадаюцца  даступным выглядзе з захаваннем сэнсу атарскай думкі.
Напісанне навуковага рэферата і даклада мае на мэце развіць навыкі даследчыцкай працы  студэнта. Выявіць інтэлектуальныя і камунікаты- ныя здольнасці. Гэта праца робіць навучанне асобасна-арыентаваным і дапамагае студэнтам развіць і рэалізаваць свой творчы патэнцыял, арыен- туе іх на свядомлены выбар прафесіі.
Навукова-папулярны рэферат ці даклад мае творчы хіл, паколькі пры асвятленні тэмы студэнт павінен самастойна выкласці разважанне, свой погляд і пазіцыю. Добра, калі  даследаванні зроблена супасталенне і парананне погляда. Выказваюцца крытычныя меркаванні, прысутнічае абгрунтаваная палеміка.
Даклад – публіцыстычнае меркаванне ці выступленне на пэную тэму. Паспяховая падрыхтока навуковага ці навукова-папулярнага даклада (артыкула, эсэ, рэферата, рэцэнзіі і інш.) залежыць ад ступені авалодвання тэхналогіяй даследавання, творчага падыходу, умення аналізу першакрыніц. Важна, каб тэма рэферата ці даклада адпавядала ласным схільнасцям. Важна засвоіць методыку працы з навуковымі крыніцамі. Не трэба канспектаваць кнігу ці артыкул цалкам, варта імкнуцца выдзеліць самае галонае, найбольш істотнае, характэрнае і запісаць. Пасля адбору матэрыялу пачынаецца падрыхтока чарнавога варыянта працы. Цытаты, схемы, табліцы, слонікі ці ілюстрацыі думкі ключаюцца  тэкст рэферата, даклада арганічна, дарэчна з захаваннем правіла афармлення, спасылак. Атарытэтныя думкі і меркаванні могуць служыць зыходным пунктам пры фармуліроцы ласнай думкі ці перакідным мастком ад адной думкі да другой. У заключэнні выкладаюцца галоныя высновы  даследаванні тэмы.
Напрыканцы рэферата (даклада) абавязкова падаецца спіс выкарас- танай літаратуры. Прыкладны аб’ем навукова-папулярнага рэферата 10-15 стандартных лісто.
Тэзіс. Палажэнне, што коратка фармулюе якую-небудзь ідэю, а таксама адну з асноных думак сачынення, даклада: Тэзісы даклада.
Анатацыя. Кароткі выклад зместу кнігі, артыкула і пад..
Рэцэнзія. Крытычны водзы на што-небудзь напісанае, створанае, пра спектакль, фільм і пад. Рэцэнзія на паэтычны зборнік. Аддаць манагра- фію на рэцэнзію. Станочая рэцэнзія.
Манаграфія. Навуковы твор, што даследуе адно якое-небудзь пы- танне, асвятляе адну тэму.
Эсэ. Празаічны нарыс невялікага аб’ёму і вольнай кампазіцыі на прыватную тэму, якая трактуецца суб’ектына і няпона. Філасофскае эсэ.
Рэзюмэ. Кароткі вывад са сказанага, напісанага. Рэзюмэ артыкула.

Матэрыялы для стылістычнага практыкума «Сістэма жанра навуковай літаратуры»

Пытанні для самакантролю і падрыхтокі да заліку:

Ваша меркаванне пра жанравую разнастайнасць навуковага сты- лю? Сфармулюйце агульныя патрабаванні для іх напісання і афармлення.
У чым падабенства і адрозненне даклада і рэферата?
Вызначце паняцці, абазначаныя тэрмінамі «рэцэнзія», «эсэ», «анатацыя»?
З якімі манаграфіямі вы знаёміліся  працэсе навучання  школе? ва ніверсітэце? Назавіце іх.
Якія групы сло складаюць лексіку навуковых тэкста?
Якая розніца ва жыванні агульналітаратурных сло у мастацкім і навуковым тэкстах?
Якая група лексікі вызначае адметнасць мовы навукі і тэхнікі?
Чаму фразеалагізмы абмежавана выкарыстоваюцц  навуковых тэкстах?
Словы якой часціны мовы не жываюцца у навуковым маленні?
Чаму  навуковым маленні з усіх тыпа складаных сказа пера- важае складаназалежны сказ?

Тэсты: Заданні для самакантролю і індывідуальнай працы пад кантролем выкладчыка

Дайце азначэнне. Навуковая мова яляе сабой
Артыкул– гэта
Перакладзіце на беларускую мову. Падкрэсліце тэрміны. Вызначце, у якой прафесіянальнай сферы яны выкарыстоваюцца, і растлумачце значэнне. (№ 1, с.211, ВМК).
Перакладзіце на беларускую мову. Назавіце моныя асаблівасці тэксту (№ 2, с.212, ВМК).
Перакладзіце на беларускую мову. Вызначце, да якога стылю адносіцца тэкст; адказ аргументуйце. (№ 3, с.212-213, ВМК).
Запішыце тэкст па беларуску. Ваша меркаванне? (№ 4, с. 213-214, ВМК).
Напішыце даклады (рэфераты) на тэмы:
Кастусь Астрожскі – славуты гетман Вялікага Княства Літо- скага;
Давыд Гарадзенскі – сланы абаронца Айчыны ад крыжако-заваёніка;
Вацла Ластоскі – выдатны палітычны і культурны дзеяч;
Лёс і трагедыя: Усевалад Ігнатоскі;
Кветкі – жывыя барометры;
Грыбы Беларусі (іх назвы  беларускай і рускай мовах) і інш.
(Гл.: Прыкладныя тэмы вусных паведамлення і рэферата – с.242.);
Напішыце рэцэнзію: а) на ВМК па аснонай спецыяльнасці; б) на кнігу атара-земляка.
Прачытайце эсэ У.Караткевіча (Збор твора у васьмі тамах, Т.8, кн.2, сс.129-252). Напішыце рэзюмэ на які-небудзь празаічны нарыс (эсэ) пісьменніка.

1. Перакладзіце на беларускую мову.
Энергосберегающая технология
возведения железобетонных конструкций в зимних условиях
Объектом исследования является бетон, модифицированный добавками СПС и ПВК белорусских предприятий, при режимах выдерживания соответствующих производству работ в зимнее время. Используемые методы испытаний регламентированы действующими стандартами и инструкциями. Для проведения исследований использован метод математического планирования эксперимента.
Разработана энергосберегающая технология возведения монолитных железобетонных конструкций в зимних условиях, заключающаяся в организации производства бетонных работ с применением беспрогревных и малоэнергоемких режимов, и отличающаяся тем, что с целью экономии энергоресурсов и интенсификации процессов возведения железобетонных конструкций предложено модифицировать бетоны химическими добавками белорусских предприятий с разработкой методики определения рациональных составов бетона и энергосберегающих режимов возведения железобетонных конструкций, что позволит в 1,8–2,0 раза сэкономить тепловую энергию и ускорить на 50–70% сроки возведения монолитных конструкций, которые в совокупности обеспечивают значительный экономический эффект.
2. Перакладзіце на беларускую мову.
Буроинъекционное упрочнение
оснований зданий и сооружений при реконструкциях
Выполнены исследования с целью выявления эффективных конструктивных и технологических схем инъекционного упрочнения грунтов в основаниях реконструируемых зданий и сооружений и осуществления прогноза изменения их несущей способности.
Исследованы впервые на физических моделях зоны уплотнения и разуплотнения песчаных и глинистых грунтов вокруг скважин за счет пневматической и инъекционной опрессовки: выявлены особенности изменения прочностных и деформационных характеристик глинистых грунтов при различных их состояниях по плотности и влажности в соответствующих зонах опрессовки вокруг расширяющихся скважин: на базе опытных данных предложены рекомендации по совершенствованию технологических приемов инъекций при усилении фундаментов и упрочнении их оснований с учетом дренирующих свойств грунтов и повышенного водоцементного отношения закачиваемых растворов: исходя из результатов экспериментальных исследований уточнены расчетные схемы и предложены способы расчета несущей способности упрочненных инъекций оснований.
Результаты исследований внедрены при геотехнических реконструкциях четырех объектов в городах Минске, Несвиже, Копыле и Гродно.
3. Перакладзіце на беларускую мову.
Экономика
За последние десять лет объем бытовых услуг, оказываемых населению Беларуси, сократился на семьдесят процентов. При этом девяносто процентов оказываемых сегодня услуг являются убыточными.
Отрасль бытовых услуг находится в глубоком кризисе. Как сообщил генеральный директор Белорусского государственного объединения организаций бытового обслуживания населения («Белбыт») Владимир Тележников, количество занятых в этой сфере снизилось со 105–110 тыс. в 1990 году до 35–37 тыс. в 2000 году. Половина предприятий убыточная. Из многих видов бытовых услуг прибыльные только прокат, пошив и ремонт трикотажных изделий, изготовление и ремонт мебели, ремонт обуви и услуги прачечных.
Среди планируемых путей выхода из кризиса: снижение убыточности бытовых услуг путем минимизации количества социально значимых услуг и снятие ряда ценовых ограничений; контроль за соответствием цен качеству услуг; содействие развитию негосударственного сектора (его доля в общем объеме оказываемых услуг занимает сейчас 35–40%) (Д.Власов, БелоПАН).
4. Перакладзіце на беларускую мову.
Комментарий
к указу президента республики Беларусь № 479 от 31 августа 2000 года
«О государственном стимулировании использования
объектов интеллектуальной собственности»
Указ предусматривает освобождение субъектов хозяйствования от уплаты налога на прибыль при постановке объектов интеллектуальной собственности, которые прошли в установленном порядке экспертизу точности оценки их собственности, на бухгалтерский учет в виде нематериальных активов, а также от уплаты налога на добавленную стоимость и прибыль от оборотов по предоставлению прав на использование объектов интеллектуальной собственности на территории Республики Беларусь. Советом Министров Республики Беларусь будет разработан порядок направления льготируемых средств на финанси- рование научно-исследовательских, исследовательско-конструкторских и исследовательско-технологических работ, а также на развитие и укрепле- ние материально-технической базы.
Исключение из налогооблагаемой базы субъектов хозяйствования налога на прибыль и налога на добавленную стоимость в гражданский оборот даст возможность образовать на предприятиях страны и реально осуществлять постепенное накопление средств для переоснащения произ- водства и выпуска конкурентноспособной продукции без привлечения дополнительных средств (Газета «Звязда»).

6. АФІЦЫЙНА-СПРАВАВЫЯ ДАКУМЕНТЫ
(Тэарэтычныя звесткі)

Віды афіцыйных папер і агульныя патрабаванні да іх
Кожнаму чалавеку трэба мець афармляць дакументы, з якімі даводзіцца сутыкацца  штодзённым жыцці.
Службовая карэспандэнцыя ( адна з форм пісьмовых зносін паміж асобамі, установамі, дзяржавамі. Гэта заявы і атабіяграфіі, распіскі і акты, афіцыйныя лісты і паведамленні, пратаколы і справаздачы, загады, дэкрэты, ноты, пагадненні і інш.
Мэта большасці афіцыйных папер ( нешта паведаміць. Так, напрыклад, з аб'я даведваемся, дзе і калі адбудзецца сход, заняткі гуртка, дыспут, канферэнцыя, з пратакола бачым, як ішло абмеркаванне пэнага пытання. У атабіяграфіях пішуць пра свой жыццёвы шлях. У дагаворах афіцыйна сцвярджаецца пагадненне паміж асобамі, установамі, дзяржавамі, групамі дзяржа.
Дакументы трэба афармляць вельмі дакладна, каб адразу можна было зразумець іх асноную думку. Таму неабходна пісаць сцісла, проста і акуратна. Каб не было двухсэнсавых і невыразных выказвання, у тэксце звычайна жываюць словы з прамым значэннем. Мове службовых даку- мента і афіцыйнай перапіскі не ласціва эмацыяльна афарбаваная лексіка, размоная і знёслая фразеалогія. У заяве, напрыклад, ніхто не піша: Пра- шу прыняць мяне на працу  школу, бо я хачу быць сейбітам разумнага, добрага, вечнага. Затое  службовых паперах звычайна жываюць выразы, якімі часта карыстаюцца  справаводстве, напрыклад: аказаць дапамогу, тарыфная стака, грашовае знагароджанне, давесці да ведама, уступіць у дзеянне, давяраю атрымаць, подпіс сведчу, прашу дазволіць. Стандарт- насць і дакладнасць зместу афіцыйных папер дасягаецца таксама жываннем спецыяльных тэрміна (дэкрэт, указ, пастанова, нарматы, хадайнічаць, сведчыць, наймальнік, вышэйадзначаны), патарэннем ад- нолькавых сло і жываннем зваротных дзеяслова: На работах са шкод- нымі мовамі працы прадасталяецца бясплатнае па станоленых нор- мах лячэбна-прафілактычнае харчаванне.
У афіцыйных зносінах выпрацаваліся формы многіх дакумента, адны з іх строга заховаюцца (заява, даверанасць, пратакол), другія слу- жаць узорам, якога можна прытрымлівацца толькі збольшага (аб’ява, спра- ваздача, афіцыйны ліст).

6.1. МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ САМАКАНТРОЛЮ І ПАДРЫХТОѕКІ ДА ЗАЛІКУ ПА ТЭМЕ « АФІЦЫЙНА-СПРАВАВЫЯ ДАКУМЕНТЫ»

1. Прачытаць наступныя дакументы і вызначыць асноныя асаблівасці іх афармлення.
I. Аб адзіным моным і арфаграфічным рэжыме школы
7 снежня 1995 г., № 452
3 мэтай ажыццялення адзіных патрабавання да вуснай і пісьмовай мовы вучня, удасканалення праверкі і ацэнкі іх веда, умення і навыка загадваю:
Зацвердзіць Адзіны моны і арфаграфічны рэжым школы.
Увесці  дзеянне Адзіны моны і арфаграфічны рэжым школы з 1 студзеня 1996 года.
Галонаму праленню агульнай сярэдняй адукацыі (Фясько М.С.) своечасова давесці Адзіны моны і арфаграфічны рэжым школы да сіх агульнаадукацыйных навучальных устано і органа адукацыі.
Міністр В. I. СТРАЖАѕ
II. Вытрымкі з правіла бібліятэкі
1.Білет абавязкова паказваць кожны раз пры ва- ходзе  бібліятэку і чытальную залу.
Перадача білета другім асобам забараняецца.
Выносіць кнігі з чытальні  другія пакоі забараняецца.
Чытачы бібліятэкі нясуць матэрыяльную адказнасць за атрыманыя кніжкі.
Уваход у чытальныя залы з друкаванымі выданнямі, якія не належаць бібліятэцы, з папкамі, партфелямі і сумкамі забараняецца.
III. Ліст Івана Мележа славацкаму прафесару Вацлаву Жыдліц- каму
24 лістапада 1974 г., Мінск
Паважаны Вацла Жыдліцкі, я догі час не бы у Мінску, вярнуся толькі некалькі дзён назад, таму адказваю з такім спазненнем.
Разам з тваім пісьмом прыйшло да мяне пісьмо ад д-ра Міраслава Драпала з выд-ва «Працэ», у гэтым пісьме ён паведамляе, што выдавецтва мае намер выдаць мой раман («Людзі на балоце») у 1976 годзе, у адной з серый. Відаць, таму, што названы і год і серыя, на гэты раз выдавецтва вядзе размову, да якой трэба паставіцца мне з сур’ёзнасцю і давер’ем.
Я толькі што напіса адказ д-ру Драпалу. У гэтым пісьме я напіса, што спадзяюся, што пераклад рамана будзе зроблены з арыгінала.
Наогул павінен сказаць, што гэта догая гісторыя з выданнем рамана мне даволі-такі надакучыла. I непрыемная яна мне, і незразумелая.
Але ( аб справе. Я, вядома, згодны, каб за перакдад рамана зяся Вацла Жыдліцкі. Так што гэты ліст няхай будзе патрэбнай згодай.
Што да самога выдання, то няхай будзе, як піша М. Драпал, ( спачатку «Людзі на балоце». Не абавязкова разам. Перакладзіце «Людзей» і выдайце, тады можна зяцца за «Подых». Так вырашыцца пытанне з аб’ёмамі  выдавецкім плане. У «Подыху» можна будзе зрабіць некаторыя скарачэнні (асабліва  раздзеле да Сесіі ЦВК).
Я наогул думаю, што «Подых», можа быць, варта раздзяліць на дзве кнігі, ( выдзеліць у асобную кнігу се раздзелы пра Апейку. Зрабіць з аднаго вялікага рамана два меншыя.
Што да трэцяга рамана, то гаварыць пакуль рана. Але я патроху працую, і ён патроху ідзе перад. Сур’ёзная кніга, відаць, павінна выйсці.
Аб Караткевічу, яго рамане, трэба рабіць запытанне нашаму ВААПУ. Праз іх дабівацца згоды. Прыватныя думкі, у тым ліку мае, тут пад увагу не прымаюцца. Я  свой час гавары ужо, што раман, пры пэнай рэдактуры, можна друкаваць. Але гэтага аказалася мала. Усяго добрага!
І. Мележ
24.ХІ.74 г.

2. Прачытаць складзены настанікам педагагічны кодэкс і вы- казаць адносіны да напісанага.
Догі час я, відаць, як і шмат іншых маіх калег, жы па правілах для вучня. Вучань абавязаны гэта, яму забараняецца тое. Правілы для вучня забараняліся, мяняліся, а вось для настаніка я за сваё жыццё правіла не сустрака.
I тады я вырашы скласці для сябе ласны кодэкс педагагічнай этыкі. На гэта пайшло каля двух гадо.
Трэба адзначыць, што гэты кодэкс неаднойчы дапамог мне з гонарам выйсці з многіх складаных сітуацый. Спадзяюся, што і многім іншым, асабліва пачынаючым настанікам, ён дапаможа перагледзець свае адносіны з вучнямі. Вось мой кодэкс педагагічнай этыкі.
1. Уваходзь у клас з усмешкаю. Гэта верцюра радаснага рока.
2. Спачатку навучы ( потым апытвай.
3. Будзь справядлівым у ацэнцы веда і паводзін вучня.
Моцна трымай дадзенае слова дзецям.
Абарані вучня ад усіх віда свавольства.
Строга заховай дзіцячыя тайны.
Будзь вытрыманым і цярплівым. Ніколі не апускайся да абразы і знявагі вучня, і яны ніколі не абразяць і не зняважаць цябе.
Будзь прыкладам ва сім: у працы, адзенні, паводзінах.
Ніколі не патрабуй ад вучня таго, чаго не робіш сам.
У любой сітуацыі мей паставіць сябе на месца вучня.
Памятай: зразумець вучня ты зможаш, толькі калі палюбіш яго.
Ні на хвіліну не пераставай вучыцца. Будзь уважлівым, і ты шмат чаму навучышся і  сваіх калег, і  сваіх вучня.
Ніколі не скардзіся на сваіх вучня. Памятай: добры настанік бывае незадаволены толькі сабой.
Не парановай вучня: у адных гэта развівае зайздрасць і злосць, у другіх ( ліслівасць і крывадушнасць.
Давярай вучням. Адмося ад дробязнай апекі  адносінах да іх.
Будзь велікадушным да таго, хто выпадкова спатыкнуся.
Калі прада не твая ( папрасі  вучня прабачэння.
Адшукай добрае нават у самага нядбайнага вучня. Пастарайся звысіць яго ва ласных вачах, і ён апрадае твае надзеі.
Жыві інтарэсамі дзяцей, і ты зразумееш, што радасць цесных зносін з дзецьмі ( адна з найвялікшых зямных радасцей.
У школу ідзі, як на свята. Інакш табе няма чаго там рабіць (А. Вайцяховіч).

3. Аб’ява
Калі неабходна абвясціць, што адбудзецца нейкае мерапрыемства (сход, дыспут, сустрэча з пісьменнікамі, канферэнцыя, заняткі гуртка і інш.), на відным месцы вывешваюць аб’яву. У кожнай аб’яве дакладна называецца дата, час і месца правядзення сходу, нарады, сустрэчы. Унізе, з правага боку, звычайна паказваецца, хто робіць аб’яву. Вось два зоры.
3.1. Аб’ява
10 кастрынніка  14 гадзін у актавай зале адбудзецца сустрэча з галоным рэдактарам часопіса «Роднае слова».
Кафедра беларускага мовазнаства.
3.2. Аб’ява
Затра, 2 сакавіка, пасля занятка, у адыторыі № 16 збіраюцца сябры Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны.
Рада ТБМ.
У аб’явах пра сход паведамляюць таксама парадак дня і называюць адказных за падрыхтоку несеных на абмеркаванне пытання, напрыклад:
3.3. Аб’ява
13 лютага, 14.00 Адыторыя № 46

Адбудзецца прафсаюзны сход філфака

Парадак дня:
1. Вынікі зімовай сесіі і задачы на другі семестр. (
Даклад члена прафбюро Асташонак М. В.
2. Пра падрыхтоку да студэнцкай навуковай канферэнцыі. ( Інфармацыя старшыні Савета СНТ факультэта Ярашэвіч Т. I.
Прафсаюзнае бюро.
3.4. Скласці аб’яву пра сустрэчу. У аб’яве даць кароткую інфарма- цыю пра чалавека, сустрэча з якім адбудзецца (настанік-метадыст, пісь- меннік, ветэран вайны).
3.5. Напісаць аб’яву пра рачысты вечар, прысвечаны юбілей- най даце. У аб’яве паказаць парадак вечара.
3.6. Напісаць аб’яву пра дыспут па кнізе, папярэдзіць, што на дыспуце будзе прысутнічаць атар кнігі.

Заява

Калі афіцыйна звяртаюцца да службовай асобы, ва станову, грамадскую арганізацыю, пішуць заяву. У гэтым дакуменце звычайна просяць прыняць на вучобу, у члены арганізацыі, на работу, просяць вырашыць якое-небудзь пытанне.
Зверху  заяве на весь радок пішацца назва арганізацыі, установы ці пасада, прозвішча, імя, імя па бацьку (ініцыялы) службовай асобы; пасля з правага боку на трэцюю частку радка  слупок ( прозвішча, імя, імя па бацьку таго, хто падае заяву. Калі трэба, называецца яго пасада і адрас. Праз адзін-два радкі пасярэдзіне ліста пішуць слова Заява. 3 чырвонага радка пачынаецца тэкст заявы. Пісаць трэба, як і ва сіх паперах, дакладна і проста. Калі да заявы прыкладаюцца дакументы (даведкі, пасведчанні, рэкамендацыі, акты і інш.), іх пералічваюць у канцы аснонага тэксту.
На заяве нізе злева ставяць дату (дзень, месяц, год), а справа ( подпіс.

Дэкану філалагічнага факультэта
дацэнту Назарэвічу I. А.
студэнта трэцяга курса гр.АБ-1
Жывіневіча Віктара Аляксеевіча

4.1. Заява
Прашу перавесці мяне на індывідуальны графік занятка. Усе пяпярэднія экзаменацыйныя сесіі я зда на «8–10», цяпер буду адначасова вучыцца і працаваць лабарантам кафедры беларускага мовазнаства.
16 верасня 2010 г. Жывіневіч
4.2. Напісаць заяву з просьбай: а) прыняць у члены прафсаюза; б) паслаць на практыку  той раён, дзе жывуць родныя; в) дазволіць датэр- мінова здаць экзамен (прычына ( работа летам у буданічым атрадзе).
5. Атабіяграфія
У атабіяграфіі коратка расказваюць пра свой жыццёвы шлях, таму гэта папера пішацца ад першай асобы. Зразумела, змест атабіяграфій розны, але ёсць агульныя патрабаванні, прытрымлівацца якіх неабходна кожнаму.
У пачатку тэксту трэба назваць сваё прозвішча, імя і імя па бацьку, час і месца нараджэння, сказаць пра заняткі бацько. Пасля гэтага коратка гавораць пра гады вучобы, называюць аснонае з працонай і грамадскай дзейнасці.
У канцы тэксту ставяць дату і подпіс.
Вось прыкладны тэкст.
5.1. Атабіяграфія
Я, Засімовіч Тамара Пятрона, нарадзілася 15 сакавіка 1980 года  вёсцы Харава Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці. Бацька мой, Пётр Міхайлавіч, працуе брыгадзірам у калгасе, маці, Ганна Антонана, ( настаніца беларускай мовы і літаратуры.
У 1986 годзе я паступіла  Хараскую сярэднюю школу, якую закончыла  1997 годзе. Два гады працавала  калгасе. У1999 годзе паступіла  Брэсцкі дзяржаны ніверсітэт на філалагічны факультэт. Цяпер займаюся на другім курсе.
Дата Подпіс

У некаторых атабіяграфіях (асабліва творчых людзей) могуць быць падрабязныя апісанні асобных этапа жыцця і разгорнутыя разважанні. А. Асіпенка, напрыклад, атабіяграфію, надрукаваную  кнізе «Пра час і пра сябе», пачынае так: Жыццё ( бясконцая казка, якую да канца не раскажаш. Казка жо таму, што з вышыні пражытых гадо былое здаецца залатой парой, хоць тады хапала і слёз, і горычы, і трывог, і пакут.
Я не адношуся да тых людзей, што задаволены сваім жыццём і гатовы другі раз ісці той дарогай, якой ішлі спярша. Мне здаецца засёды, што я нешта недарабі, недзе не пабыва, штосьці згубі, кагосьці дарэмна пакрыдзі і жо ніколі не выпралю памылак маладосці, бо на гэта не хопіць жыцця. Зрэшты, думаю я, ніводнаму чалавеку не хапае часу, каб здзейсніць усё тое, што ім задумана. I толькі пасля гэтых радко пісьменнік гаворыць пра час і месца нараджэння, пра жыццёвы і творчы шлях.
У творчых атабіяграфіях толькі прыблізна заховаецца агульная схема гэтай паперы і праз выклад жыццёвых факта выразна выяляецца асоба чалавека, у атабіяграфіях-дакументах паказваюцца галоныя этапы жыцця.
5.2. Прачытаць атабіяграфію К. Чорнага (1926). Звярнуць увагу на асаблівасці яе формы і зместу.
Радзіся я  сялянскай сям’і, на Случчыне. Дзяцінства правё у адзіноце панскага фальварку, дзе бацька служы. Пасля бацькі пераехалі на радзіму ( у м. Цімкавічы, дзе пачалі заводзіць гаспадарку. Вялікі плы на развіццё адчування і дум мела маці, жанчына простая, што навучылася чытаць сама праз сябе, але развітая і многа чыташая, пачынаючы бібліяй і канчаючы Львом Талстым і палітычнымі сякімі брашурамі, – што можна было  нязначным ліку і з вялікімі труднасцямі дастаць у глушы. Памерла маці ад сухот, здабытых ад жыцця (страшэнная беднасць).
Скончы я настаніцкую семінарыю, адбы вайсковую службу, а пасля пунктам імкнення ста універсітэт. Тады  канцы лета 1923 г. прыйшо я першы раз у Мінск. Ва ніверсітэт прынялі. Тады пача дабівацца стыпендыі. Студэнцкая арганізацыя, пасля допыта і запанення анкет, прызнала, што  стыпендыі не маю патрэбы. Пача грузіць на станцыях дровы, наймася калоць іх. Не ешы два дні і пакалошы цераз сілу дро, захварэ кішэчнай хваробай. У клініцы зрабілі аперацыю. Тады жо ме тры надрукаваныя апавяданні  «Савецкай Беларусі». Пасля аперацыі пача шукаць лягчэйшае працы. Знайшо я яе  рэдакцыі «Беларускай вёскі». Працы там аказалася столькі, што не было калі ні вучыцца, ні займацца літаратурай. А тут зусім пачало псавацца здарое, і прыйшлося кінуць універсітэт. У 1924 г. ста «маладнякоцам».
Як пачына я пісаць, шчыра мяне спатка у рэдакцыі, з нейкай радаснай прыхільнасцю Змітрок Бядуля. Усё, што напіса дагэтуль, ( не тое, што б мяне задаволіла. Усё напісана прыхваткамі, пасля рэдакцыйнай працы.
Цяпер жадаю аднаго: каб такія рэчы, як літаратура, не тварыліся прыхваткамі і саматужна...
25 лютага 1926 г. К. Чорны (М. Раманоскі)
5.3. Напісаць атабіяграфію.
6. Распіска
Распіска ( дакумент, які сцвярджае, што ва станове або ад прыватнай асобы атрыманы рэчы, дакументы, грошы. Напрыклад:
6.1. Распіска
Я, стараста групы «А» першага курса філалагічнага факультэта Віцебскага дзяржанага ніверсітэта Вашкевіч Ніна Рыгорана, атрымала  бухгалтэрыі ніверсітэта 23 000 000 (дваццаць тры мільёны) беларускіх рублё на выдаткі, звязаныя з паездкаю па літаратурных мясцінах роднага краю.
Дата Подпіс


Яшчэ прыкладны тэкст:
6.2. Распіска
Я, Барысюк Павел Сямёнавіч, студэнт III курса групы АБ-1 філалагічнага факультэта Брэсцкага дзяржанага ніверсітэта 18 чэрвеня 2010 года атрыма ад загадчыка склада ніверсітэта Навіцкай Тамары Сяргеены 1 (адну) брызентавую палатку і 5 (пяць) рукзако.
Пасля 28 чэрвеня сё атрыманае вярну на склад.
18 чэрвеня 2010 г. Подпіс
6.3. Скласці распіску на атрыманне: а) фотаматэрыяла для дыялекталагічнай экспедыцыі; б) грошай ад прыватнай асобы.
7. Даверанасць
Калі каму-небудзь давяраюць атрымаць грошы, пасылку, абсталяванне для кабінета і іншае, пішуць даверанасць. Яна можа выдавацца становай або службовай ці прыватнай асобай.
У даверанасці называюцца: а) установа, якая давярае, або прозвішча, імя і імя па бацьку таго, хто давярае; б) пасада, прозвішча, імя і імя па бацьку таго, каму давяраюць; в) што і адкуль трэба атрымаць; г) дата і подпіс.
Унізе даверанасці, выдадзенай установай, падпісваецца кіранік і ставіць пячатку. Калі даверанасць дае прыватная асоба, яе подпіс завяраецца на месцы вучобы або працы (у дэканаце, канцылярыі, аддзеле кадра).
Некалькі прыкладных тэкста.
7.1. Даверанасць
Дэканат філалагічнага факультэта Беларускага педагагічнага ніверсітэта давярае кіраніку літаратурнага гуртка Семенюку Івану Фёдаравічу атрымаць у кнігарні «Светач» раней выбраныя і аплачаныя (рахунак М 384) кнігі.
Дата Подпіс
М. П.
7.2. Даверанасць
Я, Дземідовіч Марыя Іванана, студэнтка філалагічнага факультэта Гродзенскага дзяржанага ніверсітэта, давяраю Гардзей Людміле Антонане атрымаць на пошце пасылку, дасланую на маё імя.
18 верасня 2010 г. Дземідовіч

Подпіс студэнткі Дземідовіч М. I. сведчу:
В.М.Лухверчык, дэкан філалагічнага
факультэта Гродзенскага ніверсітэта Подпіс
18 верасня 2010 г.
М.П.
7.3. Напісаць даверанасць на атрыманне: а) стыпендыі за летнія месяцы; б) каштонай бандэролі, дасланай на групу.

8. Акт
Акт складаецца тады, калі трэба перадаць абсталяванне другой асобе, спісаць матэрыяльныя каштонасці, што сталі непрыгоднымі, прыняць зробленае па дагаворы або нешта калектына сцвердзіць.
Акт афармляецца наступным чынам. У пачатку тэксту называюць дату напісання паперы, прозвішчы і пасады асоб, якія складаюць акт; коратка выкладаюць тое, што трэба сцвердзіць, часам робяць вывады з факта; у канцы дакумента складальнікі (калі трэба, і тыя асобы, што прысутнічалі пры здачы або праверцы) ставяць подпісы.Прыклад акта.
8.1. Акт праверкі студэнцкага клуба «Арбіта»
17 лістапада 2000 года мы, старшыня прафкома ніверсітэта Марчук Павел Іванавіч, член групы народнага кантролю Піліпчык Валян- ціна Міхайлана і намеснік старшыні студсавета Сацута Мікалай Трафі- мавіч, праверылі, як заховаецца абсталяванне  студэнцкім клубе «Арбі- та», і выявілі наступнае:
Уся мэбля, атрыманая клубам, заховаецца добра, толькі два крэслы расклеіліся, іх трэба адрамантаваць.
У зале студклуба стаіць тэлевізар «Віцязь», музычны цэнтр «Панасонік», ёсць відэамагнітафон «НОТА»- 580 ЕЕ. Тэлевізар няспраны.
Апаратура радыёстанцыі «Арбіта»  парадку. Адказны за выпуск перадач Стэльмашук П. А. строга выконвае правілы тэхнічнай бяспекі.
Шторы на вокнах выцвілі ад сонца.
Часопісы і газеты падшываюцца нерэгулярна, таму асобныя нумары знайсці цяжка або зусім нельга.
Вывады каміссіі:
Прафсаюзнаму камітэту студэнта набыць і перадаць студклубу новы тэлевізар, бо рамантаваць стары жо немэтазгодна.
Прасіць гаспадарчую частку ніверсітэта выдаць новыя шторы (дванаццаць метра, шырыня 1,5 м) і дапамагчы адрамантаваць мэблю.
3.Савету студклуба сачыць, каб уся літаратура, якую перадаюць з чытальнай залы і выпісваюць, падшывалася і заховалася.
Марчук П. I. Піліпчык В. М. Сацута М. Т.
8.2. Скласці неабходны акт на аснове наступнай інфармацыі.
Дыялекталагічны гурток сабра матэрыялы, якія патрэбна тэрмінова надрукаваць. Загадчык кафедры беларускай мовы прапанава кіраніку гуртка і старасце дамовіцца з машыністкай, якая працуе  рэдакцыі газеты. Матэрыялы надрукаваны. Гэта патрэбна дакументальна сцвердзіць, каб машыністка магла атрымаць плату.
9. Пратакол
Мэта пратакола ( занатаваць усё найбольш важнае з таго, што абмярковаецца на сходзе, пасяджэнні.
У пратаколе абавязкова запісваюць колькасць прысутных, хто бы старшынёй і сакратаром сходу (пасяджэння), якія пытанні і  якім парадку абмярковаліся, хто дакладва і выступа і што пастанавілі.
Той, хто вядзе пратакол, не зможа запісаць усё даслона, таму трэба паслядона перадаваць асноныя думкі выступлення і дакладна фармуляваць пастановы. Напрыклад:

9.1. Пратакол № 7
пасяджэння савета СНТ Брэсцкага дзяржанага ніверсітэта 14 красавіка 2001 г.
Прысутнічала 26 чалавек

Парадак дня:
Арганізацыя студэнцкай навуковай работы на філалагічным факультэце.
Пра падрыхтоку навуковых прац на рэспубліканскі конкурс.
I. Слухалі:
Справаздачу старшыні савета СНТ філфака Ярашэвіч Т. Р. пра арганізацыю студэнцкай навуковай работы  2000/01 навучальным годзе. (Тэкст справаздачы прыкладаецца.)
Выступілі:
Новік Г. Н. адзначыла, што, дапамагаючы рыхтаваць пытанне на савет, цікавілася, як на філфаку працуюць навуковыя гурткі, як вядуцца даследаванні пад індывідуальным кіраніцтвам выкладчыка. 3 адзінац- цаці названых у справаздачы гуртко найлепш працуюць дыялекта- лагічны, краязначы, культуры роднай мовы і сучаснай беларускай паэзіі. У гэтых гуртках многа студэнта першых і другіх курса. Добра, што першакурснікі, атрымашы тэмы даследавання, выступаюць на занят- ках гуртко, канферэнцыях з невялікімі паведамленнямі, якія перараста- юць у курсавыя працы, а  некаторых – у грунтоныя даследаванні, вар- тыя таго, каб даслаць на конкурс, надрукаваць.
Галік Л. С. звярнула вагу на тое, што савет СНТ філфака мае падрабязны план, які  асноным выконваецца. Члены савета імкнуцца сачыць за наведваннем гуртко, дапамагаюць старастам і кіранікам, асабліва  час правядзення канферэнцый. Дрэнна тое, што заняткі гуртко часта пераносяцца, нават і без уважлівых прычын. Гэта парушае графік усіх факультэцкіх мерапрыемства, бывае так, што адно набягае на другое, тады не се студэнты могуць прыйсці на гурток і заняткі праходзяць горш, чым звычайна.
Пастанавілі:
Ухваліць працу савета СНТ філалагічнага факультэта.
Старастам гуртко не пераносіць без уважлівых прычын заплана- ваныя заняткі.
II. Слухалі:
Інфармацыю факультэцкіх савета пра падрыхтоку навуковых прац на рэспубліканскі конкурс.
Пастанавілі:
1. Закончыць афармленне падрыхтаваных прац да 20 верасня, для чаго:
а) стварыць на факультэтах студэнцкія машынапісныя бюро;
б) выдзеліць з члена факультэцкіх савета аднаго студэнта, які б сачы за афармленнем неабходных папер, што адсылаюцца разам з даследаваннем.
2. Саветам СНТ факультэта фізічнага выхаванняі педагогікі і методыкі пачатковага навучання актывізаваць працу студэнта над конкурснымі даследаваннямі.
Старшыня савета: Камышкала Л. П.
Сакратар: Дзямчук Л. П.

9.2. Напісаць пратакол: а) прафсаюзнага сходу групы; б) пасяджэн- ня школы маладога лектара.
10. Справаздача
У справаздачы расказваюць, што і як выканана за адпаведны тэрмін.Гэты дакумент не мае строгай формы. Кожны, хто піша справаз- дачу, павінен паказаць, як выконвалася заданне, якія цяжкасці давялося пераадолець і што дала праца. У канцы справаздачы добра зрабіць вывады і даць свае прапановы.
Як і кожная афіцыйная папера, справаздача павінна мець подпіс і дату. Прыкладны тэкст:
Cправаздача
У час практыкі я разам са студэнткамі Дзямчук Л. Л., Малашкевіч Л. У. збірала антрапанімічныя назвы  вёсцы Хацісла Маларыцкага раёна Брэсцкай вобласці.
Яшчэ  інстытуце мы вывучылі праграму практыкі, паспрабавалі афармляць запісы, пераносіць іх на карткі, таму  вёску прыехалі падрыхтаваныя.
Мне пашанцавала: жанчына, з якою я пазнаёмілася, адразу зразумела, што мне трэба запісваць, і часам сама падказвала розныя формы сло. Ганна Фёдарана Міхнюк, 1926 года нараджэння, увесь час жыла  Хаціславе і ведае сіх вяскоца, памятае нават дзіцячыя мянушкі.
Я запісала 218 назва, перанесла іх на карткі. Магнітафон, які зяла наша група, амаль увесь час бы у мяне, бо мая бабка пра кожнага чалавека імкнулася расказаць што-небудзь цікавае.
Я думала, што запісваць дыялектныя назвы нялегка і сумна. Складанасць, прада, ёсць. Галонае, трэба «разгаварыць» інфарматара, а потым бачыць, калі ён стаміся, калі яму трэба нешта зрабіць у гаспадарцы.
Праграму я выканала. Магнітафонныя запісы дапамаглі выявіць вымаленне асобных сло. Думаю, добра, што сё мы запісвалі ад розных людзей па адной праграме. Вечарам часта спрачаліся, знаходзілі адзін у аднаго памылкі, і гэта прымушала быць больш уважлівымі на наступны дзень. Цяпер па-сапраднаму зразумела, што перад выездам у вёску трэба добра засвоіць усе пытанні праграмы, каб потым лёгка весці гаворку з мясцовымі жыхарамі. Пытацца з паперкі нават няёмка, ды і адказы нейкія не такія бываюць. Есць у мяне і прапанова. Добра было б працаваць удвух: адзін размаляе, а другі піша. Так хутчэй і лягчэй. 10 ліпеня 2000 г. Сідарэц
10.1. Напісаць справаздачу: а) пра заняткі гуртка; б) пра выкананае грамадскае даручэнне.
11. Пісьмо, тэлеграма
Пісьмо, тэлеграма не з’яляюцца дзелавымі паперамі. I змест іх, і форма залежаць ад таго, хто піша і каму пішуць. Пісьмы бываюць афіцыйныя і неафіцыйныя, тэлеграмы кароткія (нават без прыназоніка) і вялікія, падрабязныя. Незнаёмым пішуць інакш, чым сябрам дзяцінства, людзям, якія разумеюць жарт, не так, як тым, хто ставіцца да сяго выключна сур’ёзна. Але ёсць некаторыя правілы, якія вытрымліваюцца ва сіх гэтых карэспандэнцыях, што дае падставы пісьмо і тэлеграму разглядаць у раздзеле «Дзелавыя паперы».
Пісьмо звычайна пачынаецца зваротам да таго, каму пішуць. Калі прозвішча, імя і імя па бацьку адрасата невядома, можна напісаць: Добры дзень Вам! У самым пачатку ліста ці  канцы яго ставяць дату, часта называюць і месца адпралення (г. Мінск, в. Мікалаева).
Вось як Янка Купала піса Браніславу Тарашкевічу:
Вільня, 4.ІХ.1913 г.
Дзядзька Тарас!
Што чуваць у Вас з беларускай граматыкай? Ці што-небудзь зрабілі  гэтым напрамку? Калі маеце жо яе нарыс, то будзьце ласкавы прыслаць яго нам, калі не, то будзьце такімі добранькімі і спрытнымі ды як хутчэй гэта зрабіце... Граматыку Вашу хоча Таварыства выдаць і пусціць у свет у «назіданіе» маладому беларускаму пакаленню. Дык варушыцеся, дзядзька, і  шапку не спіце. Чакаем хуткага ад Вас адказу. Шчыра Вам адданы сакратар выдавецтва Ів. Луцэвіч.
11.1. Напісаць ліст школьнай сяброцы (сябру), у якім расказаць пра першыя месяцы вучобы ва ніверсітэце. Прыкладна такога ж зместу напісаць ліст у адзін з малодшых класа, жыццём якога вы цікавіліся, калі вучыліся  школе. Паранаць напісанае і зрабіць вывады.
11.2. Прачытаць урывак з нарыса Я. Брыля «Сэрца камуніста», аформіць тэлеграму, якую прыняла тэлефаністка ад Жалезняковіча.
Падсе да тэлефона і пакліка пошту.
– Ало! Добры вечар! Гэта – Жалезняковіч. Прыміце, калі ласка, тэлеграму. Так, Баранавічы, Папова, 7. Царуку. Дарагі Валодзя, – ён падума трохі, падбіраючы словы. – Так. Дарагі Валодзя, – патары. – Сёння, калі мы адкрывалі помнік нашым баявым таварышам, ты бы, як засёды, з намі. Павел. Калі ласка, дзячына, патарыце. Так. Так. Правільна. Толькі не трэба двойчы «Дарагі Валодзя»: адзін раз будзе лепш. – Ён усміхнуся. – Дзякую. – Палажы трубку і пакруці ручку апарата – на адбой.
11.3. Напісаць пісьмо сваім родным і расказаць пра наведванне музея (выстакі, тэатра).
12. Моныя штампы
Формы афіцыйных папер складваліся на працягу догага часу. Пры гэтым спачатку заважалася імкненне максімальна ніфікаваць, стандарты- заваць дзелавы стыль. Своеасаблівыя моныя звароты, што пераходзілі з паперы  паперу, гатовыя выразы, за якімі часта хавалася бюракратычнае пустаслое, – адзнакі старога канцылярскага стылю, які бы высмеяны яшчэ Дуніным-Марцінкевічам у камедыі «Пінская шляхта».
У апошнія гады стыль афіцыйных дакумента спрасціся, наблізіся да жывой народнай мовы, але і цяпер мае адметныя рысы.

6.2. Матэрыялы да практычных занятка
«Афіцыйна-справавыя дакументы»

Пытанні і заданні для падрыхтокі да заліку:
1. Якія сферы грамадскай дзейнасці чалавека абслуговае афіцыйна-справавы стыль?
2. У якіх дакументах рэалізуецца афіцыйна-справавы стыль?
3. На якія групы можна падзяліць усе дакументы?
4. Якія моныя сродкі характэрны для афіцыйна-справавога стылю?
5. Што можна сказаць пра кампазіцыйнае і монае афармленне служ- бовай дакументацыі?
6. Работа з афіцыйнымі паперамі:
1) з асабістымі дакументамі (заява, атабіяграфія, даручэнне, распіс- ка);
2) з распарадчымі дакументамі (пастановы, распараджэнні, дырэкты- вы, рашэнні, загады і інш.);
3) з адміністрацыйна-арганізацыйнымі дакументамі (план, справазда- ча, дамова, кантракт);
4) з інфармацыйна-даведачнымі дакументамі (даведка, дакладныя і службовыя запіскі, зводкі, агляды, акты, тэлеграмы);
5) са справавымі лістамі.

Тэсты і заданні для самакантролю і індывідуальнай працы пад кантролем выкладчыка

1. Вызначце, у межах якога стылю прыведзеныя выразы закана- мерныя. Складзіце з імі (па сваёй спецяльнасці) сказы выразнай функ- цыянальна-стылявой прыналежнасці.
Абсалютны нуль, перыядычная сістэма, ахова прыроды, атмас- ферныя з’явы, зялёныя насаджэнні, атэнтычны тэкст, кадыфікацыя зака- надаства, зямельны кодэкс, дыпламатычны імунітэт, адралогія крыміналь- ная, прэзумпцыя невінаватасці, галасавыя звязкі, фанетычная транскрып- цыя, артыкульцыйная база беларускай мовы, прасадычныя сродкі мовы, фанетычны прынцып напісання, таварная біржа, эканамічныя законы, банкаскі працэнт, валютныя аперацыі, Гандлёва-прамысловая палата, за- кон попыту і прапанавання.
2. Знайдзіце  сказах памылкі, выправіце іх; замяніце выразы-штампы словамі, якія дакладна перадаюць думку.
1. Студэнты  большасці выпадка самі дабіваюцца выпралення недахопа. 2. Трэба адзначыць, што  многіх пытаннях яшчэ шмат гучных сло і мала арганізатарскай работы. 3. Трэба прадставіць гэтай сям’і лепшыя жыллёвыя мовы. 4. На занятках прымяняю розную нагляднасць: табліцы, схемы, кадаскоп. Без іх немагчыма даходліва растлумачыць мно- гія моныя з’явы, правілы. 5. На кожным квадратным метры грунту ага- роднікі збіраюць у цяпліцы да васьмі кілаграма вітамінізіраваных прадук- та.6. Да дзвюх тысяч падыходзіць лічба абанента нашай бібліятэкі.
3. Напішыце аб’яву пра рачысты вечар, прысвечаны 90-годдзю з дня нараджэння Аркадзя Куляшова (80-годдзю з дня нараджэння Ва- сіля Быкава). У аб’яве пакажыце парадак вечара.
4. Напішыце заяву з просьбай: а) паслаць на практыку  той рэгіён, дзе жывуць бацькі; б) дазволіць датэрмінова здаць экзамены (прычына – лячэнне і адпачынак у санаторыі); в) дазволіць перавод са стацыянара на завочную форму навучання  сувязі з сямейнымі абставінамі.
5. Складзіце акт на спісанне фотаматэрыяла для дыялектала- гічнай экспедыцыі.
6. Напішыце тлумачальную запіску  сувязі з пропускам першай пары занятка.
7. Напішыце справаздачу: а) пра дзел у дзяржбюджэтнай тэме, якая распрацоваецца выкладчыкамі кафедры; б) пра вынікі вытворчай практыкі.
8. Напішыце ліст бацькам і раскажыце у ім пра першыя месяцы вучобы ва ніверсітэце (або такога ж зместу ліст адпраце былому класнаму кіраніку, які паплыва на выбар прафесіі).
9. Прааналізуйце дакументы, напісаныя вамі, назавіце словы і выразы, якія складаюць спецыфіку гэтых папер.

Літаратура

1. Антанюк Л.А. Беларуская навуковая тэрміналогія. Мн., 1987.
2. Асновы культуры малення і стылістыкі. Мн., 1992.
3. Карус А.А. Дакумент па-беларуску: Справаводства. Бухгалтэрыя. Рыначная эканоміка. Мн., 1994.
4. Лепеша І.Я., Малажай Г.М., Панюціч К.М. Практыкум па беларускай мове. Мн., 2001.
5. Ляшчынская В.А. Беларуская мова. Тэрміналагічная лексіка: Вучэб. дапамож. Мн., 2001.
6. Цікоцкі М.Я. Стылістыка беларускай мовы. Мн., 1995.








МОДУЛЬ «КУЛЬТУРА ПРАФЕСІЙНАГА МАѕЛЕННЯ»

УВОДЗІНЫ

Важнейшай задачай дадзенага модуля з’яляецца:
сфарміраваць у студэнта разуменне неабходнасці ведаць і карыстац- ца беларускай мовай у прафесійнай дзейнасці;
выпрацаваць уменне будаваць выказванне з улікам абставін і мэты моных зносін;
развіваць моную інтуіцыю праз усведамленне стылёвай структуры кантэксту;
авалодаць прафесійна арыентаваным маленнем.
Маленчы этыкет і культура зносін павінны стаць асновай дзейнасці выпускніко ПДУ.
Тэарэтычны і практычны матэрыял раздзела будзе садзейнічаць пад- рыхтоцы высокаадукаваных, творчых і крытычна думаючых спецыяліс- та, здольных вырашаць складаныя мона-сацыяльныя праблемы бытаван- ня беларускай мовы ва мовах дзяржанага білінгвізму.

1.Схема блок-сістэмы модуля.

Тэма занятка
Тып занятка
Від(форма)
занятка
Колькасць
гадзін

1. Мова і маленне
Камбінаваны з папярэднім кантролем
Вучэбныя дэбаты

2

2.Дакладнасць выказвання і моныя нормы.

Камбінаваны
Прэс-канферэнцыя

2

3.Маленчы этыкет і культура зносін
Камбінаваны
Дыскусія

2


2.МОВА І МАѕЛЕННЕ
(ТЭАРЭТЫЧНЫЯ ЗВЕСТКІ ДА МОДУЛЯ «КУЛЬТУРА ПРАФЕСІЙНАГА МАѕЛЕННЯ»).

1.Паняцці «мова», «маленне», «культура малення». Асноныя камунікатыныя якасці малення
Мова і маленне – паняцці блізкія, узаемазвязаныя, але розныя. Мова – гэта сістэма сродка зносін. Маленне – рэалізацыя гэтай сістэмы, ці функцыянаванне мовы.
Вуснае і пісьмовае маленне – формы праялення мовы як сродку зносін. Вуснае маленне адбываецца ва мовах непасрэднага кантакту суразмоніка, таму значнае месца адводзіцца мелодыцы, тэмпу, тону, тэмбру голаса, пазе, лагічнаму націску і іншым маленчым якасцям. Пэную ролю адыгрываюць і нямоныя сродкі: жэсты, міміка, пэныя рухі і інш. Усім відам вуснага малення ласціва экспрэсія непасрэднасці і высокі зровень эмацыянальнасці.
Пісьмовае маленне характарызуецца наступнымі асаблівасцямі;
1) адсутнасць агульных для дзельніка зносін жыццевых абставін і агульнага жыццёвага вопыту, што на 90% палягчае заемаразуменне  размоным маленні;
2) адсутнасць дапамогі з боку жэста, мімікі, інтанацыі;
3) максімальна збагачаны слонік, і пры гэтым пераважна за кошт адцягненых паняцця;
4) максімальна складнены сінтаксіс.
Маленне носіць індывідуальны характар. Маленне – гэта двухбаковая з’ява: гэта працэс (маленчая дзейнасць) і вынік гэтага працэсу, рэалізацыя (тэкст). Віды маленчай дзейнасці: гаварэнне, слуханне, чытанне і пісьмо, а вынікам яе з’яляецца выказванне і тэкст. Адрозніваюць унутранае і знешняе маленне. Афармленне думкі адбываецца без выказвання – гэта нутранае маленне, а з выказваннем – гэта знешняе маленне. Унутранае маленне характарызуецца фрагментар- насцю, хуткасцю мыслення, сцісласцю. Для нутранага малення не характэрны строгія правілы. Знешняе маленне можа быць вусным ці пісь- мовым, маналагічным ці дыялагічным.
Тэкст – гэта аб’яднаная сэнсавай сувяззю паслядонасць знакавых адзінак, аснонымі якасцямі якой з’яляюцца звязнасць, цэльнасць і закон- чанасць. У залежнасці ад спосабу перадачы зместу і арганізацыі тэксту адрозніваюць такія тыпы, як апісанне, апавяданне, разважанне.

2.1. Матэрыялы да стылістычнага практыкума
«МОВА І МАѕЛЕННЕ»

Пытанні для абмеркавання і падрыхтокі да заліку:
1. У якіх слоніках і якім чынам перадаецца стылістычная афарбока лексічных сродка беларускай мовы?
2. Чаму нейтральныя сродкі агульнай стылістычнай сістэмы менш важныя, чым стылістычна афарбаваныя?
3. Чаму словы афіцыйна-справавога стылю называюцца «канцыля- рызмамі»?
4. У якіх стылях мовы пераважна жываюцца словы высокай стылістычнай афарбокі? зніжанай афарбокі?
5. Адзін стыль ці розныя функцыянальныя стылі абслуговаюць на- вуковая тэрміналогія і грамадска-палітычная тэрміналогія?
6. Аб якім жанравым абмежаванні сведчыць памятка «паэтычнае»?
7. Ці плывае эмацыянальна-экспрэсіная афарбока слова на яго прыналежнасць да пэнага функцыянальнага стылю?
8. Ці можа  фарміраванні эмацыянальна-экспрэсінай афарбокі дзельнічаць слова? словатваральныя сродкі мовы?
9. Якія вы ведаеце станочыя і адмоныя адценні эмацыянальна-экспрэсінай афарбокі слова?
10. Як з пункту погляду стылістычнай нормы растлумачыць той факт, што памет станочай экспрэсіі  слоніках менш, чым памет адмо- най экспрэсіі?
11. Ці абсалютным з’яляецца статус нейтральных сло? Дакажыце на прыкладах.
12. Што такое стылістычная норма як разнавіднасць літаратурнай нормы?
13. На прыкладах пакажыце адрозненне стылістычнай памылкі ад стылістычнага недагляду.
14. Чаму граматычныя парушэнні засёды кваліфікуюцца як памыл- кі, а сярод стылістычных парушэння вылучаюць і памылкі і недагляды?
15. Ці се сказы з дапушчанымі памылкамі можна адрэдагаваць? Які характар памылак не пакідае магчымасці рэдагавання?
16. Якая роля СМІ і мастацкай літаратуры  замацаванні і развіцці стылістычных норм?


Заданні для самакантролю і індывідуальнай працы
пад кантролем выкладчыка:

1. Заслухованне і рэцэнзіраванне рэферата «Ластоскі Вацла Юстынавіч  – грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, публіцыст, пісь- меннік, літаратуразнавец».
2. Вызначце характар памылак, дапушчаных абітурыентамі  сачыненнях. Прапануйце сваю рэдакцыю сказа.
1. Жняя васабляе сабой ідэал беларускай працонай жанчыны, якая авеяна любою да людзей. 2. Ганна і Васіль, якія выраслі па суседству, ніколі нават падумаць не маглі, што іх адносіны стануць нестабільнымі. 3. Гэты самачынны чынак урадніка не застася незаважаным. 4. Верш «Мужык» Янка Купала заканчвае збуджаным настроем селяніна. 5. Веру, што мая вялікая, свабодная, неабсяжная, шматнацыянальная краіна будзе шчаслівай, магутнай і квітнеючай. 6. З самага дзяцінства гне яна сваю маладую постаць на панскім надзеле. 7. Сялянскае жыццё-быццё так заняпала, што яны былі жо гатовыя стаць у першыя шарэнгі адважных барацьбіто з паншчынай. 8. Янка Купала весь час мары, каб яго творчасць была прысвечана працонаму народу. 9. Пасля перамогі Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі забіты раней селянін выступае як нешта большае. 10. Стары Хамёнак гатовы бы сваю нявестку зраняць з глебай. 11. Ціха  гэтым святым месцы, толькі чуецца звон звано.
3. Вызначце эмацыянальна-экспрэсіную афарбоку выдзеленых сло (памянш.-ласк., пагардл., іранічн., неадабр., жарт., зневаж., груб., высак., памянш.-зніж.).
1. На Украіне пан Патоцкі, пан з Канёва родам, з сваёй херай гаспадарыць над бедным народам (Куп.). 2. Чаго ён баіцца? Што забяруць правы? Ці што самому прыйдзецца рамантаваць сваю калымагу (Шам.). 3. Ніколі не бы з пароды «сачко», ніколі не перакладва сваёй работы на чужыя плечы (У. Кар.). 4. Карней павітася са Шчэрбам, хоць відно было: не надта ён узрадавася прысутнасці суседа – зубаскала (Шам.). 5. Вы таленту не разумееце, тупіцы. (Кор.) 6. Клім ціскаючы Сідараву руку, прамові: – Нюхака  цябе, відаць, добрая – акурат на чай заспе (П.Г.). 7. У гэтых чынадрала, якога б рангу яны ні былі, усё зводзіцца толькі да таго, каб душыць і цугляць народ (С.А.). 8. Святошы меюць шырму святасці саткаць даволі густа (Кор.). 9. Бач, выхваляецца чым, спрытнюга. Дзве кватэры змяня (Ж.).
4. Падбярыце адпаведныя сінонімы кніжнай афарбокі да прыведзеных сло.
Абаронца, прывід, раназначны, заняпад, аб’яднанне, народ, абрысы, паражэнне, перавага, дасведчаны, пераважаць, вандроца, азначэнне, ус- туп, падробка, фактар, самавучка, катастрофа, пейзаж, абслугованне.
Для даведак: інтэграцыя, апалагет, чыннік, кампетэнтны, фальсіфіка- цыя, дэмас, катаклізм, контуры, прэамбула, фіяска, прыярытэт, прэваліра- ваць, дэфініцыя, сэрвіс, фантом, ідэнтычны, дэкаданс, атадыдакт, пілі- грым, ландшафт.
5. Размяркуйце выразы па наступных групах: 1) якія маюць кніжную афарбоку; 2) стылістычна нейтральныя; 3) якія маюць размона-гутарковы характар.
Пускацца  вандроку; волат мастацкага слова; агульначалавечыя каштонасці; ускладаць надзеі; падупасці здароем; важкі аргумент; ста- ленне да жыцця; сядзець на дыеце; абраць правільны накірунак; шуснуць у гушчар; арэол славы; несці страты; прыняць да свайго харусу.
6. Замяніце словы і спалучэнні сло справавога стылю міжсты- лявымі.
Праявіць цікавасць, мець месца, недавыкананне плана, давесці да ведама, ажыццяляць кіраніцтва, мерапрыемствы, працаладкаванне, зай- маць жылплошчу, прыняць пад увагу, аказаць уплы, ахапіць усімі форма- мі выхавання, ажыццявіць на практыцы, распачаць вытворчасць, выклю- чыць магчымасць, мабілізаваць сілы, асвятліць пытанне, мець на мэце, ра- біць захады, аказаць садзейнасць, прыцягнуць да адказнасці.
7. Размяжуйце дзеясловы  два слупкі: тыя, якія маюць эмацыя- нальна-экспрэсіную афарбоку, і тыя, якія не маюць такой афарбо- кі.
Набіць (руку), знюхацца, насабачыцца, паабцерціся (у новым калек- тыве), пасеяць (грошы), загарэцца (новай ідэяй), зачахнуць, выкручвацца (перад люстэркам), цягнуць, вынюхаць (навіны), аблапошыць, зжахнуцца, адкапыліць (губу), муштраваць, налопацца, чапці, зневажаць, драпаць, заляцацца, згламэздаць, аперазаць, дамагчыся, дрыхнуць, разбазарыць, хітраваць, падсунуць, патраціць, валачыцца, снодацца, атрымаць, хап- нуць, зваліцца (з ног), рваць (глотку), зарыць (носам), трапаць (ногі).
8. Растлумачце, якія пераносныя значэнні могуць набываць наступныя словы  беларускай мове.
Слота, такач, яндока, цэбар, круцёлка, мяла, глушэц, сыч, мяшок, агонь, смала, авечка, сухар, цяля, спружына, піла, лятун, мядзведзь, калун, затычка, жук, уюн, слімак, порах, кручок, п’яка, калода, дуб, завіруха, стрэмка, самародак.
9. У кожным радку знайдзіце слова, якое не мае эмацыянальна-экспрэсінай афарбокі.
1. Раменьчык, складанчык, каменьчык, струменьчык, вузельчык.
2. Штуршок, дручок, гарадок, сняжок, паясок.
3. Весялушка, дачушка, сакатушка, стужка, мушка.
4. Аблачынка, пярынка, катрынка, дзячынка, машынка.
5. Відовішча, ямішча, дамішча, лапішча, вятрышча.
10. Вызначце  радах сіноніма стылістычна-нейтральныя сло- вы.
Мармытаць, бурчаць, казаць, гаварыць, бубнець, мянціць, сакатаць, трашчаць, гаманіць, пляскаць, гергетаць; гукаць, зваць, клікаць; вучань, шкаляр, школьнік; бельмы, буркалы, вочы, зіркачы, лупы, зекры; прыпекі, частушкі, дрындушкі; крычаць, плакаць, расці, выць, ныць; прасіць, ныць, клянчыць, вымольваць, выпрошваць; бесчалавечны, люты, бессардэчны, злы, жорсткі; неспрактыкаваны, нявопытны, зялёны, жатадзюбы; хата, дом, палац, хаціна, харомы; прылада, інструмент, прыбор, струмант, прычындалы; яда, харч, правізія, закуска, дэсерт, правіянт.
11. Прыдумайце сказы, у якіх прыведзеныя словы праялялі б іранічнае адценне.
Букваед, ідылія, дульцынея, усёзнайка, вяльможа, версіфікатар, старызна.
12. Якая асаблівасць прыведзеных тэрміна (юрыдычных, металургіі, эканомікі, глебазнаства). Вызначце арфаграмы і растлу- мачце правапіс прыведзеных тэрміна.
Абаліцыя, атаркія, апартэід, дзеяздольнасць, законнасць, ільготы, насілле, патранат, натарыус, прэамбула, рэпарацыя, шпіянаж, эксгумацыя, экспертыза.
Альфа-промні, бэта-промні, калібравальныя валкі, коксавыя вілы, дросы, зубы, маршчыны, адходы, адбіткі, поле напружання, пустоты, ву- сы.
Выдаткі вытворчасці, выдаткі абарачэння, аргтэхзахады, вагі, страты, хібы, знешнія пазыкі, грошы, абаротныя сродкі, абаротныя фонды, фінан- сы.
Воды грунтовыя, воды паверхневыя, пяскі буйназярністыя, адкладан- ні азёрна-алювіяльныя, адкладанні чацвярцічныя, работы землеацэначныя, солі несарбаваныя.
13. Дакажыце, што ніжэйпрыведзеныя фразеалагізмы адлюст- роваюць нацыянальную спецыфіку беларускай мовы. Вызначце іх стылістычную характарыстыку.
Араць дарогі, голаму за пазуху, з ветру вярокі віць, гады  рады, з жабіны прыгаршчы, на ваду брахаць, мазоліць вочы, вярзці грушы на вярбе, гулу паднесці, гула абсмаленая, давацца  знакі, убіць у галаву, блёкату аб’есціся, абое рабое, малоць лухту, ад кожнай бочкі шпунт, мяшаць боб з гарохам, дабіць да абуха, даць лазню, цешыць вочкі, макавай расінкі  роце не было, як калун, як кашаль хваробе, на сем суко садзіцца, на сябе вярокі сукаць, на тым жа суку сесці, ветрам падшыты, па сабаку з рота скача, ушыцца  сабачую скуру, чуць свет, куды там, чортам падшыты, студэнт смаргонскай акадэміі, прычапіць дзяркач.
14. Выпішыце з тэксту тэрміны і вызначце, якія яны паводле будовы.
Паны-рада – гэта найвышэйшы орган дзяржанага кіравання Вялі- кага Княства Літоскага, які выраша галоныя пытанні нутранай і замежнай палітыкі гаспадарства, адыгрыва значную ролю  абранні вялі- кага князя, абароне дзяржавы, падрыхтоцы законапраекта.
У склад Рады ваходзілі: ваяводы (кіранікі адміністрацыі тэрытарыяльных адзінак – ваяводства), кашталяны (каменданты замка і адначасова адміністратары зямельных уладання вялікага князя), марша- лак земскі (старшыня на паседжаннях Рады і Сойму), маршалак дворны (начальнік шляхты, што служыла пры двары вялікага князя), найвышэйшы гетман (галоны начальнік узброеных сіла), канцлер (кіранік дзяржанай канцылярыі), земскі падскарбі (міністр фінанса).
З канца XV стагоддзя роля Рады  агульнадзяржаным жыцці сё больш узрастала – з дарадчага органа пры гаспадары яна паступова пера- тваралася  самастойны орган улады. Аб’яднашы свае намаганні, паны-рада з часам дамагліся абмежавання лады вялікага князя
На працягу сяго часу свайго існавання Рада мела выключна важнае значэнне  палітычным, эканамічным і духоным жыцці Вялікага княства
Я. Юхо.
3. ДАКЛАДНАСЦЬ ВЫКАЗВАННЯ І МОѕНЫЯ НОРМЫ
(Тэарэтычныя звесткі для модуля «Культура прафесійнага малення»)

Дакладнасць малення заключаецца  адпаведнасці сэнсу сло, выказвання рэаліям, сітуацыям ці  выкарастанні пэных сло з пэнымі, уласцівымі ім значэннямі, якія зафіксаваны  слоніках, лінгвістычных даведніках. Дакладнасць малення асабліва цесна звязана з лексічнай нормай. Патрэбна пэныя рэаліі называць адпаведнымі ім найменнямі – словам. Так, А.Е.Супрун піса: «Няправільна будзе назваць кракадзіла бегемотам ці веласіпед сахой. З такога словажывання будзе вынікаць, што той, хто гаворыць, па-першае, не ведае наймення для кракадзіла ці вела- сіпеда, а па-другое, не ведае значэння сло бегемот і саха» (гл.: Супрун А.Е. Лекции С.78). Словы ці фразеалагізмы  сказе павінны рэалізо- вацца з тым значэннем, якое замацавала за імі моная практыка, бо толькі  такіх умовах выяляецца заемаразуменне. У адваротным выпадку ска- жаецца сэнс выказвання, дэзінфарміруецца адрасат малення (слухач, чы- тач) і з’яляюцца памылкі семантычнага характару.
Дакладнасць малення, як мяркуюць мовазнацы, забяспечваецца добрым валоданнем прадмета малення – гэта пазамоныя мовы, а такса- ма: 1) веданне сінанімічных магчымасцей мовы і менне выбраць з сінані- мічнага рада найбольш дакладнае для пэнага выпадку слова, 2) веданне і дакладнае размежаванне полісеміі, 3) уменне размяжоваць паронімы, а таксама амонімы – гэта лінгвістычныя, ці моныя, умовы дакладнасці (гл.: Лепеша І.Я. Асновы культуры С.85).
Асаблівую ролю дакладнасць адыгрывае  афіцыйна-справавым і навуковым стылях, дзе асаблівае значэнне надаецца выкладу думак, мерка- вання, дзе, як правіла, адназначная лексіка, дакладна вызначаныя паняцці.
Лагічнасць малення цесна звязана з дакладнасцю, аднак лагічнасць найбольш праяляецца  сінтаксісе малення, якое будуецца як паслядо- нае, несупярэчлівае выказванне, дзе часткі звязаны паміж сабой. Так, у ска- зе важна правільна, лагічна спалучаць адно слова з другім, каб яны не пя- рэчылі адно аднаму, правільна абіраць парадак сло. Напрыклад, звычайна суб'ект дзеяння знаходзіцца на першым месцы, займеннік ужываецца пасля бліжэйшага да яго назоніка  той самай форме ліку і роду. (Даглядчыкі так кормяць бычко, каб кожны з іх да восені дасягну 300 кг), бо  адваротным выпадку знікае непаразумснне і нават кур’ёз; паран.: Бычко так кормяць даглядчыкі, каб да восені кожны з іх дасягну 300 кг.
Сказы павінны быць звязаны паміж сабой, у сувязі з чым вык-лючную ролю адыгрываюць сродкі сувязі паміж сказамі, часткамі тэксту. Гэтым тлумачыцца патрабаванне да структуры лагічнай думкі і лагічнага яе развіцця. Так, напрыклад, выступленне, даклад, артыкул звычайна буду- юцца па лагічнай схеме, яны маюць пастаянную пабудову: 1) уступ, 2) ас- ноная частка, 3) вывады, ці заключэнне. Такая кампазіцыйная пабудова вызначае найперш навуковы тэкст, бо мэта вучонага ( даказаць, абгрун- тавашы, пэную з’яву, прывесці чытача (слухача) да яе разумення.
Дарэчнасць цесна звязана з дакладнасцю і лагічнасцю, паколькі мо- ныя сродкі павінны адпавядаць тэме, сітуацыі, мэце выказвання, стылю малення, адрасату, нават часу, умовам праялення маленчай дзейнасці. Так, у афіцыйна-справавым ці навуковым стылях недарэчна будзе жыван- не, напрыклад, прастамоных, размоных сло, а  сяброскай гутарцы, наадварот, канцылярскіх штампа, выраза. Па-рознаму будзе весціся раз- мова, пісацца тэкст у залежнасці ад таго, напрыклад, у якіх адносінах знаходзяцца адрасант і адрасат (сацыяльны статус, узроставы паказчык, прычына зносін, месца і час і інш).
Чыстата малення забяспсчваецца адсутнасцю  маленні дыялект- ных сло, прастамоных лексем і выраза, паразітычных гука і сло, жарганізма, плеаназма і таталогіі, без патрэбы жытых канцылярызма, іншамоных сло, русізма, шматкампанентных скарачэння і абрэвіятур.
Адмаленне пералічаным групам моных адзінак ва жыванні  маленні  пэных выпадках звязана са стылем. Так, у сацыяльным асярод- дзі непажадана выкарыстоваць дыялсктныя словы тыпу: шбры, быдта, адылі, рыжышча, але  мастацкім творы, напрыклад, «Палескай хроніцы» І.Мележа, з пэнымі стылістычнымі мэтамі жываюццца дыялектызмы. Канцылярызмы як трафарэтныя, устойлівыя выразы тыпу: прыцягнуць да адказнасці, прыняць да вагі, згодна з пастановай і іншыя з’яляюцца нарматынымі для афіцыйна-справавога стылю, дапушчальнымі  якасці стылістычнага прыёму  творы мастацкай літаратуры, але  іншых стылях проста недапушчальныя, у сувязі з чым К. Крапіва адзнача, што «канцы- лярызмы больш за сё псуюць нашу літаратурную мову, і ім трэба аб’явіць бязлітасную вайну» (гл.: Крапіва К. Аб некаторых пытаннях... С. 163).
Што датычыць прастамоных сло і выраза, жарганізма (на халя- ву, перці напралом, скапыціцца, дрыхнуць, дамушнік, макрушнік), то іх ужываннс абмежавана пэнай сацыяльнай, узроставай ці прафесійнай прыналежнасцю, але  любым выпадку яны не прыгожваюць маленне, не робяць гонар асобе.
Наконт іншамоных сло, колькасць і роля якіх даволі значная  монай сістэме, варта адзначыць, што іх ужыванне без патрэбы ( гэта недаравальная абыякавасць да роднай мовы (чао, ад’ю, арывідэр, о’кей). Русізмы, асабліва  СМІ, ( сведчанне няважлівасці, монай неахайнасці альбо звычкі думаць па-руску, калі пры перакладзе трапляюць такія словы, як мір (свет), учот (улік), пабег (парасткі), вучэнне (вучоба) і інш.
Выкарыстанне сло-паразіта (так сказаць, гэта самае, э-э-э, браток, ага, гм і інш.) у любых стылях літаратурнай мовы лічыцца парушэннем нормы, абыякавасцю да малення, а  пэнай меры і сведчаннем пра нізкі зровснь агульнай культуры чалавека.
Багацце малення выяляецца  разнастайнасці выкарыстання мо- ных сродка і  адсутнасці ці вельмі рэдкім патарэнні адных і тых самых сло і выраза. Выключныя магчымасці пазбегнуць патора маюць сіно- німы, якія дапамагаюць выказаць думку вобразна, цікава, неаднастайна, перадаць адценні і выразіць адносіны.
Так, паняцце «многа» выражаецца з дапамогай 66 розных сіноніма, якія, у залежнасці ад сітуацыі малення, могуць быць скарыстаны, напрык- лад: многа, шмат, багата, нямала, безліч, процьма, парадкам, гібель, лес, мора, аж цёмна, дай божа, як грыбо, хоць адбаляй, да гібелі і інш.; а паняцце «недахоп» 31 сінонімам, напрыклад: хіба, брак, няспранасць, дэфект, загана, вада, агрэх, пахіба, памарка, слабы бок, слабая мясціна, цёмны бок, ахілесава пята і інш.
Дакладна выказаць думку, а слухачу (чытачу) адэкватна спрыняць яе дапамагае валоданне мнагазначнымі словамі, іх магчымасцямі семан- тычнага вар’іравання  кантэксце. Разнастаіць маленне дапамагаюць роз- ныя прыёмы яго сінтаксічнай арганізацыі.
Багацце лексічных запаса беларускай мовы часткова адлюстравана  слоніках, паколькі няма такога слоніка, які б зафіксава се словы мо- вы. Гэта звязана з тым, што колькасць сло пастаянна павялічвасцца: пры- ходзяць словы з жывых, народных гаворак, з іншых мо, пашыраецца семантыка вядомых сло, утвараюцца новыя словы, асабліва тэрміны, абрэвіятуры і іншыя, што звязана з развіццём грамадства, навукі, тэхнікі, культуры, мастацтва. Чалавек валодае толькі пэнай часткай сло, напрык-лад, у творчасці Пушкіна налічваецца 21 197 розных сло, у набытку Коласа ( каля 37 000 розных сло. Гэта складае, паводле спецыяльных лінг- вістычных даследавання, дзесьці каля 10-15% агульнажывальнай лексікі. Вось чаму трэба імкнуцца авалодваць як мага большай колькасцю сло, якія актына скарыстоваюцца, бо багацце малення вызначаецца найперш частатой і разнастайнасцю жывання сло, словазлучэння. Пры адсутнасці патрэбнага слова, пры абмежаванні моных сродка назіраюцца паторы, словы-паразіты, што сведчыць пра няменне думаць, пра нізкія інтэлектуальныя здольнасці асобы.
Выразнасць, наадварот, вызначаецца і дасягаецца спалучэннем колькасці, якасці жывання моных сродка: да месца трапны сінонім, эпітэт, метафара, фразеалагізм, парананне, прыказка, прымака, перыфра- за і інш. Уменне карыстацца самымі звычайнымі словамі, сінтаксічнай арганізацыяй тэксту – гэта таксама сродкі змацнення выразнасці.
Выразнасць як камунікатыная якасць малення найбольш харак-тэрна мастацкаму, публіцыстычнаму стылям, менш гутарковаму. У навуко- вым і афіцыйна-справавым стылях сродкі выразнасці малення тычацца асобных жанра, дзе патрабуецца зацікавіць, прыцягнуць увагу, даць ацэн- ку. Таму лекцыя, дыспут, рэцэнзія, вуснае выступленне характарызуюцца выкарыстаннем розных вобразна-выяленчых сродка мовы (фанетычных, лексічных, марфалагічных, фразеалагічных, сінтаксічных), што павышае спрыманне інфармацыі. Але пры гэтым яны вызначаюцца самастойнасцю мыслення атара, яго цікавасцю да пытання і кантактам з адыторыяй.

3.1. Матэрыялы да стылістычнага практыкума «Дакладнасць выказвання і моныя нормы»

Пытанні для самакантролю і падрыхтокі да заліку:
Вызначце паняцце, абазначанае тэрмінам «культура малення»?
Чаму правільнасць малення з’яляецца аснонай якасцю ма- лення?
Ці аднолькавыя паняцці азначаюць тэрміны «правільнае мален- не» і «прыгожае маленне»?
Як дасягаецца правільнасць малення?
Якія якасці малення, акрамя правільнасці, вызначаюцца і чаму?
Ваша меркаванне наконт ужывання іншамоных сло у вашай галіне навукі?
У чым выражаецца і як дасягаецца багацце малення?

Заданні для самакантролю і індывідуальнай працы пад кантролем выкладчыка

1. Прачытайце рывак з артыкула Р. Шкрабы. Да якога стылю належыць тэкст? Вашы аргументы.
Можна беспамылкова меркаваць пра самабытнасць шмат якіх беларускіх прыказак па названых у іх бытавых рэаліях, уласных імёнах, па адлюстраваных у іх народных звычаях. Вось колькі прыклада: «Пазнаюць нашу дачку і  андарачку», «Грэх у мех, грашаняты  торбу», «Лапаць з пасталом спрачаліся за лычка пад сталом», «Ніхто не бача, як сірата плача, а кожны бача, як сірата скача», «Хіцёр Зміцер, але й Сака не дурань», «Што каму рупіць, той тое жупіць», «Як вучоны, то й налачоны», «Калі шанцуе, тады і Халімон танцуе».
2. Запішыце словы і словазлучэнні і вызначце, людзі якіх прафе- сій часцей за сё імі карыстаюцца.
Бартэрная здзелка, дарожныя нататкі, рэклама, ценявая эканоміка, лекцыя-гутарка, лірычны верш, рэпартаж, дыпламатычная недатыкаль- насць, дысертацыя, справаздача, міжнароднае камюніке, службовая харак- тарыстыка, дыпламатычная нота, прамова на мітынгу, манаграфія, фелье- тон, вучоныя запіскі, паэма, крымінальны кодэкс, дагавор, нарыс, аб’ява, судовы іск, тэлеінтэрв’ю, палітычны памфлет, таварная біржа, вайсковая прысяга, рэцэнзія на спектакль, тэлефонная размова, адралогія.
Завага: з тэрмінамі-прафесіяналізмамі складзіце сказы.
3. Замяніце прыведзеныя сказы канструкцыямі размона-гутар- ковага характару, робячы неабходныя лексічныя змены.
1. У мэтах прадухілення псавання харчовых прадукта мікраарганіз- мамі прадугледжана апрацока іх кансервантамі.
2. Узровень паспяховасці за I семестр пераканача дэманструе дзей- насць ужывання новых метадычных прыёма.
3. Дырэкцыя лічыць патрэбным падтрымаць Пракаповіч у яе імкнен- ні павысіць прафесійную кваліфікацыю.
4. У сувязі са зменай школьнага раскладу наведванне музея перано- сіцца на аторак.
4. Назавіце  сказах навукова-тэрміналагічную лексіку і вызнач- це стылістычную мэту яе выкарыстання.
1. Быстрым позіркам Міхал акіну калонку лічба на дошцы з дадзенымі хімічнага аналізу (Карп.). 2. Сын працуе дыпламатам у адной заакіянскай краіне, дачка  горадзе метэаролагам (Дуб.). 3. «Наркоз! Вера Палана!» – устае з табурэціка Яраш (І.Ш.). 4. Давай памачым! Дысанансам якімсьці слых рэжуць мне словы (К.Б.). 5. Прыкметы – спадарожнікі мае вы, прэлюдыі на бальшаках да мэты (А.Л.). 6. Разальецца сунічны водар, бы спрадвечны баро бальзам. 7. Не веру ідалам паганым, што выразаюць разьбяры (Куп.).
5. Спішыце і абазначце асноны і, дзе трэба, пабочны націск.
Мовазнаства, адзінаццаць, прэм’ер-міністр, вечназялёны, добраах- вотнік, кіламетр, волевыяленне, зверабой, зверагадоля, медыкаменты, мнагаслое, многагалоссе, выпадак, ерабачанне, домабуданіцтва, дабра- душны, камбайнер, зернясховішча, догачаканы, архівазнаства, дыспасер, мысленне, шэсцьдзясят, туманы, параход, металургія, аднастайны, метані- мія, каменны.
6. Запішыце наступныя выразы і пакажыце сэнсаадрозніваль- ную ролю інтанацыі.
1. Дай Бог чутае пабачыць! 2. Зрабіце ласку, заходзьце! 3. Вы сёння цудона выглядаеце. 4. Я цалкам задаволены! 5. Не рабі другому, што не люба самому. 6. Ні  якім выпадку! 7. Вы сё зразумелі? 8. Жыццё пражыць – не поле перайсці. 9. Якое там жыццё! Неверагодна!
7. Выпішыце перыфразы і падбярыце да іх сінонімы.
1. За сё мы браліся парта, на сё знаходзілі мы спрыт – сядзелі  шынелях за партай, навукі грызлі мы граніт (П. Брока). 2. Бы грозны год. Паночную сталіцу сціскала бітвы зорнае вязьмо (К. Кірэенка). 3. Цар пушчы наіна і здзілена глядзе на заснежаную ронядзь круглымі вачыма («Звязда»). 4. Уся неабдымная імперыя дранцвела і дубела ад жахлівага палітычнага марозу (У. Караткевіч).
8. Размяркуйце стойлівыя звароты па стылях (навуковы, афі- цыйна-дзелавы, публіцыстычны, гутарковы і стыль мастацкай літа- ратуры). З двума фразеалагізмамі (на выбар) кожнага стылю складзі- це сказы.
Рубікон перайсці, прыняць да ведама, прэзумпцыя невінаватасці, спажывецкая карзіна, нерухомая маёмасць, ліць кракадзілавы слёзы, мець рацыю, адыходны промысел, прыпісныя сяляне, святая святых, браць слова, беглы агонь, месца пад сонцам, падвесці рысу, дэмілітарызаваная зона, пуцёка  жыццё, гордзіе вузел, блукаючыя токі, блукаючая зорка, за круглым сталом, залатая сярэдзіна, несувымерныя велічыні, высокай пробы, узвышаць голас, узяць сябе  рукі, неабарачальны працэс, кануць у Лету, пець дыфірамбы, выпіць горкую чашу, пярэдні край, пір у час чумы, як сабаку пятая нага, перці на ражон, як зайцу стоп сігнал, ісціна  апошняй інстанцыі, са скуры вылузвацца, залаты фонд, запас трываласці, трацейскі суд, выйсці  тыраж, чорная дзірка, зорка першай велічыні, на хвасце станавіцца, персона грата, сабакам сена касіць, персона нон грата, мяккая пасадка, ланцуговая рэакцыя, кату пад хвост, свінтус грандыёзус, данайскія дарункі, нябесная канцылярыя, і жук і жаба, даць рады, прыняць меры, ужыць захады.

3.2. ТЭМЫ ДАКЛАДАѕ (РЭФЕРАТАѕ) ДЛЯ ПРЭС-КАНФЕРЭНЦЫІ (НА ВЫБАР ВЫКЛАДЧЫКА):

Чужая мова і спосабы яе перадачы.
Знакі прыпынку і іх класіфікацыя.
Рэформа беларускага правапісу 1933 года.
Гісторыя беларускай навуковай тэрміналогіі.
Беларуская навуковая тэрміналогія на сучасным этапе.
Працяжнік і яго роля  моным арсенале Васіля Быкава (Івана Чыгрынава, Івана Пташнікава).
Яхім Карскі – бацька беларускай філалогіі.
Тапанімічныя назвы Пасташчыны (Глыбоччыны, Міёршчыны, Лепельшчыны, Браслашчыны).
Рыбы Беларусі (іх найменні  беларускай і рускай мовах).
Птушкі Беларусі (іх найменні  беларускай і рускай мовах).
Табліца Мендзялеева (назвы хімічных элемента у беларускай і рускай мовах).
Як мы лічым. З гісторыі ліка.
Геаметрычныя фігуры (іх назвы у беларускай і рускай мовах).
Эмоцыі і эмацыянальны стан чалавека.
Здольнасці чалавека.
Почырк і характар.
Псіхалогія публічнага выступлення.
Інтэлект і яго развіццё.
Тэмперамент і паводзіны чалавека.
Колер і яго здзеянне на чалавека.
Жаргонная лексіка студэнцкага асяроддзя.
Вобразная асацыятынасць як адметная рыса творчай індывіду- альнасці Аркадзя Куляшова.
Прозвішча як сродак характарыстыкі героя  творах Якуба Ко- ласа.
Адлюстраванне эпохі сродкамі мовы  рамане Леаніда Дайнекі «След вакалака».
Асаблівасці перакладу на рускую мову некаторых сінтаксічных канструкцый Івана Мележа «Людзі на балоце» (або «Знак бяды» Васіля Быкава).
Беларуская лексіка  рускім тэксце рамана Уладзіміра Каратке- віча «Каласы пад сярпом тваім».
Гістарызмы і архаізмы  творах Уладзіміра Караткевіча (або Леаніда Дайнекі, Уладзіміра Арлова).
Дзеепрыслоі  аповесцях Васіля Быкава і сродкі іх перакладу на рускую мову (або  «Палескай хроніцы» Івана Мележа).
Дыялектная лексіка  «Палескай хроніцы» Івана Мележа (або  творах Вячаслава Адамчыка, Васіля Быкава, Івана Чыгрынава).
Мадальныя канструкцыі  аповесці «Сцюжа» Васіля Быкава.
Лексічныя русізмы  аповесцях Івана Шамякіна на тэмы су- часнасці.
Мова журналіста і вядучых праграм беларускага радыё і тэле- бачання.
Стылістыка мовы твора Васіля Быкава (або Івана Мележа, Уладзіміра Караткевіча, Івана Шамякіна).
Сучасная лексіка: сацыяльная абумоленасць выкарыстання.
Нацыянальная кухня беларуса  творах мастацкай літаратуры («Тарас на Парнасе», «Новая зямля» Якуба Коласа, «Зямля пад белымі крыламі» Уладзіміра Караткевіча, «Родныя дзеці» Ніла Гілевіча і інш.).

4. МАѕЛЕНЧЫ ЭТЫКЕТ І КУЛЬТУРА ЗНОСІН
(Тэарэтычныя звесткі да модуля)

Тэрмін «культура малення» азначае якасць малення і навуку аб якасці малення. Спынім увагу на першым значэнні тэрміна, паколькі носьбіт мовы павінен імкнуцца да высокай культуры малення, пад якой разумеецца менне правільна, дакладна, выразна перадаваць свае думкі сродкамі мовы. Ва сякім разе імкненне да валодання мовай павінна праходзіць праз се наша жыцце і нават «ператварыцца  звычку, якая павінна стаць арганічнай» (гл.:Будагов Р.А. Как мы говорим С.4).
Паняцце «культура» ключае і культуру заемаадносін, культуру маленчых паводзін. Культура маленчых паводзін – састаная частка агульнай культуры.Чым вышэйшы зровень культуры чалавека, тым вышэйшая культура маленчых паводзін. Маленчыя паводзіны звязаны з сітуацыяй малення, з роляй, якую выконвае носьбіт мовы, бо адзін і той жа студэнт,напрыклад, па-рознаму паводзіць сябе  маленчай сітуацыі з аднакурснікамі, з выкладчыкам, з дэканам, на экзаменах і на вуліцы.
Правілы маленчых паводзін рэгулююцца моным этыкетам. Моны этыкет– абумоленая традыцыямі, нормамі маралі сістэма моных формул (добры дзень, дазвольце, прашу, калі ласка і інш. – выклічнікі монага этыкету), якія прымяняюцца з мэтай устанавіць і падтрымаць кантакт з субяседнікам. Моныя нормы праяляюцца  сітуацыях прывітання, развітання, удзячнасці, адабрэння, спачування, віншавання, звароту, прось- бы, парады, загаду і г.д. У формулах монага этыкету, які выкарыстовае чалавек, адлюстроваецца зровень яго адукацыі, выхаванасці, культуры, маленчага аясроддзя.
Моны этыкет – неабходная частка культуры маленчых паводзін кожнага носьбіта мовы. Самыя агульныя правілы прымянення формул монага этыкету – вежлівасць, дабразычлівасць, спагадлівасць, дабрата, павага да старэйшых, жанчын і дзяцей, справядлівасць і г.д.
Аснонымі кампанентамі культуры малення з’яляюцца пра- вільнасць, дакладнасць, лагічнасць, чыстата, выразнасць, дарэчнасць (гл.:Асновы культуры, 1992).
Правільнасць малення прадугледжвае захованне носьбітамі мовы літаратурнай мовы, што забяспечвае адзінства моных сродка і заема- разуменне паміж тымі, хто вядзе гаворку. Вось чаму адна з асноных задач навучання  школе заключаецца  тым, каб кожны авалода літаратурнымі нормамі беларускай мовы, а  ВНУ удасканальва бы іх. Гэта прадвызна- чала правільнасць як галоную камунікатыную якасць, пры адсутнасці якой не могуць «спрацаваць» іншыя камунікатыныя якасці: дакладнасць, лагічнасць, дарэчнасць і г.д. (гл.: Головин Б.Н. Основы культуры речи. С. 41).
Пачатак нарміравання беларускай мовы бы пакладзены Б.Тарашке- вічам. Як піса першы старшыня Інбелкульта С.Некрашэвіч: «Да выхаду  свет у 1918 годзе «Беларускай граматыкі для школ» Б.Тарашкевіча  нас цвёрда станоленага правапісу не было да таго ж у 1926 годзе зніка- юць ужо досыць вялікія незадавальненні правапісам Тарашкевіча» (гл.: Працы С.8). У 1933 годзе бы прыняты першы афіцыйны дакумент «Правапіс беларускай мовы», які бы удасканалены і часткова зменены  1957 г. Менавіта апошні варыянт, афіцыйна выдадзены  1959 г. як «Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» (Мн.: АН БССР, 1959), з’яляся да 1 верасня 2010 г. асноным даведнікам па пытаннях арфагра- фіі і пунктуацыі. Хаця, зразумела, мова развіваецца, мяняецца, адлюстро- ваючы змены  жыцці грамадства, таму пастаянна перавыдаюцца акадэ- мічныя граматыкі, слонікі, адзначаючы пэныя змены адносна правіл пра- вапісу, норма вымалення і іншых. Па гэтай прычыне знікла неабходнасць падрыхтокі праекта новай рэдакцыі «Правіл». Дзяржаная камісія пасля неаднаразовага абмеркаван- ня падрыхтавала праект новай рэдакцыі «Правіл» і распрацавала праект За- кона Рэспублікі Беларусь «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуа- цыі». Закон Рэспублікі Беларусь «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пун- ктуацыі» бы прыняты Палатай прадстаніко Нацыянальнага сходу Рэс- публікі Беларусь 24 чэрвеня 2008 года, адобраны Саветам Рэспублікі На- цыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 28 чэрвеня 2008 года і падпісаны Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь 23 ліпеня 2008 года. Гэты закон уступі  сілу з 1 верасня 2010 года.
Часам у мове адзначаецца варыянтнасць, якая з’яляецца натураль- най з’явай існавання монай нормы. Так, суіснуюць: бялесы – бялёсы, вуглі (вуглё) – вугалі (вугалё), дзіця – дзіцё, коньмі – канямі, лазіна – лазіна, лапушны – лапушысты, ласіца – ласіха, лента – стужка, мачаха – мачыха, навакол – навокал, пагніць – пагнісьці, раніцай – раніцой і інш. Але не се варыянты дапушчальныя  маленні, многія з іх парушаюць норму, з’яляюцца адхіленнямі ад літаратурнай нормы. Напрыклад, можна дагавор, кіламетр, але нельга догавар, кілометр, бо апошнія памылковыя. Таму для выбару правільных варыянта, адпаведных норме літаратурнай мовы, лепш за сё карыстацца слонікамі, даведнікамі (гл., напрыклад: Тлумачальны слонік, 1977-1984; Кароткі слонік, 1994; Тлумачальны слонік, 1996; і інш.).
Правільнасць малення выяляецца  разнастайнасці літаратурнай нормы, сярод якой выдзяляюцца:
а р ф а э п і ч н ы я нормы, паводле якіх неабходна аднастайна вымаляць гукі, спалучэнні іх, словы, выказванні. Так, гукі [ч], [р] засёды цвёрдыя; гукі [м], [п] перад мяккімі зычнымі і  канцы сло выступаюць толькі цвёрдымі: восе[м]дзесят, насы[п]це, восе[м], голу[п]; гукі [з], [с] перад усімі мяккімі, акрамя [ г ’ ], [ к’ ], [ х’], ва ласных словах павінны вымаляцца мякка: [ с’ н’ ]ег, [ c’ м’ ]ех, [ с’ в’] яціць, шэ [ с’ ц’], [ з’ л ’]іццё, ку [з ’н’] я, [ з ’ дз’] ей [ с’ н’ ]іць, [ з’ б’]іць; прыназонікі на д, б, з вымаляюцца разам у спалучэнні з наступным словам і  адпаведнасці з правілам: перад глухім - глухі ( над [т] хатай, аб [ п ] хлебе ), з [ с ] хаты, перад звонкім - звонкі ( над братам, аб дарозе, з бяды ) і інш.;
а к ц э н т а л а г і ч н ы я нормы станаліваюць месца націску  слове і спалучэнні сло, бо націск можа  розных словах ( паран.: до
·бры, дабрэ
·ць, дабрыня
· ), нават у розных формах аднаго і таго ж слова ( рука
· - ру
·кі, рукі
· ) быць на розным месцы, рознамясцовым;
а р ф а г р а ф і ч н ы я нормы станавліваюць адзінства напісання сло, іх частак, напрыклад, пэныя прыметнікі з суфіксам - ск- у залежнасці ад апошняй літары тваральнай асновы могуць падпадаць пад розныя правілы напісання ( паран.: Адэса + ск = адэскі, сусед + ск = суседскі, Баранавічы + ск = баранавіцкі, Хойнікі + ск = хойніцкі, студэнт + ск = студэнцкі, купец + ск = купецкі);
Л Е К С І Ч Н Ы Я нормы рэгулююць правільнасць выбару слова для пэнага кантэксту. Напрыклад, з рада сінанімічных сло: перапынак, паза, антракт чалавек выбірае адно, якое найбольш дакладна адпавядае кантэксту, спалучаецца з іншымі; альбо нельга спалучаць рознастылёвыя словы тыпу: мадам зарала; нядобра жываць русізмы тыпу: недахват вільгаці, абучэнне моладзі, бо па-беларуску правільна: недахоп вільгаці, навучанне моладзі і інш.;
М А Р Ф А Л А Г І Ч Н Ы Я нормы патрабуюць адзінства ва тварэнні і жыванні словаформ. Напрыклад, у беларускай мове назонікі дроб, запіс, медаль, накіп, насып, палын, сабака, стэп, цень, шынель муж- чынскага роду, таму спалэчэнні з іншымі словамі адметныя  парананні з рускай мовай, дзе гэтыя назонікі жаночага роду, паранайце бел.: цікавы запіс, залаты медаль, шырокі стэп, цень рухася, сабака пабег і руск.: ин- тересная запись, золотая медаль, широкая степь, тень двигалась, собака побежала і інш.;
С І Н Т А К С І Ч Н Ы Я нормы вызначаюць межы спалучальнасці сло, рэгулююць правільнае спалучэнне сло у словазлучэнні, у сказы, якое грунтуецца як па законах каардынацыі, дапасавання, кіравання, пры- мыкання, так і на сінтаксіных здольнасцях пэных лексем. Напрыклад, каардынацыя дзейніка і выказніка не дазваляе выкарыстоваць у ролі дзей- ніка зборны назонік з выказнікам-дзеясловам у форме множнага ліку тыпу: студэнцтва стараюцца здаць экзамены, бо сказ няправільны, пра- вільна: студэнты стараюцца здаць экзамены; дзеясловы ветлівасці (дзя- каваць, падзякаваць, аддзякаваць, прабачыць, выбачыць, дараваць) кіру- юць назонікамі  форме давальнага склону ( дзякаваць сябру, аддзякаваць дзядзьку, прабачыць сястру), а  рускай мове адпаведныя дзеясловы кіруюць назонікамі  форме роднага склону ( благодарить друга, отбла- годарить дядю, извинить сестре) і інш.
Разам з тым авалодаць літаратурнай нормай мовы яшчэ, зразумела, не азначае мець добра пісаць і добра гаварыць. Але толькі валодаючы літаратурнай нормай, можна павышаць культуру малення, дбаць не толькі пра правільнае, але і прыгожае маленне.

4.1. Пытанні і праблемныя заданні для дыскусіі
«Дакладнасць выказвання і культура маленчых паводзін»

1. Што ключае  сябе паняцце «моны этыкет»?
2. Ці супадаюць паняцці «адукаваны» і «выхаваны, культурны»?
3. Як вы ацэньваеце ходкае  грамадстве выслое «дыпламаваных многа, а разумных мала»?
4. Вашы меркаванні пра культуру  грамадстве, культуру свайго ася- роддзя, сваю культуру?
5. Якая роля СМІ  фарміраванні стэрэатыпа паводзін, культуры?
6. Чаму нацыянальныя стэрэатыпы, якія паказваюць вобразы сусе- дзя, вельмі часта носяць негатыны характар?
7. Як вы ацэньваеце стэрэатып паводзін, які склася  кіраніцтве: «Я начальнік – ты дурак», «Ты начальнік – я дурак»?
8. Які стыль кіраніка для вас прыемлімы: дырэктыны (атарытар- ны)? дэмакратычны (калегіяльны)? ліберальны (анархічны)?
9. Якая роля стэрэатыпа ва заемаадносінах людзей розных нацыя- нальнасцей.
10. Якія нормы маленчай этыкі вы сфармулюеце адносна жывання займенніка у навуковых тэкстах? у дакладах і выступленнях? ва заема- адносінах з кіраніцтвам? у акружэнні сябро-аднадумца?
11. Як вы разумееце выразы, што пакінулі нам продкі: «Загавары, каб я цябе бачы», «Дай паслухаць, як ты гаворыш, і я скажу, хто ты».
12. Як разумееце і ацэньваеце парады аб паводзінах у размове?
Добра, калі чалавек шмат ведае. Толькі мей выбраць, што падыхо- дзіць да гутаркі, умей абмежаваць прадмет размовы, каб весці яе  патрэб- ным кірунку. Зважай на мовы гутаркі, ведай, калі што сказаць: Усё знай, ды не сё бай; Многа ведай, ды мала гавары; Трэба знаць, што сказаць; У добрую часіну сказаць, а  ліхую прамачаць (А. Карус).


4.2. Матэрыялы для стылістычнага практыкума
«Маленчы этыкет і культура зносін»

Пытанні для самакантролю і падрыхтокі да заліку:
Ад чаго залежыць выбар моных сродка пры маленні і чым кіруюцца пры іх адборы?
Якія моныя сродкі характэрны сім функцыянальным стылям?
А якія моныя сродкі характэрны толькі для пэнага стылю?
Якім чынам змест і мэтанакіраванасць выказвання плываюць на выбар стылю?
Якую ролю выконваюць выяленчыя сродкі мовы  вусным маленні?
Заданні для самакантролю і індывідуальнай працы
пад кантролем выкладчыка:

1. Заслухованне і рэцэнзіраванне рэферата «Тарашкевіч Браніс- ла Адамавіч – грамадскі і палітычны дзеяч, вучоны-мовазнавец, пісьменнік-перакладчык, публіцыст».
2.Знайдзіце і выпраце памылкі, якія дапусціла рэдакцыя, дру-куючы матэрыял  газеце. Перакладзіце тэкст на рускую мову. Зрабіце вусны пераказ на беларускай мове.
«Як уцяпліць вокны?»
«Такая праблема стаіць зімой перад кожнай гаспадыняй. Чаму праблема? А таму, што хочацца, каб і холад яны не прапускалі, і каб шкло не замярзала і не пацела. Але гэта чамусьці не даецца зрабіць. Можа рэдакцыя дасць якія парады  гэтым плане?»
Ж. Сюбарава.
Калі звярнуцца да даведніка карысных парад, то можна прачытаць прыведзеную ніжэй інфармацыю па цяпленню вокна на зіму.
Найбольш надзейны і зручны спосаб уцяплення вокна – з дапамогай ушчыльняючых пракладак. Добра закрываючы шчыліны, яны забяспечва- юць надзейную герметызацыю. Пры неабходнасці вокны, фрамугі і форткі можна адчыняць.
Прамысловасць выпускае пракладкі з паралону  выглядзе стужак ташчынёй 10 і шырын ёй 8 мм без клеевага слою і з клеевым слоем на паверхні адной з граня. Гэтыя пракладкі можна зрабіць з ліставога пара- лону або паралонавага корыка, раскройваючы яго нажом па лінейцы на стужкі неабходнага памеру. Пракладкі прыклейваюць клеем 88Н, БФ-2, клеем-масцікай КН-2 па сяму перыметру сіх адчыняючыхся элемента вокна у месцах іх прымыкання да каробак. Каб можна было адчыніць фортку, фрамугу, створку, да іх пракладка прыклейваецца толькі адным бокам.
Перш чым уцяпліць акно, яго пафарбаваную паверхню ачысціце ад бруду.
Нанясці тонкі слой клею на тыя паверхні акна, на якія будзе накладзена пракладка. Ад пракладкі прамысловага вырабу з клеевым слоем аддзяліце ахоную палоску паперы (спачатку дажыней 15–20 см).
Накладзіце пракладку без нацяжэння, ранамерна прыціскаючы яе лінейкай або дралянай рэйкай. Хвілін праз 20 акно трэба зачыніць на некаторы час, пакуль клей понасцю не высахне. У кутках пракладку разразаюць і канцы злучаюць пад прамым вуглом.
Каб на двайных вокнах шкло зімой не замярзала і не пацела, нельга паміж рамамі класці вату і іншыя збіраючыя вільгаць матэрыялы, а трэба паставіць паміж імі слоікі з паваранай соллю.
Шкло на вокнах зімой не будзе замярзаць, калі з вонкавага і нутранага бако, працерці яго сумессю з 10 частак дзенатурыраванага спірту і часткі гліцэрыну.
Нават у самы моцны мароз можна працерці вокны, калі дабавіць у ваду трохі спірту. Калі ж у 0,5 л цеплай вады растварыць 2–3 лыжкі солі, то гэтым растворам легка можна ачысціць шкло ад леду.
Калі не заклейваць вонкавыя рамы, шкло таксама не будзе замярзаць.
Аконныя рамы можна аклейваць на зіму паперай, змочанай у свежым малацэ (Газета «Полоцкий вестник»).
3. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Падрыхтуйце рэкла- му тавара беларускіх вытворца.
Мастера рекламы
Все большего признания добиваются белорусские мастера рекламы. Лучше всего об этом свидетельствуют итоги состоявшегося в Москве IX Международного фестиваля рекламы, в котором приняли участие 17 стран. Беларусь, значительно уступающая по уровню развития и величине рекламных бюджетов таким странам как Германия, Дания, Бразилия, Швейцария и др., по количеству завоеванных наград (11 – 2 золотые, 2 серебряные, 7 бронзовых) заняла почетное III место. Впереди оказались только хозяева фестиваля и искушенные в рекламном деле итальянцы.
Самых высоких эпитетов заслужили творческие находки сотрудников минского рекламного агентства «Крынь». Сразу две их работы были отмечены высшими наградами в конкурсе печатной рекламы в номинации «Транспортные средства и автосервис». По утверждениям опытных специалистов, такое отличие одного агентства в практике фестивалей является уникальным случаем, к тому же оба плаката «Крыни» были изготовлены для одного клиента – известной французской фирмы «Пежо». В других номинациях призерами стали работы таких белорусских агентств и организаций как «Форте», «Белая Корона», «Праймери», «Радио БИ-Эй», «Пингвин» и «ФИТ» (Газета «7 дней». Константин Белоус).
4. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Падрыхтуйце паве- дамленне на экалагічную тэматыку.
Как улучшаем экологическую обстановку
На заседании коллегии Минприроды рассмотрен вопрос о работе Витебской горрайинспекции природных ресурсов и охраны окружающей среды.
Было отмечено, что в последние годы со стороны Витебской горрайинспекции стало уделяться больше внимания вопросам лимитирова- ния в использовании природных ресурсов, выбросов и сбросов загрязняю- щих веществ в окружающую среду, размещения отходов производства и потребления.
Проводимая работа дает в целом положительные результаты. Наме- тились устойчивые тенденции сокращения объемов выбросов и сбросов в окружающую среду загрязняющих веществ и улучшения экологической обстановки в регионе.
Вместе с тем, относительно высокий удельный вес использования природных и особенно энергетических ресурсов на единицу выпускаемой продукции. Основными источниками финансирования природоохранных мероприятий остаются бюджетные средства и средства бюджетных фон- дов охраны природы. Не выполняются мероприятия, которые должны бы- ли финансироваться за счет средств производственных коллективов.
По всем поднятым вопросам и отмеченным недостаткам коллегией Министерства природных ресурсов и охраны окружающей среды приняты соответствующие решения (Газета «Народное слово»).

5. Перакладзіце на беларускую мову.
Закон Республики Беларусь
«О внесении дополнений в Кодекс Республики Беларусь об административных правонарушениях»
Принят Палатой представителей 28 октября 1999 года.
Одобрен Советом Республики Беларусь 18 ноября 1999 года.
Статья 1. Внести в кодекс Республики Беларусь об административ- ных правонарушениях, принятый Верховным Советом Республики Бела- русь 6 декабря 1984 года следующие дополнения:
1. Дополнить Кодекс статьёй 172 следующего содержания:
Статья 172. Нарушение законодательства о языках.
Публичное опорочивание государственных и других национальных языков, которыми пользуется население Республики Беларусь, создание преград и ограничений в пользовании ими – влекут наложение штрафа на граждан от двух до пяти минимальных заработных плат, на служебных лиц – в размере от пяти до десяти минимальных заработных плат.
Статья 2. Это закон вступает в силу через десять дней после его публикации.
Президент Республики Беларусь А. Лукашенко
24 ноября 1999 г., г. Минск, № 325-3

6. Напішыце службовую характарыстыку-рэкамендацыю на ка- легу (па вучобе, працы, камерцыі).





4.3. ТЭКСТЫ ДЛЯ ПЕРАКЛАДУ (кантрольныя заданні)
1. Перакладзіце на беларускую мову.

Стареет Европа, а с ней стареет и Беларусь
Как показывают расчеты экспертов Программы развития ООН, на начало третьего тысячелетия в промышленно развитых странах доля населения в возрасте 65 и более лет составит почти пятую часть от количества всех жителей.
Не намного отстанут государства с переходной экономикой, в том числе и Беларусь. Ожидается, что в 2015 году у нас будет насчитываться уже четырнадцать процентов людей этой возрастной категории. Сегодня Беларусь пока преодолела только 13-процентный барьер. Как видим, население нашей страны также будет неумолимо стареть.
Основной фактор, который влияет на существующее положение – резкое сокращение рождаемости. Буквально во всех странах Европы наблюдается превышение смертности над рождаемостью. Вторая причина заключается в повышении продолжительности жизни, что дополнительно увеличивает процент престарелых людей.
На этом фоне заселение Европейского континента в следующем тысячелетии, безусловно, будет происходить не за счет этнических европейцев, а выходцами из Азии и Африки, где возрастные пропорции и демографические тенденции совсем иные. Беларусь, видимо, ждет такая же судьба (Газета «Звязда». Ю. Ляшкевич).
2. Перакладзіце на беларускую мову.
Основная материальная база предприятия «Новополоцкнефтепро- дукт» была создана в 1981 году. Но отсчет «биографии» оно ведет с далекого 1927 года, когда была сдана в эксплуатацию Полоцкая нефтебаза. Она функционирует и теперь, являясь филиалом «Новополоцкнефтепро- дукта». Первая автозаправочная станция была построена в Полоцке только в 1966 году, на тридцать лет позже самой автобазы. Еще через пятилетку была сдана в эксплуатацию автозаправка в Верхнедвинске, а в Россонах – только в 1983 году. Для сравнения: сейчас автозаправок – 11, еще пять принадлежат другим предприятиям. Создана конкурентная среда, идет борьба за клиента. Актуальная задача предприятия – выбор места для новых автозаправочных станций, приближение культуры обслуживания к западноевропейским стандартам. Современная автозаправочная станция – это не только заправка автомобиля топливом, но и кемпинг, столовая, магазин, – целый комплекс, который может предоставить клиенту самые различные услуги.
Отличительная черта «Новополоцкнефтепродукта» в том, что пред- приятие напрямую связано трубопроводом с Новополоцким нефтеперера- батывающим заводом. Благодаря этому факту оно всегда обеспечено необ- ходимым количеством нефтепродуктов нужного качества и ассортимента (Газета «Звязда»).
3. Перакладзіце на беларускую мову.
Проектные мощности предприятия «Новополоцкнефтепродукт» поз- воляют реализовывать в год 480 тысяч тонн нефтепродуктов, а в принципе это число может быть доведено до 600–650 тысяч тонн. Наибольшее дос- тижение – реализация 380 тысяч тонн в год – выпадает на советские време- на. С 1990 года показатели работы стали падать, какая-то стабилизация началась только с 1996 года. Если взять результаты работы 1990 года за 100 процентов, то за 1996 год они составят всего только 34,5 процента.
Главными потребителями продукции предприятия являются агро- промышленный комплекс – 18 тысяч тонн в год, предприятия министер- ства транспорта – 12,4 тысячи тонн, потребительские товарищества – 1,6, строители – 8,3, жилищно-коммунальное хозяйство – 2,8, нефтехимичес- кий комплекс – 3,6, иные потребители – 17,8 тысячи тонн. Продукция са- мая разнообразная – бензин различных марок, дизельное топливо, топливо для котельных. Работники «Новополоцкнефтепродукта» прекрасно пони- мают, что от их согласованной работы зависит успех и в поле, и на строй- ке, и на железной дороге. Поэтому и работает предприятие 365 дней в году. Для контроля за качеством продукции организована лаборатория, работники которой следят, чтобы все соответствовало утвержденным стан- дартам.
Для своевременного обеспечения потребителей нефтепродуктами приобретен бензовоз «Вольво», который за один рейс может доставить 27 тысяч литров топлива. Планируется закупка еще одного бензовоза на 6,5 тонн на базе автомобиля «Газ» или «Зил». Это позволит увеличить объем услуг по перевозке опасных грузов на 15 процентов. А чтобы ускорить отпуск нефтепродуктов, в 1999 году будет закончен монтаж восьми установок налива АСН 5М «Дельта» (2 – для светлых и 6 – для темных нефтепродуктов). На эти цели выделено 5,2 миллиарда рублей, а всего на обновление и модернизацию будет использовано около 90 миллиардов (Газета «Звязда»).



Слонік паняцця

Акцэнталогія
(лац. accentus – націск, гр. logos – слова, паняцце, вучэнне) раздзел мовазнаства, у якім вывучаюцца асаблівасці націску  словах і мовы яго змянення.

Праклітыка
ненаціскное слова, што стаіць спераду націскнога і  адносінах націску прымыкае да наступнага, утвараючы з ім адзінае фанетычнае цэлае.

Практычная стылістыка
раздзел стылістыкі, у якім вывучаюцца мэтазгодныя спосабы выкарыстання сродка агульнанароднай мовы для найбольш дакладнага выражэння думкі.

Прасодыя
(гр. prasodia – націск, прыпе) сістэма фанетычных сродка – націск, інтанацыя, – звязаных з вышынёй, сілай, працягласцю; пры іх дапамозе выказванню надаецца пэны сэнс.

Стылістыка
(stylistique ад гр. stylos – палачка для пісання  старажытных грэка) раздзел мовазнаства, які вывучае спосабы выкарыстання моных сродка выражэння  залежнасці ад характару і мо выказвання і мэты яго.

Стыль мовы
сукупнасць моных сродка і прыёма, ужываемых у залежнасці ад мэты і зместу выказвання з улікам абстанокі, у якой адбываецца выказванне.

Стылістычныя нормы
агульнапрынятыя заканамернасці адбору, спалучэння і жывання стылістычных сродка мовы, падпарадкаваныя зместу і мэтанакіраванасці выказвання.

Энклітыка
(гр. enclitike – нахілены назад) слова, што пазбалена ласнага націску і цесна прымыкае да папярэднага слова, утвараючы з ім адзінае фанетычнае цэлае.


Літаратура

1. Антанюк Л.А. Беларуская і навуковая тэрміналогія. Мн., 1987.
2. Асновы культуры малення і стылістыкі. Мн., 1992.
3. Беларуская мова. Пад рэд. М.С. Яневіча. Мн., 1991.
4. Беларуская мова: Энцыклапедыя. Мн., 1994.
5. Карус А.А. Культура слова. Мн., 1963.
6. Сучасная беларуская літаратурная мова: Лексікалогія. Фанетыка. Арфаграфія. Выд. 2-е. Мн., 1984.
7. Сямешка Л.І., Шкраба І.Р., Бадзевіч З.І. Курс беларускай мовы. Мн., 1996.
8. Цікоцкі М.Я. Стылістыка беларускай мовы. Мн., 1995.
9. Янкоскі Ф.М. Беларускае літаратурнае вымаленне. Мн., 1976.
10. Янкоскі Ф.М. Беларуская мова. Выд. 3-е. Мн., 1978.
кантрольныя тэсты і заданні

Прадмова

Вучэбна-метадычны комплекс (ВМК) як сістэма заемазвязаных і заемадапаняемых сродка навучання, распрацаваных у адпаведнасці з вучэбнай праграмай і выбранай дыдактыкай, скіраваны на рэалізацыю адукацыйнага стандарту, павышэнне кампетэнцыі будучых спецыяліста і дае выкладчыку магчымасць прагназіраваць вынікі навучання (дыягностыка), праводзіць заняткі па засваенні новага матэрыялу (пазнавальны этап) на больш высокім узроні, адкрывае магчымасць не толькі сістэматызаваць, паглыбляць і абагульняць веды студэнта на розных відах занятка (семінары, практычныя заняткі, практыкумы, тэсты, прэс-канферэнцыі, дыскусіі і інш.), але і весці пастаянны ацэначны кантроль вучэбнай дзейнасці студэнта (рэйтынгавая сістэма).
Тэсты і заданні пісьмовага кантролю арыентаваны на выяленне з- роню і аб’ёму засваення першакурснікамі аснонага вучэбнага матэрыя- лу.
Колькасць задання, ступень іх складанасці (па кожным пройдзеным раздзеле праграмы) вырашае сам выкладчык, зыходзячы з патэнцыяльных магчымасцей групы (падрыхтаванасці студэнта, іх інтэлектуальнага зроню).
У працэсе работы выкладчык можа мяняць заданні, прыносіць новыя, такім чынам удасканальваючы сістэму кантролю веда студэнта.

Для ацэнкі паспяховасці вывучэння студэнтам дысцыпліны «Беларуская мова (прафесійная лексіка)» ці вызначэння рэйтынгу прапануюцца наступныя крытэрыі:

За 100%-нае наведванне лекцый у семестры (6 гадзін лекцый Ч1 = 6 бала); за 100%-нае наведванне практычных занятка; выступленні на практычных занятках і прэс-канферэнцыі; за паспяховае выкананне кант- рольных задання (28 гадзін практычных занятка Ч2 = 56 бала).
За дзел ва ніверсітэцкіх навуковых канферэнцыях – 5 бала; за дзел у міжнародных і рэспубліканскіх навуковых канферэнцыях – 10 ба- ла.
За публікацыі  навуковых зборніках і часопісах – 5 бала.
Перадэкзаменацыйная (перадзаліковая) падрыхтока студэнта – 3 балы.
Экзамен (залік) па дысцыпліне – 15 бала.
Калі пасля вывучэння дысцыпліны  семестры рэйтынг студэнта R < 50 % (50 бала), то студэнт не выкана вучэбны план па дадзенай дысцыпліне і не дапускаецца да экзамену (заліку).
Для допуску да экзамену (заліку) студэнту неабходна набраць балы, якіх нестае, пры дапамозе апытвання (пісьмовага ці вуснага), тэс- ціравання па тэмах занятка, якія прапушчаны, інакш кажучы, студэнт павінен выканаць на «здавальняюча» неабходны мінімум вучэбных задан- ня, якія былі не выкананы  семестры.
Калі пасля вывучэння дысцыпліны  сесестры рэйтынг студэнта задавальняе мове 60 %
· R < 70 %, то студэнт атрымлівае адзнаку «4» балы; 70 %
· R < 80 % – «5» бала; 80 %
· R < 91 % – «6-8» бала; 92 %
· R < 100 % – «9» бала; R 100 % – «10» бала.
Адзнака «10» бала высталяецца тым студэнтам, хто дасягну самага высокага выніку пры вакананні задання павышанай цяжкасці і вылучэнні іх работ на рэспубліканскую навуковую канферэнцыю.
Студэнтам, якія  працэсе вучобы набралі 80 і больш працэнта (бала), высталяецца залік атаматычна.
Яшчэ адзначым, што кантрольныя тэсты і заданні дапамогуць выкладчыку вызначыць не толькі кампетэнтнасць студэнта па вывучае- мых тэмах, але і выявіць іх адносіны да вучобы, да вывучаемага матэ- рыялу.
Тым студэнтам, якія не справіліся з кантрольнымі тэстамі і заданнямі, даецца пэны час на падрыхтоку, а пасля праводзіцца інды- відуальная гутарка па пройдзенай тэме.

РАЗДЗЕЛЫ «Фанетыка. Арфаэпія. Арфаграфія»

1. Назавіце фанетычныя законы беларускай мовы.
2. Дайце азначэнне: Яканне – гэта
3. Як суадносяцца паняцці «гук» і «фанема»?
4. Запішыце тэкст. Вызначце (вусна) суадносіны паміж гукамі і літарамі  словах.
Думка ходзіць, дзе захоча:
ад зямлі да зор і сонца
Няма думкам забаронцы.
Думка праду кажа  вочы
І вялікім і малому –
Гора будзе твайму дому!
Свежы, іншы вецер вее,
Хоць ён вее ціха.
А хто зло-няпраду сее,
Той зжынае ліха (Я. Колас).
5. Затранскрыбіруйце тэкст.
Беларуская мова спалучае  сабе дзіную мяккасць, а зрэдку і цвёрдасць, замілаваную пяшчотнасць і шырокую магутнасць, планую пявучасць і хуткую дынамічнасць, старажытнасць і маладосць. У гэтай мове гучыць сэрца і душа народа, добрага, працавітага, сціплага і сумленнага (Р. Гарэцкі).
6. Зрабіце фанетычны разбор (па варыянтах).
Падзямелле, дасведчанасць.
7. Назавіце няпарныя гукі па цвёрдасці–мяккасці.
8. Як звязаны фанетычныя законы з нормамі арфаэпіі і прынцы- памі арфаграфіі.
9. Вызначце і запішыце санорныя гукі, якія ёсць у наступных выказваннях (кожны гук запішыце адзін раз).
1. Мова – гэта самае чалавечнае з таго, што ёсць.
2. Яшчэ адну мову варта вывучаць таму, што яна пракладзе табе шлях яшчэ да аднаго народа. Слова – адзенне сіх факта, усіх думак.
10. Вызначце  словах колькасць літар і гука. Падкрэсліце сло- вы з чатырма мяккімі зычнымі гукамі.
Падзямелле, несмяротнае, сцюдзёная, пасляслое, нясвіжская, абнадзеіць, правасуддзе, зацвярдзелыя, асіміляцыя, пісьменнік, збіраю, дзверы, пацвердзіць, схіліць, трансляцыя.
11. У якіх з прыведзеных сло сустракаюцца гукі [л], [с], [ш]?
Сонца, шчасце, лёгкі, перапісчык, аб’ездчык, лось, бярозка, сцежка.
12. Вызначце чацвёртае лішняе.
1. Вочы, волас, возера, воблака.
2. Вузкі, вусны, вулкан, вулей.
3. Ікра, іншы, іскра, іхні.
4. Свісток, смех, схема, след.
5. Горад, гісторыя, ганак, трагедыя.
6. Падзямелле, падзяліць, адзначыць, падзол.
13. Падкрэсліце, у якіх словах гукі [і], [а] з’яляюцца прыстаны- мі.
Над ілбом, разбіць ільдзіны, мераць на свой аршын, чакаць з аторка, з авечай шкуры, не верыць ілжы, з амшэлай хаты, зрабіць з істужкі.

14. Якімі фанемамі адрозніваюцца наступныя пары сло?
Узор: конь [н’] – кон [н].
Розны – росны, нос – нёс, хаджу – хачу, галка – галька, рыс – рысь, быт – быць, масла – мяса, марал – мараль, маразы – маразі, цэлы – целы, біць – быць, прыдзірка – прыцірка, зборны – спорны, маёр – матор, рэдка – рэдзька, дзеканне – цеканне, проза – проса.
15. Ад назоніка – уласных назва – утварыце прыметнікі. Складзіце з імі сказы, каб у адным выпадку прыметнік пісася з вялі- кай літары, у другім – з малой.
Скарына, Наваполацк, Гродна, Брыль.
16. Запішыце скарочана словы і словазлучэнні.
Член-карэспандэнт, сантыметр, квадратны метр, грам, кілаграм, прафесар, назоны склон, напрыклад, гэта значыць, XI–XVI стагоддзі, раён, горад, таварыства, жаночы род, астраномія, міфалогія, спецыяльны тэрмін, выконваючы абавязкі, гістарызм, дзеепрыслое, стары стыль, па- востра, складаназлучаны.
17. Запішыце наступныя словы па-беларуску, складзіце з імі сло- вазлучэнні, абазначце націск у рускім і беларускім варыянтах.
Ремень, развитие, одиннадцать, оба, некоторые, малый, крупа, крапи- ва, конопля, имя, изолированный, знахарь, зеркало, задаром, доска, глиня- ный, вчера, верба, арест, ближе, двойня, дверь, брусника, поведение.
18. Колькі літар у беларускім алфавіце? Колькі гука яны абаз- начаюць?
19. Назавіце дыграфы  беларускай мове.
20. У залежнасці ад семантыкі, якую назонік набывае  кантэк- сце, некаторыя з іх маюць у родным склоне адзіночнага ліку канчаткі -а(-я) і -у(-ю). Складзіце па два словазлучэнні ці сказы, у адным з якіх прапанаваныя назонікі жываюцца з канчаткамі -а(я), а  другім -у(ю).
Пропуск, гардэроб, загад, закон, ясень, інструмент, лістапад, дом, пад’езд, колер.
21. Запішыце словы па-беларуску, аб’ядноваючы іх у групы згодна з правіламі вымалення і правапісу.
Ветеран, дрезина, дровосек, резиденция, рессора, церемониться, эпи- тет, червонец, мельхиор, фиорд, коллегиальность, аккордеонист, аудиен- ция, аукцион, идеолог, приоритет, отвезти, диверсия, о человечестве, Вла- дивосток, двести, гвардеец, Шмидт, контрастно, немилосердно, аванпост- ный, счастливый, беззаконие, бессмертный, апассионата, беллетристика, аффикс, омуль, вьюн, львёнок, заржавленный, замглить, лжец, на льду, возвышенность, семена, аттракцион, богатство, молодёжью, двадцатый век, одиннадцать, полугодие, Мекка, отмель, окись, охра, взморье, ёж, Ольга, правительство, уния, удилище, научный, угловой, здоровье, двухъ- ярусный, пятьюдесятью восьмью, беречь, серьёзный, дробью, пиявка, меньше, воробьи, объездной, миллиард.
22. Устаце прапушчаныя літары і растлумачце іх напісанне.
Бфак, грань, зленіва, адсіт, характрыстыка, Ры-дэ-Жнейра, інжнер, Птруся, гнрал, канцлярыя, бранносц, алння, срвіс, Ірусалім, Ірдан, контргра, закацца, адсці, інізацыя, за льнозаводам, замгліць, акцыён, трымвірат, перпетум-мобіле, пячаны, сблюб, дзяка, аб’ечык, манёр, млодя, пагое, рачыніць (цеста), ненавісны, кантрасны, раада, расаднік (хваробы), чалавеканенавіснік, наудзіць, наогул, Радзіон, окаць, урна, дзверы, снежанскі, хатынскі, цян-шанскі, інекцыя, абінець, міжярусны, Чэрвенскі ран, (В, в)ыканачы (К, к)амітэт (В, в)іцебскага (А, а)бласнога (С, с)авета (Н, н)ародных (Д,д)эпутата.

МОДУЛЬ «ЛЕКСІКАЛОГІЯ»

Пытанні для вуснага кантролю:

1. Чаму аднаму і таму ж значэнню слова людзі даюць розныя вытлумачэнні?
2. Як у лексічнай семантыцы можа праяляцца нацыянальная спецы- фіка мовы?
3. У якіх выпадках ужыванне амоніма прыводзіць да двух- сэнсонасці?
4. Ці могуць узаемазамяняцца паронімы  межах аднаго кантэксту без змянення сэнсу выказвання?
5. Ці могуць уступаць у сінанімічныя адносіны службовыя словы?
6. Чым растлумачыць наянасць некалькіх антоніма да аднаго сло- ва?
7. Чым адрозніваюцца паняцці спрадвечна беларуская і ласна- беларуская лексіка?
8. Ці паяляюцца ласнабеларускія словы  цяперашні час?
9. Чым тлумачыцца няхільны рост запазычанага лексікону беларус- кай мовы?
10. Чаму найбольш часта пры запазычанні наглядаюцца фанетычныя змены слова?
11. Чым адрозніваюцца тэрміны і прафесіяналізмы?
12. Чаму немагчыма дакладна вызначыць колькасць сло асобнай мовы?
13. Чаму нацыянальная спецыфіка мовы  большай ступені выя- ляецца  лексіцы, чым у марфалогіі і сінтаксісе?
14. Ці можна  беларускай мове вылучыць пласт экзатычных сло? З чым гэта звязана?
15. Чым растлумачыць, што рэестр беларуска-рускага слоніка  якасных адносінах не патарае рэестра руска-беларускага слоніка?
16. Якая тэндэнцыя характарызуе сучасную навуку і тэхніку? (Стварэнне інтэрнацыянальнай тэрміналогіі або новатвора на базе лас- нага лексічнага матэрыялу. Чаму?)
17. Пры вывучэнні якіх пытання, акрамя чыста лінгвістычных, вам спатрэбяцца слонікі? Якія?

Тэсты і заданні для пісьмовага кантролю:

1. Дайце азначэнне: Паронімы – гэта
2. Назавіце тыпы амоніма. Прывядзіце прыклады.
3. Запішыце сказы па варыянтах, дзе наступныя словы з’ялялі- ся б мнагазначнымі і амонімамі.
Забег. Дысцыпліна. Справа. Бор. Праспект. Запусціць.
4. Запішыце прыметнікі-сінонімы (па варыянтах), якія выража- юць: а) высокія маральныя якасці чалавека; б) адмоныя рысы характару.
5. Складзіце словазлучэнні з прапанаванымі словамі, якія высту- палі б то  прамым, то  пераносным значэнні.
Абцерціся, абчысціць, адгрымець, выкапаць, выкачацца, вылецець, лакіраваць, лопацца, мянціць, няньчыцца, памякчэць, прыціснуць, распі- саць, сцэментаваць, трубіць, усплысці, хіліцца, чысціць, штампаваць.
6. Замяніце словазлучэнні сінанімічнымі словамі.
Узор: Апытальны ліст – анкета.
Штучнае абвадненне, крывяносны сасуд, стваральнік літаратурнага твора, аб’ява аб спектаклі, штучны вадаём для плавання, апісанне жыцця.
7. Закончыце пачатыя прыказкі.
1. Поле бачыць 2.Кінь за сабою 3. Узяся за гуж 4. Рыхтуй летам сані 5. Пагонішся за двума зайцамі 6. Слова – срэбра 7. Хто парасё кра 8.  у лес глядзіць. 9.  чым журавель у небе. 10. Адна галава добра 11. Вок сабакі не баіцца 12. Лепш з разумным згубіць 13. Не май сто рублё 14. Чалавек страляе 15. Не рабі ліхога 16. Чулі звон 17. За што купі 18. Не наеся
Для даведак: мачанне – золата; то і не наліжашся; а лес чуе; за тое і прадаю; таму вушшу пішчыць; знойдзеш перад сабою; ды не ведаюць, дзе ён; колькі вака не кармі; і не бойся нікога; лепш сініца  руках; а зімой калёсы; а май сто сябро; а дзве – лепш; ніводнага не зловіш; але звягі не любіць; чым з дурнем знайсці; не кажы, што не дуж; ды далёка дыбаць; а чорт кулю носіць.
8. Запішыце сказы, выбіраючы са сло у дужках патрэбныя.
1. Салдаты выстраіліся на вячэрнюю (паверку, праверку). 2. У гады Вялікай Айчыннай вайны мой дзядуля (паступі, уступі) у армію. 3. Настойлівасць і працавітасць – важны (факт, фактар) дасягнення поспеху. 4. Такі (факт, фактар) не мог быць не заважаным. 5. На (экскаватары, экскалатары) мы падняліся на другі паверх універмага «Беларусь». 6. Кожны год мы набываем (абаненты, абанементы) на цыкл канцэрта. 7. (Адрасат, адрасант) адправі карэспандэнцыю своечасова. 8. Пасля (кантакту, антракту, кантракту) у зале панавала рачыстая цішыня. 9. (Антракт, такт, кантакт, кантракт) спявачкі з залай узнікае адразу, з першага слова песні і мацнее з кожным (кантрактам, антрактам, тактам, кантактам).
9. Да падкрэсленых сло запішыце сінонімы.
Ліст апалы – настрой апалы; палец анямелы – пасёлак анямелы; птушкі аперыліся – дзеці аперыліся; дзеці бягуць – сцежка бяжыць – час бяжыць – думкі бягуць; зямля благая – характар благі – слова благое – намеры благія; колас буйны – рост буйны – раса буйная – вучоны буйны; чалавек выйша – кніга выйшла – запасы выйшлі – недарэчнасць выйшла.
10. Вызначце, з якой мовы запазычаны словы.
1. Блакітны, братэрскі, відэлец, маёнтак, цалкам, батлейка, абцугі, бавона, абцас.
2. Свіран, жвір, клуня, рэзгіны, венцер.
3. Бутэрброд, гальштук, лямпа, штурм, дах, ланцуг, ліхтар, грунт, пляц, цыбуля, фунт, фарба, бухгалтар, слесар, кафля, вяргіня, варштат, барліна, друшляк, ура.
4. Мітынг, танк, матч, джоль, фініш, блакнот, ліфт, старт, байкот, блакада, блюмінг, шлюпка, шхуна, накат, трамвай, трэнер, фальклор, шампунь.
5. Авангард, прызёр, касцюм, канферансье, бюлетэнь, армія, катлета, ампула, будуар, дэбаты, дэманстрацыя, жэле, кашнэ, тратуар, фасон, філе.
6. Дэмакратыя, афарызм, атаномія, бактэрыя, алфавіт, атамат, бібліятэка, педагогіка.
7. Аркуш, вета, прафесар, тэрмін, доктар, экзамен, каляндар, шкала, кашуля, кубік, турбаваць.
8. Валюта, арка, дуэт, нетта.
9. Баклага, атаман, гарбуз, шалаш, аркан, барыш, кайданы, катарга, атава, барсук, арда, шашлык, буланы, кінжал, баран, кабаса, бурка, шапка.
11. Запішыце дзесяць тэрміна па вашай спецыяльнасці.
12. Зрабіце лексічны аналіз падкрэсленых сло.
Вершы пісаць, як любіць і цярпець.
З прадаю лёс залучыць назасёды.
Не чора пачатак,
не затра канец
падзеям і думкам узлётным (Л. Геніюш).
13. Да архаізма і гістарызма падбярыце сучасныя беларускія словы. З пяццю старэлымі словамі складзіце і запішыце сказы.
Аснач, аэраплан, балагол, борць, буклі, булат, вакацыі, веча, вуглякоп, вярста, вятрыла, губерня, дзесяціна, дзясніца, дойлід, езуіт, жырандоль, іспыты, кляйноты, ланіты, лемантар, магістрат, памор, рагавень, радца, раць, рэляцыя, сажань, саха, сеча, станавы прыста, травень, тэстамант, чада, чало, штандар, дзіда, дыярыуш, рамёны, атрамант, фальварак.
14. Заміж прапушчаных сло устаце адпаведныя па значэнні неалагізмы.
1. У  прымалі дзел не толькі дыпламанты конкурсу, але і артысты, запрошаныя  якасці пачэсных гасцей. 2. Працэс  паступова пашыраецца і на беларускую вёску. 3. Стрыгалё сумеся:  бясстрасна адлюстрова усе памылкі, дапушчаныя  разліках. 4. Цяжка было явіць, што гэта жывая жаночая фігура – усяго толькі прафесіянальна выкананая  5. Пасля сустрэчы многім прыхільнікам творчасці маладога артыста стала зразумела, што рэпутацыя рызыканта – гэта толькі тэатральны , далёкі ад жывога характару. 6. Новая мадэль атамабіля выканана  лепшых традыцыях сусветнага
Для даведак: галаграма, імідж, дызайн, урбанізацыя, гала-канцэрт, дысплей, відэакліп, нонсенс.

15. Словы-тэрміны беларускай флоры размясціце  алфавітным парадку і падбярыце да іх рускія адпаведнікі.
Журавіны, брусніцы, суніцы, шыпшына, лілея, ажына, парэчкі, ясакар, бэз, вольха, папараць, святаяннік, чарот, каноплі, глог, бружмель, агрэст, ядловец, багавінне, пырнік, блёкат, язмін, вяргіня, аксаміткі, вярба, дзьмухавец, канюшына, трыпутнік, сланечнік, трыснёг.
16. Выпішыце словазлучэнні са словамі-амонімамі.
Гранатавы сок – гранатавы бранзалет, бракаваць сілы – бракаваць тавар, страшэнная бура – бура пачуцця, пустое вядро – пусты чалавек, клубы дыму – клубы па інтарэсах, люты звер – люты чалавек, жалезныя цвікі – жалезныя нервы, хімічная рэакцыя – палітычная рэакцыя, глыбокая рака – глыбокая думка, спартыныя гонкі – гонкі лес, добрыя парады – ваенныя парады, група крыві – партызанская група, купіць гасцінец – родны гасцінец.

раздзелы «Фразеалогія. Афарыстыка»

1. Як вы разумееце тэзіс: фразеалагізмы – устойлівыя адзінкі мовы?
2. Дайце азначэнне: афарызмы – гэта
3. Вызначце, ці праяляюцца  фразеалогіі з’явы мнагазначнас- ці, варыянтнасці, сінаніміі, антаніміі, аманіміі. Свае разважанні пац- вердзіце прыкладамі.
4. З выклічнікавых фразеалагізма паводле семантыкі выпішы- це фразеалагізмы монага этыкету.
1. Памагай бог, з богам, з лёгкай парай, хлеб ды соль, у добры час, калом зямля, ціпун на язык, няхай сарочка не чапае.
2. Ісцінны бог, як бог свят, адсохні мне язык, праваліцца мне на гэтым месцы, не сысці мне з гэтага месца, каб я так жы, слова гонару, чэснае слова.
3. Колькі лет колькі зім, дзень добры, маё шанаванне, бывай здаро, усяго добрага, міласці просім, чым хата багата.
5. Са сло у дужках падбярыце патрэбнае па сэнсе і запішыце фразеалагізмы. З пяццю з іх (на выбар) складзіце сказы.
Як гара з (галавы, рук, плеч) звалілася. Вярзці (яблыкі, слівы, грушы) на вярбе. Як (сабака, карова, кот) языком злізала. Біцца як (птушка, звер, рыба) аб лёд. Вакол (пальца, носа, рукі) абвесці. З мухі (слана, вака, вярблюда) рабіць. Малако (у роце, на губах, на вусах) не абсохла. У (ката, свінні, сабакі) вачэй пазычышы. Хоць вако (страляй, ганяй, лаві). Як гром з (чыстага, бязвоблачнага, яснага) неба. Усыпаць (дубцовай, лазовай, бярозавай) кашы. Як (гусь, сабака, кот) наплака. Зімою (лёду, снегу, пяску) пашкадуе. Бачыць на тры сажні (наперад, пад зямлёю, у цемнаце). Па слова  (энцыклапедыю, кішэню, слонік) не лезе. Хоць (рэдзьку, моркву, рэпу) сей. (Муха, камар, страказа) носа не падточыць. Заварочваць (лейцы, аглоблі, хамуты). Лавіць (ластавак, вераб’ё, варон). Закідаць (кветкамі, шапкамі, мячамі). (Кату, сабаку, чалавеку) па пяту. Белая (ліса, варона, кошка). Ад (дажджу, ветру, снегу) валіцца.
6. Назавіце атара крылатых выслоя.
1. Прэтэнзій у яго – хапіла б на слана, заслуг жа – як у зайца.
2. Думка ходзіць, дзе захоча.
3. Была б свіння – а лужа будзе.
4. Кожны чалавек – гэта цэлы свет.
5. Бурай змеценае лісце не вяртаецца не голле.
6. Кіраваць то ты кіруй, ды не вельмі тузай.
7. І тчэ, забышыся, рука, заміж персідскага зору, цвяток радзімы васілька.
Атары: Якуб Колас, Янка Купала, Кузьма Чорны, Пімен Панчанка, Аркадзь Куляшо, Максім Танк, Уладзімір Караткевіч, Уладзімір Корбан, Міхась Скрыпка, Іван Мележ, Кандрат Крапіва, Максім Багдановіч.
7. Укажыце атара фразеалагізма.
Людзьмі звацца, хварэць на пана, асадзі назад!, выдраць лысаму ва- ласы, сена на асфальце, кветкі з чужых палё, свінтус грандыёзус.
Атары: М. Багдановіч, Ф. Багушэвіч, А. Звонак, А.