Tezis_Yas alymlar I tom


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
HÜNÄUE ΓÖNÜKDIUIΛEN DAŞAUY ÝUUT DIΛINI ÖWUETMEKDE
“KEÝS” USUΛY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ehyρow
EΛEKTURN SÖZΛÜKΛEU − DÖWUÜŇ TAΛABY
ŞΓABAT
DAΛAUYNA
. . . . . . . . . . . . . . . .
AΛY
SUNΓATY
ÝAŞΛAUYŇ
ΓYMMATΛYKΛAUYNY
SUNΓATYNYŇ
. . . . . . . .
ÝAŞ AΛYMΛAU WE ÖSÜŞIŇ INNRWASIÝA ÝRΛY
üλlymeρ
TÜUKMEN DIΛI WE EDEBIÝATY SAPAKΛAUYNY INNRWASIRN
STANYŇ
NNRWAS
ÝAŞΛAUY
UΓUUΛAUY
iρir
STANYŇ
NNRWAS
SYÝASATYNDA
TAÝÝAUΛAMAΓYŇ
ämmiτryρow
BEUKAUAU DÖWΛETIMIZIŇ BAΓTYÝAUΛYK DÖWUÜNDE
ÝUUDUMYZDA WIUTUAΛ MUZEÝΛEUI DÖUETMEΓIŇ MESEΛEΛEUI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
yρberow,
HÄZIUKI ZAMAN INNRWASIRN TEHNRΛRΓIÝAΛAUYŇ BIΛIM
UΛΓAMYNDA UΛANYΛYŞY WE ÄHMIÝETI
elτyýeρ
NNRWAS
ÝAΛAUYŇ
AÝUATYNΛYKΛAUY
.
PURΓUAMMIUΛENEN DIDAKTIKI RÝUNΛAU RKUW UΛΓAMYNDA
TÄZE INNRWASIRN SEUIŞDE HÖKMÜNDE
HAΛYPA−ŞÄΓIUT ΓATNAŞYKΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
YΛMYŇ WE ϑEMΓYÝETIŇ ÖSÜŞININ HÄZIUKI ZAMAN DÖWUÜNDE
ÝRKAUY HÜNÄUΛI YΛMY IŞΓÄUΛEUI TAÝÝAUΛAMAΓYŇ
UΛΓAMYNY KÄMIΛΛEŞDIUMEK
eτyρ
DESSUUΛAUYŇ
WATANÇYΛYK
DUÝΓUΛAUYNY
STANYŇ
TAUYHYNY
HAΛYPA
UTΛ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
STAN
A
TATΛAUYNYŇ
BABATDA
HYZMATDAŞΛYK
. . . . . . . . . . . . . . . .
ŞEUTΛEU
T
STANYŇ
YΛYM
DEMRKUAT
TAΓΛYMAT
ESASΛAUY
yhyρowe,
ÝAŞ AΛYMΛAU WE ÖSÜŞIŇ INNRWASIÝA ÝRΛY
öwliρ
MAΓΛUMAT TEHNRΛRΓIÝAΛAU WE ÝAŞΛAU
ymeýiw,
TÜUKMENISTANYŇ MIΛΛI EMEΛI HEMUA UΛΓAMYNYŇ ÝAŞ
AΛYMΛAUYŇ HAΛKAUA HYZMATDAŞΛYΓYNDAKY ÄHMIÝETI
.
ÝAŞ AΛYMΛAUYŇ ϑEMΓYÝETIŇ ÖSÜŞINDÄKI RUNY
. . . . . . . . . . .
epeρowe
TÜUKMEN – TÜUK HYZMATDAŞΛYΓYNYŇ ÖSÜŞI DRΓANΛYΓY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
STANDA
SYÝAHATÇYΛYΓYNYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
AMAΛY−HAŞAM SUNΓATYMYZY MUZEÝ
ΓYMMATΛYKΛAUYNYŇ ÜSTI AUKAΛY ÖWUENMEK
WE DÜNÝÄ
ÝAÝMAKDA INTEUNET UΛΓAMYNYŇ ÖZΛEŞDIUIΛIŞI
PΛRMAT
NAMAΛAUY
USUΛYÝET
AΛYMΛAUYŇ TÄZE NESΛINI KEMAΛA ΓETIUMEK BEUKAUAU
DÖWΛETIŇ BAΓTYÝAUΛYK DÖWUÜNIŇ DEUWAÝYS
iρir
AΛYP
ÝAŞΛAUYŇ
WATANÇYΛYK
TÜUKMENISTANDA RUTA ASYU SYÝASY YΛYMΛAUYŇ ÖSÜŞ
TAUYHYNY ÖWUENMEK ÝAŞΛAUYŇ SYÝASY MEDENIÝETINIŇ
KÄMIΛ MEKDEBIDIU
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÜΛKÄNI ÖWUENIŞ ÝAŞΛAUY WATANÇYΛYK UUHUNDA
iρ−
TÜUKMENISTANYŇ ÝRKAUY RKUW MEKDEBINIŇ IŇΛIS DIΛI
SAPAKΛAUYNDA AHΛAK TEUBIÝESI
USSATΛYΓY
HAΛYPANYŇ
şyρow,
TA
BABAΛAUYMYZYŇ
ΓAHUYMANÇYΛYKΛAUY
ÝAŞΛAUY
WATANSÖÝÜϑ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
iρheρ
MIΛΛI MIUASYMYZDA ÝAŞ NESΛI SÖZÜŇ ÜSTI BIΛEN
ÝAŞ NESΛI TEUBIÝEΛEMEKDE METBUΓATYŇ ÄHMIÝETI
YΛMYŇ WE BIΛIMIŇ AUABAΓΛAN
ŞYΓYNY
PUΓTAΛANDYUMAKDA HAΛYPAÇYΛYΓYŇ RUNY
. . . . . . . . . . . . .
τeλmezow,
W
ATANÇYΛYK
MEUDANAΛAUY
ÝAŞΛAUYŇ
HAΛYPASYDYU
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
PSIHRΛRΓIK PÄHIMΛEU WE RΛAUYŇ HAΛK DÖUEDIϑIΛIΓINDÄKI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
rrekyλynow,
ÝAŞ HÜNÄUMENΛEUIŇ DÖUEDIϑIΛIK UKYPΛAUYNY ÖSDÜUMEK –
KÄMIΛ ϑEMΓYÝETIŇ MÖHÜM TAΛABY
BAŞΛANΓYÇ SYNPΛAUDA ΓÜUUÜŇ BEUMEK AUKAΛY BEÝAN
STANYŇ
SYÝASATY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
HRWPSUZΛYΓYNY
T
STANYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
BAZAUYNDA
ÇAKΛANYΛYŞY
TÜUKMENISTANDA ÝAŞΛAU BAUADAKY DÖWΛET SYÝASATYNYŇ
HUKUK ESASΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
DEMRKUATIK ÝÖUEΛΓEΛEUIŇ TÜUKMENISTANYŇ UAÝAT
ϑEMΓYÝETINIŇ ÖSMEΓINDE RUNY: YKDYSADY ESASΛAU
. . . . .
BAΓTYÝAUΛYK DÖWUŰNI
AHΛAK
IDEAΛY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÝAŞΛAUYŇ UUHY−AHΛAK ΓYMMATΛYKΛAUYNY ÖSDÜUMEKDE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
BIΛIMΛEUIŇ YZYΓIDEUΛIΛIΓINI ÜPϑÜN ETMEKDE
HAΛYPAÇYΛYΓYŇ ÄHMIÝETI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
iρir
üλreρ
ÝAŞΛAUDA UUHY DÜNÝÄΓAUAÝYŞ ΓYMMATΛYKΛAUYNYŇ
KEMAΛA ΓEΛMEΓINDE SUNΓATYŇ, DIΛIŇ WE DÄP−DESSUUΛAUYŇ
RUNY WE ÄHMIÝETI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÝAŞΛAUY YΛMA−BIΛIME UΓUUKDYUMAKDA DÖWΛETMÄMMET
AZADYNYŇ “WAΓZY− AZAT” ESEUINIŇ ÄHMIÝETI
AΛYŞIU NRWAÝYNYŇ HAΛYPAΛYK MEKDEBI
iρir
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
BAΓTYÝAUΛYK DÖWUÜNDE ÝAŞΛAUYŇ
WATANSÖÝÜϑIΛIK UUHUNDA TEUBIÝEΛENMEΓINDE
MEUWIŇ
TAUYHYNYŇ ÖWUENIΛIŞINIŇ ÄHMIÝETI
TAUYH DEUSΛEUINDE RKUWÇYΛAUDA MIΛΛI ΓYMMATΛYKΛAUY
KEMAΛA ΓETIUMEK
ÝAŞΛAUYŇ UUHY−DÜNÝÄ ΓAUAÝYŞ ΓYMMATΛYKΛAUYNY
KEMAΛA ΓETIUMEKDE AUDIRWIZUAΛ MAΓΛUMATΛAUYŇ
RUNY
λewommρ
AΛYMΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
TÜUKMENISTANYŇ PUEZIDENTI ΓUUBANΓUΛY
BEUDIMUHAMEDRWYŇ “TÜUKMENISTANYŇ DUUMUŞ− YKDYSADY
ÖSÜŞINIŇ DÖWΛET KADAΛAŞDYUYΛYŞY”
ATΛY RKUW ΓRΛΛANMASYNYŇ ÝAŞ AΛYMΛAU ÜÇIN
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
eňeτeρowe
TÜUKMENISTANDA SYÝAHATÇYΛYK KΛASTEUINIŇ
INNRWASIÝA WE INNRWASIRN TEHNRΛRΓIÝAΛAUYŇ
ÖSÜŞINE MAÝA ΓRÝUMΛAUY ÇEKMEKDE BIUŽA SÖWDASYNYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
PRUT
HYZMATDAŞΛYΓYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
TÜUKMENISTANYŇ INNRWASIRN ÖSÜŞINDE EKSPRUTYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
DAŞAUY SÖWDA IŞINI DÖWΛET TAUAPYNDAN
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
TÜUKMENISTANDA INTEΛΛEKTUAΛ EÝEÇIΛIΓI ΓRUAMAΓYŇ
MIΛΛI UΛΓAMYNY DÖWΛET TAUAPYNDAN DRΛANDYUMA
WAϑYPΛYΓY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
STANDA
NNRWAS
HUKUKΛAUYŇ
AŞYUYΛYŞY
AŞΛAUY
ΓATΛAK
USUΛYÝET
DÜNÝÄ YKDYSADYÝETINIŇ ΓΛRBAΛΛAŞMAΓYNDA HAΛKAUA
MAΛIÝE ΓUUAMAΛAUYNYŇ TUTÝAN RUUNΛAUY
. . . . . . . . . . . . .
eρimso
ΓAUYPΛYKDAN ÇYKAN BENΓAΛUUΛYK: BIZNES PURSESΛEUIŇ
HÜNÄU DEUEϑEΛI SRSIAΛ TRUΛAUYŇ ESASYNDA YΛMY
HYZMATDAŞΛYΓA ÝAUDAM ETMEK
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
FIZIKI WE UUHY BAÝΛYK HÖKMÜNDE DÜNÝÄ BIΛEΛEŞIΓINI
ÖSDÜUMEKDE ÝAŞΛAUYŇ RUNY
HAΛKAUA ΓATNAŞYKΛAUYNDA MEDENI
KRMMUNIKASIÝAΛAUYŇ RUNY
HYTAÝYŇ ϑEMΓYÝETÇIΛIK
YΛYMΛAUY AKADEMIÝASYNDA ÝAŞ
AΛYMΛAUY TAÝÝAUΛAMAK SY
ÝASATY WE
HYTAÝYŇ MEUKEZI MIΛΛETΛEU ÝRKAUY RKUW MEKDEBINDE
TÜUKMEN DIΛINIŇ RKADYΛYŞYNYŇ ESASY USUΛΛAUY
. . . . . . .
MEDENI ÖZAUA TÄSIUΛEU WE MEDENIÝETΛEUIŇ
ΓATNAŞYΓY
ejeρ
HÄZIUKI ZAMAN ŞEUTΛEUINDE INDIWIDIŇ (ŞAHSYÝETIŇ)
DUUMUŞ−ŞAHSY ÖZΓEUIŞI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
DUUNUKΛY ÖSÜŞIŇ ESASY EΛEMENTI HÖKMÜNDE AΛYMΛAUYŇ
HYZMATDAŞΛYΓY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
XXI ASYUYŇ ÝAŞ HÜNÄUMENΛEUINIŇ SRSIAΛΛAŞMAΓYNYŇ
AÝUATYNΛYKΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
YΛMY HYZMATDAŞΛYKΛAU WE ÖSÜŞE TAUAP ÝRΛ
DUUMUŞ−AMAΛY IŞΛEUDE ÝAŞΛAUYŇ RUNY
iρiλsoλmor
BANKΛAUYNYŇ IŞINE ÖZ ÝEUINDE MEUKEZI
BANK TAUAPYNDAN AMAΛA AŞYUYΛÝAN ΓÖZEΓÇIΛIΓI
KÄMIΛΛEŞDIUMEΓIŇ ÝRΛΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
HAΛKAUA ΓATNAŞYKΛAUY NAZAUYÝETI ÜÇIN SRSIRΛRΓIK
ΓÖWÜN ΓAΛKYNMA: ÄHMIÝETΛEU WE DEUEϑE
NAZAUYÝETI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ýoτρ
oberow,
ρi
ΓDA DÖWΛETΛEUIŇ ÝAŞ YKDYSADYÝETÇI AΛYMΛAUYNYŇ
HAΛKAUA HYZMATDAŞΛYΓYNYŇ IΛEUI TUTUΛÝAN
UΓUUΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
moτoρmýe Fýohoρowe,
BEΛAUUS UESPUBΛIKASYNDA RKUWÇY ÝAŞΛAUY DUUMUŞ
TAÝDAN ΓRΛDAMAK BRÝUNÇA DÖWΛET SYÝASATY
ÝAŞ AΛYMΛAUYŇ WE ÝRKAUY TEHNRΛRΓIÝAΛAU UΛΓAMYNYŇ
KÄUHANAΛAUYNYŇ HYZMATDAŞΛYΓYNYŇ TEϑUIBESI WE
BEΛAUUS ÝAŞΛAUYNDA DÜNÝÄΓAUAÝYŞ ΓYMMATΛYKΛAUYNY
KEMAΛA ΓETIUMEKDE DIΛIŇ WE DÄP−DESSUUΛAUYŇ RUNY WE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÖZBEΓISTANYŇ MEDENI MIUASYNYŇ AϑAÝYP ÝEUΛEUINI ΓRUAP
SAKΛAMAK, ÝAŞΛAUY UUHY−AHΛAK TAÝDAN TEUBIÝEΛEMEKDE
MÖHÜM FAKTRUDYU
ymeρ
NEPAΛYŇ ETNIKΛIΓE ESASΛANÝAN BIUMEŇZEŞΛIK
SYÝASATY
ÝAŞΛAUYŇ AUASYNDA
UUHY WE DÜNÝÄΓAUAÝYŞ ΓYMMATΛY
KΛAUY DÖUETMEKDE SUNΓATYŇ, DIΛIŇ WE DÄP−DESSUUΛAUYŇ
RUNY WE ÄHMIÝETI
ýryρ
ÝAŞ AΛYMΛAUY TAÝÝAUΛAMAΓYŇ USUΛY HÖKMÜNDE BIΛIMIŇ,
YΛMYŇ WE INNRWASIÝAΛAUYŇ ΓRŞUΛYŞMAΓY (ΓAZAΓYSTANYŇ
MYSAΛYNDA)
ρozorow
ÝAŞΛAUYŇ INNRWASIRN IŞINI ÇAΛTΛAŞDYUMAΓYŇ
ÝAŞΛAU WE YΛYM HÄZIUKI ZAMAN MAΓΛUMATΛAU
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÝAŞ IŞΓÄUΛEUI TAÝÝAUΛAMAKDA YΛMY BIΛIMΛEUIŇ
DRWAMATYNY ÜPϑÜN
ETMEKDE ESASY MESEΛEΛEU
iρiz−
FEUMEUΛEUIŇ DUUMUŞ HAΛ−ÝAΓDAÝΛAUYNY
ΓRWUΛANDYUMAKDA RBA HRϑAΛYK TEHNIKAΛAUYNYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
UUSSIÝA FEDEUASIÝASYNDA ÝAŞ AΛYMYŇ HUKUK DEUEϑESINIŇ
AÝUATYNΛYΓY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
DÄP BRΛUP ΓEΛÝÄN ΓYMMATΛYKΛAUY SYÝASY ΓUUΛUŞYŇ
NETIϑEΛI ΓUUAΛY HÖKMÜNDE ÝAŞΛAUDA KEMAΛA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ZÄHMET HUKUΓYNYŇ MESEΛEΛEUINI ÖWUENMEKDE ÝAŞ
AΛYMΛAUYŇ HYZMATDAŞΛYΓYNYŇ MÜMKINÇIΛIKΛEUI
HÄZIUKI ZAMAN ÝAŞΛAUYNDA ΓYMMATΛYKΛAU UΛΓAMYNY
KEMAΛA ΓETIUMEΓIŇ MESEΛEΛEUI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
RUTA AZIÝADA ÖZAUA YΛMY BAUΛAΓ MEÝIΛNAMAΛAUYNY
BIΛEΛIKDE ÖWUENMEKΛIΓIŇ ZEUUUΛYΓY
moτoρ
eρmorow,
RKUW MAKSATNAMAΛAU TRPΛUMYNY UΛANMAΓYŇ
soeρ
ÝAŞΛAU SRSIRMEDENI ΓRŞUΛYŞMAK ŞEUTΛEUINDE DÖWUÜŇ
TAΛAPΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ezeρow
BUUÝATIÝA UESPUBΛIKASYNYŇ ÝAŞ AΛYMΛAU ΓEŇEŞINIŇ IŞI
HÄZIUKI ZAMAN ÝAŞΛAUYNDA UUHY
ΓYMMATΛYKΛAUYNY KEMAΛA ΓETIUMEKDE SUNΓATYŇ, DIΛIŇ
WE DÄP−DESSUUΛAUYŇ RUNY WE ÄHMIÝETI
. . . . . . . . . . . . . . . . .
HABAU BEUIŞ SEUIŞDEΛEUI MEDENIÝETI KEMAΛA ΓETIUÝÄN
FAKTRU HÖKMÜNDE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÝAŞΛAUY HÖWESΛENDIUMEKDE WE IŞϑEŇΛEŞDIUMEKDE
EUMENISTAN UESPUBΛIKASYNYŇ YΛYM SYÝASATY
iτρosýer
BEÝIK TÜUKMEN ŞAHYUY MAΓTYMΓUΛY PYUAΓYNYŇ UUHY
ΓYMMATΛYKΛAUY SAKΛAP ΓAΛMAKDAKY RUNY
mmτρo
“BIΛIMΛEUE ESASΛANÝAN YKDYSADYÝETDE” INTEΛΛEKTUAΛ
MAÝA ΓRÝUMY YKDYSADY ÖSÜŞIŇ ESASY FAKTRUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
FUNKSIRNAΛ AZYK ÖNÜMΛEUINI TAÝÝAUΛAMAKDA PAΛAW
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
eleρ
SRUTΛAUYNYŇ
ZRΛAKΛAUYNYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ΓAUA MAΛΛAUYŇ TRHUM AÝUATYNΛYKΛAUY
ΓRWAÇA AΓURSENRZYNYŇ
ANTAΓRNIST KÖMEΛEKΛEUI
. . . . .
BUΓDAÝYŇ DAŞAUY ÝUUTΛAUDAN ΓETIUIΛEN SRUTΛAUYNYŇ
ÝEUΛI ŞEUTΛEUDE YΛMY BAUΛAΓΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
WETEUINAU ΛUKMANÇYΛYΓY YΛMYNDA INNRWASIRN
TEHNRΛRΓIÝAΛAUYŇ UΛANYΛYŞY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
iρiτmäτ
iρiτmäho
WETEUINAU ΛUKMANÇYΛYΓY YΛMY−TEHNIKI ÖSÜŞΛEU
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
kyλkiρio
BIRΛRΓIÝADAN RKUWÇYΛAUYŇ ÖZBAŞDAK IŞΛEMEKΛEUINI
ΓAZANMAK MAKSADY BIΛEN ÜΛKE MAΓΛUMATΛAUYNY
INNRWASIRN TEHNRΛRΓIÝAΛAUY AUKAΛY ÖWUETMEK
iρir
TÜUKMENISTANYŇ DEUMAN SENAΓATYNY INNRWASIRN
ÖSDÜUMEKDE ÝAŞ AΛYMΛAUYŇ ΓATNAŞMAΓY
SUW HRWPSUZΛYΓYNY ÜPϑÜN ETMEKDE TÜUKMENISTANYŇ
HAΛKAUA HYZMATDAŞΛYΓY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
BAŞΛANΓYÇΛAUY
ΓEREKRΛRΓIKI YΛMY BAUΛAΓΛAU INNRWASIRN ÖSÜŞ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
V
AΛYMΛAUY
TA
USUΛΛAUY
INNRWASI
UTA
AZIÝA YΛYM−BIΛIM TASΛAMAΛAUYNYŇ HÄZIUKI
ρkişow,
bhyλλeýiw,
DIABETIKI DABAN SINDURMΛY NÄSAΓΛAUDA ÝEUΛI BEϑEUΓISI
ÝAΛY
ipbeρ
ÇAΓAΛAUYŇ
. . . . . . . . . .
HAΛK ΛUKMANÇYΛYΓYNDA PEÝDAΛANYΛÝAN SUMBAU
ϑÜΛΓESINIŇ DEUMANΛYK ÖSÜMΛIKΛEUI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
NNRWAS
USUΛY
bhλλeýiw,
lmihow,
elmihow,
ýiw,
iρir
ÖÝKENIŇ WE BAΓUYŇ UTΓAŞAN EHINRKRKKRZY
. . . . . . . . . . .
AŞΓAZANYŇ WE RNKIBAUMAK IÇEΓÄNIŇ BAŞ KESEΛI BRΛAN
EUKEKΛEUDE ϑYNS ΓRUMRNΛAUYNYŇ IŞϑEŇΛIK DEUEϑESI
KÖÝTENDAΓYŇ ΓÖZEΛ TEBIΓATY WE MINEUAΛ
BAÝΛYKΛAUYNYŇ EKRΛRΓIKI ÄHMIÝETI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÇAΓA SEUEBUAΛ YSMAZΛY ÇAΓAΛAUYŇ TRPΛUMΛAÝYN
BEϑEUΓISINDE KRUTEKSINI UΛANMAK
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
EWMATR
AUTU
KΛAPAN
APPAUATYNYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ΓÖWUEΛI ZENANΛAUDA DÜWÜNÇEΓIŇ ENDIKΛI ÝITΓISINDE
FETRPΛASENTAU ÝETMEZÇIΛIΓIŇ ÖŇÜNI AΛYNYŞ
. . . . . . . . . . . .
ΓESTASIRN DIABETΛI ZENANΛAUDA FETR−PΛASENTAU
TRPΛUMYNYŇ KΛINIKI WE MRUFRΛRΓIKI
AÝUATYNΛYKΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
AΓUAMDA DRΓΛAN BÄBEKΛEUDE BEÝNI
PEUINATAΛ
ÝRKAUY HRWP AΛAMATΛAUY
TÜUKMENISTANYŇ ÝATAKΛAUYNDAN ÝEUASTY SÜÝϑI SUWUŇ
. . . .
CAPPAUIS
DEUMANΛYK
ΛUKMANÇYΛYK
MAKSATΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
DUUPACEA
ПСОРАЛЕЯ
КОСТЯНКОВАЯ
. . . . . . . .
TÜUKMENISTANYŇ
MAΛΛAUYŇ
PAΓTAÇYΛYK
AΓUEΓATΛAUYNYŇ
TAÝDAN
AMATΛY
UΛANYΛYŞ
KADAΛAUYNY
WEΛAÝATYNYŇ
ŞEUTΛEUINDE
ΓRWAÇANYŇ
HASYΛΛYΛYΓYNA
TΛAUYNY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
eberezeρow
TÜUKMENISTANYŇ ŞEUTINDE ŞÖHΛAT ÖNÜMÇIΛIΓINDE
UΛANYΛÝAN TEBIΓY ΓABYKΛAUYŇ HIΛINI KÄMIΛΛEŞDIUMEΓIŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
SUW SEUIŞDEΛEUINI UEϑEΛI PEÝDAΛANMAK MESEΛESINDE
SUWRTUΛAUYŇ RUNY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ezeρowe
. . .
ΛUKMANÇYΛYK BIΛIM
UΛΓAMYNDA ÝAŞ AΛYMΛAUY
TAÝÝAUΛAMAKDA INNRWASIRN ÇEMEΛEŞMEΛEUI UΛANMAK
AKNENI BEϑEUMEK ÜÇIN TRPIKI SEUIŞDEΛEU
Оkyλkiρio
λmyρehow,
TAΛYPΛAUDA UUFFÝE SYNAΓY BIΛEN KESΓITΛENEN ÝǙUEK−
DAMAU UΛΓAMYNYŇ IŞϑEŇΛIK ÝAΓDAÝY
RFTAΛMRRNKRPATRΛRΓ
AÝUATYNΛYKΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
AÝUYM
UEΓENEUATIW
ΛUKMANÇYΛYΓYŇ
. . . . . . . . . . . . . . .
ADAMΛAUYŇ
ΓATNAŞYKΛAUYNDA
NYŞANΛAUYŇ
YΛYK
YΛYMΛAUYNDA
AΛAUYNY
MAΓΛUMATΛAUY
oρiλλo
IMPΛANTASIÝASYNYŇ
USUΛY
DUUNUKΛY
HAPAΛANDYUYϑYΛAU
HAPAΛANAN
TRPUAKΛAUY
TEHNRΛRΓIÝAΛAUYNY
DRΛY
WAΓTDA
TAPMAK
USUΛY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
AÝUYΛMAZ
INNRWASIRN
TEHNRΛRΓIÝAΛAUY
ΓUUBANΓUΛY
TÜUKMENISTANYŇ
DEUMANΛYK
ATΛY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
TÜUKMENISTANYŇ
ÇEKIUTΓESINIŇ
RϑAKΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
BRÝAΓΛAUY
TRPUAΓYŇ
ΓRWAÇANYŇ
AMATΛY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
TRHUMDAN
ATΛAUYŇ
ANTIΓUAWITASIRN
USUΛY
TAÝÝAUΛAMAKDA
DRWAMATYNY
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
FEUMENTATIW
ESASΛAUY
BIRΛUKMANÇYΛYK
BAUΛAΓΛAUY
BABATDA
HYZMATDAŞΛYΓY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
KAUTAΛAUY
MATΛABDA
CYTRSCAPEDE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
BRΓNAÝAKΛYΛAU
TAÝDAN
MADDAΛAUYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
TAÝÝAUΛAMAKDA
TAÝDAN
INNRWASIRN
mmτρoçiro
KUWWATY
ENϑAMΛAUY
MINEUAΛRKRUTIKRIDΛEUIŇ
AΛYMΛAU
INNRWASIRN
ÝRΛY
. .
TRPINAMBUUY
ΓAÝTADAN
TRPΛUMΛAÝYN
INNRWASIRN
TAKYK WE TEBIΓY BIΛIMΛEU UΛΓAMYNYŇ USSADY
mρmeτow,
TEUMRPΛAST WE AKUIΛ ESAS SEUIŞDEΛEUINIŇ FIZIKI−MEHANIKI
WE SANITAU−HIMIKI DEŇEŞDIUME HÄSIÝETNAMASY
DÜNÝÄ YKDYSADYÝETINDE WE TÜUKMENISTANDA
HYZMATΛAUYŇ HAΛKAU
A SÖWDASYNY DÜZΓÜNΛEŞDIUMEK
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ezeρow
TÜUKMENISTANDA MAΛIÝE MENEϑMENTINIŇ KEMAΛA ΓEΛMEΓI
WE RNY KÄMIΛΛEŞDIUMEΓIŇ KÄBIU MESEΛEΛEUI
HYZMATDAŞΛYΓY
MAÝAΓRÝUMΛAUYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
TÜUKMENISTANYŇ Ý
EWURPA BIΛEΛEŞIΓI BIΛEN YΛMY−TEHNIKI
BABATDA HYZMATDAŞΛYΓYNYŇ NAZAUY
ESASΛAUY
ýrezeρow
WTRMRB
TYΓŞYTΛYΛYΓY
NY
ΓERMETUIÝA SAPAΓYNDA INNRWASIRN SEUIŞDEΛEUI
UΛANMAΓYŇ USUΛY AÝUATYNΛYKΛAUY
BEUKAUAU DÖWΛETIŇ BAΓTYÝAUΛYK DÖWUÜNDE
TÜUKMENISTANYŇ DEŇIZ UΛAΓYNYŇ ÖSÜŞI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ΛUKMANÇYΛYK
YΛYMΛAUYNYŇ
lmiρo
. . . . . .
oρoτoow
DEUMATRΛRΓI
TURMBRSITAU
AUTRPΛAZMANYŇ
UΛANYΛYŞY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
rreoρezow,
IKI AKYMΛY WE ABZAΛYŇ ÝAΓDAÝYNA BAΓΛY ΓÜÝÇΛI
ÇYZYKΛY UΛΓAM
eτyρ
TÜUKMENISTANDA UADIRAUAΓATNAŞYK TRUΛAUYNY
KÄMIΛΛEŞDIUMEKDE HEUEKETΛI UADIRAUAΓATNAŞYΓYŇ
ÝYΓYΛYK−TEUUITRUIAΛ MEÝIΛNAMAΛAŞDYUYΛYŞYNYŇ
yλbişiρ
ebeýiw,
INNRWASIRN YKDYSADYÝET ÖSÜŞIŇ AÝDYŇ KEPIΛIDIU
. . . . . .
RKΓUNΛY YKDYSADY ÖSÜŞI ÜPϑÜN ETMEKDE INNRWASIRN
epeρow
MAΓΛUMAT TEHNRΛRΓIÝASYNY MUZEÝ IŞINE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
RBANYŇ SRSIAΛ INFUAST
UUKTUUASYNYŇ HEUEKET ETMEΓINIŇ
WE KÄMIΛΛEŞDIUIΛMEΓINIŇ AÝUATYNΛYKΛAUY
. . . . . . . . . . . . .
iρir
iλhmýiw,
TÜUKMENISTANYŇ ÝEUΛI ÇIΓ
MAΛΛAUYNYŇ ESASYNDA KAΛIÝ
SUΛFATYNY ÖNDÜUMEΓIŇ TEHNRΛRΓIÝASYNY IŞΛÄP DÜZMEK
iýmmow,
iorezeρ
ÝAPYK ÇYΓΛYΛYK AÝΛAWΛY ΓÜN ÝYΛADYŞHANAΛAUYNY ÝYΛYŇ
DRWAMYNDA UΛANMAΓYŇ ΓEΛϑEΓI BAUADA
iλrezeρowe,
FIZIKADAN MESEΛEΛEUI ÇÖZMEKDE INNRWASIRN
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
MAÝAΓRÝUM MESEΛESINDE NPV−KUITEUIÝASYNYŇ
UΛANYΛYŞY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
DRΛANDYUYŞ
EDAUAΛAUYNDA
ÝAΛAUYNYŇ
MAΓΛUMAT
HYZMATΛAUYNY
ÝRΛΛAUY
. . . . . .
iρir
TÜUKMENISTANYŇ INNRWASIRN SYÝASATYNDA BANK
UΛΓAMYNY KÄMIΛΛEŞDIUMEΓIŇ ESASY UΓUUΛAUY
ÝEUΛI ÇIΓ MAΛΛAUY UΛANMAK BIΛEN ÖNÜMÇIΛIΓIŇ ZYŇYNDY
SUWΛAUYNY AUASSAΛAMAK
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ŞRU AKABA SUWΛAUYNYŇ TRPUAK ŞRUΛAŞMA HÄSIÝETΛEUINIŇ
eýρemkiλhmýiw,
SYZDYUYϑYΛYΓY PES BRΛAN ΓATΛAKΛAUDA SUWY
C ÝMU EKUANΛAŞMA HEMIŞEΛIΓINIŇ
C) IZRTRP
ÇAΛYŞMASYNA BAΓΛYΛYΓY
HIMIKI USUΛDA AΛNAN P
TÜUKMENISTANYŇ MUZEÝΛEUINDE SAKΛANÝAN KEUAMIKI
ÖNÜMΛEUIŇ ΓÖWUÜMINI HASAPΛAMAKDA MATEMATIKI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
eλeρ
KÜKÜUTΛIWRDRURDYŇ ÝAÝUAMAΓYNYŇ IKÖΛÇEΓΛI
MRDEΛINIŇ UEAΛ MASŞTABDAKY SAN ÇÖZÜWΛEUI
BIUϑYNSΛY ÖÝϑÜKΛI ΓUUŞAWDA NEBITI SUW BIΛEN ΓYSMAK
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÝYΛYΛYK TUUBAΛAUYNYŇ ESASYNDA SUWUKΛYKΛY
SRWADYϑY USUΛYNY IŞΛÄP DÜZMEK
ezeρow
SETIU ΓÖZΛEΓ AΛΓRUITMΛEUI
ÝAPΓYTΛAUYNYŇ
WAΓT
TEMPEUATUUANYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
EΛEKTUIK UΛΓAMΛAUYŇ KABEΛ SETΛEUINDE ÝÜZE ÇYKÝAN
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
eτyρ
YKDYSADY ÖSÜŞIŇ DEPΓINΛEUINE UESUUS ÜPϑÜNΛIΓINIŇ
NANRTEHNRΛRΓIÝAΛAU: TÄZE INNRWASIÝAΛAU ÜÇIN SEPΓIT,
MESEΛEΛEU WE MÜMKINÇIΛIKΛEU
iρir
STASIRNAU ÝAΓDAÝDA ΓAZ ÝATAΓYNDAKY PUEDEΛ
ΓUADIÝENTI HASABA AΛÝAN BASYŞYŇ PAÝΛANYΛYŞY
. . . . . . .
NEBITINIŇ ÝAΓ FUAKSIÝAΛAUYNYŇ KADAΛY
ΓUUΛUŞΛY PAUAFIN UΓΛEWRDRURDΛAUYNYŇ HÄSIÝETΛEUINI
ÝAŞYΛDEPE NEBIT ÝATAΓYNYŇ NEBITINIŇ ΓUDURN
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÝEUΛI KWAUS ÇÄΓESINI BAÝΛAŞDYUMAΓYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÇYZYKΛY DÄΛ ΓIPE
yρhyýiw,
iýmmρow,
ýhokhyýiw,
yýezow,
moτoρ
ΓUDURNYŇ DÜZÜMINDEN ÝRΛ ΓUUΛUŞYK BITUMYNYŇ
ÖNÜMÇIΛIΓI ÜÇIN ΓYMMATΛY KRMPRNENTΛEUI
BÖΛÜP AΛMAK
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
MEUKEZI ΓAUAΓUM KÄNΛEUINIŇ TEBIΓY ΓAZYNYŇ
HEM−DE ΓAZ KRNDENSATYNYŇ DÜZÜMI WE
Мyρeτhyρhy Кiýmmρow,
ΓAUYŞYK KRAΓUΛÝ
ANTΛAUY ÖNDÜUMEK ÜÇIN ÝEUΛI
ÇIΓ MAΛΛAUYŇ UΛANYΛYŞY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
omyρeτ Öwizow,
MAÝYŞΓAK ΓAPDAKY IDEAΛ UEΛAKSIUΛENÝÄN SUWUKΛYΓYŇ
NRUMAΛ YUΓYΛDYΛAUYNYŇ SPEKTUAΛ MESEΛESI
DÜZÜMINDE TEBIΓY ΓAZ BRΛAN KÜKÜUTWRDRURDΛY
ÝATAKΛAUY IŞΛEMEΓI MRDEΛIUΛEMEK
TÜUKMENISTANYŇ ÝEUΛI ÇIΓ MAΛΛAUYNDAN AŞΓAU WE
AŞΓAUÝEU METAΛΛAUYNY
Ň BIUΛEŞMEΛEUINI AΛMAΓYŇ
ESASΛAUYNY ÖWUENMEK
ÝAŞ AΛYM FIZIKΛEUI TAÝÝAUΛAMAKDA TÄZE USUΛΛAU
BAUΛAΓΛAUYŇ BIΛEΛIKDÄKI USUΛY: ÝAŞ AΛYMΛAU ÜÇIN
BAUΛAΓΛAUYŇ USUΛYNY ΓRWUΛANDYUMAK BRÝUNÇA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ŞEKIΛΛEUI IŞΛÄP ΓEÇMEK BABATDA PRΛÝAUIZASIÝANYŇ
MAΛAÝZIÝA SUWΛAUY ÜÇIN ÝEΛIŇ TIZΛIΓINI, UΓUUNY WE
TRΛKUNΛAUYŇ BEΛENTΛIΓINI BIΛEΛIKDE PAÝΛAŞMAΓYŇ
ÝYΓϑAMΛYΓY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
NANRYΛYM WE NANRTEHNRΛRΓIÝAΛAU BABATDA
HAΛKAUA YΛMY HYZMATDAŞΛYΓYŇ MÜMKINÇIΛIKΛEUI WE
ZEUUUΛYKΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
elyρ
YŇ MUΛTIMRDEΛΛEŞDIUIΛMEΓINDE SRŇKY
EΛEMENTΛEU: TEBIΓY YΛYMΛAU BABATDA PÄSΓEΛÇIΛIKΛEUI
ÝEŇIP ΓEÇMEK
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
AÇAU − UΛUΛYK SAKΛAMA PAÝΛAŞDYUYϑY UΛΓAMYNDA
MAΓΛUMATΛAUYŇ IŞϑEŇ BÖΛÜMΛEUINIŇ ÝEUINI HABAUΛY
RWNUK SUWRTUΛAU ENEUΓIÝANYŇ ΓAÝTADAN DIKEΛDIΛÝÄN
WE DUUNUKΛY ÇEŞMEΛEUI HÖKMÜNDE WE ÝAŞ AΛYMΛAUYŇ
YΛMY BAUΛAΓΛAUY ÖSDÜUMEKDÄKI RUNY
. . . . . . . . . . . . . . . . .
ÝAŞ AΛYMΛAU WE INNRWASIRN ÖSÜŞIŇ ÝEWURPA TEϑUIBESI
ŞEKIΛΛENDIUIŞ ESEUΛEUINI ÖWUENMEKDÄKI TÄZE
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
iρ−
ΓERΓIŇIŞΛIK TEHNRΛRΓIÝAΛAUYNYŇ SRSIAΛ WE
ΓUMANITAU YΛYMΛAUA ΓRŞUΛMAΓY: MÜMKINÇIΛIKΛEUI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
eserow,
zmzow,
λkeρ
RΛEIN KISΛRTASYNYŇ AΛÝUMRSIΛIKAT KATAΛIZATRUΛAUYNYŇ
ΓΛÝUTAMIN TUUŞUΛYKΛAUY: BIΓINEΛΛINIŇ ASIMMETUIK
UEAKSIÝAΛAUY ÜÇIN AϑAÝYP KATAΛIZATRU
. . . . . . . . . . . . . . . . .
EUMENISTANDA ÝAŞ AΛYMΛAUYŇ TAKYK WE TEBIΓY YΛYMΛAU
UΛΓAMYNDAKY HYZMATDAŞΛYΓY
MATEMATIKAÇYΛAUY TAÝÝAUΛAMAKDA WEB−
TEHNRΛRΓIÝAΛAUY UΛANMAK
MAKSATΛAÝYN WE DEUSAUA USUΛY ÝRKAUY HÜNÄU DEUEϑEΛI
IŞΓÄUΛEUI TAÝÝAUΛAMAΓYŇ FAKTRUY HÖKMÜNDE
SYNAΓΛAUY WIUTUAΛ MRDEΛIUΛEMEK ÝRΛY BIΛEN ΓEÇIUIP,
AWTRUΛAΓ SEUIŞDEΛEUINIŇ ΓUUΛUŞΛAUYNYŇ HRWPSUZΛYΓYNA
BAHA BEUMEK
moτoρ
owoρ,
λioserhρ
NANRÖΛÇEΓΛI ÖUTÜΓI BRΛAN ÝUMŞA
K MAΓNIT MATEUIAΛΛAUY
IŞΛÄP TAÝÝAUΛAMAK
oberow,
ρi
ΓÜUΛEÝŞIŇ STASIRNAU, ΓÖÇME WE INTEUNET−PΛATFRUMAΛAU
ÜÇIN TEKSTΛEU BRÝUNÇA KÖPMÜŇΛÜK SINTEZATRUY
. . . . . . .
λioserhρ
mhoρiroo,
TEUPEN UΓΛEWRDRURDΛAUY ÜÝTΓETMEK ÜÇIN TÄZE
KATAΛIZATRUΛAU
eomρowe,
ρrezeρow
ΛAWESSRN’S UEAΓENTINI UΛANMAK AUKAΛY TÄZE BIRΛRΓIK
TAÝDAN IŞϑEŇ MADDAΛAUYŇ MAKSA
DA UΓUUKDYUYΛAN
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ömüρo
MATEMATIKI, HASAPΛAÝYŞ WE BIRΛUKMANÇYΛYK
BIΛIMΛEUE WE BAUΛAΓΛAUA ÝAUDAM ETMEK ÜÇIN
BIRINFRUMATIKA
KAWITASIRN KÖPÜUϑIKΛEUIŇ ΓENEUASIÝASY, DINAMIKASY WE
SUWDAKY HÄSIÝETI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ADAMZAT
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ΓATNAŞYKΛAUY
BAΓTYÝAUΛYK
BAΓTYÝAUΛYK
ÜUKMENISTANYŇ
UΓUUΛAUYNY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
KENAUYNDAKY
TAUYHYNYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
iρiτkiλhm
ESASΛANDYUYΛYŞY
AΛYKÇYΛYK
ΓÜNBATAU
STANDA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
iρir
ETAΛ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
BEUKAUAU DÖWΛETIMIZIŇ BAΓTYÝAUΛYK DÖWUÜNDE
BAΓŞYÇYΛYK SUNΓATY
MIΛΛI DEMRKUATIÝANYŇ SAÝΛAWΛY ESASY
TAKYK
YΛYMΛAUDA
AΛYMΛAUYŇ
oλmorezeρ
KWAZIΛENΛI PAUABRΛIKI DEŇΛEMÄNI ΛINIÝAΛY DIFFEUENSIAΛY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ehmρ
SINK WE INDIÝA BIΛEN ΓEÇIUIΛEN ΓATY EUΓINΛEUIŇ EΛEKTUIK
WE ΓAΛWANRMAΓNIT HÄSIÝETI
NSTUUMENTAΛ
ΓATNAŞYΓY
EUW
ZENANΛAUY
TAUYHY
üoüρowe
HYZMATDAŞΛYΓY
AΛYMΛAUYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
TÜUKMENISTANYŇ
TAPYNDYΛAUYNY
DIKEΛTMEK
HYZMATDAŞΛYK
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
TÜUKMENΛEUINIŇ MINIATÝUUA
SUNΓATY
ΓAT
SUUATKEŞΛEU
. . . . . . .
ΛUKMANÇYΛYK
ΓYMMATΛYKΛAUYŇ
SUNΓATYŇ
WE D
P−DESSUUΛAUY
SUNΓATYNYŇ
ΓUUAΛY
TAUYHY
SUUATKEŞΛEU
SUNΓATYNY
USSAT
ERSYÝASAT
T
STANYŇ
MYSAΛYNDA
HAΛKΛAUYNYŇ
ΓATNAŞYKΛAUYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
TÜUKMENISTANYŇ
ÝAUYMAÝ
ϑEMΓYÝETI WE
YNSANPEUWEUΛIK
HRUMATΛY
AÝUATYNΛYΓY
HAΛKΛAUY
UTA
HAΛKΛAUYNYŇ
ŽANUΛAUYŇ
ΓYMMATΛYKΛAUYNYŇ
MYHMANPAUAZΛYK
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
HAΛYÇYΛYK
SUNΓATYNYŇ
TAUYHYNDAN
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
WAΓYZ
TÜUKMENISTANYŇ
HEÝKEΛTAUAŞΛYK
SUNΓATYNDA
. . . . . . . . . . . . . . . . .
EATU
EMPAT
. . . . . . . . . . . . . .
RPEUAΛAUYNDAKY
. . . . . . .
PAΛAS
SUNΓATY
ΓYMMATΛYKΛAUYNYŇ
KEMAΛA
TEATU
SUNΓATYNYŇ
HAΛYÇYΛYK
ΓRΛDAWY
ipbeρowe
. . . . . . . . .
DUUNUKΛY
AÝUATYNΛYKΛAUY
UMUMYΛYKΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
AÝUATYNΛYΓY
EDEBIÝATYNYŇ
. . . . . . . .
EDEBIÝATYNYŇ
TAUYHYNY
HYZMATY
UΛANYΛYŞ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
NTAKT
. . . . . . . . . . .
ATA
TAHMYS
ADAΛΓAΛAUYŇ
TAUYHYNDAN
DÖWΛETMÄMMET AZADYNYŇ “WAΓZY−AZAT” KITABYNYŇ
TAUYHY ÄHMIÝETI
BAΓΛY
ejyρowe
DIWANY
ΛUΓAT ET
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
KATEΓRUIÝASY
MYSAΛYNDA
ÝRΛY
RUTA
ASYUΛAUYŇ
KEUWEN
ÝRΛΛAUYNYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
DUAMATUUΓIÝASY
ATΛAUYŇ
KATEΓRUIÝASY
RΛAUYŇ
AŇΛADYΛYŞY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ΓAΛYPΛAUYNY
WAϑYP
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
iρheρ
ENEUΓETIKA HRWPSUZΛYΓYNYŇ AÝUATYNΛYKΛAUY
. . . . . . . .
“ΓÖURΓΛY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ASYUYŇ
AHYUYNDAKY
AÝUATYNΛYKΛAU
Ýekmyρowe
AÝUATYNΛYKΛAUY
ZAMAHŞAUYNYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
RUTA
yhyρow
. . . . . . . . . . . . . . . . .
AÝUATYNΛYKΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
MAΓTYMΓUΛYNYŇ
EΛEΓIÝAΛAUYNYŇ
iorezeρow
DRWAU
SÜÝDÜNDEN TAÝÝAUΛANYΛÝAN
SAKΛANYΛYŞY
ÜNRUTA
STANYŇ
. . .
TÜUKMENISTANDA
NUMIZMATIKA
HAΛYPA
ŞÄΓIUT
ΓATNAŞYKΛAUY
ΓYMMATΛYKΛAUYNY
MEUWΛI
eτyρowe
AΓDATDA
RϑAKΛAUY
UTA
ASYUΛAUYŇ
TAUYHYNY
AΛYMY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
üρirow
ΓYMMATΛY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
şyρo
ATΛY
RUTA ASYUΛAUDA T
I A
SENAΓATY
TAUYHYNYŇ
. . .
UTA
STANYŇ
RϑAKΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ASYUYŇ
AHYUYNDA
KΓRÝUNΛY
HATDAT
ΛAUY
TÜUKMENISTAN
. .
iýmhow,
SEΛϑUK TÜUKMEN DÖWΛETINIŇ SYÝASY
DRΛANDYUYΛYŞYNYŇ ESASY ÝÖUEΛΓESI
iρokλyýiwe
TAUYHY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
USUΛΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . .
TAUYHYNDAKY
. . . . . . .
AΓTYMΓUΛYNYŇ
MAΓΛUMATΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . .
KEUWEN
RKMAÇYΛYK
AÝUATYNΛYΓY
. . . . . .
BAΓΛANYŞYKΛY
AÇYAN
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
eleρ
TAUYHYNDAN
MYSAΛYNDA
ΓÜNBATAU
TRÝDAN
DESSUUΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
HAΛYSYNDA
TAKYK
TAUYHY
yheýrezeρow
RUTA
AKYMΛAUYNDA
RTUUYMΛY
ϑAÝΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
DESSUUΛAUYNYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
EDEBIÝATYNYŇ
SRKUAT
PΛUTAUH
AUHERΛRΓΛAUY
TAÝÝAUΛAMAKDA
ÝRKAUY
MAΓΛUMATΛAU
. . . . . . . . . . . .
RUTA
ΓATNAŞYKΛAU
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ANTRNI
MYSAΛYNDA
ŞEUTΛEUINDE
RΛAUYŇ
ΓATNAŞYKΛAUYNDAKY
TAUYHY
INNRWASIRN
MUΛTIMRDAΛ
PΛATFRUMAΛAU
HAΛKΛAUYŇ
DESSUUΛAUYNY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
MRΛDRWADA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ΛATYN
AÝÝAUΛYKDA
NYŞANΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÝETAUA
TRPAUΛAÝYN
ΛY
ÝAΓTYΛYK
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
rhρiý
YΛYMΛAU
TAUYH
AΛYMΛAUYNYŇ
ΓUMANITAU
YΛYMΛAU
HYZMATDAŞΛYΓY
oρil
ŞAÝΛYKΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ΓATNAŞYKΛAUYŇ
TAUAPDAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ŞEUTΛEUINDE
SIWIΛIZASIÝAΛAUYŇ
ΓATNAŞYΓYNYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÖZBEΓISTANYŇ
AΛYMΛAUYNYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
KAŞΓAUΛYNYŇ
DIWAN
ΛUΓAT
ATΛY
ΓYUΓYZΛAUYŇ
UEFRUMAΛAUYNYŇ
TAUYHYNDA
TÜUKMENISTANYŇ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ÝAŞΛAUYNYŇ
BABATDA
. . . . . . .
ΓUMANITAU
HYZMATDAŞΛYK
AΛYŞMAΓY
ΓIŇEΛTMEK
EDEBIÝATYNY
RKATMAKDA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
NAΓYŞΛY
BAŞΓAPΛAUYNDA
SANΛAUYŇ
KYBAPΛAUY
TAUYHY
NUKDAÝNAZAUYNDAN
SIWIΛIZASIÝAΛAUYŇ
ΓATNAŞYKΛAUYNA
ÇAUWA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ΓUMANITAU YΛYMΛAU UΛΓAMYNDA
AŞ AΛYMΛAUYŇ
HYZMATDAŞΛYΓ
AΛYMΛAUYŇ
BAUΛAΓΛAUY
BABATDA
HYZMATDAŞΛYΓY
TAUAP
TÜUKMENISTANYŇ
TAUYHYNY
WAϑYP
ÜNDRΓAUŞYNASΛAUYNYŇ
ΓUUUΛTAÝY
AΛYMΛAUYŇ
HYZMATDAŞΛYΓYNYŇ
. . . . . . . . .
λehmmmρo
TAUYHY
DEUSAUAΛYK
TAUYHY
INFRUMATIKA
YΛYMDA
MAΓΛUMATΛAU
TAUYHY
AMAΛY
ÖZBRΛUŞΛYΛYΓYNY
ESASY
FAKTRUΛAUYŇ
TAUYHY
ΓATNAŞYKΛAUY
ÝEWURPADA
YNSANPEUWEUΛIK
ÝAŞΛAUYŇ
INNRWASIRN
TASΛAMAΛAUYNYŇ
MAΓTYMΓUΛYNYŇ
ΓRŞΓUΛAUYNYŇ
AÝUATYNΛYKΛAUY
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
656), Aλy (598−661) mysyλmerλeρ τeρepyrher leλyj siçmλmphmρλiρ.
Rλeρher soňoy leλy�eρ by wizmpärm özλiρmrmň syýesy meτλepλeρy
üçmr yλeryphyρλeρ. Rλeρher soň Rmiýýeλeρ ýe−he Emiwmλiρ 688−rnm
ýyλher 750−rnm ýyλe çirλm, by τeρylher 1258−rnm ýyλe çirλm Abbesyλeρ
leλyj boλyphyρλeρ. 1258−rnm ýyλhe Abbesyλeρyň ýyoyλmeky
sibäpλm, oλeρyň Müsüρ şelesy 1281−rnm ýyλher 1517−rnm ýyλe çirλm
leλypeλyky howem iτhmρmphmρλiρ. By τeρylher soň leλy�yo Rsmerλy
leriherλykyre kiçmp, 1924−rnm ýyλhe Rsmerλy höwλiτm ýyoyλýerçe
howem ihmphmρ.
Siλnyoλy τüρomirλiρhi ýöρmτi leλypeçyλyo miohibm höρihmλmphmρ.
Rλ miohibm mλomrnm höρihir τüρomirλiρmň siλnyoλy mmpiρmýesyryň
mom soλτery – Aλp Aρsλer bmλir Mäλmoşeryň beş wizmρm wi eneýyp
“Syýeseτ−remi” isiρm
rmň ýezeρy Nyzemyλmüλohmρ. By leλypeçyλykyň
τäzi köρrüşm Siλnyoλy löoümheρλeρyryň okyλλeρyre – şezeheλeρyre
biρomhmλir τiρbmýiçmλiρ – eτebikλiρ – leλypeλeρ.
Siλnyoλeρ zemeresyrhe ýöρkürλm boλer τiρbmýiçm – leλypeλeρ
– eτebikλiρ “Aτe” wi “Bik” sözλiρmrhir ybeρeτ boλyp, mλomrnm
kizio Nyzemyλmüλoi biρλir loρmeτλy eτhyρ. Aτebikλiρ özλiρmrmň
τiρbmýiλiýär siλnyo şezeheλeρyryň ehyrher biλλm bmρ wiλeýeτy, üλoärm
hoλerhyρyphyρλeρ. Rλeρ – leλypeλeρ şezeheλeρe kiλnioom löoümheρ
löomürhi höwλiτm eoyλλy−beşλy hoλerhyρmeky öwρihmphmρλiρ, leρby
τäλmm biρmphmρλiρ. Aτebikλiρ şezeheλeρyň τekτ üsτürhäom heweλeρyrhe
lim mölüm ρoλ oýrephyρλeρ. Käleλeτλeρhe eτebik – leλypeλeρ
özbeşλeρyre eτebikλmo höρihmphmρλiρ. Aτebikλmo miρoizm höwλiτi
bekλy boλyp, şezeheλeρyň ehyrher leλype – eτebikmň hoλerhyρýer
“lerλyky”, “omçiňρäo höwλiτ mçmrhäom höwλiτ” hmýmiohmρ.
Teρylymyzhe biýmo höwλiτ mşkäρλiρm, eoyλheρλeρy şezeheλeρe
leλypeλyo ihmphmρλiρ. Rλeρher τüρomirmň biýmo okyλλeρy – Beýρem
ler Beleρλy ler−lerery wi oryň okλy Abhyρelym ler−lerery
köρoizmio boλeρ.
Γürümmzhi leλype−şäkmρτ miohibm hyρmyşyň älλm pyheoλeρyry
öz mçmri eλýeρ. Rλ: ooywçy bmλir mykeλλymyň, ýooeρy ooyw
miohipλiρmrhi τeλyp bmλir mykeλλymyň, eλymλyo hiρinismrm eλmeo
üçmr espmρerτ (heλeşkäρ) bmλir yλmy ýoλbeşçyryň eρesyrhe limmşi
howem ihýäρ. Şäkmρτλiρ leλypeλeρyryň ýoλbeşçyλykyrhe bäsλişmoλiρi
keτreşýeρλeρ, yλmy mş ýezýer
eλymλyke heλeşkäρλiρ oerhmheτλyo mş
koρeýeρλeρ. Şäkmρτλiρ mykeλλymλeρyre, τiρbmýiçmλiρmri, leλypeλeρyre
“leλypem” hmýmp ýüzλirýäρλiρ.
kyρemeoλyke kmň mümomrçmλmoλiρm eçhy wi läzmρom höwüρhi
oompýyτiρλm sepeoλeρe yλy ürs biρmλýäρ.
Işhi pρokρemmmρλirir hmheoτmom oýyrλeρy zälmiτ ooywy
sepeoλeρyrhe örhüρmnmλmoλm yλermeoλykyň ýoλλeρy ýöρmτi hüzüλir emeλy
pρokρemmeλeρyň üsτm bmλir biýer ihmλýäρ. Pρokρemmeλeρ
Fρorτ
wi
meoseτremeλeρyry yλermeo bmλir ewτomeτλeşhyρyλer ooyw
yλkemλeρy köρrüşmrhi τeýýeρλeryλhy. Döρihmλir ewτomeτλeşhyρyλer ooyw
yλkemλeρyry oρτe miohipλiρmň beşλerkyç syrpλeρyrhe zälmiτ ooywy
sepeoλeρy kiçmλirhi piýheλermeo, τüρomir ýeşλeρyrhe zälmiτi boλer
söýkmrm höρiτmiohi, eτe Weτere, mälρmber üλoämmzi boλer byýserny
eρτhyρmeohe, ýeşλeρhe heşoy kyρşewy eýewλy seoλemeo hüşürniλiρmrm
oimeλe kiτmρmiohi älmmýiτλmhmρ. Ekiρ sepeoλeρ mrτiρeoτmw τekτeλeρy
yλermeo eρoeλy kyρeλýer boλse, orhe höρihmλir ewτomeτλeşhyρyλer
ooyw yλkemλeρyryň mümomrçmλmoλiρm les−he oöpiλýäρ, ooywçyλeρyň
sepeke boλer kyzyoλermeλeρy eρτýeρ, öwρihmλýär hüşürnärm çyňλeşhyρyp
oebyλ iτmioλiρmri yλy ýeρhem ihýäρ.
HAΛYPA
ŞÄΓIUT
ΓATNAŞYKΛAUY
Tüρomirλiρhi leλype boλmeo, şäkmρτ boλmeo τiρbmýiçmλmkmň,
yλmyň−bmλmmmň mň ýooeρy miohibmhmρ, yλym−bmλmm ýöρiλkismhmρ. Şoλ
bmρ wekτyň özürhi, kmň meryhe, mλeτyň älλm keτλeoλeρyrhe yλeryλýer
leλype−şäkmρτ leλo miohibmhmρ.
Heλype−şäkmρτ, leλypeçyλyo kehymy zemerλeρher bäρm howem
ihýäρ. Ýöri bmzmň kerymyze, süňňümmzi oρreşer leλypeçyλyo,
leλype sözm ýyρhymyze ysλemyň kiλmikm bmλir bekλyhyρ. Heλype sözm
(loλäje) eρepçe boλyp, läλmjä
sözürmň oöpλükmhmρ wi leλyj,
löoümheρ, oρyrbeseρ, Aλλelyň ýiρhäom wiomλm hmýmiohmρ. Şoryň üçmr
lim τüρomirλiρ mň loρmeτλeýer ehemλeρyre leλype hmýýäρλiρ.
Mysyλmer äλimmrhi: Mylemmiτ Pykembiρmň oρyrτyτeρy,
wiomλm, hürýä mysyλmerλeρyryň mň biýmkm wi koρeýnysy
lesepλeryλýere leλype hmýmλýäρ. Mylemmiτ Pykembiρ öλirhir
soň, oryň leoyoy wiomλm höρτ sery boλyphyρ. Hyλejeýy Ueşyhyr
lesepλerýer Abybiomρ (571−624), Rmeρ (581−644), Rsmer (574−
Ýooeρhe eýhyλerλeρyň riτmnismrhi, mrrowesmor ooywyň isesy
• Teλybyň wi mykeλλymyň bmλir hiρinismrmň küýçλm hipkmrλmλmo
• ooeτmekyň siρmşhiλiρmrm, ysyλλeρyry wi τilroλokmýeλeρyry
INNRWASIRN
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi şölρeτλy
kiλnikmmmzi τeρep beτλy kehemλeρ bmλir öňi beρýer
mälρmber Weτerymyz Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy
Biρhmmylemihowyň ýoλbeşçyλykyrhe läzmρom zemer ösir
τilroλokmýeλeρy yλme, bmλmm yλkemyre oρreşhyρmeohe yλy−yλy
üsτürλmoλiρ kezerýeρ. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Irτiρeoτmw ysyλy,
myλτmmihme τilroλokmýeλeρyry, oompýyτiρλiρmň τäzi meoseτreme
üpnürçmλmoλiρmrm ooyw yλkemyrhe wi çeke τiρbmýismrhi höρihmnmλmoλm
yλermeoλyke älλm mümomrçmλmoλiρm höρihmp biρhm. Ösüp kiλýär
ýeşλeρe höwρibep τiρbmýi biρmiohi zälmiτ τiρbmýismri yλy oρyr
hikmşλmhmρ. Sibäbm liρ bmρ ehem zälmiτhi τiρbmýiλirýäρ, zälmiτ
bmλir τepλerýeρ.
Bmzmň by mşmmmzhi ýeşλeρe zälmiτ τiρbmýismrm höwρüň τeλebyre
λeýyo biρmiohi τäzi τilroλokmýeλeρyň oρryry pρokρemmmρλirir
hmheoτmom oýyrλeρyň üsτm bmλir eçyλyp köρoizmλýäρ. Ýeşλeρe zälmiτ
τiρbmýismrm biρmiohi Zälmiτ ooywy sepeoλeρyre yλy oρryň
hikmşλmλmkmri köρä ooehyλýer sepeoλeρyň lmλmrm ýooeρλerhyρmeohe
sepekyň howemyrhe hmheoτmom oýyrλeρy oompýyτiρλm kyρemeoλykyň
mümomrçmλmoλiρm wi oryň çekeλeρe zälmiτ τiρbmýismrm biρmiohäom
eρτyomeçλyoλeρy pρokρemmmρλirir ooywyň üsτm bmλir eýhyň
köρoizmλýäρ. Royw yλkemyrhe τilroλokmýeλeρyň oöpçüλmoλiýmr
yλeryλyp beşλermeky älλm hiρsλiρhi sepeoλeρy oompýyτiρλm
elτyýeρ
NNRWAS
AΛAUYŇ
UATYNΛYKΛAUY
Tüρomirmsτerhe yλme wi bmλmmi hyρmyş syýeseτyryň les mλiρm
τyτyλýer ykyρλeρyryň bmρm löomürhi keρeλýeρ. Mmλλm bmλmm wi yλym
yλkemλeρyrhe emeλe eşyρyλýer hüýpλm özkiρτmiλiρ ýyρτhe yohysehy
ösüşmň lmλ τeýher τäzi τepkyρyre oybep kiλýär, höwρibep yλym wi
bmλmm bmrýehyry höρiτmäki körüohmρmλirhmρ.
Häzmρom zemer bmλmm kmňmşλmkm mom sery pihekokmom pρosisλiρhir
ybeρeτ: mrrowesmor wi eheτy pρosisλiρ.
Irrowesmýe–by rezeρyýiτ τeýher isesλerhyρyλer, meosehe
körüohmρmλir wi emeλy ykρyre oiskmτλirmλir τäziλmoλiρ. Rλeρ meoρo,
mizo wi mmoρo hiρiniλiρhi emeλe eşyρyλýeρ.
Meoρo hiρinihi mrrowesmýeλeρ älλm bmλmm yλkemyrhe boλyp
kiçýär üýτkimiλiρmri τäsmρ ihýäρ.
Mizo hiρinihi mrrowesmýe
λeρ sibmτ boýyrçe bmλmm kyρşewyrhe
ýe−he biλλm ýooeρy ooyw miohibmrhi boλyp kiçýär üýτkimiλiρi
körüohmρmλýäρ. By ýiρhi, iseser, τäzi oorsipτyeλ ykyρλeρyň isesyrhe
τäzi ýooeρy ooyw miohipλiρmň ecyλmeky köz öňüňhi τyτyλýeρ.
Häzmρom wekτhe hürýä τinρmbismrhi oρτe wi ýooeρy ooyw miohipλiρmň
höρτ sery köρrüşmrm τepewyτλerhyρyp boλýeρ: iλmτeρ, oorýyoτyρ,
iospiρmmirτeλ wi eheτy köρrüşλm ooyw miohipλiρ.
Mmoρo hiρinihi mrrowesmýeλeρ τäzi hiρsmň ýe−he biλλm ykyρ
boýyrçe (yohysehy, iooλokmom,kymermτeρ wi ş.m.) hiρsλiρ τopλymyryň,
ooeτmekyň τäzi ysyλλeρyň,köρrüşλiρmň wi τilroλokmýeλeρyň
höρihmλmikmri körüohmρmλýäρ.
Irrowesmýeλeρ ýooeρhe köρoizmλir meoρo,mizo wi mmoρo
1. Nezeρyýiτ τepkyρy.
2. Γyρemeçyλyo−emeλy τepkyρy.
3. Diρňiw τepkyρy.
4. Rρreşhyρyλyş τepkyρy.
Hiρ bmρ τepkyρyň özürmň mezmyry wi misiλiλiρm beρ. Tepkyρλeρyň
eρesyrhe mň çyλşyρymλy bmρmrnm τepkyρhyρ.Sibäbm by τepkyρhe
miýmλλişhmρmλýär τäziλmoλiρmň mekλymeτ üpnürçmλmkm τeλep ihmλýäρ.
By τepkyρhe yonemλy mşλiρmň isesyrhe mrrowesmýeλeρyň pihekokmom
ke kiτmρýäρ.
bmzi müňλiρçi ýyλ ozeλ boλer zeτλeρy köρoizýäρ. By τinρmbärmň bmzhi
lim yλermekyň wekτy kiλmp ýiτhm. Bmzmň ýyρhymyzyň kozkeλmeýer
ýehmkäρλmoλiρm köz öňürhi τyτseň, Γehymy Tüρomirmsτery wmρτyeλ
hürýähi köρoizmio üçmr öρär oöp mümomrçmλmoλiρ beρ.
yρberow,
INNRWASIRN
AΛAUYŇ
UΛANYΛYŞY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ykλer ihir Biρoeρeρ höwλiτmň
bekτyýeρλyo höwρm ýyρymyze mrrowesmýeλeρyň oρreşhyρyλmeky bmλir
läsmýiτλmhmρ.
Irrowesmýeλeρyň oρreşhyρyλmeky τilroλokmo beshişλmkm
küýçλirhmρýäρ wi yohysehy keτreşyoλeρy özboλyşλy τmnirhmρýäρ. By
boλse liρ bmρ pyheohe mşλiýär lüräρmirλiρmň öz beşeρryoλeρyry
oämmλλişhmρmikmrm, mrrowesmor τäziλmoλiρ bmλir kürübmρmr τeryş
boλyp, öz mşmri oρreşhyρmeoλeρyry τeλep ihýäρ.
Emiλm sözλiýmş kyρşewyry höρiτmio heşeρy ýyρτ hmλλiρmrm
öwρiτmikmň wenyp ysyλy misiλismhmρ. By misiλi bmλir körühir−körm
sözλiýşm öwρiτmikmň höρτ köρrüşmrmň momsmrm−hmňλimikm wi kipλimikm
emeλe eşyρmeo mşm bekλeryşyoλyhyρ. Biλλirir meoseτλeρe ýiτmio
üçmr läzmρom zemer oompýyτiρ τilroλokmýeλeρy yλeryλýeρ.
Tilrmoeryň ösüşmrmň läzmρom zemer hiρinism oöp lyzmeτλy ooyw
τopλymλeρyre wi ewτomeτλeşhyρyλer bmλmm yλkemλeρyre kiçmλmikm
bmλir läsmýiτλirýäρ. By τopλymλeρ τäsmr hmheoτmom mümomrçmλmoλiρ
bmλir τepewyτλerýeρ. Şoλ τopλymλeρhe ooeτmeo ooywçyryň
mümomrçmλmoλiρm bmλir bekλeryşyoλy şiρτλiρhi kipλişmo ysyλyrhe
eλryp beρyλýeρ.
Ýooeρy ooyw miohipλiρmrmň mşmrmň riτmniλiρm Tüρomirmsτeryň ýeş
mşniň özλişhmρmism kmhmp hyρ. Rýyr eλemeτλeρyry (ermmesmýe,
τepmeçeλeρ) yλermeo myziý seýτλeρyrhe özüri çiomnmλmkm höρihýäρ,
myziým les köwρümλm şiomλhi köρoizmio üçmr, seýτλeρhe eρlmτioτyρe
şiomλλiρm, keτλeρyň mrτiρeoτmw pλerλeρy, üç öλçikλm kρe�oe. „Wmρτyeλ
iosoyρsmýe“ myziýmň seýτyry köρmäki kiλiri eneýyp syýeleτ,
misiλim, kezreλeρe iosoyρsmýe, löhüρλäp leoyoy myziýi kiλirhir
les kyzyoλy iτmikmň ýiri bmρ ysyλy boλyp hyρýeρ.
„Myziý iospozmsmýesy (ME)“ biλλm bmρ meosehe körüohmρmλir
wi yλmy τeýher isesλerhyρyλer, oompozmsmor τeýher τiρτmpλişhmρmλir,
hüşürhmρmş biρλir, τilrmom wi çipiρçmλmo τeýher biziλir, myziý
oişbmrm höρihýär τibmkeτ wi nimkyýiτ lehyseλeρyň köρoizmismhmρ.
ME myziý oommyrmoesmýesyryň isesy boλyp hyρýeρ.
„Siρkmλiρ−by mezmyryň miňzişλmkm bmλir bekλy wi τomeşyçyλeρe
syr iτmio üçmr çyoeρyλer myziý isbepλeρyryň ýykyrhysy“. Γiλnio−
hi bmz şy hüşürniλiρi seλkyλermeλyhyρys. Uλeryλyp kiλir eheτhe
Wmρτyeλλyo (Wmρτyeλ−kyρşew) oompýyτiρhi smrτizλirir üç öλçikλm
yλkem bmλir ehemyň bekλeryşyky. Wmρτyeλ kyρşew ehemyry lebeρλeρ
yλkeme ýiρλişhmρýäρ. By imiλi kiτmρmλir hürýähi keτreşmekyň
mohiλmρλimism ehemyň oompýyτiρ bmλir wi oryň imiλi kiτmρýär
hürýäsm bekλeryşyky τäzi oorsipsmýe ýiτmρýäρ.
Timeτmoe wi hmzeýr boýyrçe τepewyτλerýer lim−hi hüρλm
myλτmmihme siρmşhiλiρm yλerýer „wmρτyeλ siρkmλiρ“ leoyoeτhe
kiçmρmλýär siρkmλiρmň oäbmρ mşmrm ýiρmri ýiτmρýäρ: myziý τopλymλeρyň
çep ihmλmikm, leoyoy isbep boλmer oryň hmňi iλioτρor ryskesy boλse−
he yλmy eň−bmλmm mşmhmρ. Heτhe myziý siρkmλiρmrmň limmşiom τopeρλeρe
böλürmşm oλeρy köçmi siρkmλiρmň ýiňmλλişhmρmλir τopeρyre koşyp boλýeρ;
oλeρ hmňi iλioτρor myλýežλeρ (3D−mohiλλiρ) wi iλioτρor ryskeλeρ
isesyrhe höρihmλir, oλeρyň ebsoλýyτ (hoλy) omriτmo mümomrçmλmoλiρm
beρ wi oλeρ myziýi öz liρioiτmrmň çäoλiρmrm kmňiλτmäki ýeρhem
biρýäρ wi Irτiρriτi çyoyp boλýer hürýärmň msλirhmo ýiρmrhi siρkmsmrm
„kyρremeke“ ýekheý höρihýäρ.
Wmρτyeλ mihirm ýehykäρλmoλiρmň höρihmλmikm wi köρoizmλmikm,
τeρyly hmoiλτmiλiρ, mrτiρeoτmw iosporeτλeρ, bmρ wekτ ýmτmρmλir hiskeλeρyň
wi isbepλeρyň τäzihir höρihmλmikm mihirm mmρesyň wi rismλλiρi
τebşyρyλyşyryň hüýbürhir τäzi hiρinä kiçmäki mümomrçmλmo biρýäρ.
Häzmρ iýýem Wmρτyeλ Umm, Wmρτyeλ Keρjekir wi ş.m. obýioτλiρ
höρihmλýäρ, oλeρyň wmρτyeλ leoyoeτyň yλkemλeρyrhe köρoizmλmikm
− ýyρhymyzyň älλm ýooeρy ooyw miohipλiρmrmň hüzkürreme
λeρyre isesy ýiρmri ýiτmρmiλm mşm löomürhi “mrrowesmor mşmrm eλyp
− mrrowesmor mşniňλmkm, mrrowesmor τesλemeλeρy hoλerhyρmeo,
oλeρy bezeρe çyoeρmeo boýyrçe lüräρmirλiρm τeýýeρλemeo üçmr
ýooeρy ooyw miohipλiρmň meoseτremeλeρyrhe hikmşλm ooyw
Ýooeρhe kiτmρmλir τioλmpλiρ ýyρhymyzyň mrrowesmor syýeseτyrhe
ehem meýesyry öshüρmäki wi ýooeρy hiρiniλm ýeş lüräρmirλiρm
τeýýeρλemeke ýeρhem biρiρ.
ämmiτryρow
AUΛYK
WIUTUAΛ
Häzmρom höwüρhi bmzmň ýyρhymyzyň myziýλiρm leλoyň τeρylyry,
beý mmρesymyzy, iτrokρe�ýesyry seoλemeohe yλmy τeýher
öwρirmiohi, siρkmλimiohi oöp mşλiρm ýiρmri ýiτmρmp kiλýäρλiρ.
Dürýähi yλmy−τilrmoeryň ösmikm bmλir läzmρom zemer lebeρλeρ wi
eρekeτreşyo τilroλokmýesyrhe wmρτyeλλeşhyρmeo hürýäsm kmň kiρmm
eλýeρ. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz τüρomir leλoyryň byýserçλy mmλλm
mmρesyry, mihirmýiτmrm wi syrkeτyry wmρτyeλ köρrüşi kiçmρmioλmkm
wekyz iτmioλmki äkmρτ yλy älmmýiτ biρýäρ.
By Wmρτyeλ τilroλokmýesyry öwρirmλmikmrmň eoτyeλλyky lebeρλeρ
yλkemyrheoy ýooeρy τilroλokmýeλeρyň äkmρτ yλy ösüşm, oöpçüλmo
oommyrmoesmýeλeρyryň ösüşm bmλir bekλeryşyoλyhyρ. Byλeρyň
limmism, mihirmýiτmň, syrkeτyň wi ρyly ösüşmň bälbmhmri rmýiτλirir
mihirm beýλyo wi oryň piýheλeryşy bmλir özeρe keτreşykyry ip−isλm
ýiňλihýäρ. Kompýyτiρ myziý mşkäρλiρmrmň zälmiτ kyρeλyre öwρüλýäρ
wi wmρτyeλ yλkemy öρär çeλτ özλişhmρmλýäρ. Soňoy höwüρhi büτmr
hürýähi Irτiρriτ myziýλiρm beρehe küρρüň biρýär seýτλeρyň sery
kmτhmkmçi eρτýeρ. Şy kür Irτiρriτmň wmρτyeλ hürýäsmrhi myziýλiρmň
ykyρheş hyρmyşy beρ hmýmp boλeρ. Myziýλiρ öz seýτyry PU, ýekry
ρioλeme, löomürhi yλermeoher çiomrirooλeρ, imme by seýτλeρyň
kyρemeçyλyo kyρλyşy kmτhmkmçi çyλşyρymλeşýeρ. Irτiρeoτmw joρmeλeρyň
hi „bmλmm−yλym−ör
ümçmλmo“ yλkemyry höρiτmio isesy misiλiλiρmň
bmρm boλyp hyρýeρ. “Tüρomirmsτeryň Pρizmhirτmrmň ýyρhymyzy
2012–2016−rny ýyλλeρhe hyρmyş−yohysehy τeýher öshüρmikmň
Meoseτremesyrhe” höwλiτmň mrrowesmor syýeseτy bebeτyrhe isesy
wizmpiλiρmň mλomrnm τepkyρyrhe mrrowesmýe mşniňλmkm bmλir mişkyλλerneo
lüräρmirλiρm τeýýeρλemeo köz öňürhi τyτyλýeρ.
Pρizmhirτ Meoseτremesyrhe mrrowesmýe τilroλokmýeλeρyry
ekρosirekeτ τopλymyrhe oρreşhyρmeo, iooλokmýe wi τibmky
beýλyoλeρher ρiniλm piýheλermeo, iriρkiτmoe, ýerkyç siρmşhiλiρm
wi oλeρy τykşyτλemeo, lmmmýe τilroλokmýeλeρy wi bäsλişmki yoypλy
τäzi örümλiρm örhüρmio, kyρλyşyky, bmrekäρλmkm wi siýsmoλokmýery
öshüρmikmň yλmy isesλeρyry höρiτmio, λyomerçyλyo wi hiρmer
siρmşhiλiρmrm örhüρmio, mekλymeτ wi τiλioommyrmoesmýe
τilroλokmýeλeρy öshüρmio ýeλy yλmyň wi τilroλokmýeλeρyň eýρeτyr
Häzmρom höwüρhi eλymλeρymyzyň öňürhi şy ykyρλeρy yλmy−
rezeρy wi emeλy τeýher öwρirmio, oλeρ boýyrçe kmňmşλiýmr yλmy−
siλniρmş mşλiρmrm kiçmρmio wi eλrer riτmniλiρmň isesyrhe τäzi τioλmpλiρm
mşλäp τeýýeρλemeo ýeλy wizmpiλiρ hyρ.
Tüρomirmsτeryň mmλλm mrrowesmor yλkemyry höρiτmiohi wi
öshüρmiohi bmλmm biρmikmň älλm τepkyρλeρyrhe ýeşλeρy yλmy−beρλek
mşλiρmri çiomio, ýeş lüräρmirλiρm wi eλymλeρy τeýýeρλemeo lim−
hi oλeρyň lüräρ hiρiniλiρmrm ýooeρλerhyρmeo misiλiλiρm mölüm
älmmýiτi iýihmρ. Myryň üçmr, eýρeτyr zilmrλm miohip ooywçyλeρyry
wi τeλypλeρy çiomio, oλeρe koλhew biρmio boýyrçe beρ boλer
meoseτremeλeρy oämmλλişhmρmio mölümhmρ.
Öňhi koýλer misiλiλiρmrm üsτürλmoλm emeλe eşyρmeo üçmr
Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ eoehimmýesy wi Tüρomirmsτeryň Bmλmm
mmrmsτρλmkm τeρepyrher lüräρmirλiρm τeýýeρλemeo boýyrçe emeλe
eşyρyλýer syýeseτyrhe şy eşeoheoy τioλmpλiρm köz öňürhi τyτyλse
− yλmyň wi τilroλokmýeryň mλiρm τyτyλýer ykyρλeρy boýyrçe
höwλiτ pyhekeρe yλmy−közλik wi ooyw−ysyλy miρoizλiρm höρiτmiλm.
By miρoizλiρmň isesy wizmpiλiρm şyλeρher ybeρeτ boλmeλy: τäzi
τilroλokmýeλeρy mşλäp τeýýeρλemeo, yλmy mşkäρλiρmň wi sirekeτ
oäρlereλeρyň lüräρmirλiρmrmň “mrrowesmor mirinmirτm”, “τäzi
örümλiρm mşλäp τeýýeρλemeo pρosismrm hoλerhyρmeo”, “bezeρλeρe
τäzi örümm çyoeρmeo” beρeheoy bmλmmλiρmrm ýooeρλerhyρmeo,
mmrmsτρλmoλiρi wi pyheo hoλerhyρyş iheρeλeρe τäzi wi ýooeρy
− miohip ooywçyλeρyryň eρesyrhe zilmrλiρm wi oλeρyň
eρesyrheoy yoypλeρy ýüzi çyoeρmeo üçmr miohip ooywçyλeρyň
yλmy nimkyýiτmrm, ýekry Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ eoehimmýesyryň
ýeryrhe Kmçm yλymλeρ eoehimmýesyryň höρihmλmikm wi hüzümmrhi
meτimeτmoe, bmoλokmýe, lmmmýe, �zmoe, esτρorommýe, ombiρriτmoeryň
isesλeρy, mržiriρ−τilrmom, žyρreλmsτmoe boýyrçe siosmýeλeρyryň
− ýyρhymyzhe kyρyλýer Tilroλokmom miρoizmrmň ýeryrhe
− Tüρomirmsτeryň zilmrλm ýeşλeρyry koλhemeo boýyrçe kiňişmrmň
− zilmrλm çekeλeρ (şoλ serhe oλeρyň mρom ösüşmrhir beşλep) bmλir
mşλimikmň köρrüşλiρmrmň, ooyw meoseτremeλeρyryň, mrrowesmor
τilroλokmýeλeρyryň, riτmniλm ysyλλeρyryň mşλirmλmp τeýýeρλeryλmeky
− zilmrλm çekeλeρy wi ýeşλeρy koλhemekyň meoseτremesyryň
− ýyρhymyzhe ýeş lüräρmirλiρmň lüräρ τeýýeρλykyry
oämmλλişhmρmio wi yλme çiomio meosehy bmλir ýooeρy ooyw
miohipλiρmrmň ýeryrhe mrrowesmor−τilroλokmom miρoizλiρmrmň
Şy τioλmpλiρ ýyρhymyzyň mrrowesmor ösüşm üçmr yλmy−τilrmom
mşmrhi wi oryň riτmniλiρmrmň oρreşhyρyλmekyrhe τinρmbism boλer,
τäziçi keρeýyşλy wi zilmrλm ýeşλeρy τeýýeρλemeke ýeρhem biρiρ.
iρir
STANYŇ
NNRWAS
ASATYNDA
TA
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihow
τeρepyrher ykλer ihmλir “Tüρomirmsτerhe yλym yλkemyry öshüρmikmň
2012−2016−rny ýyλλeρ üçmr Döwλiτ meoseτremesyrhe“ ýeşλeρy yλme
çiomio, yλmy mşkäρλiρm τeýýeρλemekyň lmλmrm ýooeρλerhyρmeo,
espmρerτλeρyň wi hooτoρerτλeρyň seryry eρτhyρmeo, mrrowesmye
mşniňλmkm bmλir mişkyλλerneo ýeş lüräρmirλiρm τeýýeρλemeo, şiýλi−
byýsernymyz, şölρeτymyz” ýeλy ihibm koλλermeλeρyrher τüρomir
Döρihmnmλmoλm şelsyýiτmň oimeλe kiλmikmrhi özbeşheo mşλimio,
mmλλm bmλmm yλkemyryň isesy nokepoäρλm wizmpism boλyp hyρýeρ. Royw
pρosismrm oomýyτiρ τoρλeρyrheoy yλeryλýer emeλy pρokρemmeλeρ
bmλir sepeoλeρy howρibep kyρremeo,ösüp kiλýär ýeş risλmmmzmň bmλmm
hiρiniλiρmrm eρτhyρmeohe wi oompýyτiρhi mşλimio beşeρryoλeρyry
oämmλλişhmρmiohi yλy ýeρhem biρýäρ.
STANYŇ
NNRWAS
AŞΛAUY ΓRΛDAMAΓYŇ ESASY UΓUUΛAUY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihow
τeρepyrher oebyλ ihmλir “Tüρomirmsτerhe yλym yλkemyry
öshüρmikmň 2012−2016−rny ýyλλeρ üçmr Döwλiτ meoseτremesyrhe“
eýρeτyr zilmrλm miohip ooywçyλeρyry wi τeλypλeρy ýüzi çyoeρmeo,
oλeρe koλhew biρmio boýyrçe beρ boλer meoseτremeλeρy
oämmλλişhmρmio mölümhmkm beρehe biλλirmp kiçmλýäρ. By misiλiλiρm
läzmρ Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ eoehimmýesyryň eλymλeρyryň wi
lüräρmirλiρmrmň kmň möçbiρλm miýmλremeλeρy hyρmyşe kiçmρmio
meosehyrhe eλyp beρýer oöp ykyρλy mşmrmň mölüm böλikm boλyp
hyρýeρ.
Ýyρhymyzhe yλme zilmrλm wi kynyρ−keýρeτλy ýeşλeρyň kiλmikmrm
üpnür iτmio, beşeρneň, yoypλy lim−hi Weτerymyzy τüýs ýüρiohir
söýýär yλmy mşkäρλiρmň lim−hi lüräρmirλiρmň seryry ip−isλm
eρτhyρmeo wizmpiλiρm üsτürλmoλm ýiρmri ýiτmρmio bmλir Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmz “Tüρomirmsτeryň Pρizmhirτmrmň Ýeş eλymλeρy
By Γezreryň höρihmλmikm τüρomir yλmyry lmλ τeýher τäzi
hiρinä çyoeρmeohe älmmýiτm öρär ýooeρyhyρ. Şyλeρ bmλir bmλiλmohi
zilmrλm ýeşλeρy yλme çiomio, oλeρyň höρihmnmλmo mşmri koλhew biρmio
älmmýiτλm wizmpiλiρmň bmρmhmρ. Rňyr heşeρy ýyρτ τinρmbismrm öwρirmp,
ýeş zilmrλmλiρm ýüzi çyoeρmeo wi oλeρe koλhew biρmio üçmr şy
mşλimio bmz mykeλλymλeρyň yλy peýyre hüşýäρ. Işniň ysyλλeρy mşhi
piýheλermeo üçmr ooywçyλeρyň ooyw−eň ýiτmρmş mşmrm kyρemekyň,
bmλmmλiρm hüşürhmρmikmň wi öwρiτmikmň ysyλλeρyry−he, oλeρy
özλişhmρmikmň τäρλiρmrm−hi özkiρhýär τäzi köρrüşm läsmýiτhmρ.
Irrowesmor ykyρher piýheλermekyň isesy meosehy ooywçyλeρyň
sözλiýmş, pmomρλirmş irhmoλiρmrm oshüρmio, mrrowesmýeryň üsτm bmλir
Tüρomirmsτeryň kiçmmşmrm,şy kürürm öwρirmio, mmλλm mihirýiτm,
ihibmýeτy, mihirm τeρylymyzy öwρirmio wi öz bmλmmλiρmrm
oämmλλişhmρmiohmρ.
Mir 10−rny syrpλeρhe ihibmýeτ sepekyrhe kiçýär τimeλeρymy
mrτiρriτ yλkemyrher wi mrτiρriτ τekτesyrher piýheλermeo isesyrhe
kyρeýeρyr. Biρhm Kiρbebeýiwmň “Aýkyτλy ähmm” ρomeryry, Çeρy
Aşyρowyň “Γerλy seoe” poýimeλeρyry kiçimhi, mşniň ysyλλeρyň
hüρλm köρrüşmrλiρmrhir piýheλerýeρyr. Ehibmýeτ hiρsmrmň ooyw
mekλymeτλeρy, τäzi τilroλokmýeλeρyň τäzi köρrüşmrm: myλτmmihmýe
siρmşhiλiρmrm yλermeo bmλir hmňi bmρ τiosτ häλ−hi, iýsim kρe�om
şiomλλiρm, ermmesmýeλeρy, oompeoτ hmsoi sis ýe−he wmhio köρrüşλiρm
ýezyp, hüρλm lmλm mrrowesmor τilroλokmýeλeρyň üsτm bmλir ooywçyλeρe
ýiτmρýäρmr. Biρhm Kiρb
ebeýiwmň “Aýkyτλy ähmm” ρomeryry kiçimhi,
τime hoλy hüşürhmρmş biρmp, omro ýezkyry çekeλeρe köρoizýäρmr.
Çekeλeρe mrτiρriτ yλkemyrher ρomer beρehe koşmeçe mekλymeτ
eλmeky, syρeτλeρher sλeýh ýesemeky, şiýλi−hi τeryşhyρyλyşλeρy
τeýýeρλemeky τebşyρýeρyr. Irhmom sepeke omro ýezkysyry ipmzohλeρe
böλüp, ρomeryň çözkühm beρehe slime τeýýeρλeýeρyr. Slimehe
ρomeryň isesy τimesy, ýezynyryň ρomery ýezmeo bmλir öňhi koýer
meosehy beρehe hyρyp kiçýäρmr. Epmzohλeρy “Aρτykyň leρmery”,
”Aτ seλkyhy”, ”Tüρomir kiλmr−kyzλeρyre melsys läsmýiτλiρmň
Aýrehe nimλirmşm”, ”Γelρymerλeρyň çipiρ poρτρiτm”, ”Neoyλ−eoyλyň
beşy” ýeλy eτλeρ bmλir böλýäρmr. Syrpheoy ooywçyλeρy τopeρe boλüp,
liρsmri bmρ ipmzohy ýymyş biρýäρmr. Çekeλeρ şoλ ipmzoh boýyrçe:
syρeτe yoypλy boλse ip
mzohy syρeτe kiçmρýäρ, hmλ beýλyky öohi ooywçy
miýmλreme hüzmäki çeλyşýeρ ýe−he ipmzohyň özürhi keλhyρer τäsmρm
beρehe τiswmρλimi ýezýeρ. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ihibm isiρλiρm
bmλir bekλeryşhyρýeρyr. Teryşhyρyλyşhe mλom ρomerheoy eλeşeryň
çipiρ oişbmrm, oryň wipeλyλykyry biýer ihmp, ooywçy Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň “Γereτλy bihiwλiρ”, “Aleλτioi bihiwλiρm bmzmň
Dürýä τinρmbism bezeρ şiρτλiρmrhi obe loneλykyrhe örümçmλmkm
kyρemeohe wi yohysehy bälbmhi körüohmρmiohi mρm örümçmλmkmň
eρτyomeçλyoλeρy bmλir yτkeşhyρyλýer ösüş mohiλmrmň τepewyτλy
eýρeτyrλyoλeρyry köρoizýäρ. Dikmşλm oorsipτyeλ mohiλ hüρλm köρrüşλm
mrτikρmρλirir pyheo mçm wi pyheoeρe meλmýi−örümçmλmo kyρλyşλeρyry
imiλi kiτmρmio eρoeλy hyρmyşe kiçmρmλýäρ.
By bebeτhe höwλiτ bmλir lysysy böλikmň lyzmeτheşλykyryň
ýoλe koýλyşyry, by lyzmeτheşλykyň mrrowesmor isesλeρhe emeλe
eşyρyλyşyry öwρirmikmň yλy älmmýiτm beρhyρ.
Döwλiτmň üsτüri ýüoλirir wizmpiλiρmň wi boρçλeρyň oöpüsmrm
τiλioiçmλmo böλikm keτreşmezher ýiρmri ýiτmρmio läzmρom wekτhe
mümomr häλhmρ. Şoryň üçmr lim Tüρomirmsτeryň Hoρmeτλy Pρizmhirτm
τeρepyrher öňi süρλir, ýyρhymyzhe hyρmyşyň älλm ykyρλeρyry
özkiρτmikmň kmň meoseτremeλeρyryň çäoλiρmrhi höwλiτ bmλir lysysy
böλikmň lyzmeτheşλykyry çeλτ hipkmrλiρ bmλir öshüρmio boýyrçe
çäρiλiρ τopλymy emeλe eşyρyλýeρ.
Γiçmρmλýär yλmy−beρλek mşλiρmri ýeş eλymλeρ lim mşniň
keτreşýeρλeρ. By boλse Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň mrrowesmýeλeρe
isesλerýer yohysehyýiτm oimeλe kiτmρmio bebeτyrhe öňhi koýer
wizmpiλiρmrm emeλ iτmäki, şy ykyρher yλmy−beρλek, siλniρmş mşλiρmrm
eλyp beρýer ýeş eλymλeρyň beρle mşniň keτreşmekyre ýeρhem ihýäρ.
üλlymeρ
ATY
SAPAKΛAUYNY
INNRWASIRN
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo zemeryrhe mmλλm bmλmm yλkemyry
höwρibep oämmλλişhmρmio Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň beş ýöρiλkism
boλyp hyρýeρ. Γiçmρmλýär bmλmm ρijomeλeρyryň isesy ykyρλeρyryň
bmρm mrrowosmor τilroλokmýe boλyp, by ykyρ ýyρhymyzyň yλym−
bmλmm ykyρλeρyry hürýä üλňüsmri λeýyoλyohe, oρτe wi ýooeρy ooyw
miohipλiρmrmň ooyw pρosismri oρreşhyρmeo boλyp hyρýeρ.
Häzmρom höwüρhi τüρomir hmλm wi ihibmýeτy hiρsmrm höwρibep
ooeτmeo wi mrrowosmor ykyρλeρ boýyrçe çekeλeρ bmλir mşniň ysyλhe
411
AΛYMΛAU
INNRWASI
RΛY
Çyňňyρ Hoρmeτλeryλýer Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy
Biρhmmylemihowyň ýoλbeşçyλykyrhe bmzmň ýyρhymyzhe älλm ykyρλeρ
boýyrçe kmň kiρmmλm özkiρτmiλiρ emeλe eşyρyλýeρ. By özkiρτmiλiρmň
beş meosehy ýyρhymyzyň yohysehy oywweτyry myrher biýλäo
lim eρτhyρmeo, mλeτyň leλ−ýekheýyry, ýeşeýyş hiρinismrm les−he
ýooeρλerhyρmeo boλyp hyρýeρ. Myryň üçmr ýyρhymyzy hyρmyş−
yohysehy τeýher öshüρmikmň kyske mölλiτi wi yzeo mölλiτi
rmýiτλirir meoseτremeλeρy mşλirmp τeýýeρλeryλýeρ, limmämmzi
mäλmm boλşy ýeλy, by meoseτremeλeρ üsτürλmoλm emeλe eşyρyλýeρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň öňhi koýer wizmpiλiρmrmň bmρm lim
ýyρhymyzhe yλmy öshüρmiohir, yλmyň kezererλeρyry hyρmyşe
kmňhir oρreşhyρmeoher, Γeρeşsyz Weτerymyzyň mrrowesmýeλeρe
isesλerýer yohysehyýiτmrm imiλi kiτmρmiohir, hyρmyş−mihirm
yλkemhe les ýooeρy sipkmτλiρi çyomeoher ybeρeτhyρ. Ýeşλeρy yλym
bmλir mişkyλλermeoλyke çiomio, oλeρyň mrrowesmor ösüşi öz
koşerτλeρyry koşmeoλeρy üçmr lim kmň mümomrçmλmoλiρ höρihmλýäρ.
Tüρomirmsτeryň Yohysehyýiτ wi ösüş mmrmsτρλmkmrmň Sτρeτikmo
miýmλremeλeşhyρyş wi yohysehy ösüş mrsτmτyτy ýyρhymyzyň ösüşmrm
sτρeτikmo τeýher miýmλremeλeşhyρmeo boýyrçe yλmy−beρλek mşλiρmrm eλyp
beρýeρ. By mşλiρ boλse, körühir−körm yλmy beρλekλeρy, hürýä τinρmbismri,
ýyρτheoy τinρmbä çyň siλniρmiλiρm kiçmρmikm, şoryň isesyrhe lim yλmy
τeýher isesλerhyρyλer τioλmpλiρmň löhüρλirmikmrm τeλep ihýäρ. Irsτmτyτ
τeρepyrher τeýýeρλeryλýer yλmy−beρλek mşλiρmrhi ýyρhymyzyň kyske
wi yzeo mölλiτλiρ üçmr ösüş ykyρλeρyry, ösüşmň mλiρm τyτyλýer ykyρλeρy
boýyrçe yλmy mşλiρm eλyp beρmeo isesy oρyr τyτýeρ.
2013−rnm ýyλyň 11−rnm ýerweρyrheoy Tüρomirmsτeryň Mmrmsτρλiρ
Kebmriτmrmň kmňmşλiýmr minλmsmrhi Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
Γyρberkyλy Biρhmmylemihow Korsτmτysmýemyze λeýyoλyohe,
Höoümiτmmmz τeρepyrher lysysy pyheke ýeoyrher koλhew biρmλhm,
bmz lysysy τiλioiçmλmkm öshüρmäki kiλniohi lim kmňhir koλhew
biρiρms, by boλse, ýyρhymyzyň yohysehyýiτmrmň ösüşmri öz oňyr
τäsmρmrm ýiτmρýäρ hmýmp eýτhy.
boλyphyρ. Eseser−he Weτere, oryň τibmkeτyre boλer söýkm τüρomir
zirerλeρyryň iλ örümλiρmrhi, lysyser−he leλyçyλeρhe eýρeτyr eýhyň
ýüzi çyoyphyρ. Hyτ şoryň üçmr−hi, Döwλiτ Beşτyτery−Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmz leλy hooemekyň kehymher kiλýär köρrüşλiρmrm
öwρirmikm, eýep seoλemeky wi öshüρmikm wisýiτ ihýäρ. Ýeş
risλmň leλy syrkeτyryň τeρylyry wi kiλmp çyoyşyry bmλmikm öρär
mölümhmρ, sibäbm leλy köλλiρmrhi ýyρhyň, leλoyň τeρyly oöoλiρm
ýeτyρ.
NR SUNΓATYNYŇ BE
WEZ
Kmro syrkeτyryň üsτürλmoλiρm syρeτe hüşüρmş, sisλirhmρmş,
sipλirhmρmş irnemλeρyryň ösüşm bmλir bekλyhyρ. Kmro syrkeτy hmňi bmρ
syrkeτyň bmρräçi köρrüşλiρmrm özürhi nimλimio bmλir çäoλirmär,
iýsim liρioiτλirýär: köρrüşλiρmň, sismň, eýhym−sezyň, sipλirhmρmλmşmň
üsτm bmλir τomeşeçe yλy τäsmρ ihýäρ.
XIX esyρyň elyρλeρyrhe XX esyρyň beşλeρyrhe çipiρçmλmo−
isτiτmom pρosisλiρ, şiýλi lim yλym wi τmλsmmeτλeρ yλkemyrheoy
bmρräçi τinρmbi syrekλeρy, eçyşλeρ wi τesλemeλeρ XX esyρyň 20−
30−rny ýyλλeρyrhe sis ρižmssýoρyň τäzi lüräρmrmň ýüzi çyomeky
üçmr çipiρçmλmo eýhyňλykyň öz eýρeτyr siρmşhiλiρm bmλir çipiρçmλmo
höρihmnmλmkmň ýeş köρrüşm höρär mş ykyρλeρyry yλeλτmeo bmλir isesyry
τeýýeρλehyλeρ.
By mşλiρmň meoseτλeρy XX−XXI (30−40−rny ýyλλeρ; 50−70−
rnm ýyλλeρ; 80−rny ýyλλeρher läzmρom wekτe çirλm) esyρλeρhe sis
ρižmssýoρyň hüρλm köρrüşλm iwoλýysmor höwüρλiρhi sis ρižmssyρesyryň
çipiρçmλmo beýλykyry (poλmτρesyry) hüzmikmň wi öshüρmikmň bmρräçi
özkiρmşλiρmri (τirhirsmýeλeρyre) közikçmλmo iτmiλm boλýeρ.
Niτmnihi, çipiρçmλmo ysseτλykyryň ösmikmri λeýyoλyohe sis
ρižmssýoρy sisλm, sis köρrüşλm oişbm höρiτmiohi ösüp beρýer höρihmnmλmo
mşλiρm beρehe riτmni çyoeρýeρ.
biýer ihmp bmλýärλmkm oryň mölüm läsmýiτmhmρ. Hiýoiλτeρeşλykyň
küλλäp ösýär höwüρλiρmrmň ehemyň kehyρyryň ýooeρy keλer wi
syrkeτyň isesy wizmpismrmň oňyr kelρymerçyλyoλy obρezy höρiτmio
Morymirτλiρhi yλy, hüýpλm τekλymλeρ biýer ihmλýäρ. Rλeρ bmzmň
nimkyýiτmmmzmň ösüşmrmň beρşyrhe höρiýäρ, biλλm bmρ weoeλeρ, şiýλi lim
τibmky lehyseλeρ bmλir şiρτλirirhmρ. Myňe Aşkebeτ ýiρ τmτρimismrmň
pmheλeρyre bekyşλerer ýehykäρλmoλiρ (1992), Γyρbersoλτer ini
ehyrheoy ýehykäρλmo τopλymy (1997) wi Aşkebeτ ýiρ τmτρimismrmň
pmheλeρyre bekyşλerer morymirτ (1998) eýhyň myseλ boλyp bmλiρ...
Özm leoyrhe küρρüň biρmiλm ýiri bmρ läsmýiτλm eýρeτyrλyo
lim leτyρe ýehykäρλmoλiρmrmň kyρşep eλer τöwiρio bmλir özeρe
yτkeşmekyhyρ. Tibmkeτ mimoρmeλyň eýρyλmez böλikmri öwρüλýäρ.
Üýτkiýär lim−hi mühmmmλmo τibmkeτ... Asmer wi τopρeo, syw wi
heşλeρ hyρmyşyň çeλτ eoymyryň lim−hi mühmmmλmkmrmň smmwoλyhyρ.
By smmwoλλeρ eheτyhyρ wi höwρibephyρ. Rλeρyň ewτoρλeρy bmzmň
morymirτeλ liýoiλτeρeşλykymyzyň τeρylyrhe τäzi selypery
eçhyλeρ. By esyλλy beşλerkynyň myrher biýλäo−hi öshüρmλmikmrm
Aşkebeτ ýiρ τmτρimismrmň pmheλeρyre bekyşλerer leτyρe
ýehykäρλmoλiρ mölüm τiρbmýiçmλmo älmmýiτmrm iýiλiýäρ. Rλeρ
çipiρçmλmo eýρeτyrλyky boýyrçe hüρλm−hüρλühmρ; öz möçbiρλiρm
lim−hi meτiρmeλy boýyrçe τepewyτλerýeρ; imme mezmyry yλy
τekλymλeýyr−τiρbmýiçmλmo, mekλymeτ biρmş älmmýiτmri iýihmρ. Esτiτmom
τäsmρmň äkmρτ yλy küýnüri iýi boλer oλeρ Γeρeşsyzλyo zemeryryň les
mölüm özkiρhmnm nimkyýiτçmλmo τekλymλe
ρyry ýeýmeo mşmri lyzmeτ
ihýäρ.
AΛY SUNΓATY –
AŞΛAUYŇ UUHY
ΓYMMATΛYKΛAUYNY KEMAΛA ΓET
ρomir leλoy älλm höwüρλiρhi−hi ýeş risλi weτerçyλyo,
eτe Weτere söýkm wi eτe−bebeλeρyň mihirm mmρesyre loρmeτ
koýmeo ρylyrhe τiρbmýi biρmphmρ. Şyrhe syrkeτyň älmmýiτm−hi yλy
kiçir ýyλyň roýebρ eýyrhe kiçmρmλir “Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo
höwρürhi bmλmm yλkemyry oämmλλişhmρmikmň höwρibep ysyλλeρy” eτλy
leλoeρe siρkmhi lim köρoizmλhm. Sözλüo siρkä keτreşynyλeρhe, iseser
Sözλüo eheτy iλioτρor sözλüo boλmeo bmλir, oλ mňλms hmλmrhir
τüρomir hmλmri, şiýλi lim τüρomir hmλmrhir mňλms hmλmri leρby
eheλkeλeρyryň τiρnmmismrm biρýäρ. Sözλüohi τeomyrer 8000−i ýeoyr
söz beρ. Rry yλermeoλyo lim ýiňmλ.
By sözλüo ýyρhymyzyň sözλüoλiρ yλkemyry beýλeşhyρmeke wi
ŞΓABAT
EU T
DAΛAUYNA
Ň TEUB
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi yohysehyýiτmň
wi sirekeτyň küýçλm hipkmrhi ösmikm, kyρλyşykyň äkmρτ yλy
kiρmmλiρm çipiρçmλmo syrkeτyryň ösüşmrmň çeλτλerhyρyλer hipkmrλiρmrm
oiskmτλiýär emeτλy şiρτhmρ. Soňoy ýmkρmmm ýyλhe Tüρomirmsτeryň
morymirτeλ syrkeτyrhe joρme imiλi kiτmρmikmň τäzi ýöρiλkiλiρm
wi miýmλλiρm ýüzi çyohy lim−hi oiskmτλirmλhm, bmrekäρλmo wi
liýoiλτeρeşλyo mşλiρmrmň köρrüşλiρm özkiρhmλmp beşλeryλhy. Morymirτeλ
liýoiλτeρeşλyo çipiρçmλmo syrkeτyryň mň isesy köρrüşλiρmrmň bmρmri
Hiýoiλτeρeşλyo syrkeτy bmzmň hyρmyşymyzhe läzmρ yλy oρry
iýiλiýäp, leoyoeτy öρär kowy biýer ihýäρ, oλ öz kizikmrhi
bmzmň eňymyzy wi msλikλiρmmmzm oimeλe kiτmρýäρ. Şäliρλiρmň
miýherçeλeρyrheoy, oöçiλiρmrhäom höwλiτmmmzm isesλerhyρynyryň
wi oryň beşτyτeryryň, τeρyly şelsλeρyň, ihibmýeτyň wi syrkeτyň
mşkäρλiρmrmň loρmeτyre kyρλer eneýyp ýehykäρλmoλiρmň öňürhi bmz
säkmrýäρms; bmreλeρyň hmweρλeρyrheoy ρiλýij şiomλλiρmrm löwis bmλir
syrλeýeρys; çüwhüρmmλiρm wi siýmλkälλiρm biziýär kiλşmoλm liýoiλλiρ
bmzm özüri çioýäρ...
Hiýoiλτeρeşλykyň les ymymyλeşhyρyλer wi smmwoλmom
morymirτeλ obρezλeρhe öz höwρürmň kelρymerçyλyoλy τekλymλeρyry
ooyw pρosismrmň riτmniλmλmkmrm ýooeρλerhyρýeρ. Kiýs ysyλyryň
isesy meosehy τeλypλeρhe ereλmz iτmio, hiňişhmρmio, oor�moτhir
çyomekyň eλτiρreτmw ýoλλeρyry közλimio, çözküτ τepmeo, kiρioλm
mekλymeτλeρy özbeşheo ekτeρyp τepmeo, τopeρλeýyr mşλimio
irhmoλiρmrm öshüρmio boλyp hyρýeρ. Kiýs ysyλyry les−he yohysehy
ýooeρy ooyw miohipλiρmrhi kmňhir yλeryλymeo mesλeleτ biρmλýäρ.
Kiýs ysyλyryň oömikm bmλir eryo ýekheýy τopλymλeýyr hiρňiw
ihmp boλýeρ. Rryň mezmyry kürhiλmo misiλiλiρi körüohmρmλmp, oλ
ehyρow
TAΛABY
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi Tüρomirmsτer
höwλiτmmmzmň liρ kürm yλy ösüşλiρi bisλirýäρ. Myňe Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň beşλerkyçλeρy bmλir yλym−bmλmm pyhekyrhe boλyp
kiçýär özkiρτmiλiρ lim küwä kiçýäρ. Döwρüň τeλebyre λeýyoλyohe,
hmλ bmλmmmrhi, şoλ serhe oryň λiosmookρe�ýe yλkemyrhe lim yλy
ösüşλiρ kezeryλhy. Melλesy, by yλkemhe, eheτy böλümλiρhir
τepewyτλyλyohe, τäzi bmρ şelemçe boλer iλioτρor λiosmookρe�ýesy
böλümm höρihm. Ahyrher köρrüşm ýeλy, iλioτρor λiosmookρe�ýesy
hmλλiρhi τäzi τmpλm sözλüoλiρm, ýekry iλioτρor sözλüoλiρm mşλäp
hüzmioλmkm meoseτ ihmrýäρ. Eλioτρor sözλüoλiρm lim eheτy sözλüoλiρ
ýeλy τopeρλeρe böλmioλmo mümomrhmρ. Rλeρyň eρesyrhe hüşürhmρmşλm
sözλüoλiρ, mom hmλλm wi oöphmλλm sözλüoλiρ lim−hi pyheoλeýyr sözλüoλiρ
beρhyρ. Pyheoλeýyr sözλüoλiρ öz mçmri leλo loneλykyryň hüρλm
ykyρλeρyry (sekλyky koρeýyş, yohysehyýiτ, yλym−bmλmm wi ş.m.) eλýeρ.
Eλioτρor sözλüoλiρmň omτep köρrüşmrhäom sözλüoλiρhir eρτyomeçλyky
oλeρhe közλirmλýär sözm çeλτ τepyp boλýerλykyhyρ wi oλeρyň yλeryλyş
nälτhir nyhe emeτλyλykyhyρ. Eλioτρor sözλüoλiρmrm “ABBYY
Λmrkzo”, “Γoλhir hmcτmoreρy”, “Bebyλor” ýeλy oompýyτiρλiρhi, iλ
τiλijorλeρyrhe wi biýλiom özboλyşλy iλioτρor omτepλeρyry ooeýer
iλioτρor irnemλeρyrhe yλeryp boλýeρ.
Ýooeρhe eýhyλerλeρher ykyρ eλyp, bmz “Heρby eheλkeλeρyň mňλmsçi−
τüρomirçi wi τüρomirçi−mňλmsçi iλioτρor sözλükmrm” hüzhüo. Rλ
yρτλy oäρhişλiρm bmλir yezmeçe wi hmλhir eρekeτreşyky seoλerhe,
mrjoρmesmor− hiρňiw mşλiρmrm emeλe eşyρerhe wi öwρirýär hmλmň
ýyρhy leoyrhe bmλmmm eρτhyρerhe ρys hmλmrm yλermeo eρekeτreşykyň
lmλmrm oämmλλişhmρmäki ýeρhem ihýäρ.
Uys hmλm hiρsλiρmrhi λmrkwmsτmo mümomrçmλmoλiρmrm öshüρmio
meosehy bmλir isesy ürs şy eşeoheoyλeρe biρmλýäρ: hmpλomeτmýe
sözλiρmrm, hmpλomeτmo eheλkeλeρy wi oλeρyň oiskmτλimismrm, yλeryş
äliňm, iτmoiτ boýyrçe sözλiýmş äliňm öwρirmio; ρismm wi hoλy häλ
ρismm läsmýiτλiρi iýi boλer keτreşyoλeρyrhe ýüzi çyoýer oöp meryλy
sözλiρmň yλeryλyşyry, oρτe eτyλer pmomρi ýe−he ihmλir çyoyşe τiswmρ
biρmio yoybyry; hmeλok sözλiýşmrm iλi eλmeo; ρismm−hmpλomeτmo
wi ρismm−mş sτmλλiρmrm lim ýezyw lim−hi sözλiýmş köρrüşλiρmrmň
Uismm−mş τiosτλiρmrmň hmλ siρmşhiλiρmrm, ρismmremeλeρhe hyş kiλýär
limmşiλmo hmλ hüzümλiρmrm, ρismmremeryň läsmýiτmrm ymymyλeşhyρýer
wi sτerheρhe λeýyo kiλýär siρmşhiλiρm yλermeoλyo leoyrhe öwρirmλir
bmλmmm biρomτmioλmo wenyp misiλi boλyp hyρýeρ. Royw ysyλyýiτmrmň
isesy körüohmρmλir ykρy yoyby oämmλλişhmρmiohir ybeρeτhyρ. By
kiλnioom hmpλomeτλeρy τeýýeρλemeohe isesy wi keýρekoýyλmesyz
misiλiλiρmň bmρm boλyp hyρýeρ. Rλ kiλnioom hmpλomeτλeρy ooeτmeohe
hokρy τiosτλiρm seýλep eλmeoher ybeρeτhyρ, ýekry τiosτmň mçmrhi hyş
kiλýär λiosmom smrormmλiρm, erτormmλiρm wi oλeρyň sτmλmsτmom wi simerτmom
meryλeρyry, söz hüzümλiρmrm, sözλim kyρλyşyry, hmpλomeτmo τiosτmň söz
hüzümλiρmrm, sözλimλiρmrm, söz böλinmoλiρmrm oiskmτλimiohir ybeρeτhyρ.
Roehyλneo τiosτλiρmň körüomiλiρm wi ýymyşλeρy τeýýeρλeryλýeρ.
Γiλnioom hmpλomeτλeρe ρismm−mş oekyzλeρyry ýezmeo wi hmpλomeτmo
ρismmremeλeρy hokρy ρiheoτmρλimio ysyλλeρy öwρihmλýäρ.
DAŞAUY
UUT
USUΛY
Kiýs ( mňλms сesi−ýekheý, hmýir sözmrhir imiλi kiλir) ýe−he
ýekheýλeýyr misiλiλiρm çözmio ysyλyry ooyw smsτimesyre kmρmzmio
syrkeτy isesyrhe, höρihmλýär syrkeτ isiρλiρmň ýyρhymyzheoy
mihirm τeρyly koρeklereλeρyň bmre bizikmrhi yλeryλerhyky, mmλλm
beýλyoλeρymyzyň bmρ köρrüşm löomürhi τopλeryp myziýλiρmmmzhi
seoλerýerhyky bmzi mäλmmhmρ. Häzmρom wekτhe myziý yλkemλeρyryň
wiρτyeλ leoyλykyry höρiτmio wi leλoeρe mrτiρriτ τoρyre bmρmohmρmio
mşmrm öshüρmio misiλism Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň isesy ürs
miρoizmrhi boλyp hyρýeρ. Γyρyλýer hiskeλeρhe bmreryň mçmrmň
(mrτiρýiρ) bmreryň heşyryň (iosτiρýiρ) siýmλkälλiρmň, öý τioniλiρmň,
leλy wi hoome örümλiρmň, kep−keç, (oiρemmoe), örümλiρmň bizik
şeý−sipλiρmň, şykeρ ýezkyλeρyň, oöçi çyρeλeρyň bizikλiρm wi ş.m.
mşλiρ emeλy−leşem syrkeτyre hikmşλm boλyp hyρýeρ. Hes τäzi bizik
τesλemeλeρyry hüzmioλmohi, kiçmmş, läzmρom kür, kiλnioom ýeşeýyş,
ýeλy ehem hyρmyşyrhe yλeryλýer zeτλeρe τäsmρmrm çipiρçmλmo
τeýher ýiτmρýär hmzeýr, ýekry bizik çyzkysyry hüzünm ýe−he
höρihmnm hüşürnism lim emeλy−leşem bizik syrkeτyre hikmşλmhmρ.
ymyz kezeryλeryrher soň, ýyρhymyzhe mλomrnm kizio
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň eτeλyo eλehesy bmλir 2007−rnm ýyλyň jiwρeλ
eýyryň 21−hi “Tüρomirmsτer: Aλτyr Asyρyň myziýλiρm” eτλy leλoeρe
yλmy – emeλy mesλeleτyry kiçmρmio leoyrhe № 8269 biλkmλm oeρeρ
oebyλ ihmλhm. Şoλ oeρeρyň isesyrhe boλse, şoλ ýyλyň ooτýebρ eýyryň
3−5 eρeλykyrhe myziý mşkäρλiρm üçmr τinρmbi eλyşmekyň özboλyşλy
miohibmri öwρüλnio lim−hi ýiρ ýüzürmň oöp serλy myziýλiρmrmň
özeρe keτreşyoλeρyryň oämmλλişmikmri ýeρhem iτnio leλoeρe yλmy−
emeλy mesλeleτ kiçmρmλhm wi yzykmhiρλm kiçmρmλmikmrm howem ihýäρ.
Myziýλiρ hürýä ösüşmri, hürýä kymmeτλyoλeρyre özürmň myresyp
koşerhyry koşer leλoymyzyň kiçmmşmrmň, şy kürürmň mmλλm ρyly
mihirmýiτmrmň ösüşmrm hürýä ýeýýer miρoiz boλyp hyρýeρ.
PΛRMAT
NAMAΛAUY UUS D
Ň USUΛY
Γiλnioom hmpλomeτλeρy ρys hmλmrhi ooeτmeoλyo hmpλomeτyň lüräρ
mşλiρmrhi, iseserem, wiomλçmλmoλm wizmpärm ýiρmri ýiτmρirhi, heşeρy
AMAΛY
SUNΓATYMYZY
ΓYMMATΛYKΛAUYNYŇ
AUKAΛY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň
isesλerhyρer Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi τüρomir
syrkeτyryň ösüşm τäzi mery−mezmyre iýi boλyp, mmλλm mihirmýi
τmmmzmň ösmikm üçmr les emeτλy şiρτλiρ höρihmλhm. Weτerymyzhe
yλmyň hüρλm ykρy boýrçe yλmy mşλiρm eλyp beρýer eλymλeρ, espmρerτλeρ
üçmr lim myziý lezyresyre hikmşλm kymmeτλyoλeρy, mihirm−τeρyly
kymmeτλyo löomürhi, eýρy−eýρy ykyρλeρ boýyrçe öwρirmio
ziρyρλyky läzmρom höwüρhi wenyp oρre iýihmρ. Mmλλm τeρylymyzher
közbeş eλýer τäzi iýýemhe τüρomir emeλy−leşem syrkeτy lim τäziçi
közλikλiρ isesyrhe yλmy τeýher hüýpλm öwρirmλýäρ. Beý wi kmň hüşürnä
iýi boλer şiomλλirhmρmş syrkeτyryň bizik eýρeτyrλyoλeρyry özürhi
nimλiýär emeλy−leşem syrkeτyryň hüρλm köρrüşλiρmrm, yλmy τeýher
yzeρλemeo, hiρňimio, kiλmp çyoyşyry öwiρirmio, oλeρyň eýρy−eýρy
τopeρλeρe böλürmşmrm soňρe sezλeşyoλy bmρmomiλiρmrm hiňişhmρmioλmo
mşλiρm eλryp beρyλýeρ. Tüρomir syrkeτyryň älλm köρrüşλiρmrm hürýä
ýeýmeo, mmλλm mihirm−kymermτeρ höρihmnmλmo mmρesyryň hürýä
mihirmýiτmrmň kirnm−lezyresyre koşýer koşerhyre myresyp bele
biρmio ziρyρhyρ. Tüρomirmsτeryň çäkmrhi ýiρλişýär myziýλiρmmmzhi
läzmρom wekτhe, myλτmmihmýe ysyλyry wi eρekeτreşyky ýoλe koýmeo
misiλism lim wenyp boλyp, oλ özeρe yλmy mesλeleτλeρy kiçmρmio
şiýλi lim kyske wekτhe mekλymeτ eλyşmeo mümomrçmλmkmrm
eρτhyρeρ. Dürýärmň mrτiρriτ yλkemyre çeτyλer myziý mekλymeτλeρy
bmλir bmρ leτeρhe, Tüρomirmsτeryň myziýλiρm eτλy myλτmmihmýe
τilroλokmo 3D köρrüşmrhäom wiρτyeλ eňhe τeρyly kymmeτλyoλeρy,
ebeτλemeo wi hmoiλτmio mümomrçmλmkm boλer, yλkemyryň höρihmλmp,
mrτiρriτ yλkemyrheoy leλoeρe kymermτeρ yλmyryň, mihirm−syrkeτ
eρekeτreşykyryň kiρmmm kmňiniohmkmri biρo yrerýeρys. Rλ ýiρhi
kebeτ kiλýär wi irτio öwρirmλmihmo liρ bmρ bizik köρrüşmrmň
τeρylyry öwρirmio, bmzmň boρnymyz boλyp hyρýeρ. Ameλy−leşem
keτreşyoλeρyryň kiρmmm kmňiλýäρ wi ösýäρ. Heλoeρe keτreşyoλeρy
körühir−körm syýeleτçyλyo pyheky bmλir bekλeryşyoλy boλyp
hyρýeρ. Syýeleτçyλykyň köρrüşλiρmrmň eρesyrhe leλoeρe keτreşyoλeρy
bmλir les ýeoyrher bekλeryşyoλy boλer oorkρiss−mşiwüρλmo
syýeleτçyλykyhyρ.
Tüρomirmsτerhe oorkρis−mşiwüρλmo syýeleτçyλyky kyρemeçyλyo
τeýher üç köρrüşi böλürýäρ. Byλeρyň mλomrnmsm−Tüρomirmsτeryň
mmrmsτρmλmoλiρm wi pyhe
oλeýyr iheρeλeρ τeρepyrher kiçmρmλýär leλoeρe
hiρinismrhäom yλmy mesλeleτλeρ, jisτmweλλeρ, pyheoλeýyr siρkmλiρ,
syýesy−hmpλomeτmom mesλeleτλeρ.
Iomrnm köρrüşm−ýyρhymyzhe Tüρomirmsτer bmλir bmλiλmohi
heşeρy ýyρτλeρyň mmrsτmρλmoλiρm, iheρeλeρy wi kyρemeλeρy τeρepyrher
siρkmλiρmň, oorsiρτλiρmň, mihirmyiτ kürλiρmrmň wi mesλeleτλeρyň
Üçürnm köρrüşm – Tüρomirmsτeryň iheρeλeρy τeρepyrher mmλλm
mesλeleτλeρ, siρkmλiρ, mihirm çäρiλiρ wi jisτmweλλeρhyρ.
Tüρomirmsτerhe oorkρis−mşiwüρλmo syýeleτçyλykyryň
mümomrçmλmoλiρm öρär yλyhyρ. Ýyρhymyzyň mň yλy oorkρis−mşiwüρλmo
syýeleτçyλyo miρoizm peýτekτymyz Aşkebeτ şäliρmhmρ. Aweze Mmλλm
syýeleτçyλyo zoλekyrhe lim oorkρis−mşiwüρλmo syýeleτçyλyky
kmτhmkmçi ösýäρ. Rλ ýiρhi kiçmρmλýär mmλλm wi leλoeρe çäρiλiρmň sery
eρτýeρ wi köρrüşλiρm oöpiλýäρ. Häzmρom wekτhe Awezehe oorkρis
miρoizmrmň kyρλyşyky eλryp beρyλýeρ.
Deşeρy ýyρτ τinρmbism siλniρmλirhi, oorkρis−mşiwüρλmo
syýeleτçyλykyryň höwλiτ τeρepyrher koλheryλýerhykyre wi
öshüρmλýärhmkmri köz ýiτmρmio boλýäρ. By meoseτλeρ üçmr, höwλiτ wi
lysysy ýöρmτiλişhmρmλir oorkρis−mşiwüρλmo syýeleτçyλyo miρoizλiρm
wi oompermýeλeρy höρihmλirhmρ.
Uyssýe Fihiρesmýesyryň Soçm şäliρmrhi, Tüρomýi
Uispybλmoesyryň Arτeλýe şäliρmrhi syýeleτçyλykyň by köρrüşmrm
öshüρmio üçmr meoseτreremeλeρ emeλe eşyρyλýeρ. ABŞ, Awsτρmýe,
Ispermýe, Γiρmermýe ýeλy höwλiτλiρhi oorkρis−mşiwüρλmo
syýeleτçyλyky les ösirhmρ.
wekτyň kiçmikm bmλir, Tüρomirmsτer bmλir Tüρomýi höwλiτλiρmrmň
hokerλyo lyzmeτheşλykyryň kiçmmşhäom ýeλy mäoäm boλyp,
älλm ykyρλeρhe, iseser, yohysehyýiτhi ýooeρy ösüş hiρinä ýiτmp,
biρomτmio ýoλyre çyohy. Heoyoeτher lim, Tüρomirmsτer Tüρomýi
höwλiτmri özürmň sibmτhäom sτρeτikmom, yohysehy lyzmeτheşy
löomürhi keρeýeρ. 2008−rnm ýyλher bäρm yohysehy lyzmeτheşλyo
boýyrçe Höoümiτeρe τüρomir−τüρo τopeρy mşλiýäρ. Tüρomirmsτeryň
ymymy leρyτ hoλeryşykyrhe Tüρomýi öňhäom oρyrλeρy iýiλiýäρ.
2012−rnm ýyλyň 1−rnm ýerweρyrheoy ýekheýe köρä, Tüρomirmsτerhe
τüρo oompermýeλeρyryň keτreşmekyrhe ymymy belesy 16 mmλλmeρh
100 mmλλmor emiρmoer h
oλλeρyre, 2 mmλλmeρh 6 mmλλmor ýiwρo, şiýλi
lim mmλλm merehymyzhe yλy möçbiρλm 1 müň 299 sery τesλeme
lesebe eλyrhy. By köρoiznmλiρ boλse soňoy ýyλλeρhe Tüρomirmsτerhe
Tüρomýi Uispybλmoesyryň oompermýeλeρyryň keτreşmekyrhe emeλe
eşyρyλýer τesλemeλeρyň seryryň les−he eρτerhykyry köρoizýäρ.
Emme hokerλyo τüρomir−τüρo keτreşyoλeρyryň kiρmmm, möçbiρm
hmňi yohysehy köρoizmnmλiρ wi serλeρ bmλir öλçiλmiýäρ. Tüρomirmsτer
bmλir Tüρomýi höwλiτλiρmň eρesyrheoy yohysehy lyzmeτheşλyo
bmλir bmρ leτeρhe kymermτeρ ykyρhe, mλomrnm robeτhe boλse, yλmy−
τilrmom, mihirmýiτ, bmλmm yλkemλeρyrhe lyzmeτheşλyky kmňiλτmio
wi öshüρmio bebeτhe yλy yλeλyşyoλeρ kezeryλhy. Dokρyherem,
τeρyly ryoheýrezeρher,
kiçir kyske höwρüň mçmrhi bmzmň höwλiτeρe
keτreşyoλeρymyň leoyoy hosτλykyň wi hokerλykyň ryskesyre
öwρüλhm. Iom hosτλyoλy, hoker höwλiτλiρmň keτreşyoλeρy Biρoeρeρ
höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň
ýoλbeşçyλykyrhe τäzi biλirτ ösüş hiρinä keλyp, biýmo meoseτλeρy
rezeρλeýeρ wi öρär çyň mere iýi boλýeρ.
STANDA KRNΓUES SY
AHATÇYΛYΓYNYŇ
Γeρeşsyz Tüρomirmsτer Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höw
ρürhi hürýähi
boλyp kiçýär kλobeλλeşme pρosisλiρmri kmňhir
eρeλeşýeρ. By büτürλişmi pρosisλiρm bmλir bmλiλmohi leλoeρe
ϑimλäp eýherymyzhe, Dmýeρymyzhe ýeşλeρyň nimkyýiτhäom
τyτýer oρryry eýhyňλeşhyρmeo, oλeρyň zilmr poτirmsýeλλeρyry
riτmniλm yλermeoλykyň sτρeτikmýeλeρyry mşλäp hüzmio ýeş risλm,
yλeýτe−he, zilmrλm ýeş eλymλeρy yλmy τeýher öwρirmäki wi oλeρyň
küýç−oywweτyry, yλym−bmλmmmrm höwλiτmmmzmň ρoweçλermekyre
körüohmρmäki biλλm bmρ hiρinihi τäsmρ ihiρ. Çürom, kiλniohi
höwλiτmň ösüşm oryň ρeýeτλeρyryň hüýpλiýmr bmλmmλmλmkmri, oämmλ
yλymλyλykyre bekλy boλeρ.
epeρowe
HYZMATDAŞΛYΓYNYŇ
DRΓANΛYΓY
Teρylymyzyň nümmüşmrhir közbeşyry eλyp kiλýär τüρomir
wi τüρo leλoλeρyryň ymymy τeρyly, hmλm, hmrm, wi biýλiom mihirm
kymmeτλyoλeρy bmλir isesλerhyρyλer mmzimiz, hosτλyo−hokerλyke
ýykρyλer biρo keτreşyky beρhyρ. Myňe soňoy ýyλλeρhe Tüρλmirmsτeryň
Hoρmeτλy Pρizmhirτmrmň Tüρomýi Uispybλmoesyre boλer ρismm höwλiτ
sepeρλeρy, şiýλi−hi Tüρomýi Uispybλmoesyryň Pρizmhirτmrmň bmzmň eτe
Weτerymyze boλer ýooeρy hiρiniλm ρismm sepeρλeρy wi hyşyşyoλeρy,
kipλişmoλiρm, kezeryλer yλeλeşyoλeρy şeýeτλyo ihýäρ. Tüρomir−τüρo
hokerλyo keτreşyoλeρy beρehe Tüρomirmsτeryň Hoρmeτλy Pρizmhirτm
Γyρberkyλy Biρhmmylemihow öz çyoyşλeρyryň bmρmrhi şiýλi
biλλiýäρ: “Γoý, Tüρomirmsτer bmλir Tüρomýärmň lim−hi bmzmň esλy
bmρ leλoλeρymyzyň eρesyrheoy hosτλyo wi hokerλyo keτreşyoλeρy
Teρyle siρ seλseo, Biýmo Siλnyo mmpiρmýesy, Rkyz ler
rismλλiρmrmň isesλerhyρer Rsmer mmpiρmýesy−byλeρ byýserç bmλir
leoyhemyzhe eýλeýer ymymy τeρylymyzyň wi oöoλiρmmmzmň hmňi
oäbmρ myseλλeρyhyρ.
Iomτeρepλeýyr hokerλyo lyzmeτheşλykyň läzmρom ýekheýyre
bele biρmio bmλir, 1991−rnm ýyλhe bmzmň ýyρhymyzyň Γeρeşsyz
boλer mλomrnm kürλiρmrhi Tüρomýi Tüρomirmsτeryň Γeρeşsyzλykyry
mλomrnm boλyp yoρeρ ihir wi Aşkebeτhe mλçmleresyry eçer höwλiτhmρ.
Iom hoker ýyρτλeρyryň hmpλomeτmo keτreşyoλeρyre 20 ýyλher kowρeo
AΛYMΛAUYŇ
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo zemeresyrhe
zilmrλm ýeşλeρyň, yλeýτe−he, ýeş eλymλeρyň bäsλişmki yoypλy
risλmrm oimeλe kiτmρmioλmki yλy ürs biρmλýäρ. Ýeş eλymeλρyň
höwρibep bmλmm eλmeoλeρyry, eλyp beρýer yλmy mşλiρmrmň lmλmrm
ýooeρλerhyρmeoλykyry wi örümçmλmohi riτmniλmλm yλermeoλykyry
kezermeo höwλiτ syýeseτyryň mλiρm τyτyλýer ykyρλeρyryň bmρmhmρ.
Şyňe λeýyoλyohe, hiρňiλýär mşhi ýeş eλymλeρyň nimkyýiτhäom
τyτýer oρryry eýhyňλeşhyρmeoλyke, oλeρyň nimkyýiτmň biýλiom
sosmeλ τopeρλeρher τepewyhyry öwρirmioλmki siλniρmi biρmλýäρ.
Ýeşλeρy ymymyλyohe eλerymyzhe, oλeρ yλym−bmλmmmň küýçλm
hipkmrhi ösüşmri λeýyoλyohe, miohipλiρmň wi biýλiom ooyw
neýλeρyryň, omτeplereλeρyň, oöpçüλmoλiýmr lebeρ biρmş siρmşhiλiρmň
τäsmρm esτyrhe oöp bmλmmλiρm bmρ wekτhe eňyrhe özλişhmρmp bmλýär,
hyρmyşy mşniňλmkmrmň ýooeρyλyky bmλir mλeτyň biýλiom ýeş
τopeρλeρyrher τepewyτλerýeρ. Ýeşλeρyň eρesyrhe les zilmrλm ýeş
eλymλeρyň nimkyýiτhäom oρry bmλir kyzyoλeryλerhe boλse, oλeρ biλλm
bmρ yλmy mşm eλyp beρýer wi limmşi yλmy közλikhi boλýer, höwρüň
τeλepλeρyre köρä yλym−bmλmmmrm eρτhyρýer, sosmeλ wi yohysehy
özkiρmişλiρi yýkyrλeşmeky, ρeýeτ nimkyýiτmrm kyρmeoλyke mşniň
keτreşýer keτλeo boλmeky bmλir läsmýiτλirhmρmλýäρ. Şiýλi lim, ýeş
eλymλeρ mrrowesmor eçyşλeρy, τäziçi oý−pmomρλiρm wi keρeýyşλeρy
öňi süρmioλmo isesyrhe nimkyýiτmň älλm τeρepλeýyr ösüşmrmň
hipkmrmri τäsmρ ihýär küýç boλyp çyoyş ihýäρ. Myňe keρemezher,
yλmy çişmiλiρhi ýeşλeρ yλy ýeş τopeρλeρ bmλir hiňişhmρmλirhi
öz hyρmyş τinρmbismrmň ezλyky bmλir läsmýiτλirhmρmλýäρ. Şoryň
riτmnismrhi boλse ýeşλeρ nokepoäρλm hyρmyşy misiλiλiρm çözmiohi
ýeşyλy risλi heýerýer sosmeλ keτλeo boλmekyrhe keλýeρ. By
boλse ýeşλeρyň öňi süρýär oý−pmomρλiρmrm, yλmy eçyşλeρyry
hyρmyşe riτmniλm oρreşhyρmeohe ýeλňyşλyoλeρe ýoλ biρmizλmo üçmr
nimkyýiτmň yλy ýeşλy τopeρλeρyryň τekeλλeλeρyryň bmρλişhmρmλmikmrmň
hiρweýysλykyry ýüzi çyoeρýeρ.
mrsτmτyτλeρyň ooρpoρeτmw hiρiniλiρmrm ýooeρλerhyρmeo wi yλym−
bmλmm yλkemyryň hüρλm hiρiniλiρmrmň eρesyrheoy eρebekλeryşyky
küýçλirhmρmio ziρyρλyoλeρy biλλäp kiçmio boλeρ.
By misiλiλiρmň ijjioτmw çözküτλiρmň bmρm lim yλym−bmλmm
yλkemyryň mrjoρmeτmzesmýesyhyρ. Kommyrmoesmýe τilrmom
siρmşhiλiρmrmň oämmλλişmikm mrjoρmesmýe eλyş−çeλşykyryň yλy
pρokρissmri, ýekry öρär yλy hipkmrλiρ bmλir ösmikmri kiτmρhm.
Kompýyτiρ siρmşhiλiρmrmň wi τiλioommyrmoesmýe τoρλeρyryň
ösmikmrmň riτmnismrhi τäzi mrjoρmesmor τilroλokmýeλeρyň höρimikm
τäzi lmλ hiρinismrhi mrjoρmesmor−bmλmm kmňmşλmkmrm höρiτmäki
mümomrçmλmo biρhm. By boλse öz kizikmrhi yλym−bmλmm yλkemyryň
ösmikmri wi oämmλλmşmikmri ises boλyp lyzmeτ ihýäρ.
Häzmρom höwüρhi mrjoρmesmor wi τiλioommyoesmýe τilroλokm
ýeλeρyň ookyrλy ösüşm älλymymy mrjoρmesmor öwρüλmşmkm läsmýiτmri iýi
boλyp, hmňi bmρ mmλλm eρeçäoλiρmň hiρinismrhi häλ−hi, iýsim, büτmr hürýä
hiρinismrhi syýeseτe, yohysehyýiτi, hoλerhyρyşe, meλmýi misiλiλiρmri,
yλme, bmλmmi, mihirmýiτi özürmň τäsmρmrm ýiτmρýäρ.
Tüρomirmsτeryň mmλλm imiλm limρe yλkemyryň mşi kmρmzmλmikm
yλerynyλeρe läzmρom zemer τiλioommyrmoesmor lyzmeτλeρyry, myseλ
üçmr, serλy τiλiwmhirmýi, τiλijor eρekeτreşyky, wmhiooorjiρirs
eρekeτreşyky, mekλymeτλeρy kiçmρmio, mrτiρriτ τoρyre iλýiτiρλmkm
üpnür iτmioλmo lyzmeτλeρyry löhüρλimäki mümomrçmλmo biρiρ.
Heλoeρe oosmos τesλemeλeρyre keτreşmeoλyke, yλmy−beρλek wi τinρmbi
oorsτρyoτoρçyλyo mşλiρmrm kiçmρmio eρoeλy oosmos τilroλokmýeλeρy
wi τilrmoesy boýyrçe hüýpλm yλmy beρλekλeρy emeλe eşyρmeke
körüohmρmλir, oämmλλişhmρmλir ρehmoirnemλeρ τopλymy boλer limρery
omçm, ýiρλm sτersmýeλeρy piýheλermeo eρoeλy kmρmzmio wi yλermeo
imiλm limρeryň mşmrmň isesy ykyρλeρyryň bmρm boλyp hyρýeρ.
Yλmy mşhi Tüρomirmsτeryň mmλλm imiλm limρe yλkemyryň
mümomrçmλmoλiρmrhir piýheλeryp, yλmy−beρλek mşλiρmrm kiçmρmiohi
lim−hi bmλmm biρmio pρosismrhi orλmri τilroλokmýeλeρy üpnür ihýär
τiλioommyrmoesmýe τoρλeρyry höρiτmioλmo misiλismri siρihmλýäρ.
By τesλemeryň çäoλiρmrhi yλmy−beρλek mrsτmτyτλeρy, hüρλm ýiρλiρhi
ýiρλişýär beρλeklereλeρy, ýooeρy ooyw miohipλiρmrm bmρmohmρýär
läzmρom mekmsτρeλ τoρλeρyryň ýiρmri imiλm limρeryň sikmirτmrhi
kyρλerer τäzi τiλioommyrmoesmýe τoρλeρyry höρiτmioλmo τioλmp
ihmλýäρ.
hmkmrm ýeτher çyoeρmeλy häλhmρλiρ. Tüρomirmsτer−bäsλişmohi
τepewyτλy eρτyomeçλyoλeρyryň özboλyşλy τopλymyre iýi boλer
höwλiτhmρ. Şoryň üçmr−hi hüρλm höwλiτλiρhi lim−hi eýρeτyr eλrer
sibmτλiρhi emeλ ihmλir sirekeτ, mrrowesmor syýeleτyryň hmňi eýρy
Ýeş eλymλeρ üçmr Tüρomirmsτeryň şiρτλiρmrhi hürýä τinρmbismrm
piýheλermekyň isesy ykyρλeρyry oiskmτλimio meoseheλeýyo boλeρ.
Myryň üçmr Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz älλm şiρτλiρm, mümomrçmλmoλiρm
höρihýäρ.
öwliρ
MAΓΛUMAT
Nyτyohe 2012−rnm ýyλhe kiçmρmλir miohip ooywçyλeρyryň
oompýyτiρ τesλemeλeρy boýyrçe Heλoeρe Rλmmpmehesyryň riτmniλiρm
biýer ihmλýäρ. Awτoρλeρ ooywçyλeρ τeρepyrher τeýýeρλerer
oompýyτiρ τesλemeλeρyre kyskeçe biýer biρmp, oλeρyň höρihmnmλmo
yoypλeρyre, oompýyτiρ bmλmmλiρmri, Tüρomirmsτerhe bmλmmmň wi
yλmyň, mekλymeτ nimkyýiτmrmň öshüρmλmikmri ýiτmρýär τäsmρmrm wi
älmmýiτmrm oiskmτλiýäρλiρ.
ymeýiw,
TÜUKMENISTANYŇ
AΛYMΛAUYŇ
HYZMATDAŞΛYΓYNDAKY
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi nimkyýiτmň ösüşm
yλym−bmλmm yλkemyryň öňürhi bmρräçi wenyp misiλiλiρm koýýeρ.
Çürom nimkyýiτmň ösüşmrmň läzmρom zemer τepkyρyrhe syýesy,
hyρmyş−yohysehy, hürýäkeρeýyş jeoτoρλeρy bmλir bmρ leτeρhe, bmλmmmň
lmλmrm ýooeρλerhyρmeo wi iλýiτiρλm iτmio, eoehimmom mobmλλmkmrm
eρτhyρmeo, hürýä yλym−bmλmm kmňmşλmkmri eρeλeşmeo, yohysehy τeýher
emeτλy bmλmm yλkemyry höρiτmio, yrmwiρsmτiτλiρmň wi yλmy−beρλek
Biρhmmylemihowyň τeýsyz τekeλλeλeρy bmλir mmλλm mrrowesmor
yohysehyýiτmmmz beρle kmňiýäρ. Γeρeşsyz, beoy Bmτeρep
Tüρomirmsτerhe ýeş eλymλeρe mrrowesmýeryň hürýä τinρmbiλiρmrm
öwρirmäki yλy mümomrçmλmoλiρ beρ. Özürmň sirekeτ wi mrrowesmor
syýeseτyry miýmλremeλeşhyρmeohe, ory emeλe eşyρmeohe τopλerer
hürýä τinρmbismrmň hiρňiwm hüρλm ýyρτλeρhe by syýeseτyň isesy
ykyρλeρyry seýλep eλmekyň mňňär kmň spioτρmrmň boλerhykyry
köρoizýäρ. Rλeρyň mçkmr öwρirmp, hikiρλm riτmni çyoeρmeo ýeş
eλymλeρyň çözmiλm isesy wizmpiλiρmrmň bmρmhmρ. Bmλşmmmz ýeλy by
misiλihi liρ bmρ ýyρτ öz eýρeτyrλyoλeρyrher, bäsλişmki yoypλy
boλmeo üçmr özürhi beρ boλer eρτyomeçλyoλeρe heýerýeρ. Şoryň
ýeλy−he höwλiτλiρ öz syýesy ykyρλeρyry hüρλm−hüρλm ýoλλeρ eρoeλy
emeλe eşyρýeρλeρ. Özλiρmçi miýmλremeλeşhyρýeρλeρ.
Ýeňy eýhyp kiçmşmmmz ýeλy, by τinρmbiλiρ ýeş eλymλeρ
τeρepyrher mçkmr öwρirmλmiλmhmρ. Özürmň yohysehyýiτmrm,
hyρmyş
yλkemyry älλm bebeτhe höwρibepλeşhyρmeky köz öňürhi τyτýer
höwλiτλiρ üçmr by τinρmbärmň kymmeτy les−he üýτkişmohmρ. Bmz myry
öz höwλiτmmmzmň şoλeρyň leτeρyrhe hyρýerλyky üçmr eýhýeρys.
Rλ τinρmbiλiρ bmλmmλiρ yohysehyýiτmrm oimeλe kiτmρmikmň isesy
ýoλλeρyry, kyρeλλeρyry seýλep eλmeke, läzmρom zemer şiρτλiρmrhi
özbeşheo mmλλm sirekeτ− mrrowesmor ösüşmň sτρeτikmýesyry mşλäp
τeýýeρλemekyň, mşniňλişhmρmikmň riτmniλm çäρiλiρmrm hüzmäki yλy
ýeρhem biρýäρ. Dürýä τinρmbismrmň hikmşλm τeλepλeρyre heýermeo
eρoeλy Γeρeşsyz, beoy Bmτeρep Tüρomirmsτerhe rälmλm ykyρλeρ
boýyrçe çäρiλiρm emeλe eşyρmekyň λeýyo boλneohyky ýeş eλymλeρyň
ürs miρoizmrhi boλmeλyhyρ.
Bmzmň läzmρom şiρτmmmzhi mmλλm yohysehyýiτm
höwρibepλeşhyρmeohe sirekeτ− τmλsmmeτ ooopiρesmýesyryň leλoeρe
hiρinismrhi öshüρmλmikm eýρeτyr älmmýiτi iýi boλyp hyρýeρ.
Myryň özm mmλλm yohysehyýiτmň τyτyşλykyre mmoρoyohysehy
τeýher oämmλλişmikmrhi oryň höwρibep yλmy− τilrmom ösüşhi
yzeo mölλiτλiýmr büτmr hürýä loneλyo lehyseλeρy bmλir bekλyλyohe
piýhe boλer ykρyomeλeρe yýkyrλeşhyρýeρ.
Ýeş eλymλeρ hürýä τinρmbismrm bmzmň höwλiτmmmzmň yohysehyýiτmrm
öshüρmiohi piýheλermeo bebeτyrhe, by ykyρhe beρ boλer
mümomrçmλmoλiρmň biλλm bmρ hiρinihi eýρy− eýρy τeρepλeρe böλürýär
höρhürnm çekyρyλyşyryň şy ýyλyň howemyrh
e boλyp kiçir hooyzyrny
wi oryrny mesλeleτλeρyrhe oebyλ ihmλir oeryrçyλyo remeλeρy−
he şeýeτλyo ihýäρ. By oeryrçyλyo remeλeρyryň mezmyryrhe
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň nimkyýiτmmmzm myrher biýλäo−hi
himooρeτλeşhyρmeo beρeheoy seρkyτλeρyrher, τebşyρyoλeρyrher,
“Döwλiτ ehem üçmrhmρ!” hmýir ýöρiλkismrhir τeoyo ykyρ eλrerhyky
köρürýäρ. By oeryrçyλyo remeλeρyrhe höwλiτ kyρλyşyryň wi
yrser hyρmyşyryň hüρλm τeρepλeρy köz öňürhi τyτyλyp, τüρomir
ρeýeτλeρyryň esyhe, ebeher ýeşeýşyry, höwλiτmň liρ bmρ ähmmhi öz
eλeheλeρyry ihýärhmkmrm hyýyp ýeşemeoλeρy bmλir bekλeryşyoλy
oeheλeρ wi hüzkürλiρ τeoyo biýer ihmλirhmρ. By boλse τäzi Biρoeρeρ
höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi τüρomir mmλλm himooρeτmýesyryň
küλλäp ösýärhmkmri nihiλsmz şeýeτλyo ihýär ýekheýhyρ.
ϑimkyýiτmň ýeşeýşyryň älλm sjiρeλeρyry himooρeτmýeλeşhyρmeo
misiλismrm böλioλiýmr çözmio mümomr häλhmρ. Wekτy ýiτir
özkiρτmiλiρm oim−oimhir, iτepλeýyr emeλe eşyρmeky köz öňürhi
τyτýer bmτiwm, oýλeryşyoλy Meoseτreme ziρyρhyρ. Meoseτremeryň
isesy rmýiτm leλo loneλykyry wi τyτyş nimkyýiτm üsτürλmoλm
hoλerhyρmeke ýeρemλy τäzi himooρeτmo milermzmm höρiτmio
boλmeλyhyρ.
Hyoyo höwλiτmrm oämmλλişhmρmio, oryň oeryrçyλyo bmrýehyry
läzmρom zemeryň τeλepλeρyre λeýyo kiτmρmio ykρyrhe ýyρhymyzhe
yzykmhiρλm eλehe ihmλýäρ. Tüρomirmsτeryň Pρizmhirτmrmň şelsy
τekeλλeλeρy wi eλeheλeρy, τüρomir nimkyýiτmrmň wi τüρomir
höwλiτmrmň biýmo ösüşλiρ ýoλyre ymyoλy hüşmikm bmzmň ýyρhymyzy
himooρeτmýeλeşhyρmeo mşmrhi kezeryλneo kiλinioom üsτürλmoλiρmň
eryo wi eýhyň kmρiwmhmρ.
yhyρowe, Ýezküλ
AΛYMΛAU
INNRWASI
RΛY
Ösüşmň mrrowesmor ýoλy − by τäzi bmλmmλiρm, τäzi τmλsmmeτλeρy
höρiτmio, seoλemeo, ýeýρeτmeo üçmr rmýiτλirmλir wi özeρe bekλy
sybýioτλiρmň, τäziλmoλiρmň (kymmeτλyoλeρ, oeheλeρ, lyoyoλeρ)
çyλşyρymλy yλkemhyρ. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy
τopλymλeýyr özkiρτmiλiρmň mλomrnmsm lyτ şy yλkemhe beşλeryphy.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz by beρehe “Mir leλoymyzyň işρiτλm hyρmyşhe
ýeşemekyryň oipmλmrm yλym
−bmλmm yλkemyryň oämmλλişmikmrhi
köρýäρmr” hmýmp rykτeýeρ. Bmλmm−yλym yλkemyryň üsτürλmoλm
öshüρmλmikm, oryň hürýärmň ösir höwλiτλiρmrmň leτeρyre çyoeρyλmeky
nimm mçiρom örümmň ýooeρy ösüşmrmň hyρryoλyλykyre, leλoymyzyň
hyρmyş−mihirm ýekheýyryň yzykmhiρλm ýooeρλermekyre, mmλλm
yohysehyýiτmmmzmň hürýä loneλykyre emeτλy ýekheýhe koşyλmekyre
kiτmρýäρ.
DEMRKUAT
AΛAŞDYUMAΓYŇ TAΓΛYMAT ESASΛAUY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň
çyňňyρ peýlesyrher wi biλirτ τekeλλeλeρyrher biρoeρeρ boλer τäzi
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρm τüρomir mmλλm himooρeτmýesyryň
küλλäp ösýär höwρm boλhy. Döwλiτmmmzmň
Esesy Keryry boλer
Tüρomirmsτeryň Korsτmτysmýesyryň oämmλλişhmρmλmp, τäzi ρiheosmýehe
oebyλ ihmλmikm by eýhyλerλeρe eýhyň şeýeτλyo ihýär ýekheýhyρ.
Eýsim mmλλm himooρeτmýeryň küλλäp ösmikm hmýλirmrhi rämä
hüşürmλýäρ? Tüρomir leλoy esyρλeρyň howemyrhe τeρyly τinρmbä
heýerýer leλo himooρeτmýesyryň beý häp−hissyρλeρyry imiλi
kiτmρmphmρ. Kyrçyλyoλy şiρτλiρhi lim sürräλirmp oämmλλişhmρmλir
by häpλiρ bmzmň höwρümmzmň syýesy mihirmýiτmrmň çäoλiρmrhi−hi
älmmýiτmrm seoλeýeρ. Tüρomirmsτeryň keρeşsyzλykyre iýi boλmeky
wi özbeşheo ösüş ýoλyre hüşmikm by misiλärm hüýpköτiρ τäziçi
Bmzmň Γeρeşsyz, limmşiλmo Bmτeρep Tüρomirmsτer höwλiτmmmz
sibmτ wi ýyρτ hiρinismrhäom misiλiλiρmň çözkühmri Bmρλişir
Mmλλiτλiρ Γyρemesyryň wi biýλiom leλoeρe kyρemeλeρyryň, leλoeρe
oorwirsmýeλeρyryň çeρçywesyrhe çimiλişýäρ. Mmλλm oeryrçyλyo
yλkemymyze Tüρomirmsτeryň koşyλyşýer leλoeρe şiρτremeλeρyryň
oeheλeρy yzykmhiρλm oρreşhyρyλýeρ. Myňe Tüρomirmsτeryň Minλmsmrmň
loneλykyrheoy τäsmρmrmň beρle yλeλmekyryň közbeşy yλmy−τilrmom
pρokρismň limmi ýyρτλeρhe hiň ýeýρemezλykyrher eλyp keýhýeρ.
Yλmy eçyşλeρyň τeρylyre wi kiokρe�ýesyre siρihirmňhi oλ mλom
bmλir kürbeτeρyň ösir ýyρτλeρyrher közbeş eλỳeρ. Sirekeτhe yλmy−
τilrmom öwρüλmşmo lim mλomrnm boλyp şy ỳyρτλeρhe emeλe eşyρyλhy.
Örümçmλmkmň sirekeτλeşmeky örümçmλmo τilroλokmýesy bmλir
bekλeryşyoλyhyρ. Hes hokρysy, ösir ýyρτλeρyň ekeλyo ihmnm küýnm
kös−körm τilroλokmo eçyşλeρyň, ýekry yλmy−τilrmom pρokρismň
lesebyre kezeryλýeρ.
Γλobeλλeşmekyň mλomrnm liρioiτλirhmρmnm küýnm yλmy−τilrmom
pρokρishmρ. Uλek wi eρekeτreşyo, mekλymeτ wi τiλioommyrmoesmýe
siρmşhiλiρmrmň ösmikm bmλir leρyτλeρyň, lyzmeτλeρyň, meλmýi
siρmşhiλiρmrmň bmρ ýiρhir biýλiom ýiρi süýşmikm öρär çeλτλeşhy.
Irrowesmýe τilroλokmýeλeρyryň ösmikm bmλir τäzi mekλymeτ wi
τiλioommyrmoesmýe τilroλokmýeλeρy, oompýyτiρ τilrmoesy, opτmom−
süýümλm kiçmρmnmλiρ, limρe
wi yonem eρekeτreşyo, Irτiρriτ ýiρ
τokeλekyryň mň yzeo oürnioλiρmrm bmρm−bmρmri ýeoyrλeşhyρhy. By
ýekheý sirekeτ τeýher ösir ýyρτλeρyň hürýärmň nimm örümmrhäom wi
leλoeρe söwhesyrheoy peýyryň beρle ösmikmri kiτmρýäρ.
Yλmy τilrmom pρokρis ýe−he τilroλokmo ösüş beşkeçe eýhyλerhe,
ýyρhyň yλmy−τilrmom kyρbeτyhyρ. Ýyρhyň yλmy−τilrmom kyρbeτyryň
älmmýiτm soňoy ýüzýyλλyohe les eρτyp beşλehy. Yλmy−τilrmom kyρbeτ
boλse bmλmm−yλym yλkemyre heýerýeρ. HPΓ−rmň lüräρmirλiρmrmň
kiλýär riτmnismri λeýyoλyohe, mmλλm yohysehyýiτmň kiλinikm τibmky
beýλyoλeρ, kiokρe�om ýiρλişmi ýe−he leρby oywweτyň hiρinism bmλir
öλçirmλmiýäρ. By köρoizmnm ýyρτhe bmλmmmň−yλmyň ýiτir hiρinism ýe−
he ösüş hiρinism bmλir oiskmτλirmλýäρ. Şoryň üçmr läzmρom wekτhe bmλmm
wi yλym isesy yohysehy ρisyρs lesepλeryλýeρ.
Umymer, kλobeλλeşer yohysehyýiτ–myryň özm yλmy−τilrmom
pρokρismň mň soňoy kezererλeρyre heýerýer oywweτλy mmλλm
loneλyohyρ. By loneλyoλeρhe örümçmλmo τilroλokmýesyryň eçyλyş
wi hyρmyşe oρreşhyρyλyş hiρinismrmň ösüp kiλýär ýyρτλeρ bmλir
hiňişhmρirmňhi les ýooeρyλyky oλeρyň hürỳä loneλykyrheoy
ekeλykyry seoλemeke wi pykτeλerhyρmeke mümomrçmλmo biρýäρ.
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi bmλmm−yλym yλkemy
üsτürλmoλm öshüρmλýäρ. Ýyρhymyzyň älλm pyheoλeρyry kyρşep eλer
koλhep, oryň by ykyρheoy mşmri ýooeρy bele biρhmλiρ wi Ösüp beρýer
bezeρλeρ eoehimmýesyryň “Hoρmeτλy Aoehimmkmrmň” hmpλomyry
hebeρeλy ýekheýhe kowşyρhyλeρ.
Hyzmeτheşλykyň çäoλiρmrhi şy ýyλλeρhe bmλiλmohäom mölüm
τesλemeλeρyň bmρräçism hyρmyşe kiçmρmλhm. Myseλ üçmr: ABŞ−ryň
Höoümiτmrmň bmλmm meoseτremeλeρyryň Fyλbρeýτ ehyrheoy, FΛEX
(kiλnioom λmhiρλiρm eλyşmeo boýyrçe) τeλyp leoλeρyryň, Ehmyrh Mesom
ehyrheoy espmρerτyρe meoseτremeλeρyryň wi eλymλeρher beşλep
ýooeρy syrp ooywçyλeρyre wi ýooeρy ooyw miohipλiρmrmň τeλypλeρyre
çirλm hüρλm hiρinihäom ehemλeρy kyρşep eλýer eoehimmom lim−hi lüräρ
eλyş−çeλşykyre hikmşλm biýλiom meoseτremeλeρyň çäoλiρmrhi soňoy
ýyλλeρhe τüρomirmsτerλyλeρyň ýüzλiρçism ABŞ−he boλhyλeρ.
Şiýλi mşmň τinρmbism 1998–2002−rnm ýyλλeρhe Mekτymkyλy
ehyrheoy Tüρomir höwλiτ yrmwiρsmτiτm bmλir Tilesyň mişlyρ
Eý.Em. yrmwiρsmτiτm bmλir üsτürλmoλm lyzmeτheşλykyň riτmnismrhi
kezeryλyphy. Tüρomirmsτerλy τeλypλeρyň wi mykeλλymλeρyň oöpüsm
Tileshe ooehyλyphy. Koλymbmýe yrmwiρsmτiτmrhi ihir çyoyşyrhe
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz yzeo bmρ höwüρhi häλ−hi, öρär ýeoyr
wekτhe τüρomir−emiρmoer yrmwiρsmτiτmrm höρiτmikmň τesλemesyryň
üsτürhi mşλimikm ýe−he by mşi kyzyoλerme bmλhmρnio emiρmoer
2008−rnm ýyλyň meρτyrhe Koλymbmýe yrmwiρsmτiτmrmň ýeryrheoy
Γeρρmmer mrsτmτyτyryň hiλikesmýesy nokep sepeρy bmλir Aşkebeτhe
boλhy. Mylmerλeρ bmρ liphärmň howemyrhe ýyρhymyzyň Bmλmm
mmrmsτρλmkmrhi, Mekτymkyλy ehyrheoy TDU−he, D.Azehy ehyrheoy
TMDDI−hi, Tüρomirmsτeryň Döwλiτ çipiρçmλmo eoehimmýesyrhe
wi ymymybmλmm biρýär oρτe miohipλiρhi boλyp, lyzmeτheşλykyň
ykyρλeρyry kmňiλτmikmň mümomrçmλmoλiρmrm öwρirhmλiρ.
ΛRBAΛΛAŞMA ŞEUTΛEU
STANYŇ
M−YΛYM UΛΓAMYNYŇ
Dürýä yohysehyýiτm beρle kλobeλ läsmýiτi iýi boλýeρ.
Γλobeλλeşme ýe−he yohysehy τeýher ösir ỳyρτλeρyň hürýä
eλyp beρýer eρlioλok W.N. Pmλmpoo bmλir τeryşhyλeρ. Aλym Biýmo
Peρ�ýe höwλiτmrmň beý τeρylyry, kymmeτλy τepyrhyλeρy, heşλeρyň
ýüzürhi seoλeryp keλer ýezkyλeρ, eτe−bebeλeρymyzyň ioiρerçyλyo
Ýeş τeρylçy kyρrekyň ekzeλeρy miohip − mrτiρreτyrhe, Teρyl
mrsτmτyτyrhe şerλy siriλiρi bekyşλerer mçiρom wi leλoeρe yλmy
mesλeleτλeρe keτreşyp, öz leλypeλeρy bmλir çyoyş ihýäρλiρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň Γüýçλm höwλiτhi yλym isesy
oρry iýiλiýäρ, hmýmio, yλmyň mň τäzi kezererλeρy bmλir eýeoheş
kmτmiλmhmρms hmýir sözλiρm yλym−bmλmm yλkemyry öshüρmio üçmr
Heλype−şäkmρτλmo miohibm ýeş risλmň ihip − τiρbmýismri, bmλmm
hiρinismri τäsmρ ihýärhmkm momyçsyzhyρ. Myňe eτe−bebeλeρymyzyň
kiçmmş τeρylyrhe syr ihmp boλýeρ.
Tüρomir leλoyryň by esyλλy ýöρiλkismrm läzmρom wekτhe hmoiλτsio
les τäzi öwüşkmrλiρm wi eneýyp mümomrçmλmoλiρm bmλir Biρoeρeρ
höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürmň bmλmm bmrýehy les biρo boλeρ.
STAN B
TATΛAUYNYŇ AUASYNDA B
M BABATDA
HYZMATDAŞΛYK
Tüρomir−emiρmoer keτreşyoλeρyryň mihirm−kymermτeρ
ykρyryň ýyknemλeşmekyrhe Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy
Biρhmmylemihowyň BMΓ−rmň Beş Assembλiýesyryň minλmsλiρmri
keτreşmeo üçmr Nýy−Ýoρoe 2007, 2009, 2010, 2011−rnm ýyλλeρheoy
sepeρλeρy yλy älmmýiτi iýihmρ. Mmλλm Λmhiρmmmzmň 2007−rnm ýyλhe
ABŞ−e mλomrnm sepeρyryň beρşyrhe Koλymbmýe yrmwiρsmτiτmrhi çyoyşy
höwρürhi, ýyρτhe yλym−bmλmm yλkemyrhe eλryp beρyλýer özkiρτmiλiρ
leoyrhe küρρüň biρmphm. Tüρomir τeλypλeρyryň mň kowyλeρyryň höwλiτ
býyniτmrmň wi býyniτhir heşeρy kezreλeρyň siρmşhiλiρmrmň lesebyre
ABŞ−he ooemeke mbiρmλmp hyρyλneohykyry, by ykyρhe yzeomölλiτλm
lyzmeτheşλyky ýoλe koýmeoλykyň ziρyρλykyry biλλäphm. ABŞ−he
Aρoehekymyzyň yλym−bmλmm yλkemyrhe eλyp beρýer syýeseτyry
köρiλhi, yrerhyρme, nimkyýiτçmλmo mşλiρmri keτreşmeo, oλeρyň
oäbmρ iτmmşλiρmrm ýezkeρmeo, τimmm biρmio, löwisλirhmρmio wi
syλekλemeo ysyλλeρyryň üsτm bmλir Weτer kyλλykyryň howemyrhe les−
Umymer, liρ bmρ siρoiρhärmň Weτerçyλyo hyýkysyryň mmzimiz
boλmeky, oλeρyň leρby iseshe biρmλýär τiρbmýismrmň oämmλ boλmeky
bmzmň Γeρeşsyz höwλiτmmmzmň şer−şölρeτyryň hürýärmň öňürhi
les−he biλirhi keλmekyre, leλoymyzyň esyhe esmeryryň, liρ bmρ
kürürmň peρeleτ boλmekyre yλy oipmλ kiçýäρ. Myry eňρyýery bmλir
STANYŇ TAUYHYNY
HAΛYPA−ŞÄΓ
UTΛ
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Weτerymyzyň
τeρylyry wi mihirm mmρesyry öwρirmäki kmň ýoλ eçyλhy. Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň leλype−şäkmρτλmo miohibmrm hmoiλτmio eλeheλeρyrher
ykyρ eλyp eλymλeρ, yλmy mşkäρλiρ öz koşerτλeρyry koşýeρλeρ.
Miohip peρτesyrher beşλep ooywçyλeρhe yλme boλer löwism
eρτhyρmeo, τeρyly çyňňyρ öwρirmio meosehy bmλir, kiλnioom
rismλλiρhi weτerçyλyo hyýkysyry öshüρmiohi TYA−ryň Teρyl
mrsτmτyτy Aýρeτyr zilmrλm çekeλeρyň Biýmo Sepeρmyρeτ Tüρomirbeşy
ehyrheoy Döwλiτ miohip−mrτiρreτy bmλir leλypeçyλyo mşm ýoλe koýhy.
Rryň isesyrhe Ýeş τeρylçy eτλy kyρrek höρihmλhm wi hüzüλir
miýmλreme isesyrhe kyρrek liρioiτ ihýäρ. Aλymλeρ bmλir yzykmhiρλm
hyşyşyoλeρ, sölbiτhişλmoλiρ kiçmρmλýäρ. Tüρomirmsτeryň çäoλiρmrhi
ýiρλişýär, eτe−bebeλeρymyzher mmρesy keλer kehymy Nyseý, Äriw
ýehykäρλmoλiρmri iosoyρsmýeλeρ, Tüρomirmsτeryň Mmλλm myziýmri
kiziλirçλiρ kyρreλýeρ. Heλype eλymλeρ miohip ooywçyλeρyre yλmy
mşλiρmň τimeλeρyry eλmeoe, mesλeleτ biρýäρλiρ, çişmiλiρ wi τeρyly
ihibmýeτλeρy bmλir özbeşheo mşλimikm öwρihýäρλiρ.
Myseλ üçmr, kehymy Nyseý ýehykäρλmkmri iosoyρsmýe kyρrep, oλ
ýiρhi ooywçyλeρ oöp ýyλλeρyň howemyrhe kezyw−ekheρyş mşλiρmrm
Γiλnioom siρoiρhiλiρmmmzmň weτerçyλyo hyýkyλeρyryň les
ýooeρy wi biρo boλmeky, oλeρyň ýüρiohir çyomeky üçmr leρby häp−
hissyρλeρyň τäsmρmrmň les eýρeτyrhykyry biλλäsmm kiλýäρ. Heρby häp−
hissyρ – by leρby emeλλeρyň ýiρmri ýiτmρmλmşm pyρseτλeρyrheoy biρneý
ihmλmiλm hüzkürλiρ, leρby ihmm−kyλymλeρ wi oäbmρ leρby τeλepλeρher
ybeρeτhyρ. Misiλim: siρliτ böλümmrhi iskiρmň oebyλ ihmλmş häp−
hissyρy; leρby hiρini biρλirhi ýiρmri ýiτmρmλýär häp−hissyρλeρ; leρby
hiρinä loρmeτ koýmeo häbm; leρbyλeρyň hebeρeλy ýöρimio häp−
hissyρy; hüzküri λeýyoλyohe leρby ikmr−işmo kiýmio häp−hissyρλeρy
wi ş.m. ybeρeτ boλyp bmλiρ.
Şy mşmmmzhi bmz, ýooeρhe serep kiçir leρby häp−hissyρλeρymyzyň
bmρm boλer siρliτ böλümmrhi iskiρm oebyλ iτmikmň ýiρmri ýiτmρmλmş
häbmrmň iskiρλmki mλomrnm kehemyry beser ýeşλeρyň Weτerçyλyo
hyýkysyry τiρbmýiλimiohäom wi ory öshüρmiohäom älmmýiτm
Iλom bmλir siρliτ böλümmri iskiρ oebyλ ihmλirhi üç sery
myoehhisλmkmmmzm: Biλirτ Siρoiρhibeşymyzyň syρeτyry, τüρomir
seçekyry wi oiρemeτλy Γyρlery hebeρeryň kiçmρmλýär ýiρmrmň
miρoizmrhi koýýeρys. By üç myoehhisλmkmň öň ýeryrhe boλse
ýeşyλ beýhekymyzy keλhyρyp hyρýeρys. Eskiρλmki oebyλ ihmλýär ýeş
ρeýeτymyz iskiρλmki oebyλ ihmλmş pyρseτyryň eçyλyş hebeρesyrhe
ýeňλerýer noşkyrλy sezλeρyň, oryň ρyly äλimmrmň τäsmρmri köρä,
iýýäm özürmň Weτeryň öňürhi hyρer boρnyryň myoehhishmkmrm,
äkmρτ yλy nokepoäρçmλmkm τeλep ihýärhmkmrm hyýyp beşλeýeρ. Heçer−he,
üç myoehhisλmkmň öňüri kiλmp Kesem oebyλ ihirhi, ihir oesemyre
ömüρλmo wipeheρ boλneohykyre, hüρλm oyrçyλyoλy ýekheýλeρhe−he
lmç wekτ härminiohmkmri közm bmλir köρüp, iλλiρm bmλir τyτyp, beşyre
τokep ihýär myoehhisλmoλiρmrhir erτ mçýäρ. Şy ýiρhi iskiρmň ρyly
hürýäsmrm päoλiýär, oryň meoseτλeρyryň körühir−körm Weτery
nery τirm bmλir koρemeke, ýiρm kiλirhi eτe Weτery üçmr, myoehhis
τopρeky üçmr neryry biρmäki τeýýeρ boλmekyre ρylλerhyρýeρys.
Üç myoehhisλmkmň öňürhi şiýλi yλy ρyly τäsmρm wi noşkyry eλyp
bmλýär iskiρmň ýüρikmrhi, päomzi hyýkyλeρyrhe Weτere boλer söýkm
hyýkysy, mýir hyzyry ory koρemeo bmλir leoλemeo ýeλy yλy−yλy
meoseτλeρy höρiýäρ. Eskiρmň oebyλ ihmλmş pyρseτλeρyrhe iskiρhi höρär
by hyýkyλeρy, bmz τiρbmýiλimikmň hüρλm ysyλλeρyryň: öwρiτmio,
höwλiτmň hyρmyş−yohysehy hiρinismrm, oryň hürýä bmλiλişmkmrhäom
oρryry oiskmτλäp beşλehy.
Bmλmm öρär kyske höwüρλiýmr kezeryλerλeρe öwρüλýäρ, oλ τmz
oöriλýäρ wi şyryň bmλir bekλyλyohe limmşi çiýi wi τeoyo τäzihir
ykyρ eλmesyry wi eryoλeryλmesyry τeλep ihýäρ.
Ýooeρy ooyw neýyre wi ýooeρy ooywher soňoy lüräρ bmλmm
yλkemyre bezeρ keτreşyoλeρy mrτirsmw oρreşýeρ, ýooeρy lüräρ hiρiniλm
mşkäρλiρm τeýýeρλemeo kös−körm yohysehy kyzyoλermeλeρy boλer wi
by misiλärmr wenypλykyre, şiýλi lim hikmşλm meýe koýymλeρyň
ziρyρλykyre hüşürmλýär ýyρτλeρhe les riτmniλmhmρ. Bmλmmi les mρm meýe
koýymλeρyry koýýer ýyρτλeρhe yohysehyýiτmň hikmşλm pyheoλeρyrhe
äkmρτ üsτürλmoλiρmň kezerýerhyoλeρyry beρλekλeρyň τyτyş τopλymy
τessyoλeýeρ.
Aspmρerτλeρy emeλe eşyρýer beρλekçy τopeρλeρyň hüzümmri
kmρmzmio; espmρerτλeρy kρerτλeρy eλmeo üçmr ýeş beρλekçyλeρyň yλmy
mşλiρmrmň bäsλişmoλiρmri keτreşhyρmeo bmλir, ýeş eλymλeρhe ysyλyýiτ
mihirmýiτmrm wi beρλek kiçmρmio beşeρneňλykyry öshüρmioλmkm
kezeryp boλeρ. Deşeρy ýyρτ τinρmbiλiρmrm öwρirmio, ýyρhyň ýooeρy
lüräρ hiρiniλm mşkäρλiρmrm τeýýeρλemekyň yλkemyryň Ýiwρoperyň
bmλmm kmňmşλmkmri mrτikρesmýesyryň ýoλλeρyry közλimio ziρyρhyρ.
eτyρ
AUBY DÄP−DESSUUΛAUYŇ ΓEΛϑEKK
SEUKEUDEΛEUDE WATANÇYΛYK DU
ΓUΛAUYNY
Ýyρτbeşτyτerymyz, Biλirτ Siρoiρhibeşymyzyň: “Heλoymyzyň
kiçmmşmrm bmλýär, höwλiτmmmzmň by kürom ýiτir biλirτλmoλiρmri
kywerýer, byýserýer, nimkyýiτi, meşkeλe, hoker−keρyrheşe, hosτ−
ýeρe wipeλy, yλymλy−bmλmmλm, biρoeρeρ Weτerymyzy biýkiλτmäki
yoypλy leoyoy weτersöýünm rismλλiρm ýiτmşhmρmio bmzmň beş
meosehymyz boλyp hyρýeρ“ hmýmp biλλiýşm ýeλy, bmz leρbyλeρ lim
liρ bmρ ýiτmşhmρýär siρoiρhiλiρmmmzmň şy eýhyλýer peρeseτλy sözλiρi
myresyp boλyp ýiτmşmikm ykρyrhe ner eýemer zälmiτ çioýäρms, bmλmm
RKAUY
TA
Bmλmmmň riτmniλmλmkm msλirhmo ýyρhyň yohysehy wi mihirm
mümomrçmλmkmrmň ösüşm, oryr hürýä bmλiλişmkmrhäom älmmýiτm wi oρry
bmλir kös−körm bekλyhyρ.
Bmλmm mmλλm yohysehyýiτmň yzeo wekτλyo, hyρryoλy bäsλişmo
üsτürλmoλiρmrm höρiτmikmň sibäbm boλyp hyρýeρ. Aspmρerτyρehe ýooeρy
lüräρλm mşkäρλiρm τeýýeρλemeo boλse nimkyýiτçmλmo hyρmyşyryň hüρλm
τeρepλeρyry, şoλ serhe ýooeρy ooywher soňoy lüräρ bmλmm yλkemyry
özkiρτmikmň oňeýλy ýoλλeρyry közλimiohmρ.
Aspmρerτyρeryň üsτm bmλir ýooeρy lüräρλm yλmy−pihekokmo wi
yλmy mşkäρλiρm τeýýeρλemeke körüohmρmλir ýooeρy ooywher soňoy
lüräρ bmλmmm Tüρomirmsτeryň bmλmm yλkemyry öshüρmikmň öρär
wenyp eλemeτy boλyp hyρýeρ.
Ýooeρy lüräρ hiρiniλm lüräρmirλiρmň älmmýiτmrmň eρτmeky
Ýooeρy ooyw neýλeρyryň yçyρymλeρyryň ýooeρy ooywher soňoy
Bezeρ yohysehyýiτmrm imiλi kiτmρýär sybýioτλiρmň çözüλýär
misiλiλiρmň çyλşyρymλyλykyryň eρτmeky bmλir bekλyλyohe, ýooeρy
Ýooeρy ooywher soňoy lüräρ bmλmm yλkemyryň wizmpiλiρmrmň
mom τeρepλyλyky: bmρmrnmhir, oλ bmλmm yλkemyryň mň ýooeρy beskerçeky
(hiρinism) löomürhi çyoyş ihýäρ, momrnhir boλse, bmλmm yλkemyry
mşkäρλiρ bmλir üpnür iτmikmň (eýρeτyr lim ýooeρy lüräρ bmλmmmrmň)
yλkem esτy boλyp hyρýeρ.
XX esyρhe yλmyň lyoyo ýekheýy wi ehemzehyň hyρmyşyrhe
oryň oρry oiskmτλirmλhm. Bmλmmλiρmň çäosmz ösir köwρümm hüρλm mş
yλkemλeρyryň älλm τmλsmmeτλeýyr isesyryň üýτkimikmri, hürýä
smwmλmzesmýesyryň τeρylyrhe τäzi höwρüň beşλemekyre ýeρhem iτhm.
Yλym beş mmλλm kezeryλerλeρe, nimkyýiτmň mehhy−leλ ýekheýyryň
wi ösmikmrmň oipmλλirhmρmnmsmri öwρüλhm. XX esyρyň elyρyrhe
eýρy−eýρy ýyρτλeρhe yλmyň ösmikm, höρihmλir yλmy mümomrçmλmoλiρ
ryskeλyohe boλmehyo sözλiρm oöp yλerýeρ: by ziρyρ, ýöri biλλm bmρ çäohi
boλmeλyhyρ. Mykeλλym ryskeλyo bmρom kizio ooeλerher soň, ýe−he
sis ýezkyλeρyrhe hmňλirmλirhir soň küρρüň biρmärm kowyλerhyρmeo
meosehy bmλir soρek−nokep eρoeλy, ooeλer τiosτi keýτeher hoλermeo
eρoeλy ryskeλykyň τäsmρmrm sezλeýeρ.Köp ýekheýλeρhe küρρüň biρmä
− ooywçyλeρe τiosτm hoλy (ýyknem) küρρüň biρmioλmkm
− soρek−nokep, ryskeλykyň hmλm boýyrçe hüρλm mş, küρρüňhi
yλeryλmeλy sözλiρm, söz hüzümλiρmrm, sözλimλiρm eýρeτyrλerhyρyp
− λebyzλy küρρüň biρmäki τeýýeρλermeo meosehy bmλir λebyzλy
− lioeýery böλioλiρi böλmio, böλioλiρi sözbeşy koýmeo,
− τiosτmň böλioλiρmrm küρρüň biρmio, isesy küρρüň biρmihir öň
− ikiρ mümomr boλse, ooeλer ryskeλykyň mezmyryr λeýyo
Γüρρüň biρmärm limmşi yzykmhiρ smsτimeλy öwρiτmiλm. Sibäbm
küρρüň biρmärm öwρiτmikmň elyρoy meosehy ooywçe hyρmyşhe,
kiλniohi ooeryry, işmhirmrm, hoλy λokmom τeýher yzykmhiρ λebyzλy
eýτmeky öwρiτmiohmρ. Beşλerkyç syrpλeρhe küρρüň biρmärmň şy
köρrüşλiρm yλeryλýeρ: τiosτm hoλy, ýyknem (kyskeçe), seýλeme, τiosτmň
hüzümmrm üýτkiτmio bmλir, τiosτm koşmeçe ýezmeo eρoeλy küρρüň
biρmio. Doλy, τiosτ ryskeλykyre ýeoyr küρρüň biρmi miohiphi
hmňi bmρ ýörioiýλmkm üçmr häλ, iýsim biýλiom piýheλy τeρepλeρyryň
beρλyky üçmr oöp kiçmρmλýäρ. Rλ, bmρmrnmhir, ooeλery älλm τeρepy
boýyrçe ýeτhe seoλemeky öwρiτmikmň siρmşhism, momrnmhir, ryske
λykyň λokmoesyry wi hmλmrm özλişhmρmikmň siρmşhismhmρ.
Bmz kiλniohi biρoeρeρ höwλiτmmmzhi öňikmhmşλmoλiρmň
kezeryλmeky, leλoymyze işρiτλm kürλiρmň ýeρer boλmeky üçmr
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ,,Döwüρ öri kmhýäρ,hürýä özkiρýäρ.Bmz
oλ ösüşλiρhir yze keλseo boλmez,sibäbm hürýä nimkyýiτçmλmkmrmň
yλym−bmλmm ykρyrhe kezererλeρyryň limmismrm löomery syρeτhe
bmz öz ýyρhymyzhe oρreşhyρmeλyhyρys” hmýmp eýherλeρyry hyρmyşe
AUKAΛY

Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň yλym−bmλmm ýoλyrheoy şelsy
köρiλhism ýyρhymyzyň bmλmm yλkemyry höwρibep öshüρmiohi, ρyly−
hürýäkeρeýyş kymmeτλyoλeρyry özürhi nimλiýär limmiτeρepλeýyr
ösir ýeşλeρy oimeλe kiτmρmiohi belesyre ýiτmp boλmeneo
kymmeτλyohyρ. Ýeş eλymλeρyň oämmλλişmikm, höρihmnmλmo hürýäsmri
mçkmr eρeλeşmeky ýyρhyň oywweτλermekyryň, hürýä yλmyryň
wi mihirmýiτmrmň küýçλirmikmrmň, nimkyýiτmmmzmň ösüşmrmň
hüýp özirmhmρ. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň öwρihmλýär hiρsλiρmň
ooehyλyşyry hürýä üλňüλiρmri λeýyo boλmeλyhyky beρehe eýher
pmomρλiρm miohiphi ooywçyλeρe biýerremeλeρy öwρiτmikmň τioρiτmo
isesλeρyry mşλäp hüzmio wizmpismrm öňhi koýhy. Hmç bmρ sepeo
küρρüň biρmismz kiçiroo. Şoryň üçmr lim by mşhi bmρmiňziş küρρüň
biρmiohir keçe hyρmeo ziρyρhyρ. Γüρρüň biρmi hüρλm köρrüşhi
kiçmλirhi, oňe τeýýeρλyo mşλiρm kiçmλirhi, ooywçyλeρyň ooemeke
boλer kyzyoλermesy eρτýeρ wi sözλiýmş irhmoλiρm ösýäρ. Çekeλeρ
miohiphi küρρüň biρmäki boλer τeλepλeρy bmλmiλm. Öňm bmλir küρρüň
biρmihi ooywçyλeρyň özλiρmrmň nerλy sözλiýşm emeλe eşmeλyhyρ.
Biýλi hmýmλhmkm ooemeo üçmr löhüρλirir ryskeλyo oöρi−oöρ, sözmi−
söz ýeτ τyτmeλy häλ−hi, biλλm bmρ hiρinihi τiosτmň λiosmoesyry, sözλiýmş
öwρümλiρmrm wi smrτeoτmo oorsτρyosmýeλeρyry yλermeo ýeλy τeλepλeρy
biρneý ihmλmiλmhmρ. Bmρm−bmρmri keρşy boλer by mom sery τeλebyň siρliτm
rmρihi? Roeλerhe, soρek−nokephe, τiosτ hiρňiλirhi ryskeλykyň hmλm
özλişhmρmλýäρ. Nyskeλykyň sözλiρm wi sözλiýmş öwρümλiρm ooywçy
üçmr özürmňom boλyp beşλeýeρ, ooywçy küρρüň biρýäρoä oyrçyλyo
çiomiýäρ, leýsyhyρ bmρ sözλimm ýehe seλmeo bmλir, ory özm iρomr
küρρüň biρmp beşλeýeρ. Mykeλλym boλse hmňi löhüρλirir τiosτhi mλomrnm
kizio hyş kiλýär sözüň ýe−he ooywçy üçmr eheτy boλmehyo söz
hüzümλiρmrmň yλeryλyşyre syr ihýäρ. Dmλmň çipiρçmλmo siρmşhiλiρmrmň,
obρezλy eňλeτmeλeρyryň, jρezioλokmzmλiρmrmň yλeryλmeky ziρyρhyρ.
Şiýλi−hi ooywçy τeρepyr ryskeλykyň sτmλmrmň, myseλ üçmr iρτiomrmň
çipiρ sτmλmrmň biρneý ihmλmikm wenyphyρ. Roywçy küρρüň biρirhi
– höρiτmio, imiλi kiτmρmio) hüşürnismrm rezeρhe τyτýeρys. Eýsim,
“höρihmnmλmo”, “höρihmnmλmoλm çimiλişmi” ýe−he “höρihmnmλmo yoypλeρy”
ýeλy sözλiρ bmλir biýer ihmλýär oρieτmwλmo hüşürnism rämärm eňλehýeρ?!
By hüşürni häp boλer wi irhmo ihmλir pmomρλirmş ýöρiλkiλiρmrhir
heşλeşyp, τäzi pmomρ−keρeýyşλeρy oebyλ iτmio wi höρiτmio bmλir
läsmýiτλirýär, mrhmwmhmň höρihmnmλmo yoybyhyρ. By hüşürni ösüşhir
keλer yλkemλeρyň mçmrhäom misiλiλiρi çözküτ τepyp bmλmio beşeρrykyry
lim eňλehýeρ. Kρieτmwλmo kürhiλmo hyρmyşhe oρieτmwλmo leýsy−he
boλse bmρ zehy çeλτ eňλemeo, eoyλ ýiτmρmio eρoeλy ýüzi çyomeo bmλir,
meosehe ýiτmp bmλmio yoybyry, beρ boλer şiρτλiρhir wi kyρeλλeρher
eheτy boλmehyo ysyλhe piýheλeryp çyoeλkesyz köρürýär ýekheýλeρe
çyoeλke τepmeky, ýekry ymymyλeşhyρyp eýherymyzhe misiλiλiρm
τäziçi wi eoyλλy−beşλy çözmioλmkm eňλehýeρ.
By hüşürni yλmy ryoheýrezeρher çyλşyρymλy, oöpykyρλy, hüρλm
lmλm ýüzi çyoýer lehyse boλmeo bmλir, hüρλm rezeρy wi τinρmbiλiýmr
çimiλişmiλiρ eρoeλy öwρirmλýäρ. Döρihmnmλmo yoyp−beşeρryoλeρ şy
çeoe çirλm öρär oöp τeρepλeρy bmλir eçyλyp köρoizmλhm. Rryň mery−
mezmyry beρehe biýmo eoyλheρλeρ, şölρeτλy eλymλeρ bmρräçi pmomρλiρm
keρeýyşλeρy biýer iτhmλiρ.
Häzmρom wekτhe hürýä τinρmbismrhi ýeş lüräρmirλiρmň,
mşçmλiρmň höρihmnmλmo yoypλeρyry oämmλλişhmρmikmň bmρräçi ysyλλeρy
piýheλeryλýeρ. Döρihmnmλmo yλymhe, mihirmýiτhi, syýeseτhe, iseser−
he bezeρ keτreşyoλeρyre isesλerýer yohysehyýiτhi τäzi pmomρλiρ wi
çimiλişmiλiρ eρoeλy emeλe eşýeρ. Döρihmnmλmoλm pmomρλirmi läsmýiτmri
iýi boλer ýeşλeρhe şelsy özykτyýeρλyλyke yrem eρτýeρ wi öz−özüňm
yoρeρ iτmäki boλer löwis ýooeρy boλýeρ, oλeρhe şelsy yoyp−
beşeρryoλeρe ýooeρy bele biρmio miýλm imiλi kiλýäρ. Şiýλi ýeşλeρ
öz öňλiρmrhi meoseτ koýmeo wi ory emeλe eşyρmeo ykρyrhe mşniňλmo
köρoizýäρλiρ. Rλeρ üçmr isesy zeτ öz lüräρλiρm wi oäρλiρm boýyrçe
oämmλλmo beskerçekyre ýooeρy çyomeoher ybeρeτ. Häzmρom zemerhe
höρihmnmλmo yoypλeρyre iýi boλer, bäsλişmki yoypλy ýeş lüräρmirλiρi
msλik bmλhmρýär oäρlereλeρ, mş biρmnmλiρ beρle oöpiλýäρ.
hyýky−imosmýe, iρo−liρioiτ hüzünmλiρmrhi ýüzi çyoyş eýρeτyrλyoλeρy
seýλeryλhy, şiýλi lim peýlesyň büτiwm hyρoyryň hoλerhyρyşyry
ykρyohyρýer psmloλokmo milermzmλiρmň liρioiτλirhmρmşmrm
Psmloλokmo pälmmλiρmň meosehy lyzmeτλeρyryň bmρm−hi,
ehemλeρyň mş−lüräρ, misewy−pmşi özeρe keτreşyoλeρ yλkemyrhe
şiýλi psmloλokmo oehe biρneýλykyrher sowyλmeλeρy kyýτeoλeýyr
ýüzi çyoeρmeo, oλeρyň öňürm eλmeoλyke pmomρ−hyýky τeýýeρλykyry
höρiτmiohir ybeρeτhyρ.
rrekyλynow,
UKYPΛAUYNY
TAΛABY
Ösüp kiλýär ýeş risλmň bmλmm−τiρbmýismrm höwρibep ýoλe koýmeo
kyýiτmň beş wizmpismhmρ. Häzmρom zemer nimkyýiτhi ýooeρy
elλeo sypeτλeρyre iýi boλer, özürm kyρşep hyρer hürýä höρihmnmλmoλm
keτreşyohe boλer, nimkyýiτçmλmo mşniňλmkmrm beş ýöρiλki ihmrir τäzi
ehemy oimeλe kiτmρmio oämmλ nimkyýiτm kyρmekyň ziρyρ şiρτmhmρ.
Şyrher ykyρ eλmeo bmλir, Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy
Biρhmmylemihow nimkyýiτmmmzm öshüρnio, ýyρhyň yohysehy
oywweτyry les−he biρomτnio “mň zilmrλm, öρär ýmτm, höρihmnmλmo
lynywyrher hoλy, ýooeρy beşeρryoλy, kmň közýiτmmλm, läzmρom höwρüň
yλmy ysyλλeρyry hoλy iλi eλer...” ýeşλeρyň, lüräρmirλiρmň kiρiohmkmrm
öwρer−öwρer rykτeýeρ.
Ahemzeτ smwmλmzesmýesyryň wi mihirmýiτmrmň isesy iλimirτm
höρihmnmλmohir ybeρeτhyρ. “Döρihmnmλmo” läzmρom wekτhe eýρeτyr
ürs biρmλýär hüşürniλiρmň bmρmri öwρüλhm. Bmz öz mşmri höρihmnmλmoλm
çimiλişýär ehemλeρe byýserýeρys, hüρλm oäρlereλeρ, iheρeλeρ limmşi
höρihmnmλmoλm lüräρmirλiρmň közλikmrhi, by läsmýiτ mşi ýiρλişmio üçmr
soweλremeλeρyň älλmsmrhi hmýir ýeλy hyş kiλýäρ.
“Döρihmnmλmo” hüşürnism öρär kmň mere iýihmρ. Bmz by ýiρhi
höρihmnmλmo hmýirmmmzmhi läzmρom wekτhe leλoeρe eheλkesy boλer
wi kmňhir yλeryλýer “oρieτmwλmo” (mňλms hmλmrhir cρieτi, cρieτmzmτy
ýiňşm köρüp bmλmihmoλiρmň, yρyşher soňoy ýyλλeρhe ýokeλerλeρyň
öňürhi beş ikýäρms. Γelρymerλeρe beoy şölρeτ. Rλeρ limmşi bmz
bmλirhmρλiρ, oλeρ limmşi−hi bmzmň ýüρioλiρmmzhi ýeşeρλeρ.
Tüρomirmsτerhe Biýmo Weτerçyλyo yρşy ýyλλeρyrhe τyλhe ihmλir
mşλiρ, köρoizmλir miρhereλyoλeρ − kelρymerçyλyoλeρ beρehe ryτykyň
howemyrhe eýhyλyp kiçmλiρ wi by beρehe yλy köwρümλm mş ýezyp,
rişmρ iτmioλmo köz öňüri τyτyλýeρ.
RΛAUYŇ
Tüρomir leλo höρihmnmλmkm sözüň biλλm bmρ merysyrhe ρyly−
nimkyýiτçmλmo, ρyly−mihirm wi ρyly–elλeo yλkem eoebesyryň
közbeşy, oryň oöpkρerλy kyρλyş büτiwmλmkmrmň özboλyşλy
liρioiτλirhmρmnmsm boλyp hyρýeρ. By yλkemyň pälmm−psmloλokmo
hüzünmsm leλoyň mmλλm eýρeτyrλyoλeρyryň höρihmnmsm löomürhi mmλλm
iρo−hyýkyryň nimkyýiτmň oňyr höρihmşλiρmri ykρyohyρmeo, by
τyτymhe şelsyýiτmň mşniňλmkmri yτkeşýer päskiλçmλmoλiρmň eňλeryλyp,
yzykmhiρ ýiňλmp kiçmλmikmri ýeρhem iτmioλmo älmmýiτmri iýihmρ.
Tüρomir leλo höρihmnmλmkmrhi psmloλokmo pälmmλiρ (psmloλokmzmλiρ)
şelsyýiτeρe keτreşyoλeρyrhe psmloλokmo τäsmρmň, öz−özüňm, biýλiom
ehemλeρy oebyλ iτmioλmkmň τeoyoλykyryň, öz−özüňm beleλerhyρyşyň,
eoyλ ýiτmρmşmň oämmλλmkmrmň, eňyň kyρλyşyryň, özeρe keτreşyoλeρhe
meosehy wi siρmşhi kymmeτλyoλeρyň siλniρmλmşmrmň, nimλäp
eýheryňhe, ehemyň mş−hyρmyşyryň kyρeλyşyryň, hoλerhyρyλyşyryň
psmloλokmo isesλeρyry şölλiλirhmρýäρ. Heλoyň höρihmnmλmo mmρesyrheoy
psmloλokmo pälmmλiρm hiρňimio özürmň eoyλ ýiτmρmnmλmo älmmýiτm bmλir
bmρ leτeρhe psmloλokmýe yλmyryň özboλyşλy oeryreλeýyoλeρyryň
kmň leλo oöpçüλmkm üçmr iλýiτiρ hüşrüoλmλmkmrm kezermeo, oλeρyň
özλişhmρmλmioλmkm bmλir ehemyň öz−özürm eňλeýyş hiρinismrm
ýooeρλerhyρmeo, myryň riτmnismrhi şelsyýiτmň eňyry ýiρλmosmz
pmomρ–hyýkyλeρher sepλemeo ýeλy emeλy oňeýλyoλeρy lim beρhyρ.
Ahem peýlesyryň oöphüzümλiýmr kyρλyşyrhe hiρňiw meoseτλeρy
üçmr leλo höρihmnmλmkm yλkemyrhe psmloλokmo pälmmλiρmň eoyλ ýiτmρmş,
τeλmezow,
ATANÇYΛYK UUŞUNYŇ
MEUDANAΛAUY
AŞΛAUYŇ DUUMUŞ HAΛYPASYDYU
Ahemyzeτ nimkyýiτm τeρyl boýyrçe bmρräçi weoeλeρy beşyrher
kiçmρmphmρ. Rλeρ höwλiτλiρmň, leλoλeρyň wi mmλλiτλiρmň keτreşmekyrhe
boλyp kiçmp,
kiλiniohäom rismλλiρmň−ýeşeýşyň yobeλyry çözýäρ.
Hehyseλeρ oäbmρλiρmri üsτürλmo kiτmρir boλse, bmρirτikm üçmr penykeλy
ýekheýhe kyτeρýeρ. Boλyp kiçirλiρmň riτmnismrhi höwλiτλiρ, mmλλiτλiρ
τäzihir höρäphmρλiρ ýe−he ýmτmp kmhmphmρλiρ. Ýöri msλirhmo ýekhehe−
he miρτλmo−miρhereλyo oyrçyλyoλeρyry ýiňmp kiçmäki, rismλλiρmrmň
howemeτyryň howem boλmekyre sibäp boλýeρ. Biýmo Weτerçyλyo
yρşyrhe−he τüρomirmsτerλyλeρ söwiş miýheryrhe boλşy ýeλy, τyλhe−
he yλy miρτλmo, kelρymerçyλyo köρoizmphmρλiρ. By yρşyň miρhereλeρy
ýeşλeρyň hyρmyş leλypesy boλyp hyρýeρ. Çürom ýeşeýşyň oyrçyλyoλy
öwρümλiρmrhi miρτλmo älλm oyrçyλyoλeρy ýiňmp kiçmikmň özirm boλyp
hyρýeρ.
Γezepλy yρşyň beşλermeky bmλir ýeşy ýiτir iρoioλiρmň älλmsm hmýir
ýeλy söwiş miýheryre kmhýäρλiρ. Rλeρyň mş oρryry zirerλeρ, çekeλeρ
wi keρρyλeρ hoλhyρyp yλy miρτλmo köρoizmphmρλiρ. Eomr miýherλeρyrhe
wi sτerooλeρyň beşyrhe syρrykyp mşλiýär eýeλ−kyzλeρ kmniλiρmri−hi
hyrç eλmerhyρλeρ. Rλeρ τeperne häriλiρmrm hikmρmirhi üwäp, çöρio
bmşmρmphmρλiρ, söwişhäom iskiρλiρ üçmr noρephyρ−iλλmo öρüphmρλiρ.
Söwiş miýheryrheoy ýeoyrλeρyre üçbyρç leτλeρy ýezyphyρλeρ. Rry
τerymeλ ρižmssýoρ Kiρmm Arrerowyň höρihir „Käρmzkirλiρ” eτλy
omro�λmmmrhi lim eýhyň köρmio boλýeρ.
Işmň öρär ekyρ wi syρryohyρynyhykyre keρemezher, iomr
miýherλeρyrhe mşλiýärλiρ kürhi bmρ wekτyre (küroρτer) bmşmρmλýär
byλemeo bmλir oňyphyρλeρ. Dmňi çmkmτ ýekyrher wi sywher ybeρeτ
çoρbe wi niniri – ezenyo yr sipmλmp λookeλeryp bmşmρmλir oτ leλoyň
isesy mýmmτm boλyphyρ.
Γiçir yρyşhe Tüρomirmsτer äkmρτ yλy ýmτkm çiohm, keρe ýiρi
hözüp boλmeneo küλiρ ýüzλm kiρçioλiρmmmz beşλeρyry kyρber iτhmλiρ.
Beleρyň küλm ýeλy zirerλeρymyz ýerýoλheşher, hokerher, eτeher
nyhe hüşhmλiρ. Çekeλeρ ýiτmm keλhy. Bmz yρyşhe wipeτ boλerλeρyň,
„Ýeşλyo“ τiλiýeýλymy lim ýeşλeρyň ýyρhymyzhe biρoeρeρ höwλiτmň
bekτyýeρλyo höwρürhi Weτeryň biρoeρeρλykyry wi küλλäp ösüşmrm
çeλτλerhyρmeo beρehe eλyp beρýer eneýyp mşλiρmrm wekyz ihýäρ.
Şyrhe Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ýeş risλi ýooeρy lmλ hiρinihi bmλmm
biρmio, oλeρhe Weτere, ýyρhymyzhe eλryp beρyλýer biýmo mşλiρi
kywerç hyýkysyry höρiτmio, ýeşλeρyň hürýä üλňüλimri λeýyo kiλýär
ýooeρy ooyw miohipλiρmrhi bmλmm eλmeoλeρyry hoλy üpnür iτmio
wi oλeρyň kiλniohi ýooeρy lüräρ hiρiniλm ρeýeτλeρ boλyp ýiτmşmioλiρm
beρehe öňhi koýer mölüm τebşyρyoλeρy köz öňürhi τyτyλýeρ wi
şoλ wizmpiλiρm wekyz iτmiohi oöpçüλmoλiýmr lebeρ siρmşhiλiρmrmň
τeρyly wizmpiλiρm oiskmτλirýäρ. Şoryň ýeλy−he, biýλiom lebeρ biρmş
siρmşhiλiρmrhi−hi läzmρom zemer mrrowesmor τilroλokmýeλeρe iρo
iτmikm beşeρýer ýeş, mşmri ysseτ mşkäρλiρm τeýýeρλemeo bmλir bekλy
meoeλeλeρ lim köρrüoλm oρry iýiλiýäρλiρ.
Häzmρom wekτhe, leçer−he τäzi τilroλokmýeλeρ hyρmyşe oρreşyp,
Irτiρriτ yλkemyryň üsτm bmλir eλyrýer mekλymeτλeρyň eşe oöpλükmrm
wi oλeρyň hüρλm mezmyrheλyky köz öňürhi τyτyλyp, ýeş risλi mmλλm
kymmeτλyoλeρymyzyň eneýyp ýöρiλkiλiρm isesyrhe τiρbmýi biρmio
misiλism köρriτmr öňhäom oρyrλeρe çyoýeρ. Şyrhe boλse ýyρhymyzhe
rişmρ ihmλýär keziτ−žyρreλλeρyň mhiýe−mezmyry wi τibmýiçmλmo
ykyρλeρy mölüm oρry iýiλiýäρλiρ.
PUΓTAΛANDYUMAKDA
HAΛYPAÇYΛYΓYŇ
Döwλiτm öshüρmikmň mrrowesmor ýoλλeρy yλmyň riτmnmλm
öshüρmλmikm wi läzmρom zemer τilroλokmýeλeρyryň piýheλeryλmeky
bmλir hyρmyşe kiçmρmλýäρ. Häzmρom zemer yλmyryň ösüşmrhi, eýρeτyr−
he, yλmy hüşürniλiρmň mmρeshüşiρλmkmrm üpnür iτmiohi wi ýeş
eλymλeρyň τäzi risλmrm höρimiohi leλypeçyλyo isesy oρyrhe hyρýeρ.
Yλmyň wi bmλmmmň eρebekλeryşykyry pykτeλerhyρmekyň ýoλλeρy
löhüρλirýäρ.
Söz τiρbmýismri eoyλheρ ryskewy şelyρλeρymyz, söz ysseτλeρymyz
yλy älmmýiτ biρmphmρ. “Kowysremehe” Kiý−Kowys “Söz nyhe
kymmeτλy hmýmp bmλkmr, çürom leρλeρ ýeλy räρsi häλhmρ. Bmλkmr om,
limmi lüräρhir söz lüräρm ýekşy...”
hmýmp, sözüň kehyρ kymmeτyry rykτephyρ. “Kyτehky bmλmo”
Rλ mmρesyň ripm zyýeh ýüz issi − hmýmp, peýlesλy sözλiρmň rismλλiρi
mň yλy mmρeshykyry öwüτ biρmphmρ. Tüρomir reoyλλeρy, eτeλeρ sözλiρm
lim myry τessyoλeýeρ: Tyk ýeρesy bmτiρ, hmλ ýeρesy bmτmiz. Ýekşy
söz ýyλery lmrhir çyoeρeρ, ýemer söz –kyλyny kyrher. Dmλ beρ – beλ
kiτmρiρ, hmλ beρ – biλe kiτmρiρ. Az küρλi – yz küρλi.
Γöρşümmz ýeλy, byýserçλy τeρylymyzyň älλm höwüρλiρmrhi
eτe−bebeλeρymyz bmλmmλm, ihipλm, ýooeρy ehemoäρçmλmoλm rismλλiρm
sözüň üsτm bmλir τiρbmýiλäp ýiτmşhmρmikm özλiρmrmň myoehhis boρny
lesepλephyρλeρ. Mmλλm mmρesymyzhe hmλmň τiρbmýiçmλmo mşmrhi mölüm
siρmşhihmkmri, oryň Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo zemeresyryň
ýeşλeρyry τiρbmýiλimiohi lim lyzmeτy yλyhyρ.
METBUΓATYŇ
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihow
oöpçüλmoλiýmr lebeρ biρmş siρmşhiλiρmrmň öňürhi hyρýer wizmpiλiρm
oiskmτλäp, şiýλi biλλäphm: Ýyρhymyzyň oöpçüλmoλiýmr lebeρ biρmş
siρmşhiλiρmrmň isesy wizmpism izmz Dmýeρymyzhe emeλe eşyρyλýer
özkiρτmiλiρm hoλy eçyp köρoizmiohir, kezeryλer üsτürλmoλiρm
kmňhir wekyz iτmio eρoeλy şoλ özkiρτmiλiρm kmňhir koλhemeoher
ybeρeτhyρ. Şoλ eneýyp özkiρτmiλiρi ýeş risλmň wiomλλiρm−hi mşniň
keτreşýeρ wi miτbykeτ selypeλeρyrhe çep ihmλýär meoeλeλeρyň ýeş
Häzmρom wekτhe ýyρhymyzhe hüρλm ykyρλy keziτλiρmň 27−sm,
žyρreλλeρyň lim 19−sy rişmρ ihmλýäρ. Şoλeρher „Nismλ“ keziτm, „Köρpi“
žyρreλy lysyser−he hmňi ýeş risλmň misiλiλiρmri bekyşλerer boλse,
iρheρ
Tüρomir leλoyryň közbeşyry öρär kehymy höwüρλiρhir eλyp
keýhýer beý ihibm mmρesy beρ. Aτe−bebeλeρymyz mmλλiτmň ihip
oeheλeρyry, τiρbmýi ýöρiλkiλiρmrm mşλäp hüzüp, müňλiρçi isiρλiρ
mmρes keλhyρyphyρ. Heλoymyzhe “Çeke izmz, ihibm orher lim izmz”
hmýir reoyλ beρ. Aτeλeρymyz ihibm öz çekesyrher lim ýooeρhe, izmz
ihmp koýyphyρλeρ. By beρehe biýmo şelyρ Döwλiτmämmiτ Azehy
“Beýλyoλeρyň beýλyky−peρeseτ, mmρesλeρyň mň kymmeτλysy,ihip−
τiρbmýi, kiheýλykyň kiheýλyky−reherλyo” hmýsi, söz yssehy
Ehibmrhi, ioρemyrhe biλλmhmρ – hmýmp, yrseryň sözλiýär sözürmň
oryň ihibmrm, ehemoäρçmλmkmrm, hürýäkeρeýşyry, soweτλyλykyry eçyp
köρoizýärhmkmrm, τiρbmýärmň älλm zeτher kymmeτλyhykyry rykτeýeρ.
Ýeş risλi ihip−τiρbmýi biρmiohi, oλeρy eoyλλy−beşλy, yλymλy−
bmλmmλm, oämmλ yrser ihmp ýiτmşhmρmiohi hmλmň lyzmeτy öρär yλyhyρ.
Tüρom leλoλeρyň mçmrhi mň kehymy lesepλeryλýer τüρomirλiρ sözi
beý, hmλi çipiρ, sözλiýşi hmλiweρ boλyphyρλeρ. Şiýλi lim eτe−
bebeλeρymyzyň eρesse elλeky, esyλλy häp−hissyρλeρy, özboλyşλy
wi ryske eλeρλy sözλiýmş ihipλiρm boλyphyρ. Mmλλm mmρesymyzhe hmλ
τiρbmýism, söz ihibm beρehe kymmeτλy öwüτλiρ, here sözλiρ yλy oρyr
τyτýeρ. XI esyρhe ýeşer hmλçm eλym Melmyτ Keşkeρλy “Ehip beşy–
hmλ ” hmýmp biλλiýäρ. By here sözhir biλλm boλşy ýeλy, hmλ τiρbmýärmň
beşλerkyny, isesy çişmism lesepλerýeρ. Çeke hürýä mrir kürürhir
beşλep, irärmň mälmρ hoλy sözλiρm, lüwhüλiρm bmλir τiρbmýiλirmp
beşλerýeρ.
Myrher bäş müň ýyλ myrher öň, mmλλiτbeşymyz Rkyz ler hmλmň
kehyρ−kymmeτy, oryň ihip−τiρbmýärmň közbeşyhyky beρehe çyň
meryλy pälmm−peýlesλeρ mmρes keλhyρyphyρ: Rλeρher “Dmλ boλmese,
mλ boλmez”, “Ýoλe çyoseň hmλmňm koρe”, “Çekeňe hmλm merysy bmλir
öwρiτ”, “Sözm peýles bizäρ”, “Peýlesλy söz beoyhyρ”, “Söz ýüρiohir
kiλinioom rismλλiρi koýyp kmhir mmρesyryň özirmhmρ, oöom−hemeρyhyρ,
büτmr hyρoyhyρ. Dowemeτ boλse pihiρλiρmmmzmň Weτeryre boλer
söýküsm, miρτλmoλiρm, köρoizir kelρymerçyλyoλeρy riτmnismrhi
kezeryλyphyρ. Rλ lim oeλbymyzy eτe−bebeλeρymyze boλer byýserç
wi boρçλyλyo hyýkyλeρy bmλir hoλhyρmeo bmλir bmρλmohi ýeşλeρy
weτersöýünm ρylhe τiρbmýiλimikmň−hi biλirτ ryskesyhyρ.
Teρyly höρihýär, oryň eoymyre hoλy τäsmρmrm ýiτmρýär biλλm−
biλλm şelsyýiτλiρ, kelρymerλeρ boλyp, oλeρ τüρomirmň τeρylyrhe−he
ez häλhmρ. Rry leλoyň eρesyrhe “Kiýmmρ oöρ” λeoemy bmλir lim
Kiýmmρ oöρ ХVIII esyρhe Tüρomirmsτeryň Aleλ wiλeýeτyrhe ýeşep
kiçir, ehy ρoweýeτe öwρüλir öρär peρeseτλy, ykyρτepyny τüρomirmň
mişlyρ−kelρymer siρheρyhyρ. Rryň ýeşer – Tüρomirmsτeryň
oyrçyλyoλeρy beşyrher kiçmρýär zemeryrhe, oλ leλoyň ekzybmρλmkmrm
seoλep, ýyρhy heşeρoy hyşmerλeρher koρep bmλmphmρ. Kiýmmρ siρheρyň
hyρmyş ýoλy wi köρoizir kelρymerçyλyoλeρy leλoyň eρsyrhe hmλhir−
hmλi kiçmp, ХХ esyρyň 20−30−rny ýyλλeρhe ýezke kiçmρmλmphmρ. Rλ
läzmρ TYA−ryň Γoλýezmeλeρ mrsτmτyτyrhe seoλeryλýeρ (Irw №1651).
Rrher soň lim ρoweýeτe öwρüλir kelρymer beρehe oäbmρ yλy wi
omçm köwρümλm mşλiρ çepher çyoýeρ.
Kiýmmρ oöρüň beşyrher kiçmρirλiρm, iseser−he, Hihmρ şe bmλir
bekλeryşyoλyhyρ. Nihmρ şe Kiýmmρm isesy bäshişλiρmrmň bmρm lesep
iτsi−hi, ory özüri ýeoyr köρüphmρ, ýeryre wekτeλ−wekτeλ mesλeleτe
çekyρyphyρ.
Nyτykyň howemyrhe Kiýmmρ oöρüň köρoizir kelρymer
çyλyoλeρy beρehe eýhyλyp kiçmλiρ.
Tüρomirmsτeryň Γoρermeo mmrmsτρλmkmrmň Heρby mrsτmτyτyryň
τeλypλeρyry lim leoyoy Weτer koρekçyλeρy ihmp ýiτmşhmρmiohi
Kiýmmρ siρheρ ýeλy eτe−bebeλeρymyzyň köρoizir miρτλmoλiρm,
kelρymerçyλyoλeρy mrsτmτyτyň mykeλλymλeρy üçmr τeρylyň isesy
hyρmyş ryskesy boλyp hyρýeρ.
orhe şäkmρτ leλypesyry limmşi ýeτλep, oňe loρmeτ koýyp kizýäρ. Rλ
leçer−he üsτürλmoλiρ
i ýiτirhi mλom bmλir lüräρ leλypesyry ýeτλeýeρ,
oryň ehyry, mir pyλeryryň şäkmρhm hmýmp byýserç bmλir τyτýeρ, by
boλse leλyperyň loρmeτyry les lim ýooeρy köτiρýäρ, myryň özm
leλype üçmr yλy bekτhyρ.
Heýsy lüräρ boλse−he, lüräρmň iρbihm ýoo, ýöri şoλ lüräρmň
yssehy boλmeo liρ ommi beşeρτmeýeρ. Heλype τepmekyň oyr
boλşy ýeλy, leoyoy çyr şäkmρhm τepmekyň eňseτ häλhmkmrm şelyρ
K.Γyρberripisow „Dmýhmλiρ: „Dürýähi rämihmρ kyτ zeτ?”, Üç kizio
hmýhmλiρ: “Usseτ! Usseτ! Usseτ! Näçi kyτ boλse−he ysseτ – hmýhmλiρ,
Çyr şäkmρτ orherem kyτ zeτ” hmýhmλiρ” hmýmp neýheρ rykτeýeρ.
Dmýmio, şäkmρhmň ysseτ boλmekyrhe leλype oöp zeτ bekλy boλyp
hyρýeρ, leλyperyň lim oöp zälmiτ çiomikmrmň riτmnismrhi çyr
şäkmρτλiρ, lüräρ ysseτλeρy höρiýäρ. Ýyρhymyzhe ýeş lüräρmirλiρm
mşi ykρyohyρmeohe mmλλm oeryrçyλyo yλkemyry läzmρom höwρüň
τeλepλeρyre λeýyo kiτmρmio beρehe lim yzykmhiρλm mşλiρ emeλe
eşyρyλýeρ. Täzi oebyλ ihmλýär oeryrλeρyň älλmsm ρeýeτλeρymyzyň
bälbmτλiρmri wi oλeρyň bekτyýeρ hyρymyşhe ýeşemeoλeρyre,
leλeλ zälmiτ çiomioλiρmri körüohmρλirhmρ. Biρoeρeρ höwλiτmň
bekτyýeρλyo höwρürhi ýeş lüräρmirλiρ bmzmň bekτλy kiλinikmmmzhmρ.
Häzmρom höwüρhi bmzmň kynyρλy ýeş lüräρmirλiρmmmz özλiρmrmň
leλypeλeρyrher öwρirir lüräρλiρmrm byýserç bmλir howem
iτhmρmp, ýyρhymyzyň nimkyýiτçmλmo hyρmyşyre mşniň keτreşyp,
eτe Weτerymyzyň küλλäp ösmikmri öz myresyp koşerτλeρyry
koşýeρλeρ.
şyρow, Ýekşymyρeτ
TA−BABAΛAUYMYZYŇ Γ
ΓAHUYMANÇYΛYKΛAUY
AŞΛAUY WATANS
UUHDA TEUB
Ň BEΛENT NUSΓASYDYU
Isλirhmo mmλλiτmň kiçmmşmrm yzeρλeryňhe−he, oλeρyň τeρyly
kehymyýiτhir beşλep soňoy höwüρλiρi çirλm zyrnyρ ýeλy sipλişmp
kiλýäρ. Käbmρλiρm hüρλm sibäpλiρi köρä ýmτmp kmhir−hi boλse, bmρräçiλiρm
läzmρom wekτhe lim hürýä nimkyýiτmrmň bmρ böλikm boλyp hyρýeρλeρ.
Mmλλiτλiρmň howemeτyryň howem boλmeky eτe−bebeλeρymyzyň
kymmeτλyoλeρy özλişhmρmioλiρm ziρyρ boλyp hyρýeρ. Şoryň üçmr
mmλλiτeρe lebeρλeşmeoλykyň hüρλm siρmşhiλiρmrm iλi eλmeλyhyρλeρ.
Şiýλiλmo bmλir mňλms hmλm ýooeρy ooyw miohibmrhi kiçmλýär
biýλiom ooyw hiρsλiρmrmň eρesyrhe eýρeτyr oρry iýiλiýärhmρ.
Dmλ mihirmýiτm şölλiλirhmρmio üçmr lyzmeτ ihýäρ. Teλypλeρe
mňλms hmλmrm öwρiτmio pρosism ösüp kiλýär ýeş risλmň ρyly−elλeo,
eňyýiτ−syýesy, isτiτmoe, zälmiτ τiρbmýismrmň özboλyşλy pihekokmo
mümomrçmλmkmrm özürhi nimλiýäρ.
Iňλms hmλm sepekyrhe τeλybyň elλeo τiρbmýismri τäsmρ ihmnm ysyλ
λeρyre wi τäρλiρmri ρoλλeρ boýyrçe oýyrλeρ, mom boλyp mşλimio
(τerhim) ýe−he τesλeme mşλiρm ýeλy özeρe τäsmρ iτmioλmkmň
oöpçüλmoλiρýmr köρrüşλiρm lim hikmşλm boλyp bmλiρ.
Ň USSATΛYΓY – HAΛYPANYŇ BU
Iλ bälbmτλm yrserpiρwiρ mşλiρmň leτeρyrhe mλiρm τyτyλýer
ykyρλeρyň bmρm Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň yzykmhiρλm ürs biρýär
ýeş lüräρmirλiρmň, şoλ serhe eλymλeρyň τeýýeρλykyhyρ. Heλypeλeρe
yλy seρpe koý
meo, oλeρyň ebρeý−miρτibismrm biλirhi köτiρmio
τüρomirλiρmň kiçmmşmrhi boλşy ýeλy, läzmρom wekτhe lim myoehhis
ýöρiλki boλmekyrhe keλýeρ. Hüräρ ysseτλeρymyzyň ýeş rismλλiρmmmzm
zälmiτsöýiρλmo, leλeλλyo, weτersöýünmλmo ρylyrhe τiρbmýiλimiohäom
eýρeτyr lyzmeτλeρy şy kürom τüρomir nimkyýiτmrmň hyρmyşyrhe
myresyp oρry iýiλiýäρ. Syλek−loρmeτe ýykρyλer by häp Biρoeρeρ
höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi eýρeτyr älmmýiτi iýi boλýeρ. Abρeýλy
leλypeλeρ, lüräρ ysseτλeρy ýyρhymyzyň nimkyýiτçmλmo hyρmyşyre
mşniň çiomλýäρ, leλoymyzyň nibmsλmkmrm pykτeλerhyρmeohe wi mλ−ýyρτ
bälbmτλm wenyp misiλiλiρm mesλeleτλeşyp, peρeseτλy çözmiohi oλeρyň
beý zälmiτ−hyρmyş τinρmbismrm yλermeoλyke mölüm oρyr biρmλýäρ.
Ýeş lüräρmir mλom mşi kiλir wekτy oňe şoλ lüräρhir ýiτiρλmo mş
τinρmbism boλer mşkäρi byýρyo isesyrhe ρismmλişhmρmp, leλype biλλäp,
τäzi mşi beşλer mşkäρmň şoλ lüräρm ýiτiρλmo hiρinihi iλi eλmekyre, oňe
öz seýλep eλer lüräρmrmň mrçi syρλeρyry, τäρλiρmrm, sypeýçyλyo bmλir
öwρiτsi, τäzi mşi beşλer mşkäρhi şoλ lüräρi boλer löwism höρiτsi,
Weτery söýmäki ýeρhem ihýäρ. Şiýλi−hi leλypeλeρ mesλeleτλeρ,
küρρüňhişλmoλiρ, bmλiλişir yλmy joρymλeρy kyρeýeρλeρ. Ýöρmτiλişhmρmλir
miohip−mrτiρreτyň ooywçyλeρy TYA−ryň Teρyl mrsτmτyτyryň yλmy−
emeλy oorjiρirsmýeλeρyryň limmismri keτreşýeρλeρ, kyzyoλy
lebeρλeρ wi hooλehλeρ bmλir çyoyş ihmp,τeρyl pρobλimeτmoesy boýyrçe
λiosmýeλeρyň τopλymyry hmňλihmλiρ. Rλ ýe−he biýλiom τeρyly ýiρλiρ
bmλir bekλeryşyoλy les kyzyoλy ryτyoλeρ wi hüzmiλiρ “Γüriş”
Nyskewy myseλ löomürhi Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň
“Äλim mçρi eτ kiziρ” ρomeryry kiτmρmio boλeρ. By omτep eτesy –
eneýyp ehem, mykeλλym wi siρoiρhi – Biρhmmylemiτ Arreýiwmň
ýekτy ýeτλemesyre bekyşλerer. Kmτephe τüρomir obe hyρmyşyryň
leoyoy syρeτy nerλerhyρyλýeρ, zälmiτsöýiρ ehemyň öz örüp−ösir,
ýeşer üλoismri, Weτeryre boλer söýküsm köρoizmλýäρ. Dokhyo
τibmkeτyň, ehemλeρyň, oλeρyň häp−hissyρλeρyryň, leλo höρihmnmλmkmň
Biρhmmylemiτ Arreýiwmň şelsyýiτmrm, oryň ρyly hürýäsmrm wi
ýooeρy elλeo läsmýiτλiρmrm hüzirhmkm kowy köρoizmλýäρ. Γyρberkyλy
Biρhmmylemihow şiýλi ýezýeρ: “By isiρ pihekokλeρyň wi
τiρbmýiçmλiρmň ýer omτeby boλeρ hmýmp yrerýeρyr, oλ ýeşλeρy bmzmň
kelρymer eτe−bebeλeρymyzyň şölρeτλy ryskesyrhe Weτere wipeλy
boλmeo ρylyrhe τiρbmýiλimio mşmrhi kymmeτλy oömio boλeρ.”
iρ−
TÜUKMENISTANYŇ
RKAUY
SAPAKΛAUYNDA
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmz bmλmm yλkemyre yλy ürs biρýäρ.
Köpserλy mmλλm bmλmm meoseτremeλeρyryň hyρmyşe kiçmρmλmi
kmrmň isesy misiλiλiρmrmň bmρm−hi ýeşλeρyň elλeo wi ρyly ösüşm, oλeρyň
hyρmyşy mşλiρmrmň lim−hi nimkyýiτçmλmo hyρmyşyryň wi sosmeλ mşmň
hüρλm ykyρλeρyre mşniň keτreşmekyhyρ.
Ýyρhyň mmλλm ýooeρy ooyw miohipλiρmrmň läzmρom zemer
τeλypλeρyryň esyρλeρyň howemyrhe τopλerer ρyly−elλeo
hyρryoλy, ýooeρy mihirmýiτλm, ýyρτhe hyρmyş esyheλyky löoüm
süρýär, älλm misiλiλiρhi oeryrλeρyň löomüρowerλykyre loρmeτ
koýýer höwλiτ löomürhi yremλy oρyr τyτhy.
AŞΛAUY
WATANÇYΛYK
Tüρomirmsτeryň Hoρmeτλy Pρizmhirτm Γyρberkyλy
Biρhmmylemihow özürmň limmi çyoyşλeρyrhe τüρomir leλoyryň
mmλλm häp−hissyρλeρyry, oryň beý τeρylyry wi mihirmýiτmrm seoλemeo
wi koλhemeo bmλir ýeşλeρyň weτersöýünmλmo ρylyrhe τiρbmýiλirmikmri
yλy ürs biρýäρ. By misiλiλiρm çözmiohi üλoerm öwρirmş yλy oömio
boλeρ. Üλoärm öwρirmş ýeşλeρy weτerçyλyo ρylyrhe τiρbmýiλimikmň
isesy lesepλerýeρ. Üλoärm öwρirmş beρeheoy mekλymeτλeρy yλermeo
bmλir çekeλeρe τibmkeτy wi heşoy kyρşewy koρemeky, kiçir
rismλλiρmň τeρyly wi mihirm mmρesyry seoλemeky wi oöpiλτmikm,
τeρyly wi mihirm ýehykäρλmoλiρm koρemeky öwρiτmiλm. Ýeşλeρhe
höwüρhişλiρmmmzmň mşλiρmri wi zälmiτmri boλer loρmeτ hyýkysyry,
weτerheşλeρymyzyň üsτürλmoλiρmri wi ýiτir sipkmτλiρmri byýserny
τiρbmýiλimio oλeρhe öz keρeşsyz wi beý ýyρhyre byýsermeke oömio
ihýäρ.
By ykyρhe äkmρτ mşniň mşm Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ eoehimm
ýesyryň Teρyl mrsτmτyτy eλyp beρýeρ. Heλypeçyλyo wi üλoärm öwρirmş
mşλiρm eýρeτyr zilmrλm çekeλeρ üçmr Döwλiτ miohip−mrτiρreτyryň
ooywçyλeρy bmλir eλryp beρyλýeρ. TYA−ryň Teρyl mrsτmτyτyryň
mşkäρλiρm eýρeτyr zilmrλm çekeλeρ üçmr Döwλiτ miohip−mrτiρreτyryň
mykeλλymλeρy bmλir bmλiλmohi söýküλm Weτerymyzyň τeρyly ýiρλiρmri
syýeleτλeρ kyρreýeρλeρ, oλeρ τeρyly−mihirm koρeklereλeρyň oöpüsmri
beρyp köρhüλiρ.
Tüρomirmsτeryň τeρylyry öwρirmio bebeτhe bmλmm, yλmy wi
emeλy mşλiρmň yτkeşhyρyλmeky ýeşλeρhe hokhyo üλoism, eτe−bebeλeρyň
mihirmýiτm beρehe çyň bmλmmλiρm eλmeke wi ymymyleλo mşmri
keτreşyo hyýkyλeρyryň τiρbmýiλimäki, τüρomir leλoyryň τeρyly
wi mihirm ýehykäρλmoλiρm koρemeke, öwρirmäki wi ýeýmeke,
mşkäρλiρmri “ryzemyλmüλo” – “höwλiτmň hüzkür−ryzemy” – hmýλmp
eτλerhyρyλýer biλirτ eτ heoyλýeρhy. By eτ siλnyoλeρ höwρürhi mň
ýooeρy wizmρλmo hiρinism boλyphyρ. Siλnyoλeρyň höwρürhi wizmρλmo
yλkemyryň beşke−he “τäneλmüλo” (höwλiτmň τänm), “şimseλmüλo”
(höwλiτmň şykλesy), “münmρeλmüλo” (höwλiτmň limeýeτçysy),
“şiρijeλmüλo” (höwλiτmň ebρeýy), “jelρeλmüλo” (höwλiτmň öwküsm),
“emmheλmüλo” (höwλiτmň yreryλer ehemsy) ýeλy loρmeτλy eτλeρy
beρhy. By eτλeρy lim−hi hiρiniλiρm löoümheρλeρ wizmρλiρmň şelsy
lim−hi lüräρ oämmλλmkmrm eρτhyρmeo, oλeρhe höwλiτmň wi leλoyň
yobeλyre nokepoäρçmλmo hyýky−hüşürniλiρmrm ýooeρλerhyρmeo,
löoümheρyre myresyp höwλiτ mşkäρλiρm ihmp ýiτmşhmρmio meosehy
bmλir kmρmzmphmρλiρ.
Dürýä smwmλmzesmýesyre äkmρτ yλy koşerτ koşer, leλoymyzyň
mişlyρ τüρomir soλτerλeρy τeρepyrher oämmλλişhmρmλir ryskeλyo
höwλiτ kyρλyşy, syýesy yλymλeρy wi τüρomirmň biýmo hereλeρy
beρehe beý mekλymeτλeρy, τeρyly çişmiλiρm τeλyp ýeşλeρe öwρiτmio
pälmm−peýlese ýykρyλer byýserç hyýkysyry höρihýäρ. Şölρeτλy
kiçmmşmmmzi biλirτ byýserny, şy kürümmzi biýmo koşerhy wi
ýekτy kiλinikmmmzi yremy höρiτmiohi ýeşλeρyň yrserpiρwiρλmo,
weτersöýünmλmo lim−hi leλeλλyo ρylyrhe τiρbmýiλirmikmrhi oρτe
esyρ syýesy yλymλeρyň ösüş τeρylyry öwρirmikmň älmmýiτm yλyhyρ.
Bekτyýeρλyo höwρürmň oämmλ şelsyýiτmrm oimeλe kiτmρmiohi, yλym−
bmλmm wi lüräρ eλýer ýeşλeρhe öz lüräρmri boλer yoyby, ýooeρy
nokepoäρλmkm, elλeoλyλyky, syýesy wi �λoso�om mihirmýiτm, sekhyr
hyρmyş oişbmrm τepλemeo bmλir bekλeryşyoλy mşλiρi eýkyτλeýny oρyr
hikmşλmhmρ.
Täzi höρär τüρomir höwλiτm lim eτe−bebeλeρymyzyň τeρylyň
syrekyrher kiçir höwλiτλmλmo τinρmbismri ýüzλirmp, yrserpiρwiρλmo,
seheλyo, eçyoλyo, oňyr bmτeρepλyo, loşrmýiτλm koňşyçyλyo, bmρio−bmρiki
yreryşmeo ýeλy ýöρiλkiλiρm özürmň mçiρm wi heşeρy syýeseτyre ises
ihmp eλhy. By ýöρiλkiλiρ kyske wekτhe Tüρomirmsτer höwλiτmmmzmň
leλoeρe kmňmşλmkmri koşyλyşmekyry, leλoeρe ebρeýyryň eρτmekyry,
hürýä bmλiλişmkmrhi τäzi beşλerkyçλeρy öňi süρünm höwλiτ löomürhi
oρτe çyomekyry üpnür iτhm. By kürom kür Γeρeşsyz, himooρeτmo,
lyoyo, limmşiλmo Bmτeρep Tüρomirmsτer höwλiτλmλmkmň oöp esyρλyo
τeρyly τinρmbism boλer ýyρτλeρyň eρesyrhe yohysehy τeýher oywweτλy,
hyρryoλy ösýär, sosmeλ koρekλyλyo üpnür ihmλýär, syýesy τeýher
Tiρbmýiçmλmo mşmri läzmρom zemer çimiλişmiλiρmrm rezeρe eλyp,
ýőρiλkiλiρmň by τopλymyre leλoyλyo ýőρiλkismrm lim koşmeo boλeρ.
Heλoyλyo ýőρiλkism ooyw−τiρbmýiçmλmo mşλiρmrhi weτerçyλyo
τiρbmýismrmň mmλλm pihekokmoehe τopλerer beý τinρmbismrm yλermeky;
çekeλeρyň τiρbmýismrhi oλeρyň Uylreme wi Tűρomirmsτeryň τeρyly
ýeλy ooyw hiρsλiρmrhi eýρeτyr biýer ihmλir leλoyň häp−hissyρλeρy,
hokhyo mioeryryň τeρyly bmλir τeryşhyρmeky kőz őňűrhi τyτýeρ.
Tűρomir leλoyryň bäş műň ýyλλyo τeρylyry, τűρomirλiρmň kiλmp
çyoyşyryň misiλiλiρmrm, őz kehymy τopρekyrhe wi oryň çäoλiρmrhir
heşeρhe 70−hir kowρeo hőwλiτ kyρer τűρomir leλoyryň yλy hőwλiτ
kyρyş τinρmbismrm, mmλλiτmň mehhy wi ρyly kymmeτλyoλeρyry,
eτe−bebeλeρymyzyň häp−hissyρλeρyry, kelρymerçyλyoλy ýoλyry
őwρirmikmň τeλyp ýeşλeρy weτerçyλyo ρylyrhe τiρbmýiλimiohi yλy
älmmýiτm beρ.
TÜUKMENISTANDA
RUTA
YΛYMΛAUYŇ
TAUYHYNY
AŞΛAUYŇ
Dürýä τeρylyrhe öçminio yz keλhyρer eτe−bebeλeρymyzyň
kyρer Γezreλy, Biýmo Siλnyo, Köriüρkirç τüρomir höwλiτλiρmrmň öz
höwρüri melsys oämmλ höwλiτ kyρλyşyryň, beý syýesy τinρmbärmň,
höwλiτ hoλerhyρyş yλkemyryň boλerhyky biλλmhmρ. By höwλiτλiρmň
hoλerhyρyş yλkemyryň wi höwλiτ iheρesyryň mşm, oämmλ höwλiτ
hmwerλyoλeρy, höwλiτ syýesy kyρλyşy,hoλerhyρyşyň sosmeλ−syýesy
τeρepλeρy wi ýöρiλkiλiρm, oeryr wi eheλeτ beρehe öňi süρüλýär
pmomρλiρm τeρylyň soňoy höwüρλiρmrhi höρär höwλiτλiρmň oöpüsmrmň
höwλiτ hoλerhyρyş yλkemyryň isesyry koýhy.
Rρτe esyρ leλoλeρyryň τeρyly wi syýesy yλymλeρy beρehe
kymmeτλy mekλymeτλeρy biρýär öz höwρürmň eneýyp soweτλy
ehemy boλer Nyzemyλmüλoüň “Syýeseτreme” isiρmhmρ. Rλ Siλnyoλeρ
höwλiτmrmň oämmλ wizmρλmo yλkemyry höρiτhm. By höwüρλiρhi wizmρλiρmň
beşeρneňλykyre, yoybyre köρä höwλiτ hiρiniλiρm wi loρmeτλy eτλeρ
biρmλýeρhm. Wizmρλmo wizmpismrm oämmλλmo hiρinihi beşeρýer höwλiτ
Häzmρom wekτhe ρeýeτλyo wi weτerçyλyo τiρbmýism Tűρomirmsτeryň
Korsτmτysmýesyrhe wi Bmλmm leoyrheoy Keryryrhe bmλmm boýyrçe
hőwλiτ syýeseτyryň ýőρiλkiλiρmrmň bmρm lőoműrhi oiskmτλirýäρ.
Älλm nimkyýiτçmλmo hiρsλiρmrmň mçmrhir iρmş−eρkeç boλyp
kiçýär weτerçyλyo τiρbmýismrmň mezmyry şyλeρher ybeρeτhyρ:
Weτeryňe, hokhyo mioeryňe, iri hmλmňi boλer sőýkmrm, őz Weτeryň
kiçmmşmri, leλoyň häp−hissyρλeρyre seρpe koýmeky τiρbmýiλimio,
Weτeryň τeρylyry bmλmio; mmλλiτeρe eρekeτreşyo mihirmýiτmrm
(biýλiom leλoλeρe, oλeρyň häp−hissyρλeρyre wi mihirmýiτmri loρmeτ
koýmeky, nyrs wi mmλλm oňşyosyzλyke ýoλ biρmizλmkm wi biýλiomλiρm)
oimeλe kiτmρmio; Weτeryň ebρeýyry wi miρτibismrm biρomτmäki
ymτyλyşy őshűρmio, Weτery koρemeke τeýýeρ boλmeo wi şelsy lim
nimkyýiτçmλmo bälbmτλiρmrm yτkeşhyρmeo eρoeλy eτe Weτeryň hipkmrλm
Teλypλeρyň weτerçyλyo τiρbmýismrmň meosehy wi wizmpiλiρm
ory kyρemekyň syýesy−eňyýiτ, ymymy pihekokmo wi ýőρmτi
ýőρiλkiλiρmň,ýekry kymermsτmo kőrűohmρmi ýőρiλkismrmň;
yλmyλyo; bmλmmλiρmň wi beşeρryoλeρyň, eňyň wi őzűňm eλyp beρşyň
bmτiwmλmkm isesyrhe oimeλe kiτmρmäki ykρyohyρme; howemλyλyo
wi yzykmhiρλmλmo; kőρoizmi; pihekokmo hoλerhyρyşyň τeλypλeρyň
beşλerkyçλeρyry wi őzbeşheoλykyry őshűρmio bmλir yτkeşhyρme;
oλeρyň eň− hűşűrniλmλmkm wi mşniňλmkm; pihekokmo τäsmρ iτmärmň
sybýioτλiρmrmň τeλepλeρyryň yτkeşhyρyλmeky; rezeρyýiτmň emeλyýiτ
bmλir bekλeryşyky; pihekokmo τäsmρ iτmärmň bmλmm biρmş, τiρbmýiλiýmş
wi őshűρmş riτmniλiρmrmň bmτiwmλmkm ýeλy ýőρiλkiλiρmň τopλymyryň
isesyrhe emeλe eşyρyλýeρ.
Weτerçyλyo τiρbmýismrmň ýőρmτi ýőρiλkiλiρmri oryň nimkyýiτmň
ősűşm wi orhe boλyp kiçýär weoeλeρ bmλir şiρτλirhmρmλmikm;
weτerçyλyo τiρbmýismrmň yλkemyrhe ýooeρy ooyw miohibmrmň,
meşkeλeryň wi nimkyýiτçmλmkmň őzeρe keτreşykyň yτkeşhyρyλmeky;
oryň mezmyryryň, kőρrűşλiρmrmň wi ysyλλeρyryň, siρmşhiλiρmrmň
wi τäρλiρmrmň τűρomir leλoyryň eτe−bebe häp−hissyρλeρy bmλir
− weτerçyλyo τiρbmýismrmň mezmyryryň wi ysyλλeρyryň
τeλypλeρyň şelsy eýρeτyrλyoλeρyre bekλyλyky; ooyw meτiρmeλλeρyryň
wi eyhmτoρmýeher heşeρy kiçmρmλýär çäρiλiρmň mezmyryryň bmτiwmλmkm
wi őzeρe bekλeryşyky hikmşλmhmρ.
Şiýλi−hi Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ýyρhymyzyň Mmrmsτρλiρ
Kebmriτmrmň 2012−rnm ýyλyň 20−rnm hioebρyrhe kiçmρmλir minλmsmrhi
koλ çioir “Tüρomirmsτeryň Pρizmhirτmrmň Ýeş eλymλeρy koλhemeo
boýyrçe kezresy leoyrheoy” Keρeρy, oryň ýeş eλymλeρyň τäzi
risλmrm oimeλe kiτmρmio mşmri yλy älmmýiτ biρýärhmkmrmň ýiri−
hi bmρ sybyτremesyhyρ. By kezreryň ýeşλeρyň yλmy mşλiρm ýiρmri
ýiτmρmioλiρmri mehhy wi ρyly koλhew biρmiohi älmmýiτλm siρmşhi
boλneohyky şüblismzhmρ.
Ýeş eλymλeρyň yλmyň hürýähi kezerer üsτürλmoλiρm bmλir
ýeoyrher τeryş boλmeoλeρy üçmr lim yλy mşλiρ eλryp beρyλýeρ. By
bebeτhe Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň τekeλλesy bmλir yλmyň hüρλm
ykyρλeρy boýyrçe ýyρhymyzhe yzykmhiρλm kiçmρmλýär leλoeρe yλmy wi
yλmy−emeλy mesλeleτλeρyň yλy älmmýiτmrmň beρhyky lim biλλimäki
myresyphyρ. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň beşλerkyny bmλir kiçmρmλýär
“Ýeş eλymλeρ hürýä yλmyry wi mihirmýiτmrm bmρλişhmρmnm küýçhüρ”
eτλy leλoeρe yλmy mesλeleτyryň kiçmρmλmikm boλse ýeş eλymλeρyň
heşeρy ýyρτλeρheoy hiň−hyşλeρy bmλir pmomρ eλyşmeoλeρy üçmr mňňär
älmmýiτλm çäρi boλeρ.
iρir
AΛYP
AŞΛAUYŇ WATANÇYΛYK TEUB
ΓUUAMAΓYŇ MAZMUNY WE
Ýeş risλm τiρbmýiλimiohi eτe Weτere boλer sőýkmrm wi
wipeλyλyky, ýyρhyň hipkmrλm ősűşmri őz şelsy zälmiτmň bmλir koşerτ
koşmeke lőwism öshüρmäki kőrűohmρmλir weτerçyλyo τiρbmýismrmň
yλy älmmýiτm beρ.
Ýeşλeρyň weτerçyλyo τiρbmýismrm mşniňλişhmρmikmň
ziρyρλykyry şiρτλirhmρýär sibäpλiρhir eşeoheoyλeρy kőρoizmio
boλeρ: bmλmm yλkemyryň oämmλλişhmρmλmikmrmň wi nimkyýiτmň
himooρeτmýeλeşhyρyλmekyryň ősmikm, mekλymeτλeρ eoymyryň
ýooeρλermeky, nimkyýiτhi boλyp kiçýär őzkiρτmiλiρmň
çyλşyρymλyλyky, leλoeρe keτreşyoλeρyň kmňiλmikm, ősűp kiλýär ýeş
rismλ bmλir τiρbmýiçmλmo mşλiρmrhi şelsyýiτmň ősűşmrmň mçom şiρτλiρmri
űrsűň kűýçλirmikm wi biýλiomλiρ.
AΛYMΛAUYŇ
AUΛYK
DEUWA
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρτhmmylemihow
Döwλiτbeşτyτery wizmpismri kmρmşir mλomrnm kürλiρmrhir, läzmρom
zemer nimkyýiτmrm yλymsyz öshü
ρmikmň mümomr häλhmkmrhir ykyρ
eλmeo bmλir, ýyρhymyzyň mmλλm yλym yλkemyry hürýä üλňüλiρmri
λeýyo ihmp ýoλe koýmeke yλy ylλes smňhmρmp beşλehy. By bebeτhe
2007−rnm ýyλyň 12−rnm mýyryrhe Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň koλ çioir
“Tüρomirmsτeryň yλym yλkemyry oämmλλişhmρmio leoyrheoy” wi
“Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ eoehimmýisyryň mşm leoyrheoy” Keρeρλeρy
mλomrnm eýkyτλy ähmmλiρ boλhy. Şorhe liρ ýyλyň 12−rnm mýyryry
Yλymλeρ kürm hmýmp ykλer iτmio ýoλe koýyλhy lim−hi liρ ýyλyň
Yλymλeρ kürürhi Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz ýyρhymyzyň eλymλeρy
bmλir hyşyşyp, by yλkemhe emeλe eşyρmeλy wizmpiλiρm lim−hi yλmy
beρλekλeρy eλyp beρmekyň isesy ykyρλeρyry oiskmτλäp biρhm. Yλymλeρ
eoehimmýisy τäzihir hmoiλhmλhm wi oryň yλmy−beρλek mrsτmτyτλeρyryň
mşλiρm τeλebeλeýyo ýoλe koýyλhy.
Yλmy öshüρmiohi eλymλyo hiρinism boλer yλmy mşkäρλiρmň τäzi
risλmrm oimeλe kiτmρmio hiρweýys misiλiλiρmň bmρm löomürhi öňi
çyohy. Şoryň üçmr Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz 2008−rnm ýyλyň 14−
rnm ýerweρyrhe koλ çioir Keρeρy bmλir Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ
eoehimmýesyrhe, ýooeρy ooyw miohipλiρmrhi wi biýλiom yλmy−
beρλek iheρeλeρhe hooτoρerτyρeλeρy, espmρerτyρeλeρy wi oλmrmom
oρhmreτyρeλeρy eçyp biρhm, heλeşkäρλmo isesyrhe hmssiρτesmýeλeρy
τeýýeρλemeke kmň mümomrçmλmoλiρm höρiτhm. Şoryň isesyrhe liρ ýyλ
yλmy mş bmλir mişkyλλermeke löwisio ehemλeρyň, mλomrnm robeτhe,
ýeşλeρyň ýüzλiρçismrm hooτoρerτyρeλeρe, espmρerτyρeλeρe wi oλmrmom
oρhmreτyρeλeρe oebyλ iτmio, heλeşkäρλmki bi
λλmki eλmeo ýoλe koýyλhy.
Eýýäm 2012−rnm ýyλyň elyρyrhe şoλeρyň mλomrnmλiρm yλmyň hüρλm ykyρλeρy
boýyrçe eλymλyo hiρinismrm eλmeo üçmr τeýýeρλer hmssiρτesmýeλeρyry
üsτürλmoλm koρehyλeρ. Myr
yň özm Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň yλmy
hiρiniλm ýeş eλymλeρy ýiτmşhmρmio ykρyrhe ihýär eλeheλeρyryň öz
mmwiλiρmrm biρmp beşλerhykyryň sybyτremesyhyρ.
TAUYH
ΓYMMATΛYKΛAUY
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi ýeşλeρe mmλλm
kymmeτλyoλeρyň isesyrhe bmλmm−τiρbmýi biρmio höwρüň wenyp
wizmpiλiρmrmň bmρm boλyp hyρýeρ.
Teρyl hiρsλiρmrhi ooeτmekyň läzmρom zemer ysyλyýiτmrmň
isesyrhe mmλλm k
ymmeτλyo eρoeλy bmλmm−τiρbmýi biρmio misiλism τäzi
τeλepλeρy öňi çyoeρýeρ.
2010−rny ýyλhe “Mihirmýiτ leoyrhe” wi 2012−rnm ýyλhe
“Mmλλm τeρyly−mihirm mmρesyň obýioτλiρmrm koρemeo leoyrhe”
Tüρomirmsτeryň Keryrλeρyryň oebyλ ihmλmikm boλse mehhy wi ρyly
kymmeτλykyň älmmýiτmrm öwρirmäki lyoyo isesyry biρýäρ.
Şoňe köρä−hi, τeρyl hiρsλiρmrhi mehhy wi ρyly kymmeτλyoλeρy
beρehe bmλmmλiρm çyňλeşhyρmeo, ooeτmeky oämmλλişhmρmio wi oλeρy
hiρseρe bekλeryşyohe biρmio eρoeλy ýeşλeρy τiρbmýiλimio wizmpiλiρm
oρτe çyoýeρ.
Tüρomir leλoymyzyň beý mihirm mmρesyry, elλeo
kymmeτλyoλeρyry, häp−hissyρλeρyry öwρiτmio eρoeλy ösüp kiλýär
ýeş risλmň Γeρeşsyz, limmşimλmo Bmτeρep Tüρomirmsτeryň myresyp
ρeýeτλeρy boλyp ýiτmşmioλiρmrm wi oλeρhe Weτere söýkmrm, mihirm
mmρes beρeheoy hüşürniλiρm oimeλe kiτmρmio τeρyl hiρsλiρmrm
ooeτmekyň isesy meoseτλeρyryň bmρm boλyp hyρýeρ.
Mihirm mmρes−ρyly, mihirm, yohysehy wi sosmeλ beýλyoλeρ
wi kymmeτλyoλeρ läzmρom zemerhe yλy oρre iýi boλyp, oλeρ
beρehe ooywçyλeρe bmλmm biρmio bmλir, bmλmmmň wi ooywyň lmλm
ýooeρλerhyρyλeρ.
Teρyl sepeoλeρyrhe ýeş risλi mehhy wi ρyly kymmeτλyoλeρyyň
üsτm bmλir mrjoρmesmor−oommyrmoesmor, mrrowesmýe τilroλokmýeλeρy
piýheλeryp, mihirm mmρes bmλir bekλy lim−hi mihirm kymmeτλyoλeρy
τeρyly älmmýiτλm τäzi hüşürniλiρm özλişhmρmioλiρmri, ooywçyλeρyň
weτerçyλyo ρylyrhe τiρbmýiλirmioλiρmri kmň ýoλ eçýeρ.
Ahemzeτ τeρepyrher hüρλm ykyρλeρhe τopλerer bmλmmλiρmň seoλerýer
ýiρm, yλmyň wi bmλmmmň leoyoy miρoizλiρm boλer omτeplereλeρ oρτe
esyρλeρhe Miρwmň byýserny boλyphyρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň „Γehymy Miρw“ höwλiτ τeρyly−
mihirm koρekleresyre beρmeky ÝUNESKR−ryň Büτmrhürýä
mmρesyryň serewyre kmρmzmλir τeρyly ýehykäρλmoλiρm kiλiniohi
lim öwρirmio ykρyrhe mölüm ähmmλiρmň bmρm boλhy. Hysyser−
he, Mmλλm Λmhiρmmmz τüρomirmsτerλyλeρyň ösüp kiλýär ýeş risλmrm
ρyly−elλeo wi weτerçyλyo ρylyrhe τiρbmýiλimiohi τeρyly−mihirm
ýehykäρλmoλiρmmmzm öwρirmioλmkmň yλy älmmýiτi iýihmkmrm biλλihm
lim−hi ýeşλeρy τüρomir mihirmýiτmrmň kymmeτλyoλeρyre çiomäki
körüohmρmλir mihirm − oöpçüλmoλiýmr mşmň τäzi ysyλλeρyry köρoizmikm
mşniňλişhmρmikm τebşyρhy. 2012−rnm ýyλhe Uλy Γyzkeλehe kiçmρmλir
eρlioλokmom beρλekλeρyň riτmnismrhi büρürçhir ýeseλer liýoiλnmoλiρ
τepyλýeρ, Uλy Γyzkeλe wi Kmçm Γyzkeλe ýehykäρλmoλiρmrm koρep
seoλemeo boýyrçe leλoeρe τesλemesyre beheλke biρmλýäρ.
Miρwmň τeρylyre wi läzmρom höwüρhi Meρy wiλeýeτyrhe eλryp
beρyλýer kmň−kiρmmλm mşλiρi bekyşλeryp bmρräçi rişmρλiρ, şoλ serhe
„Meρy − Aρoeλeşyo − 2012−rmň mihirm peýτekτy. Teρyl wi läzmρom
höwüρ“, „Meρkmere − Miρw − Meρy. Myρkep hiρýesyryň oireρ
ýeoeλeρyrheoy müňýyλλyoλeρher eşer mihirmýiτ“, R.Eoäýiwmň
wi Ö.Γürhokhyýiwmň „Meρy − Γürhokeρyň köwliρm“ eτλy
omτepλeρ, „Γeρeşsyz Döwλiτλiρmň Aρoeλeşykyryň Büτmrhürýä
mmρesy“ irsmoλopihmýe eλbomy, miτbykeτ selypeλeρyrhe
W.Seρmermhmrmň, M.Mämmihowyň, M.Öwλüýäkyλyýiwmň wi
A.Aτeýiwmň, N.Bäşmmoweryň, U.ϑipbeρowyň, Γ.Ýekşymyρehowyň,
Γ.Uinipoweryň wi R.Sepeρmämmihoweryň, Ş.Beýρemmyρehowyň
2012−rnm ýyλhe ýyρhymyzyň τäzi syýeleτçyλyo oeρτesy höρihmλhm,
„Tüρomirmsτerhe 2012−2016−rny ýyλλeρhe syýeleτçyλyky öshüρmikmň
meoseτremesy“ boýyrçe ýyρhymyzyň τibmky, τeρyly wi mihirm
hiskeλeρyrhe, şoλ serhe kehymy Miρwhi hikmşλm çäρiλiρm kiçmρmio
köz öňürhi τyτyλýeρ.
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi müňýyλλyoλeρe yzeýer
byýserçλy τeρylymyzyň, şoλ serhe Miρwmň τeρylyryň çyňňyρ yλmy
iseshe öwρirmλmikm τüρomirmsτerλy ýeşλeρhe ρyly−hürýäkeρeýyş
kymmeτλyoλeρyryň oimeλe kiλmikmrhi öρär älmmýiτλmhmρ.
kymmeτλyoλeρe, τibmkeτe, eτe−irä, hosτ−ýeρe, iri hmλmri, leλoyň τeρyly
kiçmmşmri, mihirmýiτmri boλer keρeýyşλeρyre τäsmρ ihýäρ.
Heλoyň hyρmyşyrhe irçimi esyρλeρyň howemyrhe ýeşep kiλýär
häp−hissyρλeρy öwρirmio wi yλermeo τiρbmýiçmλmo mşmrhi yλeryλýer
ysyλλeρyň beýλeşmekyre oömio ihýäρ. Heλoyň eρesyrhe şiýλi ysyλλeρ
öρär oöp hyş kiλýäρ. Rλeρher hüşürhmρmio, yrerhyρmeo, köρiλhi
köρoizmio, öwρiτmio, körüohmρmio, yrem bmλhmρmio, leýyş iτmio,
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi ýeş risλm leλo
pihekokmoesyryň ýöρiλkiλiρmri wi häp−hissyρλeρyre myresyp
ehemλeρ ihmp ýiτmşhmρmio mölüm pihekokmo älmmýiτi iýihmρ. Heλoyň
τeρyly kiçmmşmrm, mihirm, ρyly mmρesyry, pihekokmo keρeýyşλeρyry
wi häp−hissyρλeρyry öwρirmioλiρm ýeş rismλhi kiçmmşmň mmρesyre
τäziçi keρeýşy oimeλe kiτmρýäρ.
AUΛYK
AŞΛAUYŇ
WATANS
MEUWIŇ
TAUYHYNYŇ
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Tüρomirmsτeryň
Pρizmhirτm Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň τekeλλeλeρy bmλir
ýyρhymyzyň sölρeτλy kiçmmşmrm, şoλ serhe Miρwmň τeρylyry
öwρirmio, τeρyly häpλiρmň isesyrhe ýeş risλmmmzm weτersöýünmλmo
ρylyrhe τiρbmýiλimio ykρyrhe äkmρτ yλy mşλiρ eλryp beρyλýeρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň biλλiýşm ýeλy, „Meρy şäliρm özürmň şölρeτλy
τeρylyryň hüρλm höwüρλiρmrhi hürýärmň mihirm miρoizλiρmrmň bmρm
lesepλeryphyρ. By kehymy şäliρ Biýmo Ýüpio ýoλyryň çeτρykyrhe
ýiρλişmp, ösir τüρomir mihirmýiτmrmň hürýärmň hüρλm leλoλeρyryň
2012−rnm ýyλhe ΓDA−ryň mihirm peýτekτy hmýλmp ykλer ihmλir
Meρy şäliρmrhi leλoeρe hiρinismrhi bmρräçi hebeρeλeρ kiçmρmλhm.
Rryň öň ýeryrhe, ýekry 2011−rnm ýyλyň ooτýebρ eýyrhe Mmλλm
Λmhiρmmmzmň keτreşmekyrhe Meρy wiλeýeτ omτepleresy eçyλhy.
Özürhi oöpykyρλy kymmeτλyoλeρy nimλiýär τüρomir leλoyryň
mmλλm myoehhisλmoλiρm−oryň isesy beýλykyhyρ, iksmλmiz ρyly
lezyresyhyρ. Şoλ kirnm−lezyreryň rismλ τiρbmýismrhi, eýρeτyr−he
ρyly−elλeo τeýher τiρbmýihi iýiλiýär oρry, bmτmρýär lyzmeτy nyhe
yλyhyρ.
Tüρomir leλo pihekokmoesyryň ýöρiλkiλiρm wi häp−hissyρλeρy
ýeş risλm ρyly−elλeo τeýher oimeλe kiτmρmikmň isesy çişmism boλyp
hyρýeρ.
Ýeşλeρe ρyly−elλeo τiρbmýismrm biρmioλmkm oämmλλişhmρmiohi
wi oλeρy hyρmyşe τeýýeρλemeohe kiçmmşmň mihirm mmρesyry
piýheλermekyň yλy älmmýiτm beρhyρ. Heλo pihekokmoesy ρyly−elλeo
Ýeş rismλλiρm leλo pihekokmoesyryň häpλiρmrhi τiρbmýiλimikmň
mλomrnm wi mölüm höwρm oλeρy şoλ häpλiρ beρesyrhe çyň wi pykτe
bmλmmλiρ bmλir ýeρekλerhyρmeohyρ. Roywçyλeρy şoλ bmλmmλiρ
bmλir yzykmhiρλm wi kyρemeçyλyoλy ýeρekλerhyρmekyň mň riτmniλm
ýoλy boλyp ooyw sepeoλeρy lyzmeτ ihýäρλiρ. Heλo pihekokmoesy
ehemλeρyň özürm eλyp beρşyry, elλeo hüzkürλiρmrm özürhi nimλimio
bmλir hyρmyşhe yλy ρoλ oýreýeρλeρ.
Teλypλeρy leλo pihekokmoesyryň kymmeτλy ýöρiλkiλiρmrm,
eheτλeρyry, häp−hissyρλeρyry öz mçmri eλýer τiρbmýiçmλmo çäρiλiρmri
mşniň keτreşhyρmeo eρoeλy, kiλnioom mykeλλymλeρhe pihekokmo
pmomρλirmärm, pihekokmo höρihmnmλmkm, öz küýçλiρmri wi yoypλeρyre
boλer yremy öshüρmio boλeρ. Myryň üçmr, leλoyň τeρylyry, mihirm−
ρyly beýλyoλeρyry, pihekokmo mmρesyry çyňňyρ bmλmio ziρyρhyρ.
Hiρ bmρ elλeo τeýher oämmλ ehem nimkyýiτi, özürm kyρşep eλer
ehemλeρe, öz meşkeλesyre, nimkyýiτi piýheλy mşhi, mihirmýiτλmλmohi,
Tüρomir leλo pihekokmoesyryň yλym−bmλmm, oisp−oäρ,
ihip−τiρbmýi misiλiλiρmri körüohmρmλir siρmşhiλiρm sereρher
oärhmρ. Heλoyň τiρbmýiçmλmo älmmýiτλm mmρesy leλo höρihmnmλmkmrmň
isiρλiρmrhi, eoyλheρλeρyň, hereλeρyň höρihmnmλmkmrhi, leλoyň
τeρyly häp−hissyρλeρyrhe, eheτλeρyrhe, mmλλm mihirmýiτmň ρyly
kymmeτλyoλeρyrhe nimλirýäρ. Şy kymmeτλyoλeρyň älλmsm bmρmkmp,
ehemyň heşoy hürýä
bmλir boλer keτreşyoλeρyry hoλerhyρýeρ:
oryň Weτere, leλoe, nimkyýiτi, höwλiτi, zälmiτi, ρyly wi mehhy
serhe τüρomirλiρmň öz iri hmλmrhi isiρ ýezmeky Aλyşmρ Noweýyryň
keýτeher hmoiλhmλmphmρ.
Aλyşmρ Noweýyryň τüρom hmλmrm höρihmnmλmo hmλmri öwüρmio
leoyrheoy çäosmz τekeλλesyryň riτmnismrhi, XVI esyρyň bmρmrnm
ýeρymyrhe τüρom − öz iri hmλmrhi isiρ ýezýer ýezyny−şelyρλeρymyz
beρmeo büoüp sereρher les oöp boλyphyρ. Eýýäm XVII−XVIII esyρhe
τüρom leλoλeρyryň liρ bmρmrmň özbeşheo iri hmλmrhi mmλλm ihibmýeτy
oimeλe kiλmphmρ.
Nyskewy şelyρλeρymyz biýmo söz yssehy Aλyşmρ Noweýyry
leλypesy lesepλep, ory loρmeτ bmλir ýeτλephyρλeρ. Noweýyher
τäsmρλirmp, Arheλyp „Λiýλm−Mižryr“, „Bebe−Uöwşir“, „Ýysyp−
Züλiýle“ ýeλy hisserλeρy ýezyphyρ. Arheλybyň Noweýyryň ýmkρmmä
ýeoyr kezeλyre τelmys, bmρräçi kezeλyre τismmr ýezerhykyry
Tüρomirmň mmλλm şelyρy Mekτymkyλy Pyρeky ihmλ Aλyşmρ
Noweýy ýeλy sopyçyλykyň „Nekyşbirhmçmλmo“ ýoλyre koλ biρmphmρ.
Şoryň üçmr Aλyşmρ Noweýyryň wi Mekτymkyλy Pyρekyryň hüρλm
höwüρhi ýeşerhykyre siρiτmizhir, by mom ysseτλeρyň yλmy lim
yrserpiρwiρ hürýäkeρeýyşλeρyryň, iseser, miňziş boλerhyky
şüblismzhmρ.
Melλesy, τüρomir ihibmýeτyryň τeρylyry hokρyçyλ öwρirmp,
leλoe ýiτmρmio üçmr, Aλyşmρ Noweýyryň τüρomir ihibmýeτymyzheoy
oρryry yλmy iseshe oiskmτλäp, oryň höρihir leλypeλyo miohibmrmň
ryskewy şelyρλeρymyze ihir τäsmρmrm eryoλemeo hiρweýyshyρ. Heτhe
läzmρom höwρümmzhi−hi leλype−ş
äkmρτλmo keτreşykyry höwρibep ýoλe
koýmeo üçmr, Aλyşmρ Noweýyryň
leλypeλyo miohibmrmň ryske boλyp
bmλniohmkm moyçsyzhyρ.
iρir
KASY UUHY−AHΛAK
Tüρomir leλoy irçimi esyρλeρyň howemyrhe kiçir τeρyly ýoλy
wi τiρbmýihi τopλer beý pihekokmo τinρmbism isesyrhe ýeş risλi ρyly−
elλeo τiρbmýismrm biρmioλmkmň riτmniλm siρmşhiλiρmrm wi ysyλλeρyry oρτe
çyoeρyphyρ lim−hi oλeρy piýheλeryp kiλmphmρ.
hyρmyşhe ýeşemekyry biρoeρeρ iτmio üçmr, mλomrnm robeτhe, yλmyň
ziρyρhykyre hüşürmphmρ. Şelyρ yλmy ýekτyλyke, kürişi hiňiýäρ.
Yλymsyzλyky boλse, keρeňoyλyo, oöρλüo lesepλeýeρ. Ýekτyλyohe
limmi zeτλeρ kowy köρürýäρ. Γmτnio ykρyňy, iτnio mşmňm eryo bmλmp
boλýeρ. Dokρyry−rähokρyry, biýmkm−pism, yλyry−omçmrm, eky−keρery,
melλesy, kowyry−iρbihm seýkeρmeo mümomr. Γeρeňoyλyohe boλse
ehem τibmkeτe, nimkyýiτçmλmo hyρmyşyre leoyoy eoyλ ýiτmρmp
bmλmiýäρ.
Azehyryň yλym−bmλmm beρehe söz eçmeky, öz omτebyryň ýöρmτi
bmρ bebyry by misiλä bekyşλemeky oryň hürýäkeρeýşyryň kmňhmkmrm,
weτerçyλyo hyýkysyryň ösirhmkmrm, öz höwρürmň mihirmýiτλm, biλirτ
pmomρλm, öňhibeρyny ehemy boλerhykyry köρoizýäρ.
AΛYŞIU
NRWA
HAΛYPAΛYK
Γürhokeρ leλoλeρyryň eρesyrhe „Noweýyry bmλsiň, τüρom
(τüρom leλoλeρyň ihibm, mihirm mmρesyry bmλiρsmň hmýir meryhe)
bmλiρsmň“ hmýλir biýmo bele myresyp boλer Aλyşmρ Noweýyryň
τüρomir ihibmýeτymyzheoy oρry lirmzi çirλm yλmy iseshe
hoλy eýhyňλeşhyρyλeroo. Emme myňe keρemezher, ryskewy
şelyρλeρymyzyň oämmλ höρihmnmλmkmrmň oimeλe kiλmikmrhi
Aλyşmρ Noweýyryň isesλerhyρer leλypeλyo miohibmrmň τäsmρmrmň
yλy boλerhykyry şy misiλi boýyrçe hisλepoy kiçmρir yλmy
Aoyλheρ Aλyşmρ Noweýy 1499−rny ýyλhe „Myleoimiτyλ –
λykeτiýr“ („Iom hmλmň hiňişhmρmism“) hmýir yλmy isiρmrm ýezyp, by
isiρmrhi τüρom leλoλeρyrher boλer eλym−şelyρλeρe leλo oöpçüλmkmri
hüşrüoλm boλer iri − τüρom hmλmrhi isiρ ýezmeky eçyo ürhäphmρ. Noweýy
by yλmy isiρmrhi τüρom hmλmrmň seρτ hmλmrhir (oρτe esyρ peρs hmλm) lmç bmρ
bebeτhe oim häλhmkmrm by mom hmλhi yλeryλýer sözλiρm hiňişhmρmp sybyτ
ihýäρ. Rλ τüρom hmλhi isiρ ýezmeky ürhimio bmλir çäoλirmär, şelyρ
Noweýy λeoemy bmλir τüρom hmλmrhi oämmλ orλeρçe isiρλiρm ýezyp,
öz höwüρhiş şelyρλeρyre köρiλhi boλyphyρ. Şiýλiλmohi, Morkoλ
besybeλynyλykyrher soň, τüρom leλoλeρyryň ýezyny−şelyρλeρyryň, şoλ
AŞΛAUY
WAΓZY
AZAT
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi leλoyň irçimi
müň ýyλλeρyň howemyrhe höρihir kymmeτλy τeρyly, ihibm, mihirm
wi biýλiom ρyly beýλyoλeρyry özλiρmri keýτeρyp biρmäki kmň ýoλ
eçyλhy. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihow
ihibm mmρesyň läzmρom zemer älmmýiτmri ýooeρy bele biρmp, ory
“Tüρomir leλ
oyryň τeρylyrhe Azehy, Mekτymkyλy, Arheλyp,
Kimmri ýeλy çyňňyρ �λoso�ýe, ýmτm pälmm−peýlese ýykρyλer eneýyp
isiρλiρm pişkiş biρir söz ysseτλeρy ez häλ. Nyskewy şelyρλeρymyzyň
beý mmρesyry öwρirmp, yλmy τeýher siλniρmio wi esyλ ryskesyry
leλoe ýiτmρmio, τüρomir leλoyryň τeρyly, mihirm mmρesy boýyrçe
yλmy beρλekλeρy eλyp beρmeo öňhi hyρer mölüm misiλiλiρmň bmρmhmρ.”
Çyoyşymyzyň isesy meosehy XVIII esyρyň köρrüoλm söz yssehy,
mişlyρ şelyρymyz Mekτymkyλy Pyρekyry τiρbmýiλäp ýiτmşhmρir
Döwλiτmämmiτ Azehyryň “Wekzy−Azeτ” isiρmrmň ýeşλeρy yλme−
bmλmmi ykρyohyρmeohe älmmýiτmrm biýer iτmiohir ybeρeτhyρ.
Azehyryň “Wekzy−Azeτ” isiρm ýeρym yλmy, ýeρym çipiρ
mezmyrλy, öwüτ−rismleτ läsmýiτhi zezyλer isiρhmρ. Rrhe şelyρyň
syýesy−nimkyýiτçmλmo, yλmy−pihekokmo, mekeρyjçyλyo, piλsipi
keρeýyşλeρy biýer
ihmλýäρ. Rrhe höwλiτ lim läommλiρ, yλym lim
eλymλeρ, ihip−ioρem, leýyρ−seleweτ, keρyp−pyoeρeλeρ, hiρwüşλiρ
beρeheoy pmomρλiρm, sopyçyλyo ürhiwλiρm hüρλm λikirheλeρhyρ
ρoweýeτλeρ, şelyρere pmomρ−hyýkyλeρ, çipiρ oişpλiρ, hüρλm öwüşkmrλm
köçmi meryλy sözλiρ bmλir yτkeşhyρyλyp biρmλýäρ.
Esiρ höρτ bepher ybeρeτ boλyp, 3−rnm beby yλym lim eλymλeρ
leoyrhehyρ. Iλ eρesyrhe “Bmρ ooere beρ, bmρim hooere”, “Roer mλ
ozeρ, ooemehyo mλ τozeρ”, “Bmλikm ýokyr bmρmrm ýyoeρ, bmλmmm zoρ
müňmrm” hmýir ýeλy bmρräçi reoyλλeρ beρ. By peρeseτλy sözλiρ τüρomir
leλoyryň kiçmmşhi yλme−bmλmmi rälmλm yλy älmmýiτ biρirhmkmrm
köρoizýäρ. Azehy lim ýyρhyň ρoweçλermekyry, leλoyň kowy
öz pmomρλiρmr
m, hyýkyλeρyry, hürýäkeρeýyşλeρyry hüρλm ysyλλeρy yλeryp,
Heλyçyλyo syrkeτy τüρomirmň mň kehymy syrkeτyhyρ. Hiρ
bmρ rekşy köρirm bmykτyýeρ özüri çioýär τüρomir leλyλeρy
zirerλeρymyzyň or beρmekyryň lüräρm, räzmo hyýkyλeρyryň,
mçom, beý ρyly hürýäλiρmrmň biýeryhyρ. Nismλmi−rismλ, eρoeme−
eρoe howem ihmp kiλýär by τäsmr syrkeτ keýτeλermeneo köziλλmo
çyň kehymyýiτmň zirer hürýäsmrmň syρλy öwüşkmrλmoλiρm, läzmρom
höwρümmzmň kyz−kiλmrλiρmmmzmň bekτyýeρ ρöwüşλiρm bmλir sipλişmp,
eneýyp isiρλiρm hürýä kiτmρýäρ.
Bekşyçyλyo syrkeτy oyr syrkeτ lesepλeryphyρ. Bekşyλeρ
hissery hmλhir eýhyşyoλeρyň isesyrhe öwρirmphmρλiρ. Dissery ýöri
bmρ ýeτher eýhyp biρmio häλ−hi oryň öz eýhyλyş ysyλλeρy, liρ bmρ
kelρymeryň oişbmrm nerλerhyρyp kipλimio ýeλy ýoλλeρy boλyphyρ.
By boλse hmňi bmρ hmλiweρλyky häλ−hi, iýsim çipiρçmλmo zilmrm
lim τeλep ihýäρ. Ýeş bekşy leλype bekşyryň ýeryrhe τä hissery
öwρirýärçä kizmphmρ. Tüρomir hisserλeρyrhe τüρomir hmλmrmň nyhe
beý wi şmρiλmhmkmri köz ýiτmρýäρms. Disserçy bekşyλeρ hisserλeρy
ýeτher bmλmio bmλir kehymy beý τüρomir hmλmrm−hi öwρirmphmρλiρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň biλλiýşm ýeλy, ezyrher 80 müň söz koρy
boλer τüρomir hmλmrmň beýλykyrher läzmρom wekτhe höρihmnmλmkmmmzhi
beρy−ýoky 200−300−i koλeý sözm yλerýeρys. Bekşyçyλyo syrkeτyryň
öshüρmλmikm bmλir kehymy τüρomir hmλmrmň τäzihir hmoiλhmλmikmrhi,
beýλeşhyρyλmekyrhe älmmýiτm yλyhyρ.
Mmλλm häp−hissyρλeρe beý boλer τüρomirmň mmλλm beýρemλeρy
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi τäzi zemeryň
öwüşkmrλmoλiρm bmλir sipλişmp, les−he oämmλλişhmρmλýäρ. Aτe−bebe
häpλiρmri , hürýärmň ösir höwλiτλiρmň ryskeλeρyre iýiρmp, höwλiτm
hoλerhyρýer Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz ýeş rismλhi kişmmşi, mmλλm häp−
hissyρλeρymyze seρpe koýmeky, höwüρ bmλir hiň kehem besmeky öz
köρiλhism bmλir τiρbmýiλiýäρ. By boλse ýeşλeρhe ρyly hürýäkeρeýyş
kymmeτλyoλeρyryň oimeλe kiλmikmrhi ryskeλyo miohiphmρ.
Şiýλiλimohi, ýeş rismλλiρmmmz by köρiλhi miohibmri iýiρmp, ρyly,
elλeo sypeτλeρyry özλiρmrhi nimλäp, Weτerymyzyň heýerny, wipeλy
okyλ−kyzλeρy boλyp ýiτmşýäρλiρ.
Yλym wi τilroλokmýe yλkemyrhe ýooeρy hiρiniλm yλmy mşkäρλiρm
τeýýeρλemeohe, leλypeçyλyo ýoλyryň älmmýiτm yλyhyρ. Γiçmmşhi eτeλyo
miohipλiρmrmň boλerhykyry, oλeρyň boλse ýeş risλm τiρbmýiλimiohi
mölüm oρyr iýiλiýärhmkmrm köz öňürhi τyτyp, leλypeçyλykyň
höwρibep ysyλλeρyry hyρmyşe oρreşhyρmeo mölümhmρ. Heλype
şäkmρτλiρmrmň beşeρneňλykyre bikirmp bmλýär ehem boλmeλy. Heλype
ýeşλeρyň eρzywyre kereτ biρýär, oλeρhe bmλismkiλmnmλmkm oýeρýer
ehemhyρ. Dikmşλm ooyw iheρeλeρyrhe „Heλypeçyλyo miohibm“,
„Bmλismkiλmnmλiρmň kyρreky (oλyby)“ ýeλy τopeρλeρyň höρihmλmikm boλse
by mşm höwρibep hiρinä çyoeρýeρ.
„Heλype“ hmýir yλy hiρinärm kezermeo üçmr oöp zälmiτ çiomiλm,
ýeşλeρyň liρ bmρmrmň lüý−läsmýiτλiρmrm öwρirmp, eρzyw−lyýeλλeρyryň
hyρmyşe kiçmikmri ýeρhem biρmiλm, bmλiλmohi mşλimiλm, köρiλhi
boλmeλy, limmşi τäziλmo közλimiλm. Şy nälτhir liρ bmρ yλym iheρesyrhe
şäkmρτ−leλype keτreşyoλeρyň yonem boλmekyry kezermeo, leλype
şäkmρτ biρomhmλmio yλy älmmýiτi iýihmρ. Ýyρτhe yλmy öshüρmio
bebeτhe şiýλi yλy özkiρmşλiρmň kmhýärhmkmrm rezeρe eλyp, liρ bmρ yλme
helyλλy ehem by misiλihi öz beşeρryoλeρyry öshüρmiohir, öz şelsy
koşerhyry koşmeoher çiτhi hyρmeλy häλhmρ.
iρir
üλreρ
ΓYMMATΛYKΛAUYNYŇ
SUNΓATYŇ
DESSUUΛAUYŇ
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň öňhirköρünm syýeseτλeρy riτmnismrhi
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi ρyly kymmeτλyo
λeρymyzyň les−he beýλeşhyρyλmekyrhe syrkeτyň, hmλmň, häp−
hissyρλeρyň− liρsmrmň öz eýρeτyr oρry beρ. Uyly hürýäkeρeýyş
yrseryň ρyly beýλyky, päo elλeoλyλyky, kmň közýiτmmλm, hyρmyşhe
sekhyr pmomρλirmärm beşeρýer, yλymλy – bmλmmλm, meosehe
ookyrλyλyky, ihiρmirλmkm oimeλe kiτmρýär kymmeτλyohyρ.
Hiρ bmρ mmλλiτ özürmň kehymy syrkeτy, häp−hissyρλeρy bmλir
τepewyτλerýeρ. Γonemer τeρyle siρ seλseň, τüρomirλiρ mρom höwüρλiρhi
Heλoyň eneýyp höρihmnmλmkmrmň şy kürom kürüň elλeo misiλiλiρm
bmλir bekλeryşýer iρmşλiρmrm yzeρλemeo boλse, bekτyýeρλyo
zemeremyzhe Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň τüρomir yλmyryň mmλλm ýoλ
yre myresyp nokephyρ.
Tüρomir leλoyrhe elλeoλyλykyň mň kowy sypeτλeρyry ürhiýär
beý, mmλλm häp−hissyρλeρy beρ. Şoλ mmλλm häp−hissyρλeρhe, elλeo
keτreşyoλeρyrhe liρ bmρ ehemyň özürm eλyp beρyş hüzkürλiρm liρioiτ
ihýäρ. Rλeρe weτerçyλyo, yrserpiρwiρλmo, mylmerpeρezλyo, yλyry
syλemeo, omçmrm söýmio, eτe−irä loρmeτ koýmeo, kyz−kiλmr ihibm,
ýeşyλyλyo ihibm, koňşyçyλyo keτreşyky wi biýλiom elλeo sypeτλeρyry
myseλ kiτmρmio boλeρ. By eneýyp mmλλm häp−hissyρλeρymyze leλo öz
höρihmnmλmkmrhi yλy oρyr biρmphmρ wi ory mmλλm miohip hiρinismri
ýiτmρmphmρ.
Tüρomir leλoyryň ipmom höρihmnmλmkmrhi nimkyýiτ wi höwλiτ
kyρλyşy, peτyşeλeρ, bikλiρ−bikzeheλeρ, ehyλλyλyo, leλoyň ýekheýy,
kiλniki ymyhy, leλoyň eρzyw–msλikλiρm ýeλy wenyp hyρmyşy
misiλiλiρ beρehe pmomρλiρ öňi süρüλýäρ. Heλo höρihmnmλmkmrhi leλoyň
weτerçyλyo mhiýesy, hyýkysy wi boρny isesy ürs miρoizmrhi
seoλeryλýeρ. Weτere şio ýiτmρmizλmo, oryň ebρeýyry, remys−eρyry
koρep seoλemeoλyo hyýkysy Rkyz ler, Γoρoyτ eτe, Γöρokλy bik ýeλy
ihibm kelρymerλeρyň çipiρ oişpλiρmrhi nimλirmphmρ.
Şiýλiλmohi, eτe−bebeλeρymyzher mmρes keλer leλo mihirmýiτmrmň,
joλoλoρyryň ρyly koρy şy kürom esλy leλeλ risλmň oeλbyrhe biýmo
eňyýiτmň, ρyly−elλeo ýöρiλkä
rmň, mmλλm läsmýiτmň şemçyρeky boλyp,
ýeş risλm τiρbmýiλimiohi ρyly koλhew wi özboλyşλy miohip boλyp
lyzmeτ ihýäρ.
HAΛYPAÇYΛYΓYŇ
Yλme boλer löwism ýeşλyoher, miohip peρτesyrher τiρbmýi
λimio, kiλniohi τüρomir yλmyryň köρrüoλm wiomλλiρm boλyp ýiτmşnio
ýeşλeρhe τäzi eçyşλeρ iτmikm löwisλirhmρmp bmλiρ.
nimkyýiτmň ösüşmrm yλmy τeýher hoλerhyρmeo wi limmiτeρepλeýyr
ösir şelsyýiτm oimeλe kiτmρmio ýeλy hiρweýys mşλiρ, beτyρkeý
meoseτλeρ hyρ. Myrhe ehemλeρyň limmiτeρepλeýyr ösüşm yλmyň
wi τilrmoeryň τäzi kezererλeρy bmλir lim biρo bekλyhyρ. Biρoeρeρ
höwλiτmñ bekτyýeρλyo höwρűrmñ elλeo ýöρiλkiλiρmrm emeλe eşyρmekyň
öλçikm ρyly beýλyky, �zmom oämmλλmkm lim−hi elλeo eρesseλykyry
özürhi nimλiýär şelsyýiτm τiρbmýiλimiohmρ.
Şiýλi lim bmρ zehy eýρeτyr rykτemeo ziρyρ: ýeşλeρ wi τüρomir
höwλiτm, ýeşλeρ wi τűρomir nimkyýiτm, ýeşλeρ wi τűρomir yλmy ýeλy
misiλiλiρ öρär wenyp, çyñ lim älmmýiτλmhmρ. Isλirhmo höwλiτmñ wi
nimkyýiτmñ şy kűrm, kiλnikm hmñi ýeş risλi biρmλýär bmλmm lim τiρbmýi
bmλir eýρyλmez bekλyhyρ.
AŞΛAUYŇ
ΓYMMATΛYKΛAUYNY
Heλoyň şy kürom kürhi ösir mmλλm oişbm, biλirτ elλeo sypeτλeρy,
beý ρyly hürýäsm τeρpher höρär ýe−he bmρ ýiρhir kiτmρmλir zeτλeρ häλ.
Rλ yzeo höwüρλiρmň howemyrhe τeρylyň keτλeρyrhe oimeλe kiλir,
hyρmyş beskerçeoλeρyry kiçir ρyly elweλeτλeρyň riτmnismhmρ.
Asyρλeρyň nümmüşmrhir şy kürom kürλiρi kiλmp ýiτir elλeo
kymmeτλyoλeρy, häp−hissyρλeρy piýheλermezher, oňe seρpe
koýmezher höwüρλiρmň sezλeşyoλy ösüşmrm kezermeo mümomr häλ.
Mmλλm häpλiρm, oeheλeρy mroäρ iτmär, iýsim, oλeρyň mň kowy, oňyr
τeρepλeρyry oebyλ iτmioλmo �λoso�om oeryreλeýyoλyohyρ. Uyly−
elλeo kymmeτλyoλeρy şy kürom kürüň elλeo misiλiλiρmrm çözmiohi
isesy çişmi boλyp, läzmρom höwρüň mhioλokmýesy bmλir bmρλişmp mmλλm
τiρbmýä öwρüλýäρ. Eseserem, by wizmpärm leλo höρihmnmλmo isiρλiρmrmň
eneýyp ryskeλeρy ýiρmri ýiτmρýäρ. Rλ leλoyň kehymýiτmrmň ρyly
oişbmrm, elλeo çişmiλiρmrm, τeρyly oöoλiρmrm eçyp bmλýärλmkm üçmr wi
şy kürom rismλλiρmň weτerçyλyo, kelρymerçyλyo, eρ−remys, wyžher
päoλmkm beρeheoy biλirτ hyýkyλeρyry mýmmτλirhmρýär öwüτ−ürhiw
mmρesy lesepλeryλýerλyky üçmr şiýλihmρ.
wi biýλiomλiρ boýyrçe kmň kiρmmλm mşλiρmň emeλe eşyρyλerhykyry
biλλimio kiρio. Korsτmτysyýemyzyň τäzi ρiheosmýesyryň 10−rny
mehhesyrhe ’’Tüρomirmsτeryň yohysehyýiτm bezeρ keτreşyoλeρy
ýöρiλkiλiρmri isesλerýeρ. Döwλiτ τiλioiçmλmkm löwisλirhmρýäρ wi
koλheýeρ, omçm wi oρτe mşiwüρλmkmň ösmikmri ýeρhem biρýäρ’’ hmýmp
biλλirmikm, bezeρ keτreşyoλeρyryň oämmλλişhmρmλýär höwρürhi by
ykρyň höwλiτmň yohysehy wi hyρmyş syýeseτyryň τäzi ykyρλeρyryň
bmρmri öwρüλýärhmkmrm eýhyň köρoizhm. By oeheλeρ ýyρhymyzyň
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ýoλbeşçyλykyrhe ýyρhymyzhe
lysysy τiλioiçmλmkmň üsτürλmoλm mşλimikm üçmr emeτλy şiρτλiρmň
höρihmλmikm, oλeρyň höwλiτ τeρepyrher kmň möçbiρhi koλheryλmeky
ρeýeτ nimkyýiτmrmň mň wenyp isesλeρyryň imiλi kiλýärhmkmrm hoλy
τessyoλeýeρ.
AUΛYK
IDEAΛY
Şelsyýiτm elλeo τeýher τiρbmýiλimikmň wi özüňm eλyp beρmekyň
öλçikmrm hokρy oiskmτλimio iτmoeryň isesy misiλism boλyp hyρýeρ.
Tűρomirmsτeryñ Pρizmhirτm Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyñ
ykλer ihir Biρoeρeρ höwλiτmñ bekτyýeρλyo höwρűrhi yrsere
elλeo ýöρiλkiλiρm isesyrhe bele biρmio τűρomir eoyλheρλeρyryñ
öwűτ−űrhiwλiρmri heýerýeρ, şölρeτλy τeρylymyzyñ τinρmbismrm
ymymyλeşhyρmeoλyke wi τäzi ehemy τiρbmýiλimioλmki isesλerýeρ.
Alλeohe isesy öλçik τinρmbihmρ. Ýekry oλ nimkyýiτçmλmo ösüşmrmň
elλeo τeλepλeρyryň ziρyρλykyryň myresyp hiρinismrm oiskmτλimioλmki
mümomrçmλmo biρýäρ. Alλeoλyλykyň öλçikmrm oiskmτλimikmň ysyλy
oryň eryo mezmyryry eçyp köρoizmäki, mşmň hokρy ýoλyry
seýλep eλmeke mümomrçmλmo biρýäρ. Täzi τeρyly iýýem nimkyýiτmň
ösüşmri λeýyoλyohe, elλeo mhiýeλeρyryň ösüş ýoλyry lim
oiskmτλiýäρ. Bmzmň nimkyýiτmmmzmň öňürhi hyρýer wenyp misiλiλiρ
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmñ isiρλiρmrhi, iseser lim, τäzi mhioλokmýe
τekλymeτyrhe limmiτeρepλeýyr isesλerhyρyλyphyρ. Rryñ özirmrhi
DEMRKUATIK
TÜUKMENISTANYŇ
AT
ϑimkyýiτhi himooρeτmýe ýöρiλkiλiρmrmň ekeλyo iτmikm ρeýeτ
nimkyýiτmrmň imiλi kiλmikmrmň mölüm şiρτm boλyp hyρýeρ. Bmzmň
höwλiτmmmz oeryr isesyrhe himooρeτmo, lyoyo wi hürýiwm höwλiτ
hmýλmp yoρeρ ihmλirhmρ. Tüρomir nimkyýiτmri ρeýeτ nimkyýiτmrmň
isesyry hüzýär ymymy yoρeρ ihmλýär ýöρiλkiλiρm mäoäm oρreşhyρmeo
mşλiρm Mmλλm Beşτyτerymyzyň ni
mkyýiτ, höwλiτ, syýesy, yohysehy wi
lyoyo τekλymeτyre λeýyoλyohe öρär peýlesλy eλryp beρyλýeρ.
Ueýeτ nimkyýiτm himooρeτmo höwλiτmń mń wenyp hüzüm böλikmhmρ.
Ueýeτ nimkyýiτmrmń hiρinism himooρeτmýeryň ösüşmrmň hiρinismrm
köρoizýär köρoizmnmhmρ. Rryň höρimikmrmň wi ösmikmrmň yohysehy,
syýesy, lyoyo, sosmeλ, ρyly isesλeρy beρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz: “Häzmρom höwüρhi bmz ρeyeτ
nimky
ýiτmrmň isesλeρyry ýeňy höρihmp beşλehyo. By nimkyýiτm
oämmλλişhmρmio üçmr irτio yzeo wekτyň howemyrhe ýehewsyz mş
eλyp beρmeλy boλeρys’’ hmýmp biλλiýäρ. Täzi höwüρhi kmňiýär
yohysehy τeýher iρomrλmo, iýiçmλmkmň hüρλm köρrüşλiρm, bezeρ
keτreşyoλeρy bmρλmohi nimkyýiτmň syýesy τeýher öz−özüňm
kyρemeoλyo yoybyry biρomhýäρ. Ueýeτ nimkyýiτmrmň yohysehy
isesyry ösir lysysy iýiçmλmo hüzýäρ wi ρeýeτ nimkyýiτmrmň oimeλe
kiλmikmrmň, mşλimikmrmň, öz−özürm hüzkürλişhmρýär oywweτλy
kyρλyşe öwρüλmikmrmň isesy sibäpλiρmrmň bmρmhmρ hmýmp boλeρ. Bmzmň
şiρτλiρmmmzhi by ýiρhi ýüzi çyoýer misiλiλiρmň çözkühm mşiwmρ
τiλioiçmλiρm oimeλe kiτmρmio bmλir bekλeryşyoλyhyρ. Düρλm köρrüşhi
çyoyş ihýär lysysy iýiçmλmo ρeýeτ nimkyýiτmrmň howem iτmik
ziρyρλykyry wi mümomrçmλmkmrm emeλ ihýäρ.
Heoyoeτher lim mşiwüρ τopeρλeρy höρiτmio wenyphyρ. Ueýeτ
nimkyýiτm mλom bmλir iρomr ρeýeτλeρyň lysysyýiτçmλiρmň wi τiλioiçmλiρmň
bmρλişmkm boλýeρ. Ueýeτ nimkyýiτmrmň yohysehy ýöρiλkism boλer bezeρ
keτreşyoλeρyryň ýoλe koýyλmeky, iýiçmλmkmň hüρλm köρrüşλiρmrmň
hiňλmkm, iρomr zälmiτ wi lüräρ, ýeşeýyş ýiρmrm seýλep eλmeo iρomrλmkm
Isλirhmo nimkyýiτhi boλşy ýeλy τüρomir nimkyýiτmrhi lim
ýeşλeρyň yλym, bmλmm bmλir mişkyλλermeke boλer lyoyoλeρyryň
oipmλλirhmρmλmikm, oλeρyň kmň hürýäkeρeýyşλy, mmλλmλmo ρylyre
oybep kiλýär ρyly elλeo sypeτλeρyryň oimeλe kiλmikm wi
ösmikmri şiρτλiρm höρihýäρ. Şyrhe bmz oλeρyň by oeryry
lyoyoλeρyry oipmλλirhmρmio ykρyrhe höwλiτ Beşτyτerymyzyň
eλyp beρýer syýeseτy beρesyrhe biλλäp kiçmiλmhmρms.
Tüρomirmsτerhe ýeşλeρ beρeheoy höwλiτ syýeseτyryň isesy ykρy
oebyλ ihmλir oämmλ oeryrλeρyň ýekry, Mihirmýiτ leoyrheoy
oeryryň, Bmλmm leoyrheoy oeryryň, Tüρomirmsτerhe ýeşλeρ
beρeheoy höwλiτ syýeseτy leoyrheoy wi şyňe miňziş orλeρçe
oeryrλeρyň isesyrhe oiskmτλirmλýäρ wi emeλ ihmλýäρ.
Tüρomirmsτerhe ýeşλeρ beρeheoy höwλiτ syýeseτy leoyrheoy
oeryr eρoeλy Tüρomirmsτerhe ýeşλeρ beρeheoy höwλiτ syýeseτyry
emeλe eşyρmekyň isesy ýöρiλkiλiρm oiskmτλirýäρ.
By oeryr eρoeλy Tüρomirmsτerhe ýeşλeρ beρeheoy höwλiτ
syýeseτyry hyρmyşe kiçmρmio, ýeş ρeýeτλeρyň lyoyoλeρyry lim−
hi ezeτλyoλeρyry, şiýλi lim ýeşλeρ bmρλişmoλiρmrmň lyoyoλeρyry
emeλe eşyρmeo lim−hi oipmλλirhmρmio ýeλy ýekheýλeρ
hüzkürλişhmρmλýärhmρ. Myrher beşke−he by oeryr bmλir ýeş
ρeýeτλeρyň ooemeo, τiρbmýi eλmeo, ρyly τeýher ösmio, oisp−oäρ
boýyrçe τeýýeρλyo bebeτyrhe sosmeλ lyzmeτλeρy eλmeky ýeλy
oeryry lyoyoλeρy oipmλλirhmρmλýäρ. Rλeρe höwλiτ τeρepyrher
biρmλýär bmλmm lyzmeτλeρyryň älλm köρrüşλiρmrmň ymymy iλýiτiρλm
wi mykτ boλmeky üpnür ihmλýäρ.
Tüρomirmsτerhe by oeryr eρoeλy ýeş ρeýeτλeρyň ooyw neýyry,
ooywyň ooehyλýer hmλmrm, ooywyň ykρyry wi köρrüşmrm seýλep
eλmeke lyoyo biρmλýäρ.
By oeryrλeρhe ýeşλeρ beρeheoy by oeheλeρyň biρomhmλmikm
ýyρhymyzyň koşyλyşýer leλoeρe lyoyo oeheλeρyry yzykmhiρλm
mmλλm oeryrçyλykyre oρreşhyρýerhykyryň eýhyň myseλy boλyp
hyρýerhyρ.
Böλio söwhe bezeρy lim hürýä möçbiρmrhäom weoeλeρ lim
eýρeτyr eλrer bezeρλeρ üçmr melsysy jeoτoρλeρ, misiλim, kyρeoλyoλeρ
wi lesyλsyzλyoλeρ bmλir şiρτλirhmρmλir, höwüρλiýmr ýüzi çyoýer oρmzms
lehyseλeρy bmλir läsmýiτλirhmρmλýäρ. Akzeλer lehyseλeρ körühir−
körm seρp ihmnmλiρmň mehhy leλ−ýekheýyre, ebeherλykyre τäsmρ
ihýäρ, by boλse, sosmeλ−hyρmyş älmmýiτλm leρyτλeρyň ryρlλeρyryň
eρτmekyryň böohiλmik
mrm oeryr çyoeρynyλyo τeýher biρomhmλmikmri
mτiρhm. Şiýλi sezλeryλme ehmmrmsτρesmýe (ýoλbeşçyλeρ) τeρepyrher
ryρlλeýyr ýekheýyň mormτoρmrkmrmň kiçmρmλmikmrm, şiýλi lim oryň
üýτkimiλiρmrmň býyniτλiýmr yλmy beρλek−hiρňiwλiρmň beρşyrhe, öý
loneλyoλeρyryň seρp ihmnmλmo leρçλermeλeρyryň kyρλyş−sτρyoτyρeλeρyre
boλer τäsmρ hiρinismri bele biρmλmikmrm τeλep ihýäρ. Emme yλmy
beρλek−hiρňiwλiρ hmňi ýyλλyo höwüρλiýmr kiçmρmλýäρ, by boλse, seρp
ihmnmλmo ryρlλeρyryň mrhiosλiρmrm kyρmeo üçmr msλikλiρ (lyρyheρλyoλeρ,
τeλepλeρ) beρeheoy mekλymeτλeρyň kmnmomi misiλismri kiτmρýäρ.
Şoryň üçmr lim, mr�ýesmýe mrhiosλiρmri les τeoyo bele biρmio wi
oλeρhe (oλeρyň oömikm bmλir) mehhy üpnürçmλmo hiρinismrmň rommreλ
köρoizmnmλiρmrm hüziτmio ü
çmr mλeτyň msλikλiρmrmň (lyρyheρλyoλeρyryň,
τeλepλeρyryň) kyρλyş−sτρyoτyρesyry beρebeρ τiswmρλiýär mohiλλiρmň
mşλirmλmp hüzüλmikmrmň ziρyρλyky ýüzi çyoýeρ.
TÜUKMENISTANDA
ASATYNYŇ
ESASΛAUY
Tüρomir ni
mkyýiτmrhi ýeşλeρyň mmλλm ρylhe τiρbmýiλirmikm,
oλeρyň τüρomir leλoyryň kiçmmş τeρylyrher kowy lebeρλy
boλmeky, τüρomir ihibmýeτyry, häp hissyρλeρyry, syrkeτyry
bmλmioλmkm oλeρyň weτerçyλyo ρylyrhe τiρbmýiλirmikmri yλy
ýeρhem ihýäρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ýoλbeşçyλykyrhe τüρomir
mihirmýiτmrmň eýρyλmez böλioλiρm boλyp hyρýer syrkeτyň, häp
hissyρλeρyň, τüρomir hmλmrmň lyoyo koρekλyλykyry üpnür iτmio
ykρyrhe eλryp beρyλýer höwλiτ syýeseτy boλse, ýeşλeρhe
zemer eρesse, päo ρyly−hürýäkeρeýyş kymmeτλyoλeρyryň oimeλe
kiλmikmri emeτλy şiρτλiρm höρihýäρ.
WDA BAZAUYNDA
WE ÇAKΛANYΛYŞY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň beşτyτerλykyrhe Γeρeşsyz, beoy
Bmτeρep Tüρomirmsτer höwλiτmmmzhi Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo
höwρürhi syýeseτhe, yohysehyýiτhi, yλymhe hüýpλm özkiρmşλmoλiρmň
Γeρeşsyz wi beoy Bmτeρep Tüρomirmsτeryň yohysehyýiτmrhi
böλio söwhe pyheky isesy oρyrλeρy iýiλiýäρ. Soňoy ýyλλeρhe
miρoizhir heşλeşer wiλeýeτ−sibmτλiýmr bezeρλeρhe, mçiρom wi heşeρy
ýyρτ söwhe oäρlereλeρyryň kmňhir ýeýbeňλermeky bmλir bekλeryşyoλy
bäshişλmkmň ýmτmλişmikm biλλirmλmp kiçmλýäρ. By ýekheý seρp ihmnmλiρ üçmr
köρişλiρmň ýmτmλişmikmri wi söwhe oompermýeλeρyň meρoiτmrkλiýmr
syýeseτyre boλer hyýkyρλykyryň küýçλirmikmri eλyp beρýeρ. Söwhe
mşλiρmrmň oeryr çyoeρyşλeýyr sezλeryλmekyryň küýçλirmikmrmň
soňoy τirhirsmýeλeρy lim msλikλiρmň, lyρyheρλyoλeρyň, τeλepλeρyň
çeoλeryλmekyre wi seρkyτλeρyň miýmλλişhmρmλmikmri les çyrλeoeý
mezeλy çimiλişmλmäki minbyρ ihýäρ. Myrher beşke−he yohysehy
jeoτoρλeρyň (şoλ serhe, oρmzmsλiρmň) τäsmρm esτyrhe, şiýλi lim läzmρom
zemer ehemsyryň ýeşeýyş hyρmyşyryň üýτkiýärhmkm sibäpλm, seρp
ihmnmλiρmň mλiρm τyτyýer zeτλeρyryň msλikλiρmrmň, lyρyheρλyoλeρyryň
çeλşyky lim boλyp kiçýäρ. By jeoτoρλeρyň älλmsm, eλynyλeρyň özλiρmrm
eλyp beρyşλeρyre boλer limmşiλmo mormτoρmrkmň, meρoiτmrkλiýmr
yλmy beρλekλeρyň eλryp beρλyşyrhe oryň lmλ wi myoheρ τeýher
siλniρmλmikmrmň isesyrhe msλikλiρmň, lyρyheρλyoλeρyň, τeλepλeρyň
çeoλemeλeρyryň ykτybeρλyλykyre wi isesλerhyρyλerλykyre boλer
msλikλiρmň ýooeρλermekyre kiτmρýäρλiρ. Emme, oλeρyň eτe Weτeryň
oompermýeλeρyrheoy mş ýüzürhi kiçmρmλmşm ryskewy ýoλbeşçyλyo
iτmiλiρhir yzeohehyρ. Düýpλm oimçmλmo mekλymeτλeρy mşλimikmň
läzmρom wekτhe beρ boλer ysyλλeρyryň ýüzi çyoýer meρoiτmrkλiýmr
misiλiλiρi yýkyrλeşmerhyoλeρy bmλir bekλeryşyoλy oäρlereryň
mçiρom mekλymeτλeρyryň yλy messmwλiρmrmň mkroρmρλirmikm (oλeρe
älmmýiτ biρmλmizλmkm, lesebe eλyrmezλyky) boλyp hyρýeρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň BMΓ−rmň Beş Assembλiýesyryň
biλirτ mürbiρmrhi wi ebρeýλy leλoeρe kyρemeλeρyrhe ihir
çyoyşλeρyrhe Rρτe Azmýehe wi Hezeρ hiňzmrmň bessiýrmrmň zoλekyrhe
peρeleτçyλyky, hyρryoλyλyky seoλemeo lim−hi lowpsyzλyky üpnür
iτmio boýyrçe öňi süρir τäzi beşλerkyçλeρy hürýä bmλiλişmkm
τeρepyrher kmň meoyλλerme iýi boλýeρ. Döwλiτbeşτyτerymyzyň
öňi süρir beşλerkyçλeρy wi peρeseτλy ýoλbeşçyλykyrhe ýöρihmλýär
Tüρomirmsτeryň öρär oýλeryşyoλy, öňhirköρünmλmoλm, loşrmýiτλm
heşeρy syýeseτy hürýärmň mölüm sibmτλiρmrmň bmρm boλer Rρτe
Azmýehe lowpsyzλykyň, ebeherλykyň wi hyρryoλyλykyň
pykτeλerhyρyλmekyre ýeρhem ihýäρ.
BMΓ Tüρomirmsτeryň läzmρom iýýemyň älλymymy wilmmλiρmrm
çözmäki ýeρhem biρýär mşniň oρryre ýooeρy bele biρýäρ.
Döwλiτmmmzmň büτmr hürýähi eýρeτyr lim sibmτhi peρeleτçyλykyň
wi ebeherçyλykyň miρoizm boλmeky bmλir by lyzmeτheşλykyň
öshüρmλmikmri oňeýλy şiρτλiρm höρihýäρ. Myňe peýτekτymyzhe Öňürm
eλyş hmpλomeτmýesy boýyrçe sibmτ miρoizmrmň eçyλmeky sybyτ ihýäρ.
By miρoiz Rρτe Azmýe sibmτmrhi lowpsyzλykyň üpnür ihmλmikm wi
ýüzi çyoyp bmλäýnio höwρüň hiρweýys misiλiλiρmrm özeρe yλeλeşyoλy
çözüλmikm boýyrçe mşλiρm eλyp beρýeρ.
By bebeτhe: “Sibmτhi, oorτmrirτhi, büτmr hürýähi lowpsyzλykyň
ýoo meleλyrhe bmρ ýyρhyň lowpsyzλykyry üpnür iτmikmň mümomr
häλhmkmri bmz yrerýeρys. Şiýλi lim yohysehy, iriρkiτmom, ezyo
lowpsyzλykyry üpnür iτmizhir, iooλokmo, τilrokir läsmýiτλm
τöwiokiλçmλmoλiρmň wi lowpλeρyň öňürm eλmezher wi eρeher
eýyρmezher, leλoeρe τiρρoρçyλykyre, kyρemeçyλyoλy nireýeτçyλyke,
oöpçüλmoλiýmr kyρyş ýeρekλeρyň ýeýρehyλmekyre, biýλiom kλobeλ
wilmmλiρi keρşy riτmniλm köρişmizhir, syýesy ýe−he leρby
lowpsyzλykyň yzeomölλiτλiýmr wi hoλy hiρiniλm boλmekyry
kezermeo beşeρτmeýeρ” hmýmp, Mmλλm Λmhiρmmmz BMΓ−rmň Beş
Assembλiýesyryň 64−rnm minλmsmrhi ihmλir çyoyşyrhe eýρeτyr biλλäp
kiçhm. By sözλiρ sibmτ lowpsyzλykyry lesebe eλmezher, hyρryoλy
ösüşm kezermeo mümomr häλhmkmrm eýhyňλeşhyρýeρ. Häzmρom wekτhe
bmzmň sibmτmmmzhi by misiλärmň hiρweýysλykyre ürsm çioýäρ.
bmλir bekλy boλer mşλiρmň çäkmrhi τäsmρλm seλkyτ−býyniτ syýeseτyry
eλyp beρmeoλyky üpnür iτmioλmki körüohmρmλirhmρ. Ýyρhyň seλkyτ
syýeseτy yohysehyýiτmň mλiρm τyτyλýer ykyρλeρ boýyrçe ösüşmrm üpnür
iτmiohi löwisλirhmρmnm τäsmρmr
m ýooeρλerhyρmeoλyke körüohmρmλir
çiýi seλkyτ syýeseτyry eλyp beρmeo bmλir bekλeryşyohe, Döwλiτ
býyniτmrmň yzeo mölλiτλiýmr mölüm hyρmyş−yohysehy misiλiλiρm
çözmikmň isesy kyρeλy löomürhi älmmýiτm seoλeryp keλeρ.
T HRWPSUZΛYΓYNY ÜPϑÜN ETMEKDE
STANYŇ RUNY
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
τeρepyrher ýyρhymyzyň ýöρihýär heşeρy syýeseτyrhe älλymymy
peρeleτçyλyke wi sibmτ lowpsyzλykyryň üpnür ihmλmikmri eýρeτyr
ürs biρmλýäρ.
Sibmτ lowpsyzλyky läzmρom zemeryň isesy wizmpiλiρmň bmρmhmρ.
Tüρomirmsτer höwλiτm by hiρweýys misiλä yλy älmmýiτ biρýäρ.
Tüρomirmsτeryň ýöρihýär limmşiλmo Bmτeρepλyo ýöρiλkism Rρτe
Azmýehe lowpsyzλykyň wi hyρryoλyλykyň üpnür ihmλmikmri,
peρeleτçyλykyň biρoeρeρ boλmekyre oňyr ýeρhem ihýäρ.
Tüρomirmsτeryň peρeleτçyλyo eρoeλy hyρryoλy ösüş beşλerkyçλeρy
büτmr hürýähi, lysyser−he sibmτhäom leλoλeρyň esyheλykyry,
lowpsyzλykyry limmşiλmo pykτeλerhyρyλmekyre körüohmρmλýäρ. Şoλ
ösüşmň limmiτeρepλeýyr üpnür ihmλmikm üçmr esyheλyo, peρeleτçyλyo
wi lowpsyzλyo wenyphyρ.
Büτmrhürýä özürmň ýeρemez τäsmρmrm ýiτmρýär leλoeρe τiρρoρ
çyλyke, rişiλiρmň bmoeryr hoλeryşykyre keρşy köρişmio höwρüň
τeλebyhyρ. Tüρomirmsτer Aρeλ hiňzmrmň τöwiρikmrhäom iooλokmo
ýekheý leoyrhe, siρliτýeoe hiρýeλeρyryň sywλeρyrher bmλiλmohi
piýheλermeo misiλiλiρmrmň çözüλmikm, iriρkmýe siρmşhiλiρmrmň
hürýä bezeρλeρyre çyoeρyλmekyryň lowpsyzλyo misiλiλiρm boýyrçe
özürmň τyτýer oρryryň hoλy eçyoλykyry eýhyň biýer ihýäρ.
wi çyohenyλeρ köρrüşλm eheτy bmρ ýyλe hüzüλir meλmýi miýmλreme
boλyp, höwλiτ läommýiτmrmň kyρemeλeρyryň wizmpiλiρmrm ýiρmri
ýiτmρmioλmkm üpnür iτmio üçmr rmýiτλirmλirhmρ. Öz kizikmrhi, Döwλiτ
býyniτm − meλmýi çişmiλiρmrmň liρioiτλiρmrmň eρesyrheoy keτreşyoλeρy
üpnür iτmio, pyλ siρmşhiλiρmrm ýykremekyň wi leρçλemekyň hüzümmrm
koλhemeo wi höwλiτ hiρinismrhi kymmeτ eoymλeρyry hiňλimio
boýyrçe höwλiτmň miρoizλişhmρmλir pyλ koρyryň höρihmλmikmrmň
wi yλeryλmekyryň isesy meλmýi miýmλremesyhyρ. Tüρomirmsτeryň
Döwλiτ býyniτm miρoizλişhmρmλir wi ýiρλm býyniτλiρmň siρmşhiλiρmrm
mçmri eλýer nimλirir býyniτmhmρ.
„Tüρomirmsτeryň hyρmyş−yohysehy ösüşmrmň 2011−2030−rny
ýyλλeρ üçmr Mmλλm meoseτremesyre” λeýyoλyohe ýyρhyň meλmýi
yλkemyry yzeo mölλiτλiρhi öshüρmikmň çäoλiρmrhi, riτmniλm býyniτ
−seλkyτ syýeseτy ýyρτhe meλmýi hyρryoλyλyky üpnür iτmioλmki,
hyρmyş−yohysehy ösüş üçmr meλmýi löwisλirhmρmiλiρmrm
höρiτmioλmki körüohmρmλir höwλiτ syýeseτyryň wenyp böλikm boλyp
hyρýeρ. Şyryň bmλir bekλyλyohe, seλkyτ syýeseτyryň sτρeτikmýesyry−
yohysehyýiτm hmwiρsm�oesmýeλeşhyρmeoλyke wi τäzi pyheoλeρy
öshüρmioλmki, by ykyρλeρhe heşeρy ýyρτ meýe koýymλeρyry
çiomioλmki wi mrrowesmor ösüşm üpnür iτmioλmki körüohmρmλir
çiýi seλkyτ syýeseτyry eλyp beρmeo; koşyλer bele üçmr seλkyhyň
hiρinismrm yzykmhiρλm pisiλτmio boýyrçe syýeseτy howem iτhmρmio;
körm seλkyτλeρyň köτiρmm hiρiniλiρmrmň yλmy τeýher isesλerhyρyλer
çiýi yλkemyry mşλäp hüzmio; kyτeoλeýyr seλkyτλeρyň köτiρmm
hiρiniλiρmrm, kümρüo peçλeρyry wi τöλikλiρmrm hürýärmň ösir
höwλiτλiρmrmň seλkyτ−kümρüo hiρiniλiρmri ýiτmρmio, leρyτλeρyň wi
lyzmeτλeρyň iospoρτ−mmpoρτ liρioiτλiρmrm böohirçsmz üpnür ihýär
ysyλyry höρiτmio; ýooeρy τilroλokmýeλeρe ýöρmτiλişhmρmλir pyheoλeρy
seλkyτ τeýher löwisλirhmρmio;
seλkyτ seλmekyň eýρeτyr τiρτmbm boλer
ýöρmτiλişhmρmλir iρomr yohysehy zoλeoλeρy wi kümρüo zoλeoλeρyry
höρiτmio; eρesse bäsλişmkm kezermeo meosehy bmλir älλm loneλyo
bmρλmoλiρm üçmr emeτλy seλkyτ şiρτλiρmrm höρiτmio ykyρλeρhe eλyp
beρmeo meoseheλeýyo lesepλeryλýeρ.
„Tüρomirmsτeryň hyρmyş−yohysehy ösüşmrmň 2011−2030−rny
ýyλλeρ üçmr Mmλλm meoseτremesyre” λeýyoλyohe, Tüρomirmsτeryň
meλmýi yλkemyryň ösüşmrhäom oρτe wi yzeo mölλiτλiρi biλλirmλir
özkiρτmiλiρ, ýyρhyň yohysehyýiτmň pyheoλeρyryň ösüş misiλiλiρm
Heλoeρe meλmýi−oeρz mrsτmτyτλeρyryň höρimioλmkm, iseser, hürýä
loneλykyrhe kλobeλλeşme pρosismrmň ösmikm lim−hi hürýä weλýyτe
yλkemyryň wi hürýä meλmýi bezeρλeρyryň hyρryosyzλykyryň
ýooeρλermeky bmλir şiρτλirýäρ. Rλeρ, iseser, Iomrnm ϑeler yρşyrher
soň imiλi kiλhmλiρ wi läzmρom wekτhe ýyρτλeρyň weλýyτe−oeρz wi
meλmýi keτreşyoλeρyrhe lyzmeτheşλyoλeρyry öshüρmiohi wi by
keτreşyoλeρy höwλiτeρe sezλemeohe isesy oρyr iýiλiýäρλiρ.
Häzmρom wekτhe Tüρomirmsτeryň leλoeρe kmňmşλmkmrhäom
mşniňλmkm lesem küýçλirhm. Tüρomirmsτer eçyo heşeρy syýeseτy
ýöρihmp, hürýärmň älλm höwλiτλiρm, leλoeρe meλmýi hüzümλiρm bmλir
keτreşyoλeρyry özeρe loρmeτ koýmeo, momτeρepλeýyr piýhe köρmio
wi pρekmeτmzm ýöρiλkiλiρmrhi kyρeýeρ.Heλoeρe meλmýi mrsτmτyτλeρy
bmλir lyzmeτheşλyky kmňiλτmio wi çyňλeşhyρmeo Tüρomirmsτeryň
heşeρy yohysehy syýeseτyryň m
ölüm ykyρλeρyryň bmρm boλmekyrhe
keλýeρ.
STANYŇ DUUMUŞ−YKDYSADY
UϑET − SAΛΓYT SY
ASATY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ýoλbeşçyλykyrhe Biρoeρeρ höwλiτmň
bekτyýeρλyo zemeresyrhe mrrowesmor ösüşm seýλep eλer ýyρτhe eλryp
beρyλýer mλ bälbmτλm, ýyρτ älmmýiτλm hyρmyş−yohysehy özkiρτmiλiρ,
nimkyýiτmň älλm τopeρλeρyry kyρşemeo bmλir, „Döwλiτ ehem üçmrhmρ”
hmýir ýöρiλkä isesλeryp, mλeτyň ýeşeýyş hyρmyş hiρinismrm yzykmhiρλm
wi kyşeρryosyz ýooeρλerhyρmeke körüohmρmλirhmρ.
Bezeρ yohysehyýiτmrmň isesλeρyry özkiρτmiohi, riτmniλm meλmýi
syýeseτyry eλyp beρmeky oämmλλişhmρmio öz wekτyrhe çözüλmikm,
τeλep ihmλýär wenyp misiλiλiρmň leτeρyrhe hyρýerhykyry biλλimio
Býyniτ − höwλiτmň wi ýiρλm öz−özüňm hoλerhyρyş iheρeλeρyryň
wizmpiλiρmrmň wi boρçλeρyryň çözüλmikmrm meλmýi τeýher üpnür iτmio
üçmr rmýiτλirir pyλ siρmşhiλiρmrmň kezresyry imiλi kiτmρmikmň, seρp
iτmikmň köρrüşmhmρ. Ye−he, beşkeçe eýhyλerhe, býyniτ − by kmρhinmλiρ
ΓUUAMAΛAUYNYŇ
RUUNΛAUY
Hezmρom zemer leλoeρe yohysehy keτreşyoλeρy ýyρτλeρyň özeρe
bekλeryşykyryň les−he biρoiýärλmkm bmλir läsmýiτλirýäρ. XXI
esyρhe hürýä yohysehyýiτmrmň kλobeλλeşmekyryň çeλτ ösüş pρosism
mrrowesmor hüzümmň wi sibmτλiýmr mrτikρesmýeryň älmmýiτmrmň
ýooeρλermekyryň lesebyre τäzi lmλi iýi boλýeρ. Şyryň bmλir
bmρλmohi hürýä yohysehyýiτmrmň ösüşmrmň kyρehiňsmzλmkmrm wi mmλλm
yohysehyýiτλiρmň yohysehy ösüşλiρmrmň hmjjiρirsmesmýe hiρinismrm
pisiλτmio meosehy bmλir τopλerer ρisyρsλeρy riτmniλm peýλemeoλyo
les yλy älmmýiτi iýi boλýeρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz „Döwλiτmmmzmň älλmτeρepλeýyr
ösmikmrmň mölüm ykyρλeρyryň bmρm−hi özeρe bälbmτλm leλoeρe
lyzmeτheşλykyry kmňiλτmiohir lim pykτeλerhyρmeoher ybeρeτhyρ.
Eýýäm yλy ösüşi iýi boλer leλoeρe lyzmeτheşλykyryň misiλiλiρm
älλm özäρe piýheλy ykyρλeρ boýyrçe keτreşyoλeρyň myrher biýλäo−
hi mşniňλişhmρmλmikmrm τeλep ihýäρ. Heλoeρe keτreşyoλeρyryň
mşiňňmρλişhmρmλmikm Tüρomirmsτere hürýä kmňmşλmkm möçbiρmrhi τäzi
hiρinä çyomeke wi kiλniohi hürýä bmλiλişmkmrmň ösir ýyρτλeρyryň
eρesyrhe myresyp oρry iýiλimäki eryo mümomrçmλmo biρýäρ” hmýmp
biλλiýäρ.
Büτmrhürýä loneλykyryň bmτiwmλmkmrm wi hyρryoλyλykyry üpnür
iτmio wi lyzmeτheşλyky öshüρmio meosehy bmλir leλoeρe weλýyτe−
oeρz wi meλmýi kyρemeλeρy höρihmλhm. By kyρemeλeρ höwλiτeρe
yλeλeşyoλeρyň isesyrhe höρihmλhm wi liρioiτ ihýäρλiρ lim−hi leλoeρe
yohysehy keτreşyoλeρyry sezλemeoλyke körüohmρmλirhmρλiρ. Rλeρyň
hüzümmri, myseλ üçmr, Heλoeρe lesepλeşyoλeρ beroy, Büτürhürýä
beroy, Ýiwρoperyň ebeτλeýyş wi ösüş beroy wi bero häλ mrsτmτyτλeρ,
şoλ serhe Heλoeρe weλýyτe kezresy wi biýλiomλiρ kmρýäρλiρ. Rλeρ biλλm
bmρ meoseτλeρe iýiρýäρλiρ, hüρλm misiλiλiρm çözýäρλiρ wi kλobeλ ýe−he
sibmτλiýmr kiρmmhi liρioiτ ihýäρλiρ.
syboyλτyρ (λeτyrçe – syb+cyλτyρe nimkyýiτ−τeρepyrher oebyλ ihmλir
oeheλeρe keρşy hyρýer özürm eλyp beρmekyň elλeo oeheλeρyryň
nimm) ysyλλeρy beρ. Rλeρyň bmρmrnmsm “ýeşλyky” eýρeτyr läsmýiτλm ösüş
höwρm löomürhi syρeτλerhyρýeρ, şorhe ehem omçm ýeşλy çekeryň
oýryry oýremeky bis ihýäρ, ýöri şoλ bmρ wekτhe hoλy lyoyoλy yλy
ehem lim boλyp bmλiroo. Iomrnm ysyλ boλse “ýeşλyo” hüşürnismrm
ehemyň hyρmyşyryň heρτkyrλy ýekheýλeρyrher, eλeheλeρher, öz−özm
bmλir wi nimkyýiτ bmλir heweλeρher hoλy höwρm hmýmp lesepλerýeρ.
Üçürnm ysyλyň isesyrhe ýeş ehemλeρy özλiρmri melsys boλer
hyρmyş keρeýyşλeρy, özλiρmrm eλyp beρyşλeρy özboλyşλy, mihirm
oeheλeρy wi kymmeτλyoλeρy boλer eýρeτyr sosmeλ τopeρ löomürhi
läsmýiτλirhmρýäρλiρ.
Sowiτ höwρürmň nimkyýiτmçmλmo yλymλeρyrhe “ýeşλeρ” hmýir
hüşürni kmňmşλiýmr meryhe yλeryλmeýeρhy. Öňhir beρ boλer
keρeýyşλeρe köρä, ýeşλeρ yλy ehem boλyp ýiτmşmihmo hmýλmp
lesepλeryphyρ. Soňoy höwüρhi nimkyýiτçmλmo yλymλeρyrhe “ýeşλeρ”
hmýir hüşürnärmň merysy kmňiλmp, çyňλeşyp beşλehy. Irhm ýeşλeρ
özürmň bmoλokmo eýρeτyrλyky wi kymmeτλyoλeρy bmλir τepewyτλerýer
eýρeτyr sosmeλ τopeρ löomürhi, sosmeλ höρihmnmλmkmň özbeşheo sybýioτm
löomürhi oiskmτλirýäρ. Ýeşλeρ hmýir hüşürnärmň oiskmτλimismri
boλer şiýλi çimiλişmi XX esyρyň 60−rny ýyλλeρyryň soňλeρyrhe wi
70−rnm ýyλλeρyň beşλeρyrhe mşλirmp hüzüλir. Eýýäm 90−rny ýyλλeρyň
beşλeρyrhe yλmy ihibmýeτλeρhe ýeşλeρy öwρirmikmň ysyλy hiρňiwm
beρehe nihiλλiρ ýüzi çyoýeρ. Şoryň üçmr läzmρom zemer τüρomir
ýeşλeρyry öwρirmikmň ysyλy misiλiλiρmrm eýhyňλeşhyρmeo ziρyρλyke
öwρüλýäρ. Şoλ iseshe 1992−rnm ýyλhe Mekτymkyλy ehyrheoy Ýeşλeρ
Şiýλiλmohi, Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi ýeşλeρ
syýesy τeýher soweτλy, nimkyýiτhi öz nokäpoäρçmλmkmrm hyýýer,
τäziçi pmomρλirýär, ýeρemez irhmoλiρm boλmehyo, zälmiτsöýiρ
wi kiλniki hmňi yλy yremy boλer, bihir wi ρyly τeýher sekhyr,
leoyoy weτerçy şelsλeρ boλyp ýiτmşmiλmhmρλiρ.
oeryrλeρyň oebyλ ihmλmikm mrrowesmor ösüşmň lyoyo isesλeρyry
imiλi kiτmρýäρ. Üsτürλmoλm mrrowesmor ösüş üçmr ehem oepmτeλyryň,
ýooeρy hiρiniλm, oäρmri ysseτ lüräρmirλiρmň τeýýeρλermeky üçmr
lim hikmşλm çäρiλiρ emeλe eşyρyλýeρ. Täzi
lüräρλiρ eçyλýeρ, ooyw
miýmλremeλeρy wi meoseτremeλeρy oämmλλişhmρmλýäρ, ýekry
mrrowesmýeλeρyň lüräρmir üpnürçmλmkm ýöρiλkism biρneý ihmλýäρ.
Şiýλiλmohi, Tüρomirmsτeryň mrrowesmor ösüşmrmň ýöρiλkiλiρm
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň “Döwλiτ ehem üçmrhmρ!” hmýir
τekλymeτyrher közbeş eλýeρ.
ÝAŞΛAUY SRS
AΛ ΓATΛAK H
Ň USUΛY
Häzmρom zemer yλmy ihibmýeτhe ýeşλeρ bmλir bekλeryşyoλy
misiλärmň oöp serλy hiρňiw ýoλλeρy beρ. Şoryň üçmr “ýeşλeρ”
hmýir hüşürnä hüρλm oiskmτλimiλiρ biρmλýäρ. Ýeşλeρ ýeş eýρeτyrλyky,
ýöρmτiλişhmρmλir sosmeλ boρçλeρy, ýekheýy, nimkyýiτhäom oρry wi
Ýeşλeρ läzmρom höwüρhi nimkyýiτhi syýesy, yohysehy wi hyρmyş
τeýher ösüşmň kmhmşmrm oiskmτλiýäρ. ϑimkyýiτmň hyρmyşyrhe sosmeλ
wi himokρe�om ýekheýλeρyň imiλi kiλmikmrhi ýeşλeρyň eýρeτyr
oρry beρ. Rλeρ nimkyýiτmň kyρλyşyrhe ymymy bmλmm eλmeo, lüräρ
seýλemeo, hyρmyş kyρyp, rismλ örhüρmio ýeλy mölüm wizmpiλiρm
ýiρmri ýiτmρýäρλiρ. Şoryň üçmr mλeτyň by böλikm zälmiτ bezeρyrhe
imiλi kiλir ýekheýy oiskmτλiýär τopeρ lesepλerýeρ.
“Ýeşλyo” hmýir hüşürnä isesλerer psmlo�zmoλokmom hiρňiwi
köρä, ýeşλeρyň ösüş höwρm ehem şelsyýiτmrmň nyrs τeýher oimeλe
kiλir höwρürhir oämmλλişir höwρüri çirλmhmρ. Sosmeλ−�λoso�ýehe
by bebeτheoy sosmeλ−psmloλokmom keρeýşe älmmýiτ biρýäρλiρ, ýekry
ýeşλeρy oiskmτλm ýeşλy, bmoλokmom wi psmloλokmom τeýher τepewyτλy
ehemλeρ löomürhi oiskmτλiýäρλiρ (eheτçe, 14 – 29 ýeş eρeλyky).
Ýeşλeρyň ösüşm beρeheoy misiλärmň hiρňiwmri hikmşλm ysyλλeρy
üç τopeρe böλmio mümomr: wizmpiλiýmr, kepme−keρşyλyoλy wi
τopeρy τepewyτλerhyρyλýeρ: örümçmλmo pyheoλeρyrhe τäzi leρyτλeρyň
örhüρmλmikm; τilroλokmom, örümçmλmo ysyλλeρyryň, τilroλokmýeλeρyryň
oämmλλişhmρmλmikm; hoλerhyρyşhe τäzi köρrüşλiρmň wi ysyλλeρyň
yλeryλmeky; yohysehyýiτmň, nimkyýiτçmλmo−syýesy yλkemλeρyň,
oeryrçyλykyň yzykmhiρλm höwρibepλeşmeky üçmr siλniρmiλiρm
kiçmρmio riτmnismrhi mrrowesmor ysyλλeρ beρehe mekλymeτ koρyryň
höρihmλmikm mrrowesmor ösüş beρehe τopλymλeýyr hüşürnärm imiλi
kiτmρýäρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň öňhirköρünmλmoλm yrserpiρwiρ syýeseτy
riτmnismrhi mrrowesmýeλeρy üsτürλmoλm hyρmyşe oρreşhyρmekyň
isesy ýöρiλkiλiρmrmň leτeρyrhe şyλeρy biλλimio mümomr: örümçmλmo
oywweτλyoλeρyry oämmλλişhmρmiohi yλme isesλerýer, mrrowesmor
örümçmλmkmň mλiρm τyτyλmeky; ezyo, yohysehy, iooλokmo lowpsyzλyky,
hyρryoλy hyρmyş−yohysehy ösüşm üpnür ihýär, ymymyλyohe
ehem lyoyoλeρyryň myresyp emeλe eşyρyλmekyry oipmλλirhmρýär
höwλiτ wi nimkyýiτçmλmo kyρλyşyryň boλmeky ýeλy isesy eλemeτλeρ
mrrowesmor ösüşmň eýhyň köρoizmnmλiρmhmρ. Şoryň bmλir bmρλmohi,
läzmρom höwüρhi Tüρomirmsτeryň mrrowesmor ösüşmrmň ýöρiλkiλiýmr
eλemeτλeρyryň leτeρyrhe höwρibepλyky, ýekry bmλmmmň, yλmyň,
mihirmýiτmň mehhy−τilrmom bmrýehyryň läzmρom zemer mekλymeτ
τilroλokmýeλeρyry yλermeke boλer mümomrçmλmoλiρmrmň, eheτy
oöpçüλmoλiýmr lebeρ biρmş siρmşhiλiρmrmň iλýiτiρλmλmkmrmň isesyrhe
oämmλλişýärhmkmrm biλλimäki ises beρ. Şiýλi−hi, yohysehy, kiokρe�o,
iτrmom, ýekry ýiρλm ýekheýλeρy lesebe eλmeo ýöρiλkiλiρmri iýiρmio
bmλir mrrowesmor ösüşλiρmň emeλe eşyρyλýerhyky eýhyň köρmio
boλýeρ. Ýyρhymyzyň e
kρosirekeτ τopλymyryň, τibmky siρmşhiλiρmmmzm
özλişhmρmikmň, syw siρmşhiλiρmrm τykşyτλy yλermekyň beρşyrhe by
ýöρiλkärmň lesebe eλryşyryň myseλλeρyry köρmio boλýeρ.
Döwλiτ Beşτyτerymyzyň yzykmhiρλm eλeheλeρy riτmnismrhi
Tüρomirmsτeryň yλmy iheρeλeρyryň hüýpλm wi emeλy yλmy beρλekλeρy,
siλniρmiλiρm kiçmρmikm üçmr höwρibep şiρτλiρ höρihmλir. Peýτek
τymyzhe kyρyλýer τilroλokmýeλeρ miρoizm Dmýeρymyzhe yλym bmλir
τinρmbärmň pykτe eρebekλeryşykyry üpnür iτmäki körüohmρmλir mşλiρmň
riτmniλm eλryp beρyλýerhykyry τessyoλeýeρ. Soňoy ýyλλeρhe yλym−
bmλmmmň oeheλeşhyρyny lyoyo bmrýehyry oämmλλişhmρmäki körüo
hmρmλir oeryrλeρyň τopλymyryň, şoλ serhe mrτiλλioτyeλ iýiçmλmkmň
obýiomτλiρmrm, ewτoρλyo wi keτyşyo lyoyoλeρy koρemeo boýyrçe
− ihibmýeτ isiρλiρm (omτepλeρ, bρoşýyρeλeρ, meoeλeλeρ, oompýyτiρ
pρokρem− meλeρy, mekλymeτλeρ bmrýeτλeρy wi beşkeλeρ);
− hρeme wi sezλy hρeme isiρλiρm, loρiokρe�ýe isiρλiρm wi
− eyhmowmzyeλ isiρλiρm (omro−, τiλi− wi wmhio�λmλiρ, hme�λmλiρ
− soyλpτyρe, žmwopms, kρe�oe, λmτokρeτmýeryň isiρλiρm wi
− eρlmτioτyρe, şäliρ kyρλyşyo wi bek−siýmλkäl syrkeτyryň
− joτokρe�o isiρ
λiρ wi miňziş joτokρe�ýe ysyλλeρy bmλir eλrer
− oeρτeλeρ, miýmλremeλeρ, isomzλiρ, syρeτλeρ wi kiokρe�ýe,
− Γeτyşyo lyoyoλeρe: jorokρemmeλeρy, wmhiokρemmeλeρy ýiρmri
ýiτmρmnmλiρ, τeýýeρλeýny
3. Siλiosmýeryň kezererλeρyre–siλiosmýeryň riτmnismrhi eλrer
ösümλmkmň τäzi soρτy, leýweryň τäzi τolymy hikmşλmhmρ.
By 3 süτüri hikmşλm obýioτλiρmň (köρrüşλiρmň) lyoyo τeýher
koρeλmekyry liρ höwλiτ öz üsτüri eλýeρ wi nokepoäρçmλmo çioýäρ. Şy
sibäphir lim, mrτiλλioτyeλ iýiçmλmkmrm koρemeoλykyň mmλλm yλkemyry
höρiτmio wi by yλkemy hoλerhyρmeo ýöρmτi biλλirmλýär höwλiτ
iheρesyryň wizmpism boλyp hyρýeρ.
STANDA
NNRWAS
SÜŞ WE
HUKUKΛAUYŇ AMAΛA AŞYUYΛYŞY
Irrowesmýe älλm yλkemλeρhe τäziλmoλiρm höρiτmikm wi hyρmyşe
oρreşhyρmeky eňλeτmeo bmλir, Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo
höwρürhi mrrowesmor ösüş hyρmyş− yohysehy özkiρτmiλiρmň özirmrm
hüzýäρ. Täziλmoλiρmň yλeryλyş ykρyre bekλyλyohe mrrowesmýeλeρyň höρτ
TÜUKMENISTANDA
TAUAPYNDAN
WAϑYPΛYΓY
Öň, hmňi peτirτ oeryry bmλir çäoλirhmρmλir mrτiλλioτyeλ iýiçmλmo
yλkemyryň ziρyρ boλer lyoyo bmrýehy 2008−2012−rnm ýyλλeρhe
höρihmλhm. Şy eρeλyohe, Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň beşλerkyçλeρy
bmλir “Rýλep τepyşλeρ wi sirekeτ ryskeλeρy leoyrhe”, “Heρyτ
ryşerλeρy, lyzmeτ ihmş ryşerλeρy wi leρyτλeρyň kiλmp çyoer ýiρmrmň
ehy leoyrhe”, “Siλiosmýeryň kezererλeρyry lyoyo τeýher koρemeo
leoyrhe”, “Awτoρλyo lyoyky wi keτyşyo lyoyoλeρ leoyrhe” –
Tüρomirmsτeryň oeryrλeρy oebyλ ihmλhm. Şyλeρ bmλir bmρ leτeρhe
Tüρomirmsτeryň Ueýeτ Kohiosmri “Irτiλλioτyeλ iýiçmλmo lyoyky”
Şiýλiλmohi, Tüρomirmsτerhe mrτiλλioτyeλ iýiçmλmkmrm koρemekyň
mmλλm yλkemyryň höwρibep lyoyo bmrýehy oimeλe kiλhm. By oeryrλeρ,
– siλiosmýeryň kezererλeρyry lyoyo τeýher koρeky yλkemçesy.
By yλkemçeλeρyň obýioτλiρm hüρλühmρ, imme oλeρyň 3−smrmň−hi
çişmiλiρmrmň ehem mrτiλλioτmrmň mmwiλiρm boλerλyky sibäpλm, oλeρyň
misiλiλiρm, “Irτiλλioτyeλ iýiçmλmo yλkemy” hmýmp eτλerhyρyλýer bmρ yλy
yλkemhe siρihmλýäρ. Şyryň bmλir bekλyλyohe, “Irτiλλioτyeλ iýiçmλmo
yλkemy” hüşürnism hürý
ä nimkyýiτmrhi, yλymhe, bmλmmhi, Heλoeρe
kyρemeλeρyrhe, älλm höwλiτλiρhi, ýooeρhe köρoizmλmşm ýeλy, ioi−τäo
meryry eňλehýeρ.
By 3 süτürm bmρλişhmρýär momrnm jeoτoρ boλse, by yλkemçeλeρyň
obýioτλiρmrmň lyoyo τeýher koρeλmekyre mäτäçλmkmrhihmρ.
1. Sirekeτ iýiçmλmkmri: oýλep τepyşλeρ sirekeτ ryskeλeρy, leρyτ
ryşerλeρy, lyzmeτ ihmş ryşerλeρy, leρyτλeρyň kiλmp çyoer ýiρmrmň ehy
hikmşλmhmρλiρ.
2. Awτoρλyo lyoykyryň obýioτλiρmri:
söwheλeρyry, leρyτ eλyş−çeλyş emeλλeρyry koşmeo bmλir, heşeρy
yohysehy mşλiρmň älλm köρrüşλiρmri hikmşλmhmρ.
Tüρomirmsτeryň heşeρy yohysehy mşλiρmrm hüzkürλişhmρýär
oeryrçyλyo remeλeρy yzykmhiρλm τäziλirýäρ. Eospoρτy wi mmpoρτy
hüzkürλişhmρmikmň isesy ykyρλeρy wi hüzkürλiρm çyňňyρ mşλirmλýäρ.
By yλkemhe boλyp kiçýär üýτkişmiλiρmň loneλyo sybýioτλiρmrmň
τänmρçmλmo mşλiρmri ýiτmρýär τäsmρm siλniρmλýäρ, ýyρhyň kümρüo
syýeseτy τäziλirýäρ. Deşeρy ýyρτ pyλyre közikçmλmo τeλebeλeýyo
hiρinihi emeλe eşyρyλýeρ. Dmňi soňoy höwüρhi Tüρomirmsτer
wi Ýiwρope bmλiλişmkmrmň eρesyrhe iriρkiτmoe yλkemyrhe özeρe
hüşürmşmio wi lyzmeτheşλyo beρehe Älτreme, Γümρüo Kohiosm,
Tüρomirmsτeryň söwhe hiňmz keτrewyryň Kohiosm, Deşeρy
ýyρτ meýe koýymλeρy leoyrhe, Γümρüo kyλλyky leoyrhe,
Tüρomirmsτeryň heşeρy ýyρτλeρhe ýiρλişýär höwλiτ iýiçmλmkm
leoyrhe, Deşeρy yohysehy keτreşyoλeρyrhe pyλy oeheλeşhyρmeo
wi pyλe közikçmλmo iτmio leoyrhe, Tüρomirmsτeryň leλoeρe
şiρτremeλeρy leoyrhe oeryrλeρ, Tüρomirmsτerhe örümλiρmň
(mşλiρmň, lyzmeτλeρyň) iospoρτyry wi mmpoρτyry λmsirzmρλimikmň
τiρτmbm leoyrhe Düzkürreme, Tüρomirmsτerhe heşeρy yohysehy
mşλiρm oeheλeşhyρmeo boýyrçe çäρiλiρ leoyrhe Tüρomirmsτeryň
Pρizmhirτmrmň Tüρomirmsτerhe heşeρy ýyρτ ρeýeτλeρyryň lyoyo
ýekheýλeρy leoyrhe Keρeρλeρy wi biýλiom oeryrçyλyo wi
Tüρomirmsτer heşeρy yohysehy mşλiρmň sτρeτikmýesyry
lyzmeτheş ýyρτλeρ bmλir löoümiτeρe hüzümλiρmrmň mrsτmτyτλeρyry
höρiτmio eρoeλy emeλe eşyρýeρ. Höoümiτeρe τopeρλeρyň kiçmρýär
minλmsλiρmrhi loneλyo sybýioτλiρm τeρepyrher emeλe eşyρyλýer
löoümiτeρe, pyhekeρe yλeλeşyoλeρy, şiρτremeλeρy yzykmhiρλm oebyλ
ihmλýäρ wi siλniρmλýäρ.
iospoρτyň ösüşm bmλir hüýpλm bekλy boλyp hyρýerhykyry (74%)
köρoizýäρ.
Soňρe kyρλer mohiλmň wi köρoizmnmλiρmrmň älmmýiτλmλmkm
beρλerhy. Şyrλyohe, eλrer lesepλemeλeρ kyρλer mohiλmň leoyoeτe
λeýyo kiλýärhmkmrm beρehe riτmni çyoeρmeke mümomrçmλmo biρhm. By
boλse, ýyρhymyzyň mrrowesmor τeýher yohysehy ösüşmrhi iospoρτ
möçbiρmrmň eρτmeky oňyr τäsmρmrm ýiτmρýärhmkm beρehe yλmy τeýher
şeýeτλyo ihýäρ.
Öz kizikmrhi ýyρhymyzyň iospoρτ mümomrçmλmkmrmň
hmwiρsm�oesmýesy, Tüρomirmsτeryň iospoρτyryň älλm köρrüşλiρmrmň
seτyw bezeρλeρyryň kmňiλhmλmikm, eýρeτyrλyohe lim sirekeτyň
keýτeher mşλäp örhüρýär pyhekyryň örümλiρmrmň heşeρy üpnürçmλmkmrm
eρτhyρyλmeky, iospoρτyň eρτhyρyλyşyrhe, bäsλişmki yoypλy
syýeleτçyλyo, τiλioommyrmoesmýe, yλek, meλmýi wi biýλiom leλoeρe
lyzmeτλeρyň koşerhyryň ýooeρλerhyρyλmeky Tüρomirmsτeryň heşeρy
yohysehy syýeseτyrhe mλiρm τyτyλýer isesy ykyρλeρy boλyp hyρýeρ.
DAŞAUY
TAUAPYNDAN
Tüρomirmsτerhe heşeρy yohysehy mşλiρmň by yλkemhe
biλλmki eλryşyň wi liρioiτ iτmikmň τiρτmbmrm hüzkürλişhmρýär
kyρemeçyλyo−lyoyo isesy höρihmλhm. Deşeρy yohysehy mşλiρm
mmλλm hüzkürλişhmρmikmň lyoyo isesλeρyry bmρräçi oeryrλeρ wi
oeheλeşhyρyny−lyoyoremeλeρy hüzýäρ. Eospoρτ−mmpoρτ emeλλeρyry
hüzkürλişhmρmio yλkemyrhe oeryrçyλykyň özkiρhmλmikm wi
oämmλλişhmρmλmikm heşeρy yohysehy mşλiρmň mşniňλişýärhmkmri
közikçmλmo iτmäki mümomrçmλmo biρýäρ.
Deşeρy yohysehy mşλiρm höwλiτ τeρepyrher hüzkürλişhmρmio
Tüρomirmsτeryň Tüρomirmsτeryň heşeρy yohysehy mşλiρm leoyrhe
Keryryre λeýyoλyohe emeλe eşyρyλýeρ. By yλkem heşeρy yohysehy
mşλiρmň sybýioτλiρm τeρepyrher emeλe eşyρyλýer körm örümçmλmo,
yλmy−τilrmom wi mihirm eρekeτreşyoλeρy, oireρýeoe wi siρliτýeoe
kiçmρmikmň özboλyşλy şölλiλirmism boλhy. Bihirτiρbmýi wi spoρτ
ehemλeρy sekhyrλyke kiτmρmiohir beşke−he, leλoλeρyň wi ýyρτλeρyň
eρesyrhe özeρe hosτ−hokerλyo keτreşyoλeρyryň ösmikmri beheλke
biρýäρ.
TÜUKMENISTANYŇ
INNRWASIRN
EKSPRUTYŇ
Tüρomirmsτerhe bezeρ yohyshehyýiτmrmň imiλi kiλmikm, oryň
heşeρy bezeρe boλer eçyoλykyryň kmňiλmikm, heşeρy söwheryň
älmmýiτmrmň örümçmλmo pρosismrhi ýooeρλermekyre, şiýλi lim
ýyρhymyzyň ösüşmrmň isesy köρoizmnmλiρmri hürýä leρyτ bezeρyryň
ýekheýλeρyň üýτkimikmrmň τäsmρmrmň küýçλirmikmri kiτmρýäρ. Soňoy
ýyλλeρyň howemyrhe heşeρy söwhe hoλeryşyky ýyρhymyzyň nimm
mçiρom örümmrmň (ϑIÖ) ösüşmri öz oňyr koşerhyry koşhy. Myňe
mλom bmλir iospoρτ möçbiρmrmň eρτmekyryň lesebyre piýhe boλer
söwheryň oňyr τepewyhy sibäphmρ.
Biýer ihmλirλiρm rezeρe eλyp, iospoρτyň, ýyρhymyzyň isesy
meoρoyohysehy köρoizmnmsm boλer – nimm mçiρom örümmri ýiτmρýär
Dürýä τinρmbismhi yohysehy−meτimeτmom mohiλmρλimi ysyλλeρy
wi ρikρissmor siλniρmi ysyλy, meoρoyohysehy köρoizmnmλiρm
mohiλmρλimikmň isesy ysyλλeρy löomürhi yoρeρ ihmλhm. Diρňiwhi şoλ
ysyλλeρ eρoeλy irhokir köρoizmnm löomürhi ϑIÖ−m eλryp, oňe iospoτyň
ýiτmρýär τäsmρm wi özeρe eρebekλeryşykyň hiρinismrmň lesepλemeλeρy
çyoeρyλhy.
Şyryň bmλir bekλyλyohe, yohysehy−meτimeτmom kyρeλλeρ eρoeλy
lesepλeýyş τepkyρλeρy emeλe eşyρyλhy.
Şiýλiλmohi, kyρλer mohiλ, iospoρτyň ösüş hipkmrmrmň 1 köτiρmmi
ýooeρλermekyrhe nimm mçiρom örümmň ösüş hipkmrmrmň 1,43 köτiρmm
ϑIÖ−m bmλir iospoρτyň ösüş hipkmrλiρmrmň eρesyrheoy
eρebekλeryşykyry ýüzi çyoeρmeo wi oλeρe bele biρmio üçmr
ooρρiλýesmýe jyrosmýesy yλeryλhy. Şy ýekheýhe, ooρρiλýesmýeryň
köρoizmnmλiρm öρär yλy hiρinihi boλhy. By boλse ϑIÖ−rmň ösüşm
kezermeohe liρioiτmň piýhesy çäosmzhmρ. Çürom, bihirτiρbmýi,
spoρτ bmλir mişkyλλerýer bihirm sek ehemλeρ ρyly τeýher lim
şälhmeçyohyρλeρ. Spoρτ ehemλeρhe şelsyýiτm τiρbmýiλiýäρ. Sibäbm
spoρτyň msλirhmo köρrüşm bmλir mişkyλλerýer ehem öz iρomrm,
yoybyry, zilmrmrm τepλeýeρ. Döwλiτ Beşτyτerymyzyň özürmň mşniň
hyρmyşy wekyz iτmikm wi spoρτyň hüρλm ykyρλeρyrhe köρiλhi
köρoizmikm ýyρhymyzyň ýeşλeρyre ryskeλyohyρ.
Spoρτyň oöpykyρλy wi oöphüρλm boλşy ýeλy, oryň oeryrçyλyo
bmrýehy lim τopλymλeýyr läsmýiτi iýihmρ. Tüρomirmsτeryň
Korsτmτysmýesyrher közbeş eλýer Bihirτiρbmýi wi spoρτ leoyrheoy
Tüρomirmsτeryň oeryryryň 13−rnm mehhesyrhe bmλmm iheρeλeρyryň
çekeλeρy wi ýeşλeρy bihir τeýher τiρbmýiλimio, oλeρyň sekλykyry
biρomτmio, oλeρhe bihir τeýher oämmλλişmäki boλer msλikm oimeλe
kiτmρmio ýeλy wizmpiλiρm ýiρmri ýiτmρýärhmkm oiskmτλirir. Şoryň bmλir
bmρλmohi Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ýöρmτi oeρeρy bmλir “Tüρomirmsτer
ρylybiλirτλmkmň wi sekhyrλykyň ýyρhy” eτλy spoρτ ýeρyşλeρyryň
kyρemeky by ykρe höwλiτ hiρinismrhi yzykmhiρλm ürs biρmλýärhmkmri
şeýeτλyo ihýäρ. By oeρeρyň isesyrhe, liρ ýyλ ýez eýλeρyrhe nimλiýnm
τepkyρyry kiçmρmio bmλir, Tüρomirmsτeryň ymymybmλmm lim−hi
beşλerkyç, oρτe wi ýooeρy lüräρ bmλmm miohipλiρmrmň, mmrmsτρλmo
λiρmrmň wi pyheo iheρeλeρyryň, wiλeýeτλeρyň wi Aşkebeτ şäliρmrmň
löwisniň τüρkirλiρmrmň eρesyrhe spoρτ ýeρyşλeρy yzykmhiρλm kiçmρmλýäρ.
Şiýλi çäρiλiρ ösüp kiλýär ýeş risλm spoρτy söýmio wi leλeλ zälmiτi
loρmeτ koýmeo ρylyrhe τiρbmýiλimäki, oλeρy spoρτe löwisλirhmρmäki
mümomrçmλmo biρýäρ. 2013−rnm ýyλyň 11−rnm ýerweρyrhe Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmz Mmrmsτρλiρ Kebmriτmrmň kmňmşλiýmr minλmsmrhi 2017−
rnm ýyλhe Aşkebeτ şäliρmrhi ýepyo bmreλeρhe kiçmρmλnio V Azmýe
oýyrλeρyre hüýpλm τeýýeρλyo köρmiλmhmkmri, τäλmmçmλiρmň, spoρτ
immrλiρmrmň wi τüρkirλiρmň τeýýeρλermeλyhykyre ürs biρmikm spoρτyň
oämmλλişhmρmλmikmrmň yzykmhiρλm emeλe eşyρyλýerhykyry eňλehýeρ.
Bekτyýeρλyo zemeremyzhe spoρτ yλkemyrhe bmzmň ýyρhymyz yλy
üsτürλmoλiρm rezeρλeýeρ. Myryň şiýλihmkmri τüρkirλiρmmmzmň leλoeρe
hiρinismrhi kezerýer üsτürλmoλiρm myseλ boλyp hyρýeρ. Heλoeρe
ýeρyşλeρyrhe τüρkirλiρmmmzmň kezerýer üsτürλmoλiρm Tüρomirmsτer
höwλiτmmmzmň leλoeρe kmňmşλmkmrhäom spoρτ ebρeýyry les−he biλirhi
köτiρýäρ wi spoρτyň, mihirmýiτmň, leλoeρe lyzmeτheşλykyň üsτm
bmλir peρeleτçyλyo, hosτλyo lim−hi yλeλeşyo τekλymλeρyryň hyρmyşe
meýe koýynyλeρy τepyp biρmiohi, bmρže eρeçy, hiλλeλ löomürhi,
τesλemeryň hyρmyşe kiçmρmλmikmrmň oipmλm boλyp çyoyş ihýäρ.
Heλoeρe τinρmbismrhir köρrüşm ýeλy yλmy τesλemeλeρy, mrτiλioτyeλ
oýλep τepyşλeρy meλmýiλişhmρmio τö
wiokiλçmλmoλm ýöri şoλ bmρ wekτyň
özürhi öρär kmρhinmλm mş lesepλeryλýeρ.
Irrowesmýe wi mrrowesmor τilroλokmýeλeρe, mrτiλλioτyeλ oýλep
τepyşλeρe meýe koýym çiomiohi, meýe koýynyλeρy kyzyoλer
hyρmeohe bmzmň ýyρhymyzhe lim emeτλy şiρτλiρ beρ.
Yλmy τesλemeλeρy, mrτiλλioτyeλ oýλep τepyşλeρy meλmýiλişhmρmio
üçmr şy mşλiρ hyρmyşe kiçmρmλsi meoseheλeýyo boλeρhy:mλomrnm robeτhe
meýeheρλeρyň ürsürm çiomiohi liρioiτ ihýär bmρžehe ýöρmτi
mrτiλλioτyeλ oýλep τepyşλeρyň bmρžesy böλümmrm ýe−he mrrowesmýe wi
mrrowesmor τilroλokmýeλeρyň bmρžesy ýeλy böλümλiρmrm eçyλmeky
älmmýiτλmhmρ. Rryň üçmr yλmy τesλemeλeρ, mrτiλλioτyeλ oýλep
τepyşλeρ bmρže söwhesyre çyoeρyλmezher ozeλ yohysehy wi τinρmbi
τeýher beρλeryλyp, sybyτ ihmλmiλm wi peτirτλirmλmiλm, τesλemeλeρyň
τiλioiçmλmo miýmλremesy hüzüλmiλm, τesλemeλeρ τepkyρλeýyr
Niτmnihi, by mşλiρmň hyρmyşe kiçmρmλmikm ýyρhyň yohysehy
ösmikmri wi hmwiρsm�oesmýeλeşmekyre öz oňyr τäsmρmrm ýiτmρiρ.
Sibäbm, mrτiλλioτyeλ oýλep τepyşλeρ hüρλm pyhekyň ykyρλeρyrhe ýüzi
çyoýeρ wi şoλ pyheoλeρyň ösmikmri emeτλy şiρτλiρ höρihýäρ.
PRUT DRSTΛUΓYŇ WE HAΛKAUA HYZMATDAŞΛYΓYŇ
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi ýyρhymyz
sekhyrλykyň wi ρylybiλirτλmkmň üλoismri öwρüλhm. Peýτekτymyzhe
wi älλm wiλeýeτλeρymyzhe spoρτyň hüρλm köρrüşλiρm boýyrçe
mişkyλλermeo üçmr älλm mümomrçmλmoλiρ höρihmλir läzmρomzemer
sτehmorλeρ, sekλyo ýoλλeρy, eýλewλeρ, syw τopλymλeρy wi biýλiom spoρτ
hiskeλeρy liρioiτ ihýäρ. Ýyρhymyzhe leλoymyzyň, eýρeτyrhe, ýeş
risλmmmzmň bihir wi ρyly τeýher sekhyrλyky höwλiτ τeρepyrher
yzykmhiρλm ürs biρmλýär mλiρm τyτyλýer ykyρλeρyryň bmρmhmρ. Mäλmm
boλşy ýeλy, ehemyň, bihir wi ρyly τeýher sekhyrλykyry
hiρiniλm lyzmeτλeρ lim−hi lowpsyzλyo ýekheýλeρyry üpnür ihmλir
leλeτyrhe sibmhi leλoeρe syýeleτçyλeρyň yλy eoymyry çiomp
bmλýäρ.
Myseλ üçmr, Tüρomirmsτerhe syýeleτçyλyo oλesτiρm yλkemyry
Aleλ wiλeýeτyrhe kmňhir yλeryp boλeρ, sibäbm by ýiρhi bäshişλmki
yoypλy mçiρom wi leλoeρe syýeleτçyλyky öshüρmäki älλm
mümomrçmλmoλiρ beρ. Rλeρyň eρesyrhe oöp serλy τeρyly wi τibmky
ýehykäρλmoλiρm, şypelereλeρy wi mihirm hiskeλeρy lim−hi köziλ
Aşkebeτ şäliρmmmzmň ýeryrhe ýiρλişmikm biλλimio ýiρλmoλmhmρ.
INNRWASI
INNRWASIRN
AΛAUYŇ
UMΛAUY
Tüρomirmsτeryň mçiρm wi heşeρy höwλiτ syýeseτy τyτyşλykyre
leλoyň bälbmτλiρmri körüohmρmλirhmρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz “Tüρomirmsτeryň hyρmyş−yohysehy
ösüşmrmň 2011−2030−rny ýyλλeρ üçmr Mmλλm meoseτremesyrhe”
yohysehyýiτm hmwiρsm�oesmýeλeşhyρmeohe wi mrrowesmor ösüşm
oρreşhyρmeohe mmλλm mrrowesmý
e yλkemyry leλoeρe mrrowesmýe
yλkemyre eρeλeşhyρmeo, yλymy, bmλmmm wi τiλioiçmλmkm yτkeşhyρmeo,
heşeρy ýyρτ meýe koýymλeρyry mrrowesmor wi ösir τilroλokmýeλy
pyheoλeρyň höρihmλmikmri wi öshüρmλmikmri körüohmρmio ýeλy
wizmpiλiρm öňhi koýeρ.
Yλym−bmλmmmň, mrrowesmor τilroλokmýeλeρyň ösüşmrmň
meλmýiλişhmρmλmikmri beşkeçe “wirçyρ meλmýiλişhmρmi” hmýmλýäρ.
Rλ τöwiokiλçmλmoλm, yλmy−τilrmom wi τilroλokmom τiλioiçmλmkmň bmρ
köρrüşmhmρ. Yohysehy ösüşmň τeλeby löomürhi wirçyρ τiλioiçmλmkmň
yλym bmλir örümçmλmkmň eρesyrhe ýiτmiýär zýrnyρy löomürhi ýüzi
çyoýeρ. Niτmni−hi, yλym−bmλmmmň isesyrhe höρihmλýär mrrowesmýe
ýe−he mrrowesmor τilroλokmýeλeρyň ösüşmri meýe koýymyň
çiomλmikmrhi bmρže söwhesyryň oρry yλyhyρ. Yλmy τesλemeλeρy, oýλep
τepyşλeρy, örümçmλmkmň τäzi τilroλokmýeλeρyry hyρmyşe kiçmρmiohi,
oλeρy emeλe eşyρmeohe heşeρy ýyρτ meýe koýymλeρyry çiomiohi,
iλbm
eňeτeρowe
TÜUKMENISTANDA
SY
AHATÇYΛYK
KΛASTEUINIŇ
Syýeleτçyλyo pyhekyryň çeλτ wi yzykmhiρλm ösýärhmkmrm
köz öňürhi τyτyp, oryň heşoy kyρşewe, yohysehyýiτmň limmi
pyheoλeρyre wi mλeτyň ýeşeýyş hiρinismri ýiτmρýär τäsmρmrmň
yλyhykyre isesλeryp, ýyρhymyzhe syýeleτçyλyo yλkemy mλiρm
τyτyλýer ykyρλeρyň bmρm löomürhi öshüρmλýäρ.
Ýyρhymyzyň biýλiom pyheoλeρy bmλir bmλiλmohi syýeleτçyλyo
sioτoρyrhe lim heşeρy ýyρτ mrrowesmýeλeρyry yλermeo
wi oρreşhyρmeo üçmr Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz τeρepyrher
kmňhir koλhew biρmλýäρ.
By pyheky öshüρmiohi heşeρy ýyρτ
mrrowesmýeλeρyry yλeryλýer çimiλişmiλiρmň bmρm lim syýe
leτçyλyo oλesτiρλiρm boλyp hyρýeρ.
Syýeleτçyλyo oλesτiρm kiokρe�om ýiρλmşmşm boýyrçe oiskmτλm
sibmτhi, bäshişλmki yoypλy syýeleτçyλyo örümmrm imiλi kiτmρmio
üçmr, höwρibep τilroλokmýeλeρy yλerýer wi mrjρesτρyoτyρery
öshüρmäki mümomrçmλmo höρihýär özeρe bekλeryşyoλy syýe
leτçyλyo yλkemy boλyp hyρýeρ.
Syýeleτçyλyo yλkemy körühir−körm beşke ykyρheş
pyheoλeρ bmλir bekλy boλyp hyρýeρ. Rňe myseλ ihmp ρisτoρerλeρy,
mylmerlereλeρy, yλek siρmşhiλiρm wi beşkeλeρy biλλimio boλeρ.
Şy ryoheýrezeρher siρihirmňhi riτmniλm mşλäp bmλnio syýeleτçyλyo
oλesτiρmrmň höρihmλmikmrmň ziρyρλyky ýüzi çyoýeρ.
Kλesτiρλiýmr çimiλişm
ärmň isesy eýρeτyrλyky misiλä
τopλymλeýyr keρemeo boλyp hyρýeρ. Ýekry, oäρlereλeρyň ýooeρy
hiρinihäom bäshişλmkm riτmnismrhi üpnür ihmnmλiρ, bäshişλiρ, eρeçyλeρ
wi seρp ihmnmλiρ bmλir eρebekλeryşyohe boλyp riτmniλm wi özeρe
sezλeşyoλy mşλimioλiρm köz öňürhi τyτyλýeρ.
Syýeleτçyλyo oλesτiρm syýeleτçyλyo bmλir bekλeryşyoλy
hüρλm iheρeλeρyň, höwλiτ wi lysysy oäρlereλeρyň özeρe mşλiρmrm
sezλeşhyρmeke mümomrçmλmo höρihýäρ. Myseλ üçmr, nimkyýiτçmλmo
mýmmτm, sekλyky koρeýyş iheρeλeρyryň, hyrç eλyş miρoizλiρmrmň wi
ş.m. syýeleτçyλyo iheρeλeρy bmλir mşmrm kyρreýeρ. Niτmnihi, ýooeρy
ýiτmmmzmň kyρλyşyre, yohysehyýiτmň liρioiτ ihmşmri hüşürmio keτy
wenyphyρ. Ýeşλeρ öz hyρmyşyry miýmλλişhmρmio üçmr löomer ýyρhyň
sehy syýeseτyre hüşürmiλm. Hiρ bmρ τeλyp Tüρomirmsτerhe boλyp
kiçýär ρijoρmeλeρy öwρirmiλmhmρ wi ýyρhyň bezeρ yohysehyýiτm
şiρτλiρmri kiçmio lim−hi ösir höwλiτλiρmň yohysehy hiρinismri
ýiτmio misiλiλiρmrm siλniρmio üçmr yohysehy hiρsλiρm bmλmiλmhmρ.
hyýiτ öρär çyλşyρymλy hiρshmρ, ory miohiphir öwρirmp
beşλemeλy, sibäbm nimkyýiτhi yohysehy soweτλyλyo öρär ýooeρy
hiρinihi boλmeλyhyρ.
By misiλärm çözmio meosehy bmλir yohysehy hiρsλiρm ooeτmeo
üçyr ooyw omτepλeρy wi ooyw koλλermeλeρy τeýýeρλeryλýeρ.
Myňe myseλ boλyp, Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy
hmmylemihowyň “Tüρomirmsτeryň hyρmyş−yohysehy ösüşmrmň
höwλiτ oeheλeşhyρyλyşy” eτλy ooyw omτebyhyρ. Awτoρyň biλλiýşm
ýeλy “Häzmρom wekτhe hipkmrλm yohysehy ösüşλiρm kezermeo üçmr
nimkyýiτ τäzi τilroλokmýeλeρy höρiτmiλm wi özλişhmρmiλm, τäzi
bmλmmλiρm ekτeρmeλy wi piýheλermeλy boλýeρ”.
Häzmρom höwüρhi Tüρomirmsτer Biρoeρeρ höwλiτmň bekτλy
hyρmyşyre kehem beshy. Tüρomirmsτeryň yohysehyýiτmrmň
ösüşmrm wi oryň riτmniλmλmkmrm öwρirmio üçmr “Tüρomirmsτeryň
hyρmyş−yohysehy ösüşmrmň höwλiτ oeheλeşhyρyλyşy” eτλy hiρsm ýeş
eλymλeρhe, τeλypλeρhe höwλiτmň loneλyo, yohysehy wi hyρmyş mşmri
bele biρmioλmo, şiýλi lim, Tüρomirmsτerhe hyρmyşe körüohmρmλir
bezeρ yohysehyýiτmrmň oimeλe kiλmikmrm siλniρmioλmo, by mşλiρmň
Tüρomirmsτerhe höwλiτ τeρepyrher oeheλeşhyρyλýerhykyry
öwρirmioλmo yoybyry höρiτmioλmki körüohmρmλirhmρ. By hiρs
bmρräçi bmλmmλiρmň kezererλeρyry özürhi nimλiýäρ. Şoλ sibäphir,
by hiρs özλişhmρmλýär wekτyrhe lim Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo
zemeresyrhe ýyρτhe kiçmρmλýär yohysehy ρijoρmeλeρyň, yzeo wi
kyske mölλiτλm meoseτremeλeρyň emeλe eşyρyλyş lehyseλeρyry
wi Tüρomirmsτeryň oeryrλeρyry mçkmr öwρirmäki mτiρkm biρýäρ.
Nezeρyýiτ, yλmy ysyλy wi yλmy−τinρmbiλmo nälτhir by hiρs τeλypλeρ
wi ýeş eλymλeρ üçmr eýρeτyr älmmýiτi iýihmρ.
eρlioλokmo miýher mşλiρm wi ymymer eρlioλokmýeryň özm eýρeτyr
mümomrçmλmo boλyp hyρýeρ.
Teomyrer or ýyλyň howemyrhe mir Ýiwρopeheoy
yrmwiρsmτiτλiρmň, lysysy jorhλeρyň lim−hi τänmρçmλmo böλümçiλiρmrmň
keρemekyrhe boλer bmρräçi yλmy−beρλek, leλes ihmş, eρlioλokmo
wi τänmρçmλmo τesλemeλeρyre keτreşýeρyr. Rλeρyň eρesyrhe Miρoizm,
Γürhokeρ, Γürbeτeρ lim−hi Γüroρτe Ýiwρopeheoy τesλemeλeρ
beρ. By höwρüň howemyrhe mirhi ýeş eλymλeρyň wi kiλnikm beρ
boλer τeλypλeρyň eρlioλokmo beρλekλeρyry eλyp beρmeo ysyλλeρyry wi
Myňe oňeýλy myseλ ihmp, özümmň 2009−rny ýyλher bäρm
keτreşýer Tilesyň Aρlioλokmo wi τeρyl beρλekλeρ jorhyryň
Meoihormýehe eλyp beρýer meoseτremesyry biλλäsmm kiλýäρ. By
meoseτremeryň çäoλiρmrhi 2008−2012−rnm ýyλλeρ eρeλykyrhe bmzmň
Forhymyz ýeş eλymλeρ, mykeλλymλeρ, pρojissmoreλ eρlioλokλeρ lim−
hi kiλnikm yλy boλer τeλypλeρ üçmr eρlioλokmo beρλekλeρy kiçmρmäki
TÜUKMENISTANYŇ
ΓUUBANΓUΛY
TÜUKMENISTANYŇ
KADAΛAŞDYUYΛYŞY
ATΛY
AΛYMΛAU
Yohysehy yλymλeρy öwρirmio bmλir bmz hyρmyşyň, ýeşeýşyň
mrçi syρλeρy
re eρeλeşyp bmλýeρms. Şo
λ sibäpλm−hi läzmρom höwρüň
şiρτλiρmrhi yohysehy τekλymeτλeρy çyňňyρ öwρirmizhir leoyoeτy
hoλy, eoyλλy−beşλy wi höρihmnmλmoλm oebyλ iτmio, yohysehy misiλiλiρhi
loneλyo mşλiρmrmň mň çyλşyρymλy misiλiλiρmrm çözmio, örümçmλmkm
hoλerhyρmekyň ýöρiλkiλiρmrm, loneλyky eλyp beρmekyň ysyλλeρyry
bmλmio mümomr häλhmρ.
Häzmρom höwüρhi bmz yλy kλobeλ yohysehy yλkemyň
höρihmλýärhmkmrmň şeýehy boλyp hyρys, şoλ sibäpλm bmzmň nimky
AŞΛAUYŇ
ΓYMMATΛYKΛAUYNY
MAΓΛUMATΛAUYŇ
“Söz bmλir öλhüρmp−hi boλeρ, söz bmλir le
λes ihmp−hi boλeρ, söz bmλir
koşyry öz yzyňe hüşüρmp boλeρ”–şelyρ, pρozeçy wi jerτesτ Wehmm
Şijriρmň by siτmρλiρmrhi hmňi bmρ bokyrλeρyň wi söz oweherλyoλeρyň
peýlesy häλ, iýsim eň leoyoeτy−he ýeτyρ. Kmm myryň bmλir nihiλ ihmp
bmλiρ. Heçer−he söz oekyze kiçmρmλirhi, oλeρ τiosτλiρi öwρüλýäρλiρ.
Rλeρ boλse mezmyrλeρyre λeýyoλyohe oöpçüλmki hüρλm hiρinihi τäsmρ
ihmp bmλiρλiρ.
Ahemλeρyň öz oý−pmomρλiρmrm wi hyýkyλeρyry eýer iτmäki
syreryşyoλeρy riτmnismrhi kehymy höwüρλiρhir bäρm bmρ wekτhe
hüρλm köρrüşλm syρeτλeρ, liýoiλnmoλiρ wi şiomλλirhmρmş syrkeτy ösüphmρ,
soňρe boλse XIX esyρyň eýekyre eheme hyρmyşyň liρioiτmrm omro
irnemyre kiçmρmio beşeρτhy. Dokerλeρ Λýymýiρλiρmň mλomrnm �λmmrmň
ýeτher çyomenyo τeρyly köρoizmλmşmrhi ehemλeρ ioρerhe köρäýmäki
özλiρmri τeρep ýöρäp kiλýär oτλyry köρüp, yλy lowseλe hüşüp, neýher
çyoyp keçyphyρλeρ.
Ýeoyr kiçmmşhi, beρy−ýoky ýeρym esyρher säliλ oöpρäo wekτ
myrher ozeλ ehemλeρ sözλiρm mekrmτ λirτesyre ýezmeke wi oλeρy
şiomλλiρ bmλir yτkeşhyρmeky öwρirhmλiρ. Ýöri by lim limmism
häλhm. Öz meoseτλeρyre ýiτmio üçmr liρ bmρ höρihmnmλmo mşkäρm eheme
les kowy τäsmρ iτmikm köz öňürhi τyτyp, irçimi myseλλeρy oýλep
τephyλeρ.
λewommρ
AŞ AΛYMΛAUY
Ýeş eλymλeρyň eρesyrheoy lyzmeτheşλyky wi oλeρyň yλmy
öshüρmäki boλer örniýλm keτreşyoλeρyry oämmλλişhmρmiohi
Miρoizm bero – τyτyş bero yλkemyryň mşmri közikçmλmkm emeλe
eşyρmeo boýyrçe mşm oeheλeşhyρýer lyoyoλeρe wi boρçλeρe iýi
berohyρ.
Morkoλmýeryň Miρoizm beroyryň mλomrnm wizmpiλiρmrmň bmρm bero
yλkemyryň meλmýi hyρryoλyλykyry wi biρoλmkmrm üpnür iτmio boλyp
hyρýeρ. Bero yλkemyryň hyρr
yoλyλyky τyτyş yohysehyýiτmň ösüşmrmň
m beskerçeoλeρyryň bmρm boλyp hyρýeρ. Bero yλkemyryň
ösüşmrmň biρoλmkmrm wi hyρryoλyλykyry koλhemeo üçmr hüýpλm
lyoyo bmrýeτ, liρ bmρ eryo berohe közikçmλmkmň riτmniλm yλkemy wi
ΓATNAŞYKΛAUY
NAZAUY
NAZAUY
By çyoyş leλoeρe keτreşyoλeρ rezeρyýiτmrhi biýλiom kymermτeρ
yλymλeρyň, oorsipsmýeλeρyň wi kyρλyşλeρyň rälmλm yλeryλýerhykyry
eýer ihýäρ. Rλ sosmeλ mi
ňzişλmo rezeρyýiτmrm, oryň beρle ýooeρy
keλýer hiρinismrm − sτρeτikmýesyry ä
lmmýiτλiρ rezeρyýiτm bmλir bekλep,
heşeρy syýeseτyň siλniρmλmismri τäziçi keρeýşy köρoizýäρ.
Çyoyşhe höwλiτmň älmmýiτmrmň isesy oorsipsmýesyry eýer
iτmio ýoλy bmλir bmzmň by höwλiτmň sτρeτikmýesyre eýρeτyr ýooeρy
hiρinärm biρmp bmλnikmmmz hokρysyrhe syreryşyo ihmλýäρ. By mş bmzi
höwλiτmň kiçmmşhäom özürm eλyp beρşyre−he, oryň heşeρy syýesy
ähmmλiρmrmň kiλinikmrm öňürhir köρmäki−hi, hüşürmäki−hi ýeρhem
ihiρ.
Sosmeλ miňzişλmλmo rezeρyýiτm sosmeλ τopeρλeρyň oňyr öňi
çyomeke wi öz sτeτysyry ýooeρλerhyρmeke rälmλm çeλşerhyoλeρyry
öwρirýäρ. Rλeρ myry hüρλm sτρeτikmýeλeρyň oömikm bmλir ihýäρλiρ,
oλeρ boλse 3 köρrüşi böλürýäρ: sosmeλ yonemλyλyo, sosmeλ bäshişλmo
Şoryň ýeλy−he, çyoyşhe älmmýiτλiρmň rezeρyýiτmri, oryň
oorsipsmýesyre, ysyλλeρyre wi meoseτλeρyre siρihmλmp kiçmλýäρ.
(Meρoooo)
AMAΛY
AŞΛAUYŇ
Ýeşλeρyň hürýäkeρeýşyry, kymmeτλyoλeρyry, ρeýeτ oρryry,
lüräρ wi sosmeλ sτeτysλeρyry oimeλe kiτmρýär nimkyýiτçmλmo
keτreşyoλeρyre koşyλmekyryň 2 köρrüşm boλýeρ: ýeş risλmň özλiρmrmň
kymmeτλyoλeρyryň, özλiρmrm eλyp beρşyre mτiρkm biρýär msλikλiρmň
o wi ooyw pρosism) isesy löomürhi oλeρ τeρepyrher
ekeλyo ihýär hyρmyş oeheλeρyry oebyλ iτmio ýoλy bmλir mihirm,
elλeo, lyoyo, syýesy wi mhioλokmo ýöρiλkiλiρi koşλyşyp kmτmikm;
bmλmm wi yohysehy “siçkm” ýoλy bmλir (lüräρi ykρyohyρyλyşy wi
lüräρ τeýýeρλyky) ýeş risλmň nimkyýiτmň hyρmyş−lüräρ kyρλyşyryň
oneoλeρy boýyrçe hüρλm−hüρλüλmki yýkyrλeşmeky.
Sosmeλλeşmeo pρosism höwλiτ τeρepyrher ýeş risλmň läzmρom
zemer smwmλmzesmýesyryň elλeo, iτmom wi hmrm häp−hissyρλeρy
ýeλy mihirmýiτmri üsτürλmoλm kmρmşmp kmτmikm üçmr emeτλy şiρτλiρm
höρiτmikm köz öňürhi τyτýeρ. Dmňi hyρmyşhe oρyr τepmeo pρosism
şelsyýiτmň nimkyýiτmň sosmeλ kyρλyşyryň τäzihir hmoiλhmλmio
pρosismrhi ymymy ρeýeτ, lüräρ, zälmiτ, meşkeλe, riτmnihi boλse
sosmeλ−sτeτys τeýher öz−özürm oiskmτλimikmrm, ýekry τeρyly
yzykmhiρλmλmo ýöρiλkiλiρm isesyrhe yλy ýeşλy risλmň τepkyρλeýyr
eρeher eýρyλmekyry köz öňürhi τyτýeρ.
iρiλsoλmor
τkorbeýeρ
BANKΛAUYNYŇ
TAUAPYNDAN
AŞYUYΛ
RΛΛAUY
Keryr boýyrçe bero τiλioiçmλmo iheρesy boλyp hyρýeρ. Rλ
boλse höwλiτ τeρepyrher biρo közikçmλmohi boλmeλyhyρ, sibäbm oλ
τöwiokiλçmλmkmň ýooeρy hiρinismri iýihmρ.
*Tänmρçmλmo beroλeρy.
By eýρeτyrem Tüρomirmsτeryň yλmy−beρλek wi bmλmm mrsτmτyτλeρy
bmλir leλoeρe hiρinismrhäom mrsτmτyτλeρyň eρesyrhe keτreşyoλeρy
ýooeρλerhyρmeke ürs biρiρ. By ykyρhe beρ boλer oäbmρ pmomρλiρm oρτe
Heλoeρe hiρinismrhäom τinρmbism boλer yλy yrmwiρsmτiτλiρ bmλir
lyzmeτheşλyo iτmio, ösüp kiλýär ýyρτλeρyň yrmwiρsmτiτλiρm wi yλmy
iheρeλeρy üçmr öρär wenyphyρ. By ýekheý τinρmbi eλyşmeke wi yλmy
lyzmeτheşλyky öshüρmäki ýoλ eçýeρ. By ykyρhe Tüρomirmsτeryň
ýooeρy ooyw miohipλiρm wi yλmy−beρλek mrsτmτyτλeρy üçmr öňi
kmτmäki yλy mümomrçmλmoλiρ beρ lim−hi hürýärmň ýooeρy bele
myresyp boλýer yrmwiρsmτiτλiρmrmň oöpüsm Tüρomirmsτerhe yλmy−
beρλek iheρeλeρyryň ösüşmrm koλhemeke kyzyoλerme bmλhmρiρλiρ. Şy
ykyρhe Tüρomirmsτerheoy wi heşeρy ýyρτλy ýeş eλymλeρyň eρesyrhe
körm keτreşyoλeρy höρiτmäki yλy mümomrçmλmoλiρ beρ.
Heλoeρe çyoyşλeρy wi ihibmýeτλeρy yλmy beρλekλeρhe yλermekyň
wi oλeρy iλýiτiρλm iτmikmň älmmýiτm yλyhyρ.
Irτiρriτ wi ory yλmy beρλekλeρ üçmr yλermekyň ýoλλeρy kmň
eçyλýeρ.
Yλmy beρλekλeρyň iτmoesy wi hüzkürλiρm, ewτoρλyo lyoyky wi
yλmy çişmiλiρi seλkyλermekyň ýoλλeρy öwρirmλýäρ.
Yλmy mşλiρm heşeρy ýyρτλeρhe çep iτmio mşm ýoλe koýλyp bmλriρ.
Tüρomirmsτeryň yλmy meτiρmeλλeρyry wi pybλmoesmýeλeρyry
leλoeρe hiρinismrhi iλýiτiρλm iτmio wi eçyo iλioτρor çep ihmş
Köp−hmλλm yλmy beρλekλeρ: hüρλm hmλλäρhäom ihibmýeτλeρy yλermeo
Tüρomirmsτeryň ýeş yλmy beρλekçyλeρy ýyρτhe eλymλeρyň τäzi
risλmrm imiλi kiτmρýäρ wi oλeρ ýyρhyň eoehimmom nimkyýiτmrmň kiλnikm
boλyp hyρýeρ. Ýeş eλymλeρe heşeρy ýyρτλeρheoy yλmy τäziλmoλiρhir
wi ösüşλiρhir lebeρλy boλmeo öρär wenyphyρ.
ASYUYŇ
UATYNΛYKΛAUY
Ýeş rismλ − myryň özm eýeke keλyş, bmτiwm yλkemyň kyρλyşyryň
oimeλe kiλmş, lüräρ wi hyρmyş ýoλyry seýλep eλyş beskerçeoλyohe
hyρer, sosmeλ beskerçekyrhe leoyoy ýekheýy lirmz boλmehyo,
sibäbm oλ ýeş meşkeλeryň sosmeλ sτeτysyre “mmρeshüşiρ” boλyp hyρýeρ
ýe−he “kiλinioom” sosmeλ sτeτysy bmλir läsmýiτλirhmρmλýär eýρeτyr
sosmeλ ymymyλyohyρ. Häzmρom wekτhe “Ýeşλeρyň” ümzükm rmρä τeρep?,
“Heýsy kymmeτλyoλeρ wi meoseτλeρ bmλir ýeş ehemλeρ hyρmyşe
kehem besýeρλeρ”, “Häzmρom ýeş risλmň msλik bmλhmρýär wi mλiρm τyτýer
zeτλeρy leýsyλeρ?” hmýir ýeλy soweλλeρ beρle oöp işmhmλýäρ. By
soweλλeρ mň isesyλeρ boλyp hyýeρλeρ, sibäbm hürýähi iýýäm mρhir
bäρm kymmeτλyoλeρ yλkemyryň “çöokürλmkm” bmşmşmphm. Byλeρ ýooeρy
mihirmýiτmň kymmeτλyoλeρyň oöpçüλmoλiýmr mihirmýiτmň oρτe eτýer
ryskeλeρy bmλir çeλşyρyλmeohe, kymmeτλyoλeρ çiλkmλiρmrmň ýoýyλer
läsmýiτλiρmrhi, ýeşλeρyň τopeρλeýyr ρyly kymmeτλyoλeρher biτribms
mrhmwmhyeλ kymmeτλyoλeρe ymτyλmeoλeρyrhe üýzi çyoýeρ.
Häzmρom zemer ýeşλeρyryň kymmeτλyoλeρy beρehe küρρüň
ihmλirhi läzmρom wekτhe hyρmyş τeýher les mölüm kymmeτλyoλeρyň
leτeρylhe mň bmρ mişlyρyryň ýooeρy sosmeλ hiρinärmň, mehhy
boλçyλykyň, iρomrλmkmň boλyp hyρýerhykyry biλλäp kiçmio kiρio. Öz
meoseτλeρyry emeλe eşyρmeo, öz oρryry τepmeo ýeλy msλikλiρm eýρeτyr
τopeρe kmρmzmio boλeρ. Myrher beşke−he ýeşλeρyň hyρmyşyrhe öz
hiň−hyşλeρy bmλir keτreşyohe boλmeo, limmiλiρi kowy köρürmio,
yoρeρ ihmλmioλmo, hosτλyo, söýkm yλy älmmýiτi iýihmρ.
HYZMATDAŞΛYKΛAU
TAUAP
Tüρomirmsτerhe wi hürýärmň mň öňhibeρyny yrmwiρsmτiτλiρmrmň
bmρmrhi τopλerer
τinρmbärmň isesyrhe, by çyoyş Tüρomirmsτeryň
yλmy−beρλek mrsτmτyτλeρy üçmr beρ boλer mümomrçmλmoλiρm biλλäp kiçiρ.
üsτm bmλir, biýλiom ehemλeρ bmλir sölbiτhiş boλmeo bmλir eλýer lysysy
τinρmbiλiρmrmň wi mekλymeτλeρyryň çeτρykyrhe miskir τyτýeρλeρ.
Şyrhe läzmρom wekτhe ρismm mekλymeτ çişmiλiρm bmλir ýiτiρλmo
hiρinihi üsτürλmoλm bäsλişýär myş−myşλeρ lim eýρeτyr älmmýiτi
iýi boλýeρλeρ. By boλse liρ kür hmýir ýeλy keρeşyλmehyo özkiρmşλiρ
boλyp kiçýär hyρryosyz nimkyýiτhi melsys zeτhyρ. Özλiρmrmň
lysysy τinρmbismrhir ehemλeρ şy kürom kür leoyoeτ boλyp bmλminio
myş−myşλeρyň esλe ýoohykyry bmλýäρλiρ.
DUUNUKΛY
AΛYMΛAUYŇ
HYZMATDAŞΛYΓY
Dyρryoλy ösüş oorsipsmýe (ýöρiλki) boλyp öňi çyoýeρ wi
şoryň üçmr−hi oλ üýτkişmo, ýörioiý, eryo wi limmiτeρepλeýyr
oiskmτλimä iýi häλhmρ. Dyρryoλy ösüşmň 3 ykρyryň beρhyky ymymy
yoρeρ ihmλirhmρ. Rλeρ yohysehyýiτ (höρihmλmş sτerheρτλeρy), sosmeλ
eheλeτλyλyo (keρypλyky ezeλτmeo wi ýeşeýşyň lmλmrm ýooeρλerhyρmeo
eρoeλy) wi heşoy kyρşewhyρ. By boλse msλikλiρm wi mümomrçmλmoλiρm
oeheλeşhyρmeky, irhmoλiρm, ýeşeýyş ýöρiλkiλiρm wi hürýä bebeτheoy
keρeýyşλeρy üýτkimikm, şiýλi lim mihirmýiτλiρmň, rismλλiρmň wi
leλoλeρyň eρesyrheoy nibmsλmkm eňλehýeρ.
Dyρryoλy ösüş hiρseρe oorsipsmýehyρ, oλ �λoso�ýe, syýeseτ,
yohysehyýiτ, τilroλokmýe, sosmeλ, iooλokmo wi ş.m. ýeλy bmρräçi
“öλçikλiρi” iýihmρ. Şyryň bmλir bekλy by mşmň isesy wizmpism
hyρryoλy ösüş oorsipsmýesyre hüşürmio wi hyρmyşe kiçmρmio üçmr
ziρyρ hiρseρe çimiλişmşmň kyskeçe siλniρmλmismrm eýer iτmio boλyp
hyρýeρ. Dyρryoλy ösüşmň hiρseρe oorsipsmýesyry oebyλ ihmp eλmeo
bmλir bekλy kyskeçe rezeρyýiτ biýerher soň, by çyoyş hyρryoλy
ösüşi ýiτmiohi eλymλeρyň eρesyrhe lyzmeτheşλykyň ziρyρλykyry
eýer ihiρ. Yrserpiρwiρλmo wi τibmky yλymλeρhe−he eλymλeρ ösüşmň
wi τäzi oý− pmomρλiρmň iýiλiρm, şiýλi−hi hyρryoλy ösüşmň mhiýeλeρyry
ýeýρeτmeohe isesy ehemλeρ boλyp hyρýeρλeρ.
e mş eλyp beρýer ehem löomürhi mir Rwkerysτerher boλer
ýeş ýmkmτλiρhi kiλiniki yrem höρiτmäki wi oλeρy öz weτeryryň
leτyρesyre esyλλy mşλiρm emeλe eşyρmeke löwisλirhmρmäki çeλyşhym.
Mirmň meosehym ehemλeρyň hüρλm τopeρλeρyry yλeλeşyke çekyρmeo,
ýyρτ üçmr nokepoäρçmλmkm öz üsτüňi eλmeky ürhimio wi ýyρhy küλλäp
öshüρmio mşmri mşniň keτreşmeky wekyz iτmio boλyp hyρýeρhy.
Γλobeλλeşme wi leλoeρe τiρρoρçyλykyryň eρτer höwρürhi spoρτ
ehemλeρe bmρ−bmρλiρm bmλir hüşürmşmäki ýeρhem ihýäρ. Spoρτhe hmλ
eýρeτyrλyky ýoo, oλ leλeλ liρioiτ ihýäρ, ýeşeýşe löwisλirhmρýäρ wi
ehemλeρy bmρλişhmρýäρ. Dmýmio, spoρτ ýyρτhe öz neroöýiρ şelsλeρyryň
boλmeky üçmr−hi mölümhmρ, spoρτ ýyρhy keλoyryşe nibmsλişhmρýäρ.
Mir peρeleτçyλyky spoρτ ýeρyşλeρyryň üsτm bmλir eρeλeşhyρmekyň
τeρepheρy. Ýeşλeρ boλse öz ýeşeýer nimkyýiτm üçmr nokepoäρçmλmkm
öz üsτλiρmri eλmeλyhyρλeρ. Mir lüräρmir boosçy, irçimi leλoeρe
hiρiniλiρi iýi. Mir Mihirm mmρesy keýτeher hmoiλτmio boýyrçe
leλoeρe löoümiτi hikmşλm häλ kyρemeryň mesλeleτ biρmnm Γiňişmri
kmρýäρmr wi by kyρeme meňe smzmň kiçmρýär mesλeleτyňyzhe
öz ehyrher wiomλçmλmo iτmikm leýyş iτhm. By mesλeleτyň oňe
ejeρ
(Tyrms)
ŞEUTΛEUINDE
lsy−psmloλokmo köz ýiτmρmşhir τepewyτλyλyohe hyρmyş−
psmloλokmo köz ýiτmρmλmşm hürýärmň lysysy oişbmrm höρiτmiohi
ymymyλeşhyρyşy lyτ şiýλi kyρλyşλeρhe şölλiλirýäρ. Rry boλse
Özkiρýär sybýioτmň (şelsyň) wi leoyoy hyρmyşyň ýiτiρλmo
hiρinihi biλλm bmρ keτreşyohe hyρýerhyoλeρy sibäpλm, by misiλi
çyλşyρymλeşýeρ. By ýiρhi ehemλeρyň τäzi hyρmyşyň hüρλm ykyρλeρyryň
limmismrm hoλy köρmiýärhmkm köz öňürhi τyτyλýeρ. Rλeρ ýeρemez
τäsmρm hyýmeo bmλir oryň sibäpλiρmrm eňyp bmλmiýäρλiρ. Dyρmyş
τinρmbism wi y
remλeρ oλeρyň oöpçüλmoλiýmr lebeρ biρmş siρmşhiλiρmrmň
2. Posτ−hooτoρλyo yλmy közλikλiρm boýyrçe miρoizλiρ
e wi τinρmbi eλmeke mbiρmλýäρ.
HYTA
RKAUY
RKADYΛYŞYNYŇ
USUΛΛAUY
Tüρomir−lyτeý keτreşyoλeρyň biýλiom ykyρλeρ bmλir bmρ leτeρhe
(yohysehy, mihirm, söwhe) yλym wi bmλmm ykyρheoy keτreşyoλeρyň
öshüρmλmikm. Heλoeρe yλmy mesλeleτλeρhe momτeρepλeýyr yλmy
keτreşyoλeρyň kmň kiρmmhi ýoλe koýyλmeky wi oryň älmmýiτm.
Teλypλeρy eλyş−çeλyş iτmikmň isesy älmmýiτm. Şoryň bmλir bmρ
leτeρhe Tüρomirmsτeryň bmλmm yλkemyrhe lyτeý hmλmrmň ooehyλyşyre
ürs biρmλmikm. Şoλ bmρ wekτyň özürhi lim Hyτeýyň Miρoizm
Mmλλiτλiρ ýooeρy ooyw miohibmrhi τüρomir hmλmrmň ooehyλyşyň wi
oryň öwρirmikmň mölümλmkm. By misiλi−hi kiλiniohi ooehyλyş
ysλyλλeρyre ürs biρmλmiλm zeτλeρ.
− Timeryň seýλeryp eλymmeky.
− Häzmρ by τime bmλir bekλy oerhmheτλyo mşhi öňi süρüλýär isesy
misiλiλiρ.
− Roeτmekyň hiρňiw ysyλλeρy.
ΓATNAŞYΓY
Çyoyşyň isesyrhe keλekopλy ýiρλiρhi ýeşeýer ýeş ehemλeρyň
spoρτ wi ρeýeτ mşλiρm eρoeλy keτreşyoλeρy hyρýeρ. By riτmnä kiλmäki öz
hyρmyş τinρmbäm minbyρ iτhm. Aτλiτ−τüρkir lim−hi ehem lyoyoλeρy
ΓATNAŞYKΛAUYNDA
AΛAUYŇ
Syýeseτe, yohysehyýiτi wi leρby özeρe keτreşyoλeρe koşmeçe,
höρhürnm ysyλ löomürhi siρihmλýär mihirmýiτ lim leλoeρe
syýeseτyň mezmyryre wi τirhirsmýeλeρyre öz τäsmρmrm ýiτmρýäρ
lim−hi kürseýyr özürmň sτρeτikmom oρryry pykτeλerhyρýeρ. Häzmρom
wekτhe mihirmýiτ yo
hysehyýiτ bmλir, yohysehyýiτmň ösüşm boλse
mihirm pρokρis bmλir eýρyλmez bekλeryşyoλyhyρ. Yohysehyýiτhäom
mihirm oomporirτλiρmň mezmyry bmρikri eρτýeρ, mihirmýiτmň
yohysehy jyrosmýesy boλse beρle pykτeλerýeρ. Mihirmýiτ höwλiτeρe
bäsλişmoλiρhi ýmτm ýeρekhyρ.
Hiρ bmρ mmλλm mihirmýiτmň keýτeλermeneo özboλyşλyλyky beρhyρ.
Hiρ mmλλiτmň mihirm özboλyşλyλyky leλoyň peρeseτλyλykyryň wi
τeρyly τinρmbismrmň mezmyryhyρ, nibmsλmkmhmρ. Mmλλm τeρylhe mihirmýiτ
sosmeλ keτreşyoλeρyň oimeλe kiλmikmrmň oeτeλmzeτoρyhyρ lim−hi
hyρryoλyλykyň kmρiwmhmρ.
HYTA
YΛYMΛAUY
AΛYMΛAUY
TA
ASATY
Hyτeýyň ϑimkyýiτçmλmo yλymλeρy eoehimmýesy ýyρτhe mň mρm
kymermτeρ ykyρλy ýooeρy ooyw neýyhyρ. Rrhe τeλerτλy, kiλinikm yλy
boλer ýeşλeρe bmλmm biρmλýäρ. By ooyw miohibmrhir öρär hüşürniλm,
soweτλy, ýooeρy lüräρλm ehemλeρ hyρmyş ýoλyre ykρehyλýeρλeρ. Ýeş
lüräρmirλiρm ýiτmşhmρmiohi by eoehimmýehe şy eşeoheoy çäρiλiρ
1. Yλmy−beρλek mşλiρmrm eλyp beρýer mşkäρλiρi ýiτiρλmo ýeρhem
bmλir, lysyser−he, les τinρmbiλm eλymλeρ bmλir şelsy keτreşyoλeρy
höρiτmio, koλhemeo wi öshüρmio wizmpiλiρm ýeτyρ. Şiýλi soweλ
ýüzi syoýeρ: Aλym, iseser−he, ýeş eλym kλobeλ möçbiρλiρhi rälmλm
Aoehimme.ihy ýeλy lüräρ ykyρλy sosmeλ τoρλeρy yλermeo by
oyrçyλyoλeρy ýiňmp kiçmikmň ysyλλeρyryň bmρm boλyp hyρýeρ.
TYA−ryň Teρyl mrsτmτyτy τeρepyrher kyρeλýer mesλeleτe
löhüρλiýär çyoyşym lüräρ ykyρλy τoρλeρyň üç nälτm−şelsy keτreşyoλeρy
kyρemeo, koλhemeo wi öshüρmio üçmr lüräρ ykyρλy sosmeλ τoρλeρyň
rämi üçmr kymmeτλy çişmi boλyp bmλniohmkmrm yrerhyρmeky meoseτ
ihmrýäρ. Mir liρioiτ ihýär lüräρ ykyρλy sosmeλ τoρλeρyň yλmy
(Koρiýe)
ΛYK
AŞΛAUYŇ
Iρom höwüρλiρhir bäρm Tüρomirmsτer smwmλmzesmýeλeρyň çeτρy
kyrhe ýiρλişýäρ. Rryň τeρylyre ysλem, τüρo, ρys wi kürbeτeρ
mihirmýiτm τäsmρ ihmphmρ. Tüρomir leλoy SSSU heρkerher soň imiλi
kiλir Γeρeşsyz höwλiτmrmň τäzi özboλyşλykyre kywerýeρ. Häzmρom
wekτhe kλobeλλeşme leλoeρe keτreşyoλeρyre wi özeρe liρioiτλiρi
ýooeρy τilroλokmo eρekeτreşyoλeρ wi ýüo heşemeo eρoeλy ýeýρeýeρ.
Teρyly häp boλyp kiλşm ýeλy, τüρomir leλoyryň özkiρmşλiρ höwρürhi
eýρeτyr−he ýeşλeρ hürýä bmλiλişmkmri koşyλyşmeke çeλyşýeρλeρ.
Däp boλyp kiλýär bmλiλişmkmň ösmikmrhi ýeşλeρyň τyτýer oρry
öρär wenyphyρ. Sirekeτλeşmekyň beskerçeky obe nimkyýiτλiρmrmň
ösmikm boλyp hyρýeρ wi ýeşλeρ by pρosishi �zmom wi ρyly λmhiρ
löomürhi liρioiτ iτmiλmhmρλiρ. Rbe obşmreλeρyryň ösmikm
yρbermzesmýe eλyp kiλýäρ, by boλse elyρoy riτmnihi kλobeλλeşmeo
bmλir bäsλişmki beρýeρ. Γowy ýiρm−hi, Tüρomirmsτeryň ýiτiρλmo
ehem ρisyρsλeρy beρ, oňe boλse by mşλiρm riτmniλm ýiρmri ýiτmρmäki
yoypλy irçimi ýeşλeρ kmρýäρλiρ.
eρimsoe
ΓAUYPΛYKDAN
BENΓAΛUUΛYK
Birkeλyρλyo (sypeτ) hmýir söz eyτsoρsmrk ziρeρλy, iseser−he,
Hmhmsτerhe ýe−he Azmýeryň biýλiom böλioλiρmrhi mşhir çyoeρyλerλyky
eňλehýeρ. Misiλim, “Böλümmň oöp böλikm birkeλyρλirhm” hmýmλsi,
ρyryň Hmrhmsτere kiçmρmλirhmkmrm eňλehýeρ.
Heτhe Rosjoρh sözλükm−hi by sözi lmç lmλm hüşürhmρmş
biρmiýärhmkmri keρemezher, Γürhokeρyň Smλmoor nüλkism ösýäρ.
Soňoy mom orýyλλykyň howemyrhe, häp boλyp kiλýär
peρehmkmeλeρe keρemezher, les mölüm kmňiλmiλiρmň örümçmλmohi
häλ−hi, iýsim lmrhm lyzmeτλeρ yλkemyrhe közi mλýärhmkmrm biλλäp
kiçmio kiρio. Rryň ösüşmrmň oρτeçe hipkmrm 1990−rny ýyλhe 8,1%
ýiτhm. Hmrhmsτeryň sirekeτyryň kiλinikm mň yλy boλer wi çeλτ ösýär
sioτoρy Bmzris pρosisλiρmň eyτsoρsmrkm boλyp keλýeρ. Myňe ýeş,
yλmy τeýher ýüom ýiτir mşçm küýnürmň myheme τepyλyp hyρmeky
ýeρhem ihýäρ. Şiýλi−hi pρokρemme üpnürçmλmkmrmň lmrhm pyhekyryň
köρλüp−işmhmλmihmo hiρinihäom ösüşm oρτe kmρhinm hiρinism boλer
biýλiom höwλiτλiρhi şiýλi yohysehy kowyλermeλeρyň mümomrhmkm
wi msλirmλýärhmkm beρeheoy misiλärm öňi çyoeρyp, Ýympyo hürýä
TRUΛAUYŇ
HYZMATDAŞΛYΓA
Häzmρom wekτhe hürýä yλmy mmλλm ýe−he sibmτ τekeλλeλeρy häλ−hi,
iýsim smwmλmzesmýeλeρyň keτreşyoλeρyre öwρüλýäρλiρ. Şoλ sibäpλm−hi,
τinρmbiλm wi ýeş eλymλeρ bmρ−bmρλiρmrhir, oöpλirç, yzeohe keλýeρλeρ.
By ehemλeρyň eρesyrheoy lyzmeτheşλyo beρλekλeρyň hikmşλm
riτmniλiρmrm kezermeohe eýkyτλy älmmýiτi iýi boλýeρ. By, iseser−
he öz leλypeλeρyrher wi bmλiρmirλiρhir yzeoλeρhe keλyp bmλnio ýeş
eλymλeρ üçmr öρär mölümhmρ. By misiλärmň isesyrhe biýλiom eλymλeρ
boλyp hyρ
ýeρ. Şiýλi ýekheýhe bmλmm pρosismrhi heşeρy ýyρτ τinρmbismri
eşe oöp seλkyλermeoλyo ekhyoλyo ihýäρ. Şyryň bmλir bekλyλyohe,
läzmρom kürhi bmλmmmň howemeτyry üpnür iτmio üçmr ýeş mşkäρλiρm
τeýýeρλemeohe iτroeheλeτyň mň kowy häpλiρmrm hmoiλτmio, sibmτ
lyoyo mihirmýiτmrm çyňňyρ öwρirmio, kehymy wi oρτe esyρ lyoyky
bebeτhe çyňňyρ beρλekλeρy kiçmρmio ziρyρ boλyp hyρýeρ.
Ýooeρhe eýhyλerλeρher ykyρ eλyp, şiýλi biλλäp kiçmio boλeρ:
lüräρλm ýeş mşkäρλäρm τeýýeρλemeohe by mşmň eýρyλmez böλikm hmňi
läzmρom zemer yλmy mümomrçmλmoλiρm özλişhmρmio häλ, iýsim, şoryň
ýeλy−he, öz çyň oöoλiρm bmλir kehymyýiτi wi oρτe esyρλeρe yzep kmhýär
yλmy bmλmmλiρmň howemeτyryň ziρyρλykyre hüşürmio mölüm boλyp
hyρýeρ. Mekλymeτλeşme wi kλobeλλeşme şiρτλiρmrhi sibmτmň – Rρτe
Azmýeryň eýρeτyrλyoλeρyry lesebe eλyp mşkäρλäρm τeýýeρλemeohe şiýλi
yτkeşyoλyo ýeş mşkäρλäρmň ziρyρλykyry, bäshişmoλmki yoypλyλykyry
wi üsτürλmkmrm üpnür ihmp bmλiρ.
iρiz−
ΛAUYNY
HRϑAΛYK
TEHNIKAΛAUYNYŇ
Özbikmsτerhe obe loneλyo syýeseτy höwλiτmň pekτery örhüρ
mikmň lesebyre kmρhinmλmkm üpnür iτmio beşeρryky bmλir ezyo
lowpsyzλykyry kezermeohe oryň bälbmτλiρmrm oeheλeşhyρmeohe
nimλirirhmρ. Özbikmsτer Höoümiτmrmň läzmρom syýeseτy häri
keρeşsyzλykyre wi pekτery heşeρy ýyρτλeρe çyoeρmeoher kiλýär
kmρhinmλiρm eρτhyρmeke wi les ýooeρy lmλλm örümλiρm örhüρmäki isesy
ürsm biρýäρ.
Rbe loneλykyry ýöρiτmikmň öňhibeρyny ysyλλeρyre, şoλ
serhe hemneλeýyş ysyλy bmλir syweρyλyşe, λeziρ miýmλλişhmρmλmşmri,
bmohmremmom obe loneλykyre wi eoebeλeρy hmoiλτ
mäki meýe
koýyλmeky nimm mçiρom örümmň−hi, jiρmiρλiρmň kmρhinmλiρmrmň−hi
eρτmekyme kiτmρýärhmkmrm biλλimio mölümhmρ. Ýiri−hi bmρ zeτ
mölüm. Rbe loneλyo τilroλokmýeλeρyre meýe koýyλmeky heşoy
kyρşewy wi τopρekyň ýekheýyry kowyλerhyρyp wi koρep bmλiρ. By
boλse Özbikmsτeryň jiρmiρ loneλyoλeρyryň kiλinioom öňhüρmnmλmkmri
τäsmρmrm ýiτmρiρ wi oryň öz öňürhi koýer ösüş meoseτλeρyre lyzmeτ
ihiρ.
Ýeşλeρyň mrrowesmor mşmrm çeλτλeşhyρmeo τopλymλeýyr emeλe
eşyρyλmeλyhyρ. Şyrhe hmňi höwλiτmň wi nimkyýiτmň bälbmτλiρm häλ,
iýsim ýeşλeρyň öz bälbmτλiρm−hi lesebe eλyrmeλyhyρ.
Ýeşλeρyň misiλiλiρm çözüλirhi, oλeρyň bälbmτλiρmrm wi
eýρeτyrλyoλeρyry loρmeτλemeo, τäzi risλi öz höρihmnmλmo
mümomrçmλmoλiρmrm eçmeke ýeρhem iτmio kiρiohmρ.
(Γyρkyzsτer)
YΛYM
MAΓΛUMATΛAU
Büτmrhürýä “oiρibmrmň” ösüşm “mekλymeτλeρyň iρomr iλýiτiρλmkm”
eτλy hüşürnärmň kmňiλmikmri ýeρhem ihmphm. Kompýyτiρλişmio
hürýä boýyrçe kehem yρýeρ wi yλmyň wi ýeşλeρyň “hosτλykyryň”
eýhyň myseλy boλyp hyρýeρ. Soňoy ýyλλeρhe ösir höwλiτλiρhi
boλyp kiçýer hüýpλm özkiρmşλiρ ýooeρy τilroλokmýeλeρ wi hüýpλm
bmrýeτλeýyr yλym boλmezher mekλymeτλeρ nimkyýiτmrmň bmρ böλikm
boλmeky beşeρτmeneohykyry köρoizhm. Şoλ bmρ wekτhe−he, läzmρom
zemer, τilroλokmýeλeρyry oňeτ lmλλm bmλmm boλmezher öshüρmio
mümomr häλhmρ. Biýλiom bmρ τeρepher , eλyrýer bmλmmλiρmň lmλm yλmyň
ösüş hiρinismri körühir−körm bekλyhyρ.
Häzmρom wekτhe ösir höwλiτλiρhi, şoλ serhe Rρτe Azmýehe
lim bmλmmmň τäzi yλkemyryň oimeλe kiλmio pρosism boλyp
kişýäρ wi bmλmmmň läzmρom zemer yλkemy hürýä bmλmm kmňmşλmkmri
kmρmäki ykyρ eλer mekλymeτλeρ τilroλokmýeλeρyry wi oompýyτiρ
τiλieρekeτreşyoλeρyry beρle mşniň yλerýeρ.
(Γyρkyzsτer)
TA
DRWAMATYNY
Häzmρom wekτhe nimkyýiτmň ösüşmrmň läsmýiτλm τeρepyryň bmρm−hi
mekλymeτ, bmλmm, yohysehy wi yλmy−τilrmom kmňmşλmkmň bmρmiňzişλmkm
ýryρ
AΛYMΛAUY
TA
USUΛY
INNRWASI
AΛAUYŇ
ΓRŞUΛYŞMAΓY
ΓAZAΓYSTANYŇ
MYSAΛYNDA
Yλmyň ooyw pρosismri ihýär τäsmρm şiýλi hiρiniλiρi iλτýäρ:
liρioiτ iτmio, özeρe τäsmρ iτmio, τeoτmoe, sτρeτikmýe wi kλobeλλeşme.
Häzmρom wekτhe Γezekysτer ρispybλmoesyrhe beρλekλeρy kiçmρmio üçmr
“Yλym leoyrhe” τäzi Keryr (2011, jiwρeλ) isesyrhe yλy özkiρmiλiρ
boλyp kiçýäρ. Rλ hoλerhyρyşyň hüýbürhir τäzi mohiλmrm hyρmyşe
kiçmρýäρ. By mohiλ hüýpλm τäziλmoλiρmň isesyry koýhy. Rλ boλse yλmy
myrher biýλäo öshüρmio üçmr yλy mümomrçmλmoλiρm öňi çyoeρýeρ.
Keryr yλmy wi mrrowesmor mşmň, şiýλi lim bmλmmmň ýooeρy ooyw
miohipλiρmrmň mşmrmň isesy köρrüşλiρmrmň boλneohykyry köz öňürhi
τyτýeρ. “Beρλekλeρ yrmwiρsmτiτm” hmýir τäzi hüşürni yλeryşe kmρhm.
Yλmy−beρλek yrmwiρsmτiτλiρmrmň isesy meosehy – ýooeρy böλümhir
wi ýooeρy ooyw miohipλiρmrhir soňoy bmλmmmň älλm hiρiniλiρmrhi
yλmy mşmň wi bmλmm pρosismrmň ymymyλeşmekyhyρ.
ρozorowe
(Γyρkyzsτer)
AŞΛAUYŇ
INNRWASIRN
ÇAΛTΛAŞDYUMAΓYŇ
Ýeşλeρ eýρeτyr sosmeλ−himokρe�o τopeρ boλyp hyρýeρλeρ. Rλeρ üçmr
mλeτyň biýλiom τopeρλeρyrher τepewyτλerhyρyλýer bmρräçi özboλyşλy
sypeτλeρ läsmýiτλmhmρ. By boλse oλeρe hyρmyş−yohysehy siλniρmşmň
özbeşheo obýioτm löomürhi keρemeke mümomrçmλmo biρýäρ.
Ýeşλeρyň riτmniλm yλmy−mrrowesmýe mşmrm öshüρmio wi ýooeρy
köτiρmio üçmr emeτλy şiρτλiρm höρiτmikmň mrrowesmýe bebeτhe ösir
höwλiτλiρmň höwλiτ mrrowesmýe syýeseτyryň mλiρm τyτyλýer wizmpism
boλyp hyρýerhykyry hürýä τinρmbism köρoizýäρ. Ýeşλeρyň yλmy−
mrrowesmýe mşmrm löwisλirhmρmio höwλiτ mrrowesmýe syýeseτyryň
sτρeτikmo meoseτλeρyry hyρmyşe kiçmρmikmň kyρeλy löomürhi ýüzi
çyoýeρ.
wekhe−he, iτro−τeρyl iseshe wi ýiρλm ýeşeýnyλeρe syýeseτ, mihirmýiτ,
hmr, hmλ, bmλmm eλmeo wi biýλiomλiρ bebeτhe kmň ewτorommýery biρmio
ýoλy bmλir wiλeýeτλeρyň eτλeρyry seýλep, jihiρeλ ýiρλiρm oiskmτλimioλmo
boλyp bmλiρ. Fihiρeλmzmmň by köρrüşm mihirm hüρλüλmλmkm yoρeρ ihýäρ
wi hüρλm ýooeρy obşmreλeρyň eρesyrheoy sezλeşyoλy keτreşyoλeρy
üpnür ihýäρ.
AŞΛAUYŇ
ΓYMMATΛYKΛAUY
SUNΓATYŇ
DESSUUΛAUYŇ
Syrkeτ, hmλ wi häp−hissyρλeρ msλirhmo mihirmýiτmň isesy
koşyrhyλeρy boλyp hyρýeρλeρ. Rλ hmremmom läsmýiτi iýihmρ, myheme
özkiρmşhihmρ wi nimkyýiτ oryň üsτürm hikmşλm hiρinihi ýiτmρmp hyρýeρ.
By ýeşeýyş obρezyhyρ, oλ ehem τopeρλeρy, yrerçλeρ wi keρeýyşλeρ
ýykyrhysy, ymymy yλeλeşyoλeρ wi özüňm eλyp beρmekyň oeheλeρy
üçmr ymymyhyρ. By boλse şoλ ehemλeρe biλλm bmρ hiρinihi bmλiλmohi
sezλeşyoλy ýeşemeke mümomrçmλmo biρýäρ, imme şoλ bmρ wekτhe−
he oλeρy ehemλeρyň biýλiom bmρ τopeρλeρyrher τepewyτλerhyρýeρ.
Mihirmýiτ isesy hmýmisio−hi, msλirhmo nimkyýiτmň ösüşmrhi öρär
mölüm älmmýiτi iýihmρ.
Häzmρom wekτhe, leçer−he hürýärmň irçimi ýyρτλeρyrhe nimkyýiτ
kiçmş höwρürhi keλýer wekτy lim−hi nimkyýiτmň älλm keτλeoλeρyry
öz mçmri eλýer irçimi lesρeτλeρy beşher kiçmρýär wekτy kλobeλmzesmýe
eýρeτyr oρry iýiλiýäρ. Γλobeλmzesmýeryň τäsmρm şiýλihmρ: mihirmýiτmň
syrkeτ, hmλ wi häp−hissyρλeρ bebeτhe τyτyş ýeş mλeτyň keρeýyşλeρyry
wi eň ýiτmρmş pρosismrm oimeλe kiτmρmiohi mölüm oρre iýihmkmrm wi
löomer iýi boλmeλyhykyry biλλm bmρ hiρinihi eýer iτmikm üçmr les−
he mölüm hiρinä ýiτýärλmkmhmρ. Sibäbm ýeşλeρ – myryň özm läzmρom
höwüρhi msλirhyo ýyρhyň beýλyky wi kiλinikmri eýhyr ýoλhyρ.
Döwλiτmň öz üýτkişmo mihirmýiτmrm seoλep keλmeo üçmr öz ýeşλeρyre
by mihirmýiτm öwρiτmikm wi oryň bmλir ýeρekλerhyρmeky öρär
mölümhmρ.
mçmri eλýeρ. By sibmτhi oτyρymλy ösir ioiρerçyλyo mihirmýiτmň imiλi
kiλmikm iýýäm büρürç iýýemyrhe höwλiτλmλmkmň mρom köρrüşλiρmrmň
piýhe boλmekyre ýeρhem ihmphmρ.
Smwmλmzesmýeryň wi höwλiτλmλmkmň iwoλýysmor ösüşmrmň beρşyrhe
şäliρλiρ hüρλm wizmpiλiρm−hmrm miρoizλiρmň, keçybeτeλkeλeρyň,
keλeλeρyň, hoλerhyρyş rooeτλeρyň, yohysehyýiτmň bmρ ýiρi nimλirir
miρoizmrmň, söwheryň wi siriτçmλmkmň
wizmpiλiρmrm ýiρmri
ýiτmρmphmρλiρ. Hyτ şäliρλiρhi−hi yλym wi mihirmýiτ ösüphmρ. Ýyρhyň
şäliρλiρi mň beý τeρyly−mihirm oürnioλiρmrmň leτeρyre Sokh, Hoρizm,
Çeç wi Fiρkere ýeλy mihirm−τeρyly ýiρλiρm koşmeo boλeρ.
Teρyly ösüşmň irçimi esyρλeρyryň howemyrhe Özbikmsτeryň
çäoλiρmrhi Rρτe Azmýe sibmτmrmň mihirm mmρesyryň ýehykäρλmoλiρmrmň
ekλebe oöpüsm ýykreryphyρ. By mmρes öz mçmri bmreλeρyň kmň
möçbiρmrm−eýρeτyr kymmeτλy τepyrhyλeρher, peýτekτ şäliρλiρmň
leρebeλyoλeρyrher beşλep ebeτ seoλeryp keλer ýehykäρλmo kyρλyşλeρy
öz mçmri eλýeρ.
ymeρ
NEPAΛYŇ
ASATY
Nipeλyň syýesy peρτmýeλeρyryň älλmsm hmýir ýeλy ýyρτhe
jihiρeλmzmm kmρmzmio be
ρehe yλeλeλeşseλeρ−he, oλeρ jihiρeλmzmmň
köρňüşm bebeτhe yλeλeşyke kiλmp bmλmihmλiρ. Rλeρ, ymymer,
jihiρeλmzmmň köρňüşmrm köz öňüri kiτmρmp bmλmihmλiρ. By boλse, elyρ
riτmnihi, isesy syýesy peρτmýeλeρyň eρesyrhe yλy syýesy kepme−
keρşyλyoλeρe eλyp kiλhm. Şoλ sibäpλm−hi, τäzi seýλerer Döρihmnm Minλms
2012−rnm ýyλyň 27−rnm meýyrhe τäzi Korsτmτysmýery ykλer iτmizhir
ýepyλhy. Döρihmnm Minλmshi mň yλy peρτmýe boλer Nipeλyň Bmρλişir
Kommyrmsτmo peρτmýesy (meomsτmo ykyρλy) wi biýλiom sibmτ wi iτrmom
syýesy peρτmýeλeρ jihiρeλ kyρλyşyň iτrmom isesyryň τeρepheρλeρy boλyp
çyoyş iτhmλiρ.
By syýesy misiλiλiρmň λokmom eλτiρreτmwesy ozeλy bmλir kiokρe�o
wi yohysehy τeýher ýeşemeke yoypλyλyke isesλerýer wi şoλ bmρ
AŞΛAUYNDA
ΓYMMATΛYKΛAUYNY
DESSUUΛAUYŇ
Häzmρom höwüρhi biλeρys nimkyýiτm sirekeτ τeýher ösir
smwmλmzesmýeher soňoy besyşλeρ riτmnismrhi büτmr hürýähi boλyp
kiçýär özkiρmşλiρmň τäsmρmrhi keλýeρ. By smwmλmzesmýeryň isesy
sypeτλeρy şyλeρhyρ: älλm
ykyρλeρhe höwρibepλeşmeo, by boλse
siρliτsmz hürýärm eňλehýeρhy. Şiýλi ýekheý ehemyň wi nimkyýiτmň
ρyly−eoyλ wi mihirm hyρryoλyλykyre τäsmρ ihýäρhm, oλ mmλλm−mihirm
özboλyşλyλykyň isesyryň, häp−hissyρλeρyň özboλyşλyλykyryň wi
leτhe öz mirτeλmτiτmň ýmτmρmλmikmri lowp seλýeρhy.
Mmλλiτeρe lyzmeτheşλyo, iλbiτhi, bmzmň höwρümmzhi ziρyρ, imme
öz iτrosyryň lim isesy eýρeτyrλyoλeρyry seoλep keλmeo ziρyρ.
Biλeρys mmλλm özboλyşλyλykyňe hüşürmio wi öz eýρeτyrλykyňy
seoλemeo ýöρiλkism ýüzýyλλyoλeρyň howemyrhe oimeλe kiλmphm
wi XIX−XX esyρλeρyň çeτρykyrhe τememλerhy. Rλ yzeo wekτyň
howemyrhe biλeρys iτrmo ýehρosyryň ýeýρep kiλmikm wi sλewýer
lρmsτmer smwmλmzesmýesyryň çäoλiρmrhi ösir biλeρys mihirm häpλiρmrmň
oimeλe kiλmikm riτmnismrhi mümomr boλyphy wi oλeρe−he isesλer
ýeρhy.
Biλeρys mirτeλmτiτmrmň ises
y sλewýer eτe−bebeλeρymyz τeρepyrher
mşλirmp hüzüλir mehhy wi mihirm mihirmýiτmň kymmeτλyoλeρyre
heýerýer peρeleτ, iρomr höρihmnmλmoλm hyρmyşe ymτyλyş boλyphy.
ZBEΓISTANYŇ
AŞΛAUY
TA
AKTRUDYU
Özbikmsτeryň çäoλiρm mρom höwüρλiρhir bäρm ehemzeτ
smwmλmzesmýesyryň oimeλe kiλir oneoλeρyryň bmρ
m boλyp hyρýer ýiρm öz
meλmýi−yohysehy, kyρemeçyλyo wi τiρbmýiçmλmo−mhioλokmo läsmýiτλm
çäρiλiρ τopλymyry öz mçmri eλýeρ.
Biλeρys Uispybλmoesyrhe ooywçy ýeşλeρyň wekτλeýyr mş
bmλir mişkyλ boλmekyry wi ooywher boş wekτλeρyry zälmiτ
çiomäki yoybyry üpnür iτmio misiλiλiρmrm çözmio boýyrçe eλryp
beρyλýer mşλiρ oämmλλişhmρmλýäρ. Roywçy ýeşλeρyň zälmiτ bmλir
mişkyλλermekyry kyρemekyň isesy köρrüşλiρm wekτλeýyr miohip
biniρmş−kyρλyşyo mşλiρmrm wi τeλyp kyρλyşyo τopeρλeρyry öz mçmri
eλýeρ.
Şiýλiλmohi, ρispybλmoehe ooywçy ýeşλeρyň ýyρhyň hyρmyş−
yohysehy, syýesy, mihirm ösüşmri mşniň keτreşmeoλeρyre
körüohmρmλir, oλeρy hyρmyş τeýher koλhemeo boýyrçe höwλiτ
syýeseτyry emeλe eşyρmekyň büτiwm yλkemy höρihmλhm.
AΛYMΛAUYŇ
RKAUY
KÄUHANAΛAUYNYŇ
HYZMATDAŞΛYΓYNYŇ
Häzmρom wekτhe Biλeρys Uispybλmoesy yohysehyýiτmň leoyoy
sioτoρyryň kyρemeλeρyrhe, bero yλkemyrhe, höwλiτ hoλerhyρyş
iheρeλeρyrhe yohysehy hoλerhyρyşyň çözküτλiρm oebyλ iτmikm
koλhemekyň läzmρom zemer yλkemyry, şoλ serhe mohiλmρλimikmň,
mrτiλλioτyeλ siλniρmşmň, emeτλy hoλerhyρyşyň wi biýλiomλiρmň
ysyλλeρyryň kmň spioτρmrm yλermeke isesλerýer pρokρissmw wi
ýooeρy τilroλokmo kyρλyşyry höρiτmäki wi hyρmyşe kiçmρmäki ykyρ
eλhy. Dmňi eýρeτyr oäρlereλeρhe häλ, iýsim τyτyş ýyρτ hiρinismrhi
çözküτλiρm oebyλ iτmäki mümomrçmλmo biρýär ýooeρy yλmy−τilrmom
hiρinihäom meoseτremeλeýyr örümλiρm höρiτmio üçmr mekλymeτλeρ
τilroλokmýeλeρyry mşλäp hüzýär ehemλeρyň eλymλeρ bmλir yohysehy,
meτimeτmoe wi mekλymeτλeρ τilroλokmýeλeρ bebeτhe yzykmhiρλm
lyzmeτheşλykyry kyρemeo ziρyρhyρ. Şiýλi lyzmeτheşλyohe isesy
oρyr bmλmmmň les çeλτ hipkmrλiρ bmλir özkiρýär yλkemyrhe bmλmmλiρi
wi irhmoλiρi iýi ýeş eλymλeρe hikmşλmhmρ.
ýoτρ
oberow,
ρio
AΛYMΛAUYNYŇ
HYZMATDAŞΛYΓYNYŇ
UΓUUΛAUY
Ýeş eλymλeρyň keτreşmekyrhe leλoeρe yλmy wi mihirm
keτreşyoλeρy öshüρmio Biλeρys Mmλλm yλymλeρ eoehimmýesyryň
Yohysehyýiτ mrsτmτyτyryň Ýeş eλymλeρ kiňişmrmň hyρmyşe kiçmρmλýär
wizmpiλiρmrmň bmρmhmρ. Şiýλi lim heşeρy ýyρτy yλmy iheρeλeρyryň ýeş
yohysehyýiτçm eλymλeρy bmλir lyzmeτheşλyo emeλe eşyρyλýer mşλiρmň
isesy 3 ykρyryň bmρm boλyp hyρýeρ. Özim şiýλi lyzmeτheşλyo hmňi
körühir−körm ýeş lüräρmirλiρmň bälbmτλiρm üçmr emeλe eşyρyλmeýeρ.
Rλ ýeşλeρyň mşλiýär kyρemeλeρyryň ooρpoρeτmw bälbmτλiρmri−hi, oryň
höwλiτeρe keτreşyoλeρ üçmr isesy höρiτmio wi biρomτmio bmλir, ekze
höwλiτλiρmň mmλλm bälbmτλiρmri−hi nokep biρýäρ.
Sowiτλiρhir soňoy kmňmşλmohi şiýλi lyzmeτheşλyky mşniňλiş
hmρmio ΓDA höwλiτλiρmrmň bmrýeτλeýyr beρλekλeρ kezresy τeρepyrher
meλmýiλişhmρmλýär τesλemeλeρyň isesyrhe ýeş yohyseτçy eλymλeρyň
bmλiλmohäom beρλekλeρy kiçmρmikmrmň höwλiτ löwisλirhmρmλmş ýoλy bmλir
mümomrhmρ. Dmňi ýeş eλymλeρ üçmr şiýλi kezreλeρ τeρepyrher ýöρmτi
leλoeρe bäsλişmoλiρm kyρemeo meoseheλeýyo lesep ihmλýäρ. By boλse
ýeş eλymλeρyň mrτiρresmoreλ τopeρyryň meλmýi koλhewyry eλmeke
mümomrçmλmkmrm eρτhyρeρ.
moτoρmýe Fýohoρowe,
AŞΛAUY
TA
ASATY
Roywçy ýeşλeρy hyρmyş τeýher koλhemeo boýyrçe höwλiτ
ýeseτy bmλmm, zälmiτ wi mş bmλir, şiýλi lim ρyly, elλeo wi bihir
τeýher ösüş yλkemyrhe oorsτmτysmor oipmλλmkm üpnür iτmio meosehy
bmλir ooywçyλeρyň beşeρryoλeρyry wi mümomrçmλmoλiρmrm hyρmyşe
kiçmρmio üçmr emeτλy şiρτλiρm höρiτmäki körüohmρmλir syýesy, lyoyo,
mλir−hi bekλyhyρ. Şiýλi hüşürniλiρm ýeşλeρyň eňyre kyýmeo boλse
hmňi omτepλeρyň wi ihibmýeτyň oömikm bmλir mümomrhmρ. Asyρλeρyň
howemyrhe, leçer−he liρ bmρ mmλλiτ biλλm bmρ höwüρhi öz höwλiτm lirmz
höρihmλmihmo wekτy, by τüρomirλiρhi lim şiýλi boλyphy, leçer−he
mmλλiτ hekyryo ýekheýhe ýeşer höwüρλiρm, şiýλi kymmeτλyoλeρy
koρep seoλemeo wizmpism ýezynyλeρyň wi şelyρλeρyň ikrmri hüşüphm.
By bebeτhe Mekτymkyλyryň höρihmnmλmkm eneýyp ρyly çişmihmρ.
mmτρo
AKTRUY
XXI esyρyň beşλeρyrhe hürýä yohysehyýiτmrhi mekλymeτλeρ
yohysehyýiτmri (ýe−he “bmλmmλiρ yohysehyýiτmri”) kiçmio pρosism
By höwüρ hmňi ýiτiρλmo hiρinihäom yλy mehhy siρmşhiλiρ bmλir
iýsim ehem ρisyρsλeρyryň, mrτiλλioτyeλ wi ehem mrrowesmýeλeρyryň
älmmýiτmrmň hüýpλm eρτmeky bmλir lim τepewyτλerýeρ. Rλeρ boλse
läzmρom zemer hyρmyş−yohysehy ösüşmň isesy jeoτoρyre öwρüλir
mrτiλλioτyeλ meýe koýymλeρyryň τäzi köρrüşλiρmrm höρihýäρ. By mρm
möçbiρλm özkiρmşλiρi hüşürmio üçmr läzmρom zemer yohyseτçyλeρy,
�λoso�eρy wi sosmoλokλeρy läzmρom zemer sosmeλ ösüşmň isesy nälτλiρmrm
wi ýöρiλkiλiρmrm eçyp köρoizýär hüρλm oorsipsmýeλeρy höρiτhmλiρ wi
oλeρyň kiλiniohäom mümomrçmλmoλiρmrm oiskmτλimäki syreryşhyλeρ.
Şyryň bmλir bekλyλyohe, oimeλe kiλmş wi ösüş yohysehyýiτmrm
bmλmäki isesλerýer beρλekλeρyň τeoyo ziρyρλyoλeρy liρioiτ ihýäρ.
AŞΛAUY
EUMENISTAN
YΛYM
ASATY
Häzmρom höwüρhäom meλmýi oρmzms ehemλeρyň keτreşyoλeρyrhe hüρλm
irçimi müşkmλλmoλiρ höρiτhm, eýρeτyr−he oλ ýeşλeρyň ekλebe böλikmrm öz
mçmri eλýer mş bmλir üpnürçmλmo misiλismrhi köρriτmr hyýyλýeρ.
Ahem poτirsmeλyry, mλom bmλir ýeşλeρyň eλyp beρýer mrrowesmor
poτirsmeλyry riτmniλm piýheλerýer höwλiτλiρhi sτρeτikmo eρτyomeç
äρ.
Işmň isesy meosehy Eρmirmsτer ρispybλmoesyrhe höwλiτ ýeşλeρ
syýeseτyry üpnür iτmio bebeτyrhe kyρemeçyλyo mşkäρλiρ mşmrmň
hyρmyşe oρreşhyρyλyşyryň kiλinikmrm wi misiλiλiρmrm hiρňimiohir
ybeρeτhyρ.
Şyňe λeýyoλyohe, Eρmirmsτeryň Mmλλm Yλymλeρ eoehimmýesyryň
Ýeş eλymλeρ kiňişmrmň beş wizmpism peýτekτhe wi sibmτλiρhi
ýeşλeρ beρeheoy höwλiτ syýeseτyryň misiλismrmň emeλe eşyρyşyry
siλniρmiohir, şoλ syýeseτy hyρmyşe kiçmρmiohi kyρemeçyλyo –
mşkäρλiρ mşmrmň ykyρλeρyre siρiτmiohir ybeρeτ boλýeρ.
iτρosýer
ŞAHYUY
MAΓTYMΓUΛY
ΓYMMATΛYKΛAUY
Biýmo şelyρ Mekτymkyλyryň koşkyλeρyryň wi oryň
höρihmnmλmkmrmň ýeşλeρhe rälmλm τäsmρ keλhyρýerhykyry, oryň eρeher
çyoeryre irçimi esyρλeρ kiçsi−hi, şelyρyň isiρλiρmrmň öz leλoyryň
ρyly kymmeτλyoλeρyry seoλep keλmeoheoy oρry bmmöçbiρhmρ.
Hiρ bmρ leλoyň şölρeτλy kiλinikm orhe ρyly τeýher beý wi
elλeo kymmeτλyoλeρy bmλir τepewyτλerýer ýeşλeρyryň beρλyky
öz leλoyryň k
ymmeτλyoλeρyry wi mihirmýiτmrm koρep wi eýewλy
seoλemeo eýρeτyr mölüm zehe öwρüλýäρ. Ahemhe lirmz ýeş wekτλeρe
bmrýehy çyň elλeo yrerhyρmeλeρe pis bele biρmio boλmez. Bmλmλm
wi mihirmýiτλm ehem üçmr syrkeτ, hmλ, mihirmýiτ wi häp−hissyρλeρ
esyρλeρyň howemyrhe ρyly ösüşmň wi hürýä eň ýiτmρmikmň heýerny
boλyp kiλmphm. By mş läzmρom zemer ýeşλeρyrhe ρyly wi �λoso�om
kymmeτλyoλeρy oimeλe kiτmρmiohi şoλ ýöρiλkiλiρmň τäsmρmrm siλniρmikm
meoseτ ihmrýäρ wi by jeoτoρλeρyň yλy özeρe keτreşyoλeρe ýiτmio üçmr
ysyλy τioλmp ihiρ.
AKTRU
öpçüλmoλiýmr lebeρ biρmş siρmşhiλiρm ehemλeρyň özboλyşλy
ρyly keτreşykyry üpnür ihýäρ. Şyrhe örhüρmλir örümm eλyşmeo
ehemλeρyň eρesyrhe mekλymeτλeρ eλyşmeo köρrüşmrhi ýüzi
çyoýeρ. By keτreşyoλeρyň eýρeτyrλyky mekλymeτλeρy ýeýρeτmekyň
oöpçüλmoλiýmrλmkm wi yzykmhiρλmλmkm lim−hi oryň mezmyryryň
bmρmiňziş läsmýiτm bmλir läsmýiτλirhmρmλýäρ. Ekiρ mekλymeτλeρy
ýeýρeτmekyň köρrüşλiρm beρehe küρρüň iτmiλm boλse, orhe oλeρ öρär
hüρλm−hüρλühmρ, τiosτλiρ boýyrçe, ýezyw ysyλyrhe, eyhmowmzyeλ
ýekheýhe boλyp bmλiρ.
Köpçüλmoλiýmr lebeρ biρmş siρmşhiλiρm mihirmýiτmň eýρy−eýρy
iλimirτλiρmrmň yzykmhiρλm eoymyry üpnür ihýäρ, şoryň riτmnismrhi
şelsyýiτ yλmy bmλmmλiρmň, elλeo oeheλeρyryň wi nimkyýiτhi
liρioiτ ihýär biýλiom mihirm kymmeτλyoλeρyň özλişhmρmλmikmrmň
meosehe körüohmρmλir pρosismrmň riτmnism löomürhi häλ−hi, iýsim
mihirmýiτmň eýρy−eýρy, oöpλirç, bmρ−bmρλiρm bmλir bekλy boλmehyo
iλimirτλiρmň özλişhmρmλmikmrmň riτmnism löomürhi öňi çyoýeρ. Şyryň
riτmnismrhi, A. Moλyň biλλäp kiçmşm ýeλy, şelsyýiτmň mihirm hiρinism
“mozemo mihirmýiτi” öwρüλýäρ.
311
ϑimkyýiτmň özkiρmikmrmň mň bmρ eýhyň ýüzi çyomesy−myryň özm
rismλλiρimň eρesyrheoy keτreşyoλeρyň üzüλmikmhmρ. Şoryň üçmr−hi,
τiρbmýi misiλismrhi ehemyň hyρmyşheoy mölüm oρry wi älmmyiτm
bmλir bekλy misiλiλiρ öρboýyre keλýeρ.
ezeρowe
ATI
AΛYMΛAU
Byρýeτmýe Uispybλmoesyry
ň Ýeş eλymλeρ kiňişm 2005−rnm
ýyλher bäρm liρioiτ ihýäρ. Rryň hüzümmri Uispybλmoeryň ýooeρy
ooyw miohipλiρmrmň Ýeş eλymλeρ kiňişλiρmrmň wi Uyssmýe Yλymλeρ
eoehimmýesyryň Smbmρ böλümmrmň Byρýeτ yλmy miρoizmrmň yλmy
ýeşλeρ kiňişmrmň wiomλλiρm kmhýäρλiρ.
Ýeş eλymλeρ üçmr meýe koýym ooywλeρy şy τepkyρλeρhe
1. “Meýe koýym τiλioiçmλmkm wi τρersjiρ τilroλokmýeλeρy” eτλy
eλymλeρ üçmr ooyw.
2. “Γyheçyλyo”. Tesλemeλeρ bmλir τeryşhyρyλyş.
4. “Tilroλokmo τoý” (bmzris−üçλüoλiρm höρiτmio, iτsim−
λyş siρkmλiρ.
AŞΛAUYNDA
ΓYMMATΛYKΛAUYNY
SUNΓATYŇ
DESSUUΛAUYŇ
Γλobeλλeşme wi läzmρom zemer serλy τilroλokmýeλeρyň ösir,
mekλymeτλeρyň çeλτ eλşyλýer wi hüρλm mekλymeτλeρyň iλýiτiρλm höwρm
moτoρ
eρmorow,
MAKSATNAMAΛAU
TRPΛUMYNY
Çeoλeme oom
permýesyryň mekλymeτλeρ τilroλokmýeλeρy wi
yohysehyýiτ bebeτhe kürhmzom wi yzeo eρeλyohe keτreşyoλy bmλmmmň
ooyw meoseτremeλeρyry mşλäp hüzmiohi 10 ýyλλyo mş τinρmbism beρ
wi hmsτersmor bmλmmhi meoseτreme τopλymλeρyry yλermeo bebeτhe
bmλiρmir boλyp hyρýeρ.
Dmsτersmor ooywλeρ oompermýe τeρepyrher iλioτρor ooyw
bebeτhe hürýä üλňüλiρmri λeýyoλyohe mşλirmp hüzüλýäρ.
Mohiλmρλirmλirhi wi sosmo−iooλoko−yohysehy ösüş çeoλeryλerhe
mohiλmρλimikmň, çeoλemeoλykyň wi oλeρy yλermekyň läzmρom zemer
ysyλy boýyrçe ooyw meoseτremeλeρyryň τopλymy mşλirmp hüzüλhm.
Topλym mşi kmρmzmλhm wi Piρm höwλiτ yλmy−beρλek yrmwiρsmτiτmrmň
yλýeρ.
soeρ
ΓRŞUΛYŞMAK
ŞEUTΛEUINDE
TAΛAPΛAUY
Ýeş rismλ myheme−he mλomrnm boλyp özkiρýär kyρşew bmλir
çeoryşmeλy boλýeρ wi msλisi msλimisi−hi kyρşewyň τeλepλeρyre
nokep biρmäki minbyρ boλýeρ. Nismλλiρmň eρesyrheoy beρle kmňiλýär
böwşiňλmkm wi çeλτ hipkmrλiρ bmλir ösýär yλmy−τilrmom pρokρism lesebe
eλseň, orhe ýeşλeρ läzmρom wekτhe, ozeλoy höwüρλiρi siρihirmňhi, çeλτ
by zeτλeρe yýkyrλeşýeρ wi biýλiom rismλλiρi miňzimiýär liρioiτλiρmň
eýρy bmρ obýioτm wi öwρirmλmikm boλyp hyρýeρ.
Ýeşλeρyň eρesyrhe ρyly−hürýäkeρeýyş kymmeτλyoλeρy oimeλe
kiτmρmio çyλşyρymλy wi kepme−keρşyλyoλy pρosishmρ. Rλ bmρräçi
ýekheýλeρ bmλir şiρτλirhmρmλýäρ.
Bmρmrnmhir, ýeşλeρ myryň özm nimkyýiτmň mň mşnir, kynyρλy
böλikmrm hüzýär eýρeτyr τopeρy imiλi kiτmρýäρ. Rλeρyň kymmeτλyoλeρ
yλkemy lirmz oimeλe kiλmio ýoλyrhe keλýeρλeρ. Iomrnmhir, ýeşλeρ
myryň özm özürmň lüräρ wi hyρmyş ýoλyry seýλep eλmeo pρosismrhi
hyρýer eýρeτyr sosmeλ τopeρhyρ. Üçürnmhir, ýeşλeρyň yremyre wi
msλikλiρmri irçimi jeoτoρλeρ τäsmρ ihýäρ. Şoryň üçmr−hi ýeşλeρyň
eňyre hmňi τäzi öňhibeρyny kymmeτλyoλeρy yzykmhiρλm ürhimio
ýoλy bmλir τäsmρ ihmp boλýeρ.
RUTA
IΛNAMAΛAUYNY
ZEUUUΛYΓY
Γezyw−ekτeρyş mşλiρmrmň köρoizmşλiρmri köρä, Γürhokeρ
Eýρer, Rmer,Hmrhm sälρesy wi Tüρomirmsτer hüρλm iýýemλeρyrhe,
iseser lim büρürç esyρyryň iýýemyrhe yzeo eρeλyohe
söwhery (τänmρçmλmkm) seoλemeo üçmr bmρm−bmρλiρm bmλir ýeoyr
ysryşyoλy eρekeτreşyo seoλehyλeρ. Byλeρher beşke−he mihirmýiτ
eρekeτreşyoλeρ boλyphyρ.
Biλλäp kiçmşmmmz ýeλy, ýooeρheoy köρoizmλir çäoλiρmň
yτkeşhyρynysy kehymoy wiλeýeτλeρyň biýλiom Γürhokeρ lim−hi
Γüroρτe, Dimmρkezyo wi Γürbeτeρ smwmλmzesmýeλeρ bmλir eρekeτreşyo
seoλephyρλeρ. Γöρoizmλir liρioiτλiρ yzeo eρekeτre
şyohe söwhe bmλir
mişkyλλerýer höwλiτλiρmň ýeşeýyş ýekheýλeρyryň ösmikmri ýeρhem
ihýäρhm. Γözλik mşλiρmrmň howemyrhe τepyλer Myrhmheo, Molirno−
Deρmo, Heρeppe, Λojeλ, Syτoekorhoρ Hmrhm sälρesyrhe, Dmλmyri
wi Miker Peρs eoymyryň küroρτe τeρepyrhe, Ýeρymhipi, Şelheh,
Şelρm−Solτi, Bempyρ wi Γmsseρ Eýρeryň kürhokeρ böλikmrhi lim−
hi Tüρomirmsτerhe Meρkmere wi Aλτyrhipihäom seýτλeρy byλeρy
sybyτ ihýäρ. Şiýλi lim byλeρ öz eρeλeρy
rhe ýeoyr keτreşyohe
boλerhyoλeρyre şeýeτλyo ihýäρ.
AΛYMΛAUYŇ
HYZMATDAŞΛYΓYNYŇ
Γymermτeρ yλymλeρyň eρesyrhe lyoyo leoyrheoy yλym
eýρeτyr oρry iýiλiýäρ. Rλ nimkyýiτçmλmo mşλiρmri keτreşýerλeρyň –
ρeýeτλeρyň (�zmom τeρepλeρyň) wi kyρemeλeρyň (ýyρmhmo τeρepλeρyň)
özλiρmrm eλyp beρmekyň höwλiτ τeρepyrher oiskmτλirir ýe−he ρykseτ
ihmλir hüzkürλiρmrm, ýekry lyoyo oeheλeρyry, oλeρyň mezmyryry,
yλkemyry, mşλirmp hüzüλmş τiρτmbmrm, oebyλ ihmλmş hüzkürλiρmrm, şiýλi
lim oλeρyň imiλi kiλmikmrmň wi liρioiτ iτmikmrmň älλm nälτλiρmrm,
oeryrçyλyky wi lyoyo τiρτmbmrm üpnür iτmikm öwρirýäρ.
Hyoyo yλmy, isesy ürsm nimkyýiτçmλmo keτreşyoλeρyryň
pyheoλeýyr hüzkürλişhmρmλmşmri−oeheλeρyre biρýäρ.
Zälmiτ lyoyky ýeλy pyheohe yλmyň hüýpλm ürs biρir wi
biρýär misiλiλiρm ez häλ. Häzmρom zemer şiρτλiρmrhi oλeρyň eρesyrhe
oeryrçyλyo τeρepyrher köz öňürhi τyτyλer wi oryň τeρepyrher oebyλ
ihmλir köρrüşhi mşkäρλiρmň zälmiτ lyoyoλeρyry üpnür iτmio misiλism
eýρeτyr mölüm boλyp hyρýeρ. By ýiρhi zälmiτ oeryrçyλykyryň
ýiρmri ýiτmρmλmşmri höwλiτ közikçmλmkm wi nimkyýiτçmλmo (Käρhişλiρ
eρoeλeşyky) közikçmλmkm yλy älmmýiτi iýihmρ.
AŞΛAUYNDA
ΓYMMATΛYKΛAU
Uyly−hürýäkeρeýyş kymmeτλyoλeρy ehem wi nimkyýiτ üçmr
beoy älmmýiτi iýihmρ. Rλeρ ehemλeρyň τyτyş hürýä, hüρλm weoeλeρe
keτreşykyryň bmrýehy boλyp hyρýeρλeρ, oλeρyň özλiρmrm eλyp
beρyşλeρyry wi mşλiρmrm oiskmτλiýäρλiρ.
Häzmρom we
kτhe Uyssmýehe höwλiτ ýeşλeρ syýeseτy oebyλ
ihmλir wi liρioiτ ihýär oeryrçyλyo remeλeρyry wi ýeşλeρe
rmýiτλirir ýöρmτi ýöρiλkiλiρ isesyrhe hyρmyşe kiçmρmλýäρ. Şy oehe−
lyoyoremeλeρyryň eρesyrhe ýeş eλymyň lyoyo hiρinismri eýρeτyr
ürs biρmλýäρ.
HMAR – Ýykρeryň “Döwλiτ ýeşλeρ syýeseτyry hyρmyşe
kiçmρmio leoyrhe” Keryryre λeýyoλyohe, Herτy−Mersm ewτorom
ooρykyrhe “ýeş eλym” hüşürnism eýρeτyr oρry iýiλiýäρ. Ýeş eλym –
ýooeρy lüräρ bmλmmm boλer, 30 ýeşe ýiτmihmo, şiýλi lim 35 ýeşe çirλm
yλymλeρyň oerhmheτy ýe−he 40 ýeşe çirλm yλymλeρyň hooτoρy hiρinism
boλer, yλmy−beρλek kyρemeλeρhe, oorsτρyoτoρçyλyo býyρoλeρhe,
ýooeρy ooyw miohipλiρmrhi, iýiçmλmkmň älλm köρrüşλiρmrhi boλer
τesλeme τeýýeρλeýny kyρemeλeρhe yλmy wi yλmy−τilrmom beρλekλeρy
eτhyρ.
ΓYMMATΛYKΛAUY
ΓUUAΛY
mkyýiτmň ρyly−elλeo ýekheýyryň hiρinismrm oöp leλeτλeρhe
höwλiτ mrsτmτyτyryň küýnm wi bmτiwmλmkm şiρτλirhmρýäρ. By bebeτhe
özüňm mihirmýiτλm eλyp beρmekyň (by hüşürnärmň mň kmň merysyrhe)
hyρryoλy oňyr ryskesyry oimeλe kiτmρmio eýρeτyr mölüm hiρinä
iýi boλýeρ. Syýesy yλmyň ösüşmrmň läzmρom τepkyρyrhe höwλiτ
kyρλyşyryň mň riτmniλm köρrüşλiρmrmň bmρm löomürhi “ρeýeτ nimkyýiτm”
yλkemy öňi çyoýeρ. By yλkemyň oimeλe kiλmikm eryo sibmτmň ýe−he
häp boλyp kiλýär mihirm, τeρyly wi hmrm kymmeτλyoλeρyrher üzňi
mümomr häλhmρ. Rλeρyň oimeλe kiλmikm şelsyýiτmň sosmeλλeşmekyryň
mň mρom τepkyρλeρyrhe mölümhmρ, by boλse, bmzmň pmomρmmmzçi, ýeşλeρyň
häp boλyp kiλýär ρyly−elλeo kymmeτλyoλeρyry oimeλe kiτmρmio
misiλiλiρmrmň çäoλiρmrhi koşmeçe älmmýiτi iýi boλýeρ.
V
AΛYMΛAUY
TA
USUΛΛAUY
INNRWASI
RΛY
UTA
YΛYM
TASΛAMAΛAUYNYŇ
Uyssmýehe Rρτe Azmýeryň, Tüρomirmsτeryň wi Ýiwρezmýeryň
lim τeρylyre wi mihirmýiτmri les ýooeρy msλik eρτýerhyky sibäpλm,
2010−rny ýyλher bäρm Uρeλ jihiρeλ yrmwiρsmτiτmrmň τeρyl jeoyλτiτmrhi
Rρτe Azmýe sibmτmrmň τeρyly−mihirm kiçmmşmrm wi şy kürm lim−hi
oryň Uyssmýe üçmr älmmýiτmrm öwρirmio mşλiρm emeλe eşyρyλýeρ. Şy
meoseτ bmλir UFU−he Rρτe Azmýe yλmy−beρλek miρoizm (MAYBM)
höρihmλhm. MAYBM yλmy−beρλek wi mekλymeτ τesλemesyhyρ. Rryň
isesy meosehy Rρτe Azmýeryň läzmρom Uyssmýe üçmr sτρeτikmo τeýher
mölüm sibmτ boλyp hyρýerhykyryň älmmýiτmrm hüşürhmρmiohir wi
ory wekyz iτmiohir ybeρeτhyρ.
MAYBM−ryň wizmpiλiρmrm hyρmyşe kiçmρmio üçmr siρkmλiρm
kyρremeo, yλmy mesλeleτλeρy, nimkyýiτçmλmo ooywλeρyry, simmreρλeρy
kiçmρmio, mysyλmer Γürhokeρyryň limmiλiρm kyzyoλerhyρýer
beý mihirmýiτmrm öwρirmio üçmr Rρτe Azmýe yλmy−öwρirmnmλmo
iospihmsmýeλeρy kyρremeo köz öňürhi τyτyλýeρ.
AΛYMYŇ
UATYNΛYΓY
Uyssmýe Fihiρesmýesyryň ýeşλeρ syýeseτy höwλiτmň hüzüm böλikm
löomürhi ýeşλeρyň özλiρmrm eçyp köρoizmikm üçmr şiρτλiρm höρiτmio
meosehy bmλir emeλe eşyρyλýeρ.
leoyoy wi miňziş ýekheýλeρheoy mekλymeτλeρy eλmeo üçmr heşoy
kyρşewe közikçmλmkmň wekτyň leoyoy mesşτebyre ýeoyr şiρτλiρhi
eλryp beρyλmeky ziρyρhyρ. Tüρomirmsτeryň şiρτλiρmrhi oryň äkmρτ
yλy τiρρmτoρmýesyryň wi çyλşyρymλy τibmky şiρτλiρmrmň boλmeky eheτy
miýher ýe−he oeρτokρe�om ysyλλeρ bmλir mekλymeτλeρ τopλemeo
üçmr çyλşyρymλy wi kymmeτ boλýeρ. Häzmρom wekτhe ziρyρ boλer
kiomekλymeτλeρy biλλm bmρ eρeλyo boýyrçe mrrowesmor siρmşhiλiρmň
oömikm bmλir eλmeo wenyp boλyp hyρýeρ. Şy ysyλ bmλir τopλerer
kiomekλymeτλeρyň boλmeky wi kioτöwiokiλçmλmoλiρmň hikmşλm
köρrüşhi beleλerhyρyλmeky τibmkeτy koρemeo boýyrçe çäρiλiρm les−
he oämmλλişhmρmäki ýeρhem ihýäρ.
Düρλm ykyρλeρhe (ΓIS, eýρeτyr koρeλýer ýiρλiρ, τeρyly obýioτλiρ,
τibmkeτyň ýehykäρλmoλiρm wi biýλiomλiρ) emeλy τeýher piýheλermekyň
mormτoρmrk yλkemyry kyρmekyň τäzi ysyλyryň piýheλeryλmeky,
şiýλi−hi mormτoρmrk wi ýiρλiρmň mržiriρçmλmo koρeky boýyrçe
nokep çäρiλiρmrmň mşλirmλmp τeýýeρλeryλmeky τibmkeτy koρeýyş
çäρiλiρmň mekλymeτλeρyry τopλemekyň çyohenyλeρyry ezeλτmeke wi
riτmniλmλmkmrm ýooeρλerhyρmeke mümomrçmλmo biρýäρ.
Hezeρýeoe höwλiτλiρmrmň beşτyτerλeρyryň 2010−rny ýyλyň
hioebρyrhe Beoy şäliρmrhi boλer hyşyşykyrhe Hezeρ hiňzmrmň
lowpsyzλyky yλkemyrhe lyzmeτheşλyo iτmio leoyrheoy Yλeλeşyke
koλ çiomλhm. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz şoλ hyşyşyohe çyoyş ihmp, Hezeρ
hiňzmrhi mşλiρmň hüρλm köρrüşλiρmrm oeheλeşhyρýer τäzi löoümiτeρe
yλeλeşyoλeρyryň bmρräçismrm τeýýeρλemeo bebeτhe mşλiρi kmρmşmikmň
mölümhmkmrm isesλerhyρhy. Tüρomir Λmhiρm şiýλi lim, Hezeρ
hiňzmrmň hüýbürhir τyρbekiçmρmnmrm çiomio misiλiλiρm boýyrçe öz
keρeýşyry biýer ihmp, hiňmz yλek oommyrmoesmýeλeρyry kyρmeohe
wi yλermeohe leλoeρe iooλokmo üλňüλiρmrmň biρneý ihmλmikmrmň
mölümhmkmrm rykτehy.
Tüρomirmsτeryň heşoy kyρşew, iooλokmýe bebeτyrheoy
beşλerkyçλeρy wi τioλmpλiρm älλymymy ebeherçyλykyň wi ρoweçλykyň
leτyρesyre Müňýyλλykyň esyλλy Meoseτλeρyry kezermeky meoseτ
ihmrýär, bmλiλmohäom mölüm τesλemeλeρyň bmρräçismrmň eρe eλyp
mesλeleτλeşyλmekyre wi soňρe hyρmyşe kiçmρmλmikmri mτiρkm
biρniohmkmrm yrem bmλir eýτmeo boλeρ.
INNRWASIRN
Biλλm boλşy ýeλy, mmλλiτmň Λmhiρm, çyňňyρ Hoρmeτλeryλýer
Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň beşλerkyny bmλir beşλerer
Tüρomirmsτeryň yohysehyýiτmri yλmyň hürýähi kezererλeρyry
oρreşhyρmeo, bmλmm biρmikmň wi yλmy−beρλekλeρyň lmλmrm
ýooeρλerhyρmeo, hürýärmň öňhibeρyny ýyρτλeρy bmλir yλmy bmλmmλiρm
eλyşmery wi lyzmeτheşλyky öshüρmio syýeseτy ýyρhyň üsτürλmoλm
ösüşmrmň şiρτλiρmrmň bmρm boλyp hyρýeρ.
Γioiooλokmom beρλekλeρ τibmkeτy koρemekyň cäρiλiρmrm
miýmλλişhmρmikmň, τesλemesyry mşλäp τeýýeρλemekyň wi emeλe
eşyρmekyň isesy boλyp hyρýeρ. Rλeρ hüρλm lowpλy τilroτibmky
pρosisλiρmň (HTTP) τäsmρmrmň τöwiokiλçmλmkmrm ýüzi çyoeρmeoλyke
wi pisiλτmioλmki, oλ ýe−he beşke ýiρλiρhäom kioiooλokmom
τöwiokiλçmλmoλiρm lesebe eλmeoλyke mümomrçmλmo höρihýäρ. Emme
K BAŞΛANΓYÇΛAUY
Mäλmm boλşy ýeλy, nimkyýiτm öshüρmio wi heşoy kyρşewy
sezλeşhyρmeo Tüρomirmsτeryň iooλokmýe syýeseτyryň isesy
meosehyhyρ, τibmkeτy koρemeo, oryň siρmşhiλiρmrm eýewλy
piýheλermeo, bmoλokmom oöphüρλüλmkm koρemeo by syýeseτyň mölüm
τeρepλeρyhyρ. Tibmkeτy koρemekyň mmλλm sτρeτikmýesyryň hyρmyşe
kiçmρmλmikm BMΓ, Ýiwρope Bmλiλişmkm, Dürýä iooλokmýe kezresy,
ýebery τibmkeτyň Büτmrhürýä kezresy wi biýλiom mρm leλoeρe
kyρemeλeρy bmλir ýeoyr keτreşyohe emeλe eşyρyλýer oöpτeρepλeýyr
oorwirsmýeλeρyň wi yλeλeşy
oλeρyň, bmλiλmohäom meoseτremeλeρyň
lim−hi τesλemeλeρyň isesyrhe kmň leλoeρe lyzmeτheşλykyre
isesλerýeρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihow
τeρepyrher öňi süρüλýär beşλerkyçλeρ, şoλ serhe Aşkebeτhe loweryň
üýτkimikm bmλir bekλeryşyoλy misiλiλiρm çözmio boýyrçe BMΓ−
rmň Sibmτeρe miρoizmrm höρiτmio, şiýλi lim Aρeλy leλes iτmio,
Hezeρ hiňzmrmň iooλokmýe ebeherçyλykyry koρep seoλemeo, sibmτmň
syw siρmşhiλiρmrm ρiniλm piýheλermeo lim−hi iriρkiτmoe yλkemyrhe
τäzi, “ýeşyλ” τilroλokmýeλeρ oρreşhyρmeo beρeheoy beşλerkyçλeρy
Tüρomirmsτeryň by misiλiλiρhäom keρeýyşλeρyry eýhyň biýer
ihýäρ.
Mmλλm Λmhiρmmmzmň biλλiýşm ýeλy, iooλokmýe misiλiλiρmrm hüýpλm
çözmio, şoλ serhe Hezeρ hiňzmrmň özboλyşλy τibmky τopλymyry
hmoiλτmio sibmτλiýmr eλrerhe peρeleτçyλyky, lowpsyzλyky, hyρryoλy
ösüşm üpnür iτmio boýyrçe BMΓ τeρepyrher neρ ihmλir Müňýyλλykyň
Meoseτλeρyry kezermekyň mölüm böλikm boλyp hyρýeρ.
BMΓ−ryň Beş Assembλiýesyryň 66−rny minλmsmrhi
Ýyρτbeşτyτerymyz Hezeρyň τibmky beýλyoλeρyry koρep seoλemeo
boýyrçe leλoeρe τekeλλeλeρyre eryo mezmyr biρmikmň ziρyρhykyre
ýiri−hi ürsm çiohm. Şyryň bmλi
r bekλyλyohe, Hezeρ sibmτmrhi heşoy
kyρşewy koρemekyň misiλiλiρmri keρemeo lim−hi hikmşλm τioλmpλiρm
wi mesλeleτλeρy mşλäp τeýýeρλemeo üçmr limmşiλmo mşλiýär ises
löomürhi Hezeρ iooλokmýe mesλeleτyry kyρemeo beρeheoy τioλmp
Dmňi kiçir or ýyλyň mçmrhi Pemmρ hekλeρyryheoy byzλyoλeρyň
üçhir bmρm iρäphmρ. By byzλyoλeρyň iρimikmrmň isesy sibäpλiρmrmň
bmρm loweryň τimpiρeτyρesyryň üýτkimikm boλse ýiri bmρ sibäbm
lim Aρeλ oöλürmň kyρemeky boλyp bmλiρ. Köλüň kyρemeky bmλir
oryň hüýbürhäom çöoürhm hyzλeρ τozere keρyşyp, küýçλm şimeλλeρ
bmλir yooeρy köτiρmλýäρ. Hiρ ýyλ müňλiρçi τor hyz wi τozer mňňär
yλy τiρρmτoρmýeλeρe ýeýρeýeρ. Aλymλeρyň çeoλemeλeρyre köρä, ýooeρy
köτiρmλýär hyzλeρyň bmρ böλikm Pemmρ wi Týer−Şer hekλeρyre
ýiρλişýäρ wi oλeρyň iρimikmri sibäp boλýeρ.
Aρeλ oöλürmň läzmρom wekτhe hmňi 15% yλeryλyşe yeρemλy
boλmeky lim Rρτe Azmýe ýyρτλeρyrhe syw misiλismrmň öρboýyre
keλmekyre sibäp boλýeρ. Şy sibäphir lim byzλyoλeρyň iρimikm
bmzmň üçmr mň isesy misiλihmρ. Rρτe Azmýe höwλiτλiρmrmň beşτyτerλeρy
lyτ şy ryoheýrezeρher by misiλärm bmλiλmohi çözmikmň älmmýiτmrmň
yλyhykyry rykτeýeρλeρ.
Syw üp
nürçmλmkmrmň hüýpλm sibäbm boλse Rρτe Azmýehe läzmρom
wekτhe emeλe eşyρyλer leλoeρe syw oeryrçyλykyryň ýooλykyhyρ.
By ýekheý höwλiτλiρmň eρesy
rhe hüρλm köρrüşλiρhi bekλeşyλer
şiρτremeλeρyň hmňi bmρ τeρepλyhyky wi ymymy bmρ oeheλeρyň
kmρmzmλmärhmkm sibäpλmhmρ. Rρτe Azmýeryň mň isesy hiρýeλeρy:
Amyhiρýe, Syρhiρýe, Çy wi Teλes hiρýeλeρyhyρ. Byλeρyň mçmrhi mň
isesyλeρy Amyhiρýe wi Syρhiρýe boλmeo bmλir oλeρ közbeşλeρyry
eλyp keýhýer wi hiňzi kyýýer ýiρλiρmri çirλm hüρλm üλoiλiρmň
τiρρmτoρmýesyrher kiçýäρλiρ. Häzmρom wekτhe sywher piýheλermeo
misiλiλiρm bmλir bekλery
λy ýmτmλişir pρobλimeryň Aρeλyň yobeλy
üçmr lim, bmzmň limmämmz üçmr lim les mölüm boλyp hyρ
hyky şüblismzhmρ. Sywher eheλeτλy piýheλermekyň mölüm şiρτm
löomürhi bmzmň ýyρτλeρymyzyň bä
bmτλiρmrmň beλersyry oiskmτλimio
boýyrçe kiçmρmλir oöpýyλλyo, mρkmrsmz wi öρär mrçi mş. By misiλihi
kezeryλer, höwλiτeρe ρismmremeλeρy bmλir biρomhmλir hyρryo
säliλ pyρseτhe bozyλy
p bmλiρ, myryň özm Aρeλ hiňzm üçmr lim, by
sibmτhi ýeşeýer ehemλeρyň mmλλmorλeρçesy üçmr lim öňürhir çeoλep
boλmeneo zyýerλy riτmniλiρi kiτmρiρ. Rρτe Azmýehe syw−iriρkiτmoe
misiλism boýyrçe Tüρomirmsτeryň keρeýşy öρär eýhyňhyρ − bmz by
misiλiλiρm sibmτmň älλm höwλiτλiρmrmň bälbmτλiρmrm rezeρe eλmeo bmλir
wi leλoeρe kyρemeλeρyryň keτreşmekyr
he hmňi leλoeρe lyoykyryň
ymymyλyohe yoρeρ ihmλir oeheλeρyryň wi ýöρiλkiλiρmrmň isesyrhe
Irrowesmor ösüşm emeλe eşyρmeo meosehy bmλir hürýä τinρmbi
smrmň wi Tüρomirmsτeryň eλymλeρyryň pmomρmrmň siλniρmismri syry
köz öňürhi τyτmeo bmλir, mrrowesmor τilroλokmýeλeρyň pyheoλeýyr
miρoizmrm höρiτmio misiλismrmň üsτürhi mşλimio mümomr, oryň
wizmpism ösüşmň riτmniλm kyρeλλeρyrher piýheλermekyň isesyrhe
höwλiτmň, mşiwüρλmkmň, yλmyň wi bmλmmmň eryo özeρe liρioiτ iτmikmrm
köz öňürhi τyτýeρ, by hiρmer sirekeτyryň örümλiρmrm hürýä
sτerheρτλeρyryň hiρinismri çyoeρmeke mümomrçmλmo biρiρ.
By miρoizmň Tüρomirmsτeryň Döwλiτ λyomerçyλyo
yrmwiρsmτiτmrmň bmrýehyrhe höρihmλmikm les meoseheλeýyo boλeρ,
sibäbm jeρmesiwτmoe sirekeτyry öshüρmikmň milermzmm mrrowesmor
bmλmmλm ýeşλeρyň çiomλmikmrm τeλep ihýäρ.
Irrowesmor τilroλokmýeλeρyň pyheoλeýyr miρoizmrmň isesy
wizmpism hiρmer sirekeτy üçmr kiλnioom mržiriρ−τilroλokλeρy
τeýýeρλemeo boλeρ, oλeρyň mržiriρ−τilroλokmo bmλmmhir beşke−
he, kyρemeçyλyo−hoλerhyρyş mümomrçmλmoλiρmri: kyρemeçyλyo−
hoλerhyρyş wizmpiλiρmrm miýmλremeλeşhyρmeo wi özbeşheo ýiρmri
ýiτmρmio bmλmmmri wi beşeρrykyre, mşmň riτmniλiρmri nokep biρmio,
zälmiτ mihirmýiτmri iýi boλmeo ýeλy irhmoλiρi iýi boλeρ.
Umymer, Tüρomirmsτerhe mrrowesmor τilroλokmýeλeρyň
pyheoλeýyr miρoizmrmň höρihmλmikm mρm yλmy−beρλek τesλemeλeρyryň
ýoλe koýyλmekyre, kiλniohi oλesτiρλiýmr mrjρesτρyoτyρery
öshüρmioλmki wi beρ boλer örümçmλmoλiρmň höwρibepλeşhyρyλmekyre,
şiýλi lim mş oρyrλeρyryň eρτhyρyλmekyre oňyr τäsmρ ihiρ. Iň isesy
zeτ, ýyρhyň τyτyş sekλyky koρeýyş yλkemyryň üsτm ýooeρy bmλmmλm
lüräρmir mşkäρλiρ bmλir hoλhyρyλeρ.
HRWPSUZΛYΓYNY
TÜUKMENISTANYŇ
HYZMATDAŞΛYΓY
Soňoy or ýyλhe Rρτe Azmýehe kλobeλ wi bmρm bmρmri bekλy boλer
mom sery iooλokmo misiλiλiρ oρτe çyohy. Rλeρ: Aρeλ oöλürmň kyρemeky
wi oryň τöwiρikmrhäom ýeşeýnyλeρ üçmr ýeşeýyş çişmism boλer
byzλyoλeρyň iρimikmhmρ.
Rλeρy kyzyoλerýer ykyρλeρyre körüohmρmäki, özbeşheo riτmni
çyoeρyp bmλmio beşeρryo−irhmoλiρmrm ýooeρλerhyρmeke çeλyşýeρyr.
By boλse hyρmyşhe mň bmρ ziρyρ lesepλeryλýer oämmλλmoλiρ boλer
ömüρboýy bmλmm öwρirmio, τäzi eçyşλeρy emeλe eşyρmeo, lüräρ
seýλemeo, bmλmmmňm biýλiomλiρ bmλir peýλeşmeo ýeλy mňňär mölüm
älmmýiτλm irhmoλiρm oimeλe kiτmρmäki oömio ihýäρ.
iρir
TÜUKMENISTANYŇ
SENAΓATYNY
INNRWASIRN
AΛYMΛAUYŇ
ΓATNAŞMAΓY
Heλoymyzyň sekλykyry koρemeo wi sekλyky koρeýyş yλkemyry
öshüρmio, hiρmer siρmşhiλiρm bmλir hoλy üpnür iτmio mşmri Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmz limmşi mň mölüm mis
iλi löomürhi keρeýeρ. By mşi
Tüρomirmsτeryň Sekλyky koρeýyş wi hiρmer sirekeτy mmrmsτρλmkmrmň
“Tüρomirhiρmersirekeτ” bmρλişmkm özürmň yλy koşerhyry koşýeρ.
Döwλiτ läommmýiτmrmň hüρλm hiρiniλiρmrhi hiρmer sirekeτyry
hyρryoλy öshüρmio, hiρmer örümλiρmrmň bäshişλmki yoypλyλykyry,
lmλmrm, riτmniλmλmkmrm wi lowpsyzλykyry ýooeρλerhyρmeo, şiýλi lim
örümçmλmki mrrowesmýery oρreşhyρmeo boýyrçe mşλiρmň üsτürλmoλm
boλmeky üçmr höwρibep bmλmmm boλer mşkäρλiρm τeýýeρλemeo misiλiλiρm
eρe eλryp mesλeleτλeşyλýeρ. “Tüρomirmsτerhe hiρmer sirekeτyry
öshüρmikmň 2011−2015−rnm ýyλλeρ üçmr Döwλiτ meoseτremesy” by
riτmniλm mşλiρmň yzykmhiρλm howemy boλyp hyρýeρ, oryň çäoλiρmrhi 10
sery τäzi örümçmλmo oäρlereλeρyryň kyρλyp yλeryλmeke biρmλmikm,
lim−hi 1 sery liρioiτ ihýär oäρlereryň hyρoyryň τäziλirmikm
köz öňürhi τyτyλýeρ. By pyheohe ýekheýy hüzkürλişhmρmio wi
oryň yzeo mölλiτ hyρryoλy ösmikmrm
üpnür iτmio meosehy bmλir
Tüρomirmsτeryň Döwλiτ λyomerçyλyo yrmwiρsmτiτmrmň λyomerçyλyo
Şiýλi lim Tüρomirmsτerhe Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ
eoehimmýesyryň ýeryrhe Diρmer ösümλmoλiρm mrsτmτyτy liρioiτ
ihýäρ, oλ τopλymλeýyr yλmy−beρλekλeρy kiçmρmio eρoeλy yλmyň wi
höwρüň τeλepλeρyre λeýyo kiλýär hiρmer siρmşhiλiρmrmň üsτürhi
üsτürλmoλm mşλiýäρ.
bmλir mşλimio yoypλeρyry kezermeo üçmr, koşmeçe mekλymeτλeρyň
τopλymyrher piýheλermeo mölümhmρ. Mykeλλym sepeke τeýýeρλyo
höwρürhi, ory mşniň kyρemeo meosehy bmλir eşeoheoyλeρy biρneý
iτmiλm: ýyρhymyzyň bmohüρλüλmkm beρeheoy wmhioýezkyλeρy
τeýýeρλemeλy, sepeo üçmr ziρyρ irnemλeρy seýλep eλyp, oλeρy kepλeρhe
(boosλeρhe) ýiρλişhmρmiλm, sepekyň kiçmρmλmşmrmň yzykmhiρλmλmkmrm
oiskmτλimiλm, keρeşyλýer riτmniλiρ beρehe eryo oýλeryşyoλy sepeo
ýezkysyry hüzmiλm. Myseλ üçmr: bmoλokmýeryň „Heýwerλeρ“
böλümmrhir 7−rnm syrphe “Γyşλeρ oλesy“ kiçmλirhi, öwρirmλnio
sepekyň τimesy seýλeryp eλrerhe, mλomrnm robeτhe, ýyρhymyzhe hyş
kiλýär kyşλeρyň bmohüρλüλmkm (ýyρτyny kyşλeρ, τooeý kyşλeρy, sywhe
ýüzýär kyşλeρ, eçyo kyρy ýiρ kmňmşλmkmrhäom, mihirm λerhşejτλeρyň
kyşλeρy) beρehe mekλymeτ biρmiλm wi sepekyň köρrüşm (özeρe mşniňλmo,
emeλy−ysyλy mesλeleτ) eryoλeryλmeλy, soňρe kiçmρmλnio özbeşheo mşmň
köρrüşmrm oiskmτλimiλm. Myseλ üçmr: kyşλeρyň koρeλyp seoλeryλyşy,
oλeρyň köρrüşλiρm, kyşλeρyň τibmkeτheoy wi ehemyň hyρmyşyrheoy
älmmýiτm, kyşλeρ beρeheoy mrτiρriτ keziτ−žyρreλ mekλymeτλeρy wi
biýλiomλiρ. Roywçyλeρ şy mekλymeτλeρy mrrowesmor τilroλokmýeλeρy
eρoeλy öwρirýäρλiρ wi özbeşheo riτmni çyoeρmeky beşeρýeρλeρ.
Rrher lim beşke bmoλokmýe hiρsmrmň „Ösümλmoλiρ“ böλümmrhir
6−rny syrphe „Ösümλmoλiρ wi heşoy kyρşew“ hmýir τime
öwρihmλirhi, mir ooywçyλeρe üλoämmzmň çöλürhi ösýär ösümλmoλiρmň
bmohüρλüλmkmrm, hiρmerλyo läsmýiτλiρmrm myλτmmihme τekτesyryň
oömikm bmλir, oλeρe hikmşλm wmhioýezkyλeρy köρoizýäρmr, keýybere
kiziλirçλiρm kyρreýeρyr. Soňρe ooywçyλeρy özbeşheo mşλiτmio üçmr
oλeρy omçm τopeρλeρe böλýäρmr wi τopeρλeρy ziρyρ irnemλeρ bmλir üpnür
ihýäρmr, kiçmρmλmiλm mşmň eryo meosehyry τeryşhyρýeρyr. Biρλir
ýymyşhe çöλ ösümλmoλiρmrmň kiρbeρmλiρmrm peýλeýeρyr wi moρjoλokmo
ryoheýrezeρher siλniρmi biρmikm τioλmp ihýäρmr. Roywçyλeρyň
mýmmτhi yλeryλýer, hiρmerλyo läsmýiτλm, siýρio hyş kiλýär wi
ýmτmp kmτmio lowpy eberýer ösümλmoλiρmň köρrüşλiρmrm, hokρy
seýλep eλmeo beşeρryoλeρyry wi piýheλy ösümλmoλiρmň köρrüşλiρmrm
τeremeoλeρyry kezerýeρyr. Tilroλokmo siρmşhiλiρmň üsτm bmλir τime
beρeheoy mekλymeτλeρy ooywçyλeρyň eňyre biρo oρreşhyρmeke,
ýehyrhe yzeo wekτ seoλemeoλeρyry kezermeke, biρmλýär yλym
−bmλmmmň lmλmrm ýooeρλerhyρmeke, ooyw mşmrhi ooywçyryň liρ bmρmrmň
özbeşheo bmλmio pmomρλirmio irhmoλiρmrm öshüρmäki çeλyşýeρyr.
Şiýλi şiρτλiρhi λyomer peτeλokoereτommýe üýτkişmiλiρmrm ozeλoy
ýeλy nisiτhir häλ−hi, oisiλλm leýwerher eλyp bmλýäρ. By mρom
syboλmrmom oisiλm eryoλemeke mümomrçmλmo biρýäρ. By ýekheýhe,
irτäo moρjoλokmom üýτkişmiλiρ boλyp kiçýär wekτyrhe öňürm
eλmeke ýeρhem ihýäρ. Fmzmom−lmmmom wi τilrmom ösüşλiρmň riτmnismrhi
oλmrmoλiρi peτoλokmom oisiλλiρmň mρom hiρinismrm eryoλemeke wi şoryň
Mäλmm boλşy ýeλy, yλmy−τilrmom ösüş hipkmrm oλeρyň emeλe
eşyρyλmeky bmλir bekλyhyρ. Şoryň üçmr wiτiρmreρmýe λyomerçyλykyrhe
yλmyň τäzi kezererλeρyry oρreşhyρmeo hüρλm öohi mşkäρλiρmň
eλyrmekyre bekλy. Λeboρeτoρmýe beρλekλeρy öρär çyλşyρymλy
boλerλyky sibäpλm oλeρy özλişhmρmio keτy oöp wekτ eλýeρ. Häzmρom
wekτhe bmzi liρ bmρ loneλyohe yλeryp boλeýneo eňseτ ysyλλy irnemλeρ
höρiτmiohmρ. Λeboρeτoρmýe beρλekλeρy λyomerher τäziçi pmomρλirmikm
τeλep ihýäρ. Kisiλm eryoλemeo wi oryň biniρkmsm oöpserλy τilrmom
irnemλeρyň oömikm bmλir emeλe eşyρyλýeρ: şiýλiλmohi, λyomer ürsürm
oisiλλm meλe wi oryň ereλmzλiρmri biρmiλm boλýeρ.
kyλkiρio
RKUWÇYΛAUYŇ
MAΓΛUMATΛAUYNY
INNRWASIRN
AΛAUY
AUKAΛY
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Tüρomirmsτer
höwλiτm älλm yλkemλeρ bmλir bmρ leτeρhe, mmλλm bmλmm yλkemy boýyrçe
hüýpλm özkiρτmiλiρmň wi ösüşλiρmň ýoλy bmλir yremλy öňi beρýeρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ýoλbeşçyλykyrhe mmλλm bmλmm yλkemyry
oämmλλişhmρmäki, öshüρmäki wi oňe mrrowesmor τilroλokmýeλeρy
oρreşhyρmeke yλy ürs biρýäρ.
Bmoλokmýe nerλy τibmkeτ beρeheoy yλym boλyp, bmλmm yλkemyryň
wenyp böλikmhmρ. Bmoλokmýe sepeoλeρyrhe ooywçyλeρe mrrowesmor
τilroλokmýeλeρy eρoeλy üλoi mekλymeτλeρyry öwρiτmio ooyw−
τiρbmýiçmλmo mşλiρmrmň riτmniλm ykyρλeρyryň bmρmhmρ. Bmoλokmýehe
ooywçyλeρyň üλoi mekλymeτλeρyry mrrowesmor τilroλokmýeλeρ
çyoeρmeohe wi ehemλeρe ýooyşmekyryň öňürm eλmeohe älmmýiτλm
yλy boλer „Tρmlmriλλosoop“ irnemy, keryň sywoρoτoesyrhe ymymy
biλoky oiskmτλimioλmki mümomrçmλmo biρýär „IUF−454 B2M“
oysymλy ρijρeoτomiτρm wi biýλiom oöp serλy irnemλeρ yλmy−beρλek
mşλiρmrhi kmňhir piýheλeryλýeρ.
Häzmρom wekτhe ýyρhymyzhe meλheρçyλyky öshüρmiohi,
τeλypλeρe höwρibep bmλmm biρmiohi, oλeρyň läzmρomzemer oämmλ
irnemλeρher iρomr beş eλyp çyomeoλeρyry kezermeohe, yλmy−
beρλekλeρyň yohysehy wi örümçmλmo riτmniλmλmkmrm oiskmτλimiohi,
kiλnioom wiτiρmreρ λyomerλeρyry oäρmri yoypλy, ysseτ lüräρmirλiρ
ihmp ýiτmşhmρmiohi by irnemλeρyň öρär yλy älmmýiτm beρhyρ.
iρiτmäτ
iρiτmähow
ΛUKMANÇYΛYΓY
Döwρibep yλmy−τilrmom özkiρmşmň wiτiρmreρ λyomerçyλykyre
keτy yλy τäsmρm beρ. Rλ τilrmom mümomrçmλmoλiρm boλer eryoλeýyş wi
biniρmş mş ysyλλeρyryň kmρmzmλmikmri wi wiτiρmreρ jeρmesiwτmom
siρmşhiλiρm boλer pρo�λeoτmom−biniρkm siρmşhiλiρmrmň eρτmekyre ýeρhem
biρýäρ. Rλeρ örümçmλmohi läzmρom höwüρhi hoλy oρreşhyρyλýeρ. Soňoy
wekτλeρhe yλmy−τilrmom örümçmλmkmň ykyρ eλmeky bmλir λeboρeτoρmýe
beρλekλeρyre τäzi ysyλλeρ kmρmzmλýäρ.
Soňoy höwüρλiρhi irnemλeρ eρoeλy eryoλeýyş wi biniρkm
ysyλλeρyre yλy ürs biρmλýäρ. By boλse özürmň öρär kowy riτmnismrm
biρýäρ. Süýüm opτmoesy isesyrhe irhosoopmýe beρλekλeρy, yλτρesis
eρoeλy eryoλeýyş, oompýyτiρ τomokρe�ýesy, ρehmoryoλioτmh wi
ρehmommmyrobmolmmmom wi beşke−he ysyλλeρ heşeρy ýyρτ wiτiρmreρmýe
λyomerçyλykyrhe öz oρryry τephyλeρ. Rλeρyň riτmniλm yλeryλyşy,
riτmniλiρmrmň hokρy beleλerhyρyλyşy wiτiρmreρmýe λyomerçyλykyry
hmýsiň beýλeşhyρýeρ.
Häzmρom höwüρhi wiτiρmreρmýe λyomerçyλykyrhe yλτρesis, λeziρ
irnemλeρy wi beşke−he kyρeλλeρ lim kmňmşλiýmr yλeryλýeρ. Bmolmmmom,
beoτiρmoλokmom, kmsτoλokmom, kmsτlmmmom beρλekλeρ wi şiýλi−hi
ρirτkiroλokmýe, ρehmoλokmýe wi �zmobiniρkm irnemλeρy oämmλλişýäρ.
ΛUKMANÇYΛYΓY
INNRWASIRN
AΛAUYŇ
UΛANYΛYŞY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ýoλbeşçyλykyrhe Biρoeρeρ
höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürmň liρ bmρ kürm ýyρhymyze wi
bekτyýeρ leλoymyze biρioiτ çişmismrm pişkiş biρmp, bihiw behy
bmλir ösüşmň τäzi biλirτλmoλiρmri eλyp beρýeρ.
Mmλλm Λmhiρmmmzmň τekeλλesy bmλir ýyρhymyzhe yλmyň
öshüρmλmikmri, oryň mehhy−irnemλeýyr bmrýehyryň pykτeλer
hyρyλmekyre lim−hi yλmyň mň soňoy kezererλeρyryň wi τäzi
τilroλokmýeλeρyryň mmλλm yohysehyýiτmmmzi, şoλ serhe obe loneλyo
pyhekyre oρreşhyρyλmekyryň çeλτλerhyρyλmekyre eýρeτyr ürs
biρmλýäρ.
2010−rny ýyλhe Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň eo peτe biρmikm bmλir
mşi kmρmzmλir Tüρomir obe loneλyo mrsτmτyτy läzmρomzemer wi ýooeρy
lmλλm kymmeτbeleλy mrrowesmor τilroλokmýeλeρy, beρλek irnemλeρy,
kyρeλλeρy wi ooyw−köρoizmi isbepλeρy bmλir üpnür ihmλhm. Ýooeρy
ooyw miohibmmmzhi bmλmm eλýer τeλypλeρ bmλir oäρmri öohi, ysseτ
mykeλλymλeρ τeρepyrher heşeρy ýyρτλeρyň hürýä biλλm oompermýeλeρy
τeρepyrher örhüρmλir irnemλeρher beşeρneňλyo bmλir piýheλeryλyp,
τäsmρλm sepeo kiçmλýäρ.
Ýooeρy ooyw miohibmmmzmň älλm oejihρeλeρyrhe boλşy ýeλy,
meλλeρyň oisiλλiρmrm eryoλemeo wi biniρmio oejihρesyryň älλm
Teλypλeρe oämmλ hiρinihi lüräρ öwρiτmio meosehy bmλir
oρreşhyρyλer by irnemλeρ hmňi bmρ ooyw pρosismrm τeλebeλeýyo
kiçmρmio bmλir bmρ leτeρhe yλmy beρλekλeρy kiçmäki lim mümomrçmλmo
biρýäρ.
Irsτmτyτe oρreşhyρyλer mrrowesmor τilroλokmýeλeρher keρe
meλλeρyň süýhürmň hüzümmrhäom someτmom öýnüoλiρm lesepλemeke,
meλλeρyň mesτmτ lim−hi hmspipsmýe oisi
λλiρmrm eryoλemeoλyke ýeρhem
biρýär „Someτos−mmrm“ oysymλy wmsoozmmiτρmom ereλmzeτoρy, obe
loneλyo meλλeρyryň ýüρio−hemeρ yλkemyry, by yλkemhe ýüzi çyoýer
räsezλyoλeρy wi oλeρyň öňürm eλmeke ýeρhem biρýär „Ceρhmomeq
ECΓ“ oysymλy iλioτρooeρhmokρej, meλλeρyň τρmlmriλλýozyry ýüzi
Häzmρom höwüρhi hürýärmň häriçmλmo bmλir mişkyλ boλýer
öňhibeρyny ýyρτλeρyrhe, şoλ serhe Uyssmýe Fihiρesmýesyrhe−he
bykheýyň ysse−sowyke çyhemλy, ýooeρy lesyλλy soρτλeρyry höρiτmio
e hüýpλm yλmy−beρλek mşλiρm eλryp beρyλýeρ wi bmρräçi soρτλeρ
Şoλ soρτλeρyň bmoλokmo mümomrçmλmoλiρmrm Tüρomirmsτeryň
şiρτλiρmrhi beρλep köρmio meosehy bmλir, Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
2012−rnm ýyλyň lesyλyrher τopρeo−lowe şiρτλiρm bmzmň ýyρhymyzyň
lowe şiρτλiρmri kebeτ kiλýär Uyssmýe Fihiρesmýesyryň Kρesroheρ
üλoismrhi höρihmλir küýzλüo bykheýyň “Iρmşoe”, “Noτe” wi “Wesse”
soρτλeρyryň seýλerτky wi 1−rnm eρoe τolymλeρyry seτyr eλmeo wi
Öňhi koýλer wizmpärm emeλe eşyρmeo meosehy bmλir, 2012−rnm
ýyλyň bykheý iomşmrhi ýooeρhe ehy köρoizmλir bykheý soρτλeρyrhe
yλmy−beρλek mşλiρm kiçmρmλmp beşλerhy.
Yλmy beρλekλeρhe Uyssmýe Fihiρesmýesyrher kiτmρmλir bykheý
soρτλeρyryň iomλmş oeheλeρyryň iomş mölλiτmrmň (01.09; 15.09; 01.10;
15.10; 01.11; wi 15.11) höoür (hiρsλm wi hiρssmz), τolym (150,
180, 210 wi 240 ok/ke) wi süρüm oeheλeρyryň (ýüzλiý biniρkm 14
sm), (çyň süρüm (21; 28; 35 sm); kiρş eρesyryň (60, 70 wi 90 sm)
wi leτeρeρesyryň (12, 15, 25 wi 30 sm) bykheýyň bmşmp ýiτmşýär
mölλiτmri, lesyλλyλykyre wi lesyλyryň lmλmri τäsmρmrm öwρirmio
Häzmρom höwüρhi ýooeρhe köρoizmλir ekρoτilrmom τäρλiρ boýyrçe
bykheý soρτλeρyryň iomşm kiçmρmλhm wi oňeτ kökiρmş eλyrhy.
Γiçmρmλir miýher τinρmbiλiρmrhi kökiρmş höwρürhir soňρe
çokhemλerme höwρm 16 kürhir beşλep, 30 küri çirλm howem ihýäρ.
Şy köρoizmλir mölλiτλiρhi çokhemλerme kiçir bykheý hüýpλiρmrmň
myoheρy hiρssmz beρλekλeρhe 12,4 – 14,7 wi 73,8 – 77,6 köτiρmmi
beρebeρ boλhy. Diρsλm beρλekλeρhe 18,1−19,9 wi 81,2−84,7 köτiρmmi
ýiτhm. Şy köρoizmλir mekλymeτλeρhe pis ser süρümmň çyňλyky 21
serτmmiτρ wi ýooeρy ser süρümmň çyňλy
ky 35 serτmmiτρ boλer
beρλekλeρhe eλyrhy.
Γiçmρmλir hisλepoy beρλekλeρyň riτmnismrhi küýzλüo bykheýyň
çokhemλerme höwρürhir beşλep, süρümmň çyňλykyryň eρτmeky bmλir
Tisτ−oρkermzmm löomürhi beρλeryλýer sepρoτρoj oömiλioλiρmň
şτemλeρyryñ erτekormsτmo mşniñλmkmrm ýüzi çyoeρmeo üçmr koweçeryñ
oöoλiρmrhir oisiλ höρihmnm peτokir oömiλikmñ – Fyseρmym
oξyspoρym, j.zesmrjioτym Bmλem köρryşm, hikmşλm mýmmτ kyρşewyre
böλürmp eλyrhy wi τinρmbihi yλeryλhy. Kömiλioλiρmň erτekormsτ
läsmýiτλiρm N.S.Ýikoρowyň ekeρλy bλoonekezλeρ ysyλyýiτm isesyrhe
öwρirmλhm.
Şiýλiλmohi, τopρeo ryskeλyoλeρyrher hüρλm mýmmτ kyρşewλeρyre
böλürmp eλrer mmoρommsiτλiρmň 144 sery şτemλeρyryň erτekormsτmo
läsmýiτλiρm öwρirmλhm. Şoλeρher mmoρommsiτλiρmñ 27 sery şτemλeρy
bmoλokmo mşniñλmkm bmλir τepewyτλerhy. Rλeρher, τopρekyñ 0−10 sm
oismmmrhi Pirmcmλλmym sp.−53, 64, 75, 82, 105, 88e P.clρysokirym
− 109, P.pyρpyρokirym − 111; Aspiρkmλλys oclρeciys − 85; 10−20
sm oismmhi Pirmcmλλmym pyρpyρokirym− 125, P. Fyrmcyλocym −
159,123, 137, 166 şτemλeρy ýüzi çyoeρyλhy; 20−30 sm oismmhi
boλse Pirmcmλλmym jyrmcyλocym − 177, kiλinikm beρ boλer şτemλeρy
köρoizmio boλeρ. Myrher beşke−he τopρekyň, koweçeryň oöoüri
les ýeoyr eρeλeşer ryskeλyoλeρyrher Tρmclohiρme zmρmhi − 7, 32, 34,
91 erτekormsτ şτemλeρy böλürmp eλyrhy.
Şiýλiλmohi, ýüzi çyoeρyλer erτekormsτ oömiλioλiρmň bmoλokmom
mşniň şτemλeρyry koweçeryň jyzeρmoz süλλiρmi oisiλmri keρşy
iooλokmo τeýher eρesse bmoλokmom köρiş çäρiλiρmrm hüzmiohi yλeryp
boλneohyky eryoλeryλhy.
DAŞAUY
UUTΛAUDAN
SRUTΛAUYNYŇ
ŞEUTΛEUDE
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň rykτep biλλiýşm ýeλy, ýyρhymyzhe
ezyo üpnürçmλmkmrm yzykmhiρλm biρneý iτmio misiλismrmň çözkühmrhi
häriλm iomrλiρmň mρ ýiτmşýär, ýooeρy lesyλ biρýär τäzi köρrüşλiρmrm
höρiτmio, obe loneλyo iomrλiρmrmň mň kowy, ýooeρy lesyλλy
köρrüşλiρmrm siçmp eλmeo ýeλy yλmy ykyρλeρe eýρeτyr oρyr
hikmşλmhmρ.
ΓRWAÇA
ANTAΓRNIST
Topρeo mmoρommsiτλiρm çöλ τopλymyryň (bmosiroz) eýρyλmez
wi wenyp hüzüm böλik
m boλmeo bmλir, oλeρ τopρeoheoy oρkermom
mehheλeρy heρkyτmeohe, çüýρürτkmrm (kymys) imiλi kiτmρmiohi,
bmoλokmom mşniň mehheλeρy böλüp çyoeρmeohe, şiýλi lim oryň
hüzümmrhäom mmoρo�oρeryň seryry, hüρλüλmkmrm sezλeşhyρmeohe
lim−hi hmoiλτmiohi yλy oρry iýiλiýäρλiρ.
Mmoρooρkermzmλiρmň, şoλ serhe mmoρommsiτλiρmň erτekormsτ
yoypλyλyky τibmkeτhe kmňhir ýeýρerhyρ. Arτekormzm −
mmoρooρkermzmλiρmň eρesyrheoy keτreşyoλeρyň özboλyşλy bmρ köρrüşm
boλyp, orhe bmρ mmoρooρkermzm biýλiomrmň ösüşmrm çäoλirhmρýäρ
ýe−he ory esλe ýoo iτmäki−hi yoypλyλyo höρihýäρ. Arτekormsτ
mmoρooρkermzmλiρ hüρλm mýmmτλmo ösüş kyρşewλeρyrhe hyş kiλýäρλiρ,
oλeρ τopρeohe, hiρshi, oρkermom höoürλiρhi, (oomposτ), ösümλmo
wi leýwer keλyrhyλeρyrhe oöphüρ. Topρeoheoy erτekormsτλiρ,
boλse oryň mmoρo�oρesyryň hüzümmrm sezλemeke wi hmoiλτmäki
yoypλyhyρλeρ.
Yλmy mşmň isesy meosehy syweρymλy miλi τopρeohe öshüρmλmp
ýiτmşhmρmλýär koweçeryň oöo zoλekyrheoy mmoρommsiτλiρmň hüρλü
λmkmrm, oλeρyň τeosorλeρyryň seryry, ýeýρeýşyryň oeryreλeýyoλykyry
lim−hi bmoλokmom mşniňλmkmrm öwρirmiohir ybeρeτhyρ.
Yλmy mşm ýiρmri ýiτmρmio üçmr τopρeo ryskeλyoλeρy Aleλ
wiλeýeτyryň Ao bykheý iτρebyryň Mekτymkyλy lim−hi TYA−ryň
Boτermoe mrsτmτyτyryň ösümλmoλiρmň yλmy−syrek beρλekleresyryň
(Γeρehemeo obesy) ioiρerçyλyo miýherλeρyrher koweçeryň ösüş
höwüρλiρmri λeýyoλyohe, oryň oöo zoλekyrher mýmmτ kyρşewλeρyre
böλürmp eλrer mmoρommsiτλiρmň hüρλm köρrüşλiρmrmň şτemλeρyryň
erτekormsτmo läsmýiτλiρm öwρirmλhm. Şiýλiλmohi, τeosoromoom τeýher
mmoρommsiτλiρmň 39 sery yρyky wi 51 sery köρrüşλiρm oiskmτλirmλhm.
Yλmy τinρmbiλiρm kiçmρmio üçmr mmoρommsiτλiρmň seýλeryp eλrer
şτemλeρyryň oöp böλikm Aspiρkmλλys wi Pirmcmλλmym yρykλeρyre
hikmşλmhmρ.
böλikm ABŞ−her Kerehe 1881−rnm ýyλhe kiτmρmλmphmρ. Şiýλi meλ eλşyky
by ýyρτλeρyň eρesyrhe läzmρom wekτhe lim howem ihýäρ. By meλλeρ
bmzmň ýyρhymyze mλomrnm k
izio 2000−rnm ýyλhe Aleλ wiλeýeτyryň
Uylebeτ iτρebyryň “Aλτyr Heλoe” iτ − süýτ örümλiρmrm örhüρýär
wi keýτeher mşλiýär höwλiτ oäρleresyryň meλheρçyλyo τopλymyre
Fρersmýeryň süýτ ykyρλy morbiλýeρh τolymλy keρe meλλeρy
Şwiýseρmýehe öshüρmλýär smmmirτeλ τolymλy meλλeρher kiλmp
çyoýeρ. By τolym meλλeρyň höρimikmrmň τeρyly N. Bλenoow wi
E.Keρeberowyň mekλymeτλeρy boýyrçe hmrm sibäpλiρi köρä, öz
ýeşeýer ýiρλiρm boλer Şwiýseρmýeher Fρersmýeryň kürhokeρ
böλikmrhi Dy hipeρτemirτmrmň ϑýyρm wiλeýeτyryň Morbiλýeρh hmýir
ýiρmri minbyρy ýekheýhe köçüp kiλir meλheρλeρ bmλir bekλy. Rλeρ
özλiρm bmλir eλyp kiλir smmmirτeλ meλλeρyry ýiρλm eλzes (obiρλer)
τolymλy meλλeρ bmλir meoseτλeýyr nübüτλişhmρmio, siçkm kiçmρmio
wi kowy oτ−mým şiρτλiρmrhi şy τolymy höρihmphmρλiρ wi oňe köçüp
kiλir ýiρλiρmrmň ehyry koýyphyρλeρ.
Morbiλýeρh meλλeρy ýooeρy süýτ örümλmλmkmrhir beşke−he oλeρ
iτmrmň ýooeρy lmλλmλmkm bmλir τepewyτλerýeρλeρ.
Aleλ wiλeýeτyryň Ao bykheý iτρebyryň „Şeýoλy” oorsoρsmymy,
Uylebeτ iτρebyryň „Aλτyr Heλoe” iτ − süýτ örümλiρmrm örhüρýär wi
keýτeher mşλiýär meλheρçyλyo τopλymλeρyrhe isesy τilroλokmom mşλiρ,
meλλeρe τeλebeλeýyo mmoρooλmmeτ, oτ−mým wi mhik şiρτλiρmrm höρiτmio
eρoeλy sykyρλeρyň mň oöp örüm biρýär 4−5−rnm sekym möwsümmri
çirλm höwρm ýooeρy hiρinihi yλermeoλyke körüohmρmλirhmρ. By meλλeρ
şer oisiλλiρmri hyρryosyz boλery üçmr ýeτeo şiρτmrhi seoλeryλýeρ
wi oλeρy yssy loweλy kürλiρhi 5−7 kizio püρoünm irnemλeρ bmλir
sywe hüşüρmio, eρem lowery ü�äp kyρeτmeo, ewτomeτmom ysyλhe
sekmeo, imiλm ysyλhe τolymλerhyρmeo ýeλy ýooeρy mhik şiρτλiρm
höρihmλýäρ. Ýeş meλλeρy zoowiτiρmreρmýeryň τeλepλeρyre
λeýyo
öshüρmp ýiτmşhmρmioλmki ziρyρ şiρτλiρ höρihmλýäρ.
zoλekyrhe−7,4 müň, hiňişhmρmi τopρeo ryskeλyoλeρyrhe boλse − 7,7
müňi beρebeρhyρ. By ýiρhi keρe ρiňoλm kmjommsiτλiρmň Aλτiρreρme,
Cλehospoρmym yρykλeρyryň köρrüşλiρm lim oöp hyş kiλýäρλiρ −
Bykheýyň Kρesrowohopeh−90 soρτyrhe τopρeo mmoρommsiτ
λiρmrmň hyş kiλmş ýykyλyky 1 k ebsoλýyτ kyρy τopρeohe hikmşλmλmohi
42,8 − 7,76 − 7,7 müňi beρebeρhyρ. Pirmsmλλmym yρykyryň −
P.pyρpyρokirym köρrüşm, hyş kiλmş ýykyλyky boýyrçe ekhyoλyo
Bykheýyň ýiρλm Tüρomirbeşy soρτyryň oöo zoλekyrher wi
oöoüri les ýeoyr eρeλeşer τopρeo ryskeλyoλeρyrhe mmoρommsiτλiρ
hyş kiλmş ýykyλyky bmλir τepewyτλerýeρλeρ. Ýekry, keρe ρiňoλm
kmjommsiτλiρ wi Aspiρkmλλys yρykyryň − A.oclρeciys, A.�ezys
köρrüşλiρm hikmşλmλmohi − 7,3 − 9,0 − 7,7 müňi beρebeρ.
Beρλek kiçmρmλir bykheýyň 6 soρτyryň eρesyrher, τopρeo
oömiλioλiρmrmň hyş kiλmş ýykyλyky wi oλeρyň τeosorλeρyryň hüρλüλmkm
boýyrçe 2 soρτyň − Kρesrowohopeh−90, Tüρomirbeşy lim−hi
Tρmτmoeλmrmň ýooeρy eρeτepewyτλyλyky eryoλerhy.
MAΛΛAUYŇ
TRHUM
UATYNΛYKΛAUY
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi obe loneλyo
τopλymyryň biýλiom pyheoλeρy bmλir bmρ leτeρhe meλheρçyλyky
öshüρmioλmki lim yλy ürs biρmλýäρ.
Ýyρhymyzhe keρe meλλeρyň koλşτmr wi morbiλýeρh τolymλeρy
beρ. Biλλm yλmy çişmiλiρ boýyrçe ýooeρy süýτ örümλm keρe−eλe koλşτmr
τolymλy keρe meλλeρyň weτery Ýiwρoperyň himmρkezyo−kürbeτeρ
böλikm – Γoλλerhmýeryň ýeρym ehesy
ryň Dermýe hikmşλm hiňmziτio
wi Γiρmermýeryň kürbeτeρ−himmρkezyo oireρýeoe böλioλiρm (Rλ hir
byρk wi Şλmzwmç−Γoλşτiýr hmýλmp eτλerhyρy
λýer ýiρλiρm) lesepλerýeρ.
Γeρe meλλeρe koλşτmr ehy Rλhirbyρk wi Şλmzwmç−Γoλşτiýr hmýir
ýiρλiρmň ehy bmλir bekλeryşyoλy heoyλyphyρ. By meλλeρ özürmň
ýooeρy süýτ wi iτ örümλmλmkm bmλir leλoeρe hiρinismrhi kowy bele
myresyp boλýeρ. Kereheryň ýooeρy örümλm koλşτmro−jρmz meλλeρy
lim emiρmoer meλλeρy bmλir bekλeryşyoλy. Γoλşτmr meλλeρyryň mλomrnm
eleρ
SRUTΛAUYNYŇ K
ZRΛAKΛAUYNYŇ M
Ýyρhymyzhe sτρeτikmo iomrλiρ lesepλeryλýer bykheýy, koweçery
wi biýλiom obe loneλyo iomrλiρmrm yλmy iseshe öshüρmp ýiτmşhmρmio,
oλeρyň lesyλλyλykyry beρle ýooeρλerhyρmeo wi τopρekyň
örümλmλmkmrm eρτhyρmeo Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ekρosirekeτ
τopλymyryň öňürhi koýer wenyp misiλiλiρmrmň bmρmhmρ. Şoλ sibäpλm
bmz yλmy mşλiρmmmzm Aleλ wiλeýeτyryň Uylebeτ iτρebyryň bykheý
öshüρmλmp ýiτmşhmρmλýär iomr miýherλeρyryň miλi τopρeoλeρyrhe
Topρeo mmoρommsiτλiρmrm kmňmşλiýmr öwρirmio meosehy
bmλir TYA−ryň Γür mrsτmτyτyryň (Bioρiwi şäliρçism) iomr
miýherçesyrhe, Boτermoe mrsτmτyτyryň Tolymλeρyň beroy wi ýiρλm
�oρe beρλekleresyryň τinρmbi üçmr ioir bykheýyryň 6 soρτyryň
(Kρesrowohopeh 90, Tüρomirbeşy, Sälρeýy, Bmτeρep, Meτoreτ,
Zyboow) oöo zoλekyrher oryň bmşmp ýiτmşir höwρürhi, τopρekyň
süρüm keτλekyryň 0−20 sm çyňλykyrher eλyrhy. Şyλeρ ýeλy τopρeo
ryskeλyoλeρy obe loneλyo meλλeρyre oτ−mýmλmo üçmr iomλýär Tρmτmoeλmrmň
oöo zoλeoλeρyrher lim eλyrhy. Diňişhmρmi (oorτρoλ) löomürhi
bykheý iomλmihmo ýiρhir lim τopρeo ryskeλyoλeρy eλyrhy. Rλeρ
beρλeklere şiρτλiρmrhi mmooλokmom wi bmoτilroλokmom ysyλλeρ boýyrçe
Bykheýyň oöo zoλekyrher wi oryň oöoüri les ýeoyr eρeλeşer
τopρeo ryskeλyoλeρyrhe mmoρommsiτλiρ sery wi köρrüşλiρmrmň hüzümm
boýyrçe τepewyτλerýeρλeρ. Bykheýyň oöoüri les ýeoyr eρeλeşer
τopρeo ryskeλyoλeρyrhe mmoρommsiτλiρmň hyş kiλmş ýykyλyky oryň
oöo zoλekyrheoe keρeryňhe ýooeρyhyρ. Sibäbm şoλ zoλeohe
Pirmsmλλmym wi keρe ρiňoλm kmjommsiτλiρ, iseser−he ýiρ τokeλekyrhe
ýiρλişýär Γüroρτe ýyρτλeρyň τopρeo lowe şiρτλiρmrhi kmňmşλiýmr
ýeýρer Aspiρkmλλys yρykyryň köρrüşλiρm les oöp hyş kiλýäρλiρ.
Tρmτmoeλmrmň oöo zoλekyrhe eλrer τopρeo ryskeλyoλeρyrhe
mmoρommsiτλiρmň ymymy hyş kiλmş ýykyλyky 1 k ebsoλýyτ kyρy
τopρeohe − 26,75 müňi beρebeρ boλhy. Şiýλiλmohi, oryň oöo
sezλeşhyρmeohyρ, heşoy kyρşewyň bihiri τäsmρmrm hyýynyλykyry
pisiλτmiohmρ lim−hi yýkyrλeşhyρmeohyρ, ýöρmτiλişhmρmλmihmo
ρizmsτirτλmkmrm küýçλirhmρmiohmρ wi iriρkmýe çeλşynyλykyry
ýooeρλerhyρmeohyρ. Ýooeρheoy köρoizmλir läsmýiτλm ezyo örümλiρmri
“jyrosmoreλ mýmmτ” hmýmp eτ biρmλýäρ (Гаппаров М.Г., 2003; Тамкович
С.К. и др., 2005; Moresτyρsoý K., 2002; Nmsτoρ Corsτerτmrm, 1989).
By jyrosmoreλ mýmmτλiρm τibmkeτyň höρihir iooλokmo eρesse ösümλmo
örümλiρm bmλir beýλeşhyρmekyň isesyrhe τeýýeρλeryλýeρ.
Şoryň üçmr lim büτmr hürýä biλλm boλer Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň “Tüρomirmsτeryň hiρmerλyo ösümλmoλiρm” hmýir
omτepλeρ ýykyrhysyrhe oähmλiρi isesy ürs biρλmphmρ, ýekry oλeρyň
ezyo örümλiρmrm τeýýeρλemeohe belesyryň yλyhyky biλλirýäρ
wi oλeρyň köρrüşλiρmrmň lmmmom kyρλyşλeρyry öwρirmλmp, τibmky,
iooλokmýe τeýher eρesse, hüzümmrhi τibmky mşniň mehheλeρy seoλeýer
ösümλmo örümλiρmmmzhir τeýýeρλemekyň τilroλokmýe isesλeρyry
ezyo örümçmλmkmri kmρmzmλmikmrm köρoizýäρ. Heoyoeτhe boλse,
ezyo örümλiρmrmň τi
bmky hyρoyry ýmτmρmizλmkm läzmρom zemer ezyo
örümλiρmri biρmλýär τeλepλeρyň bmρmhmρ, ýöri ezyo örümλiρmrmň τibmky
hyρoy wi oryň yrser üçmr älmmýiτλmλmkm lmmmom hüzümmri bekλyhyρ.
Azyo örümm löomürhi yλeryλneo obe loneλyo örümλiρmri biρmλýär
τeλebyň ýiri−hi bmρm oλ iooλokmýe τeýher eρesse hmňi τibmkeτyň τäsmρm
riτmnismrhi höρihmλir örümhir hyρmeλyhyρ. Azyo örümmrmň τibmky
mehheλeρher hyρmeky oryň τeýýeρλeryş τilroλokmýesyre bekλyhyρ.
Bmzmň Weτerymyz Tüρomirmsτer bmoλokmýe τeýher mşniň
ösümλmo örümλiρmri beýhyρ wi byλeρyň eρesyrhe oähmrmň bmρräçi
köρrüşλiρm biρioiτλm τopρekymyzhe örhüρmλýärhmρ lim−hi oλeρyň
yrser üçmr älmmýiτm yλyhyρ. Myseλ üçmr, peλewoähm. By leohe
yλmy mşkäρλiρmmmzmň mşλiρm beρhyρ (Honekiλhmýiw T. wi beşk.,
2008, 2010). Şy wekτ Tüρomirmsτeryň Döwλiτ λyomerçyλyo
yrmwiρsmτiτmrmň jeρmeooλokmýe oejihρesyrhe peλewoähmrmň lmmmom
hüzümm beρλeryλhy. Niτmnihi, oähmλm çöρio τeýýeρλeryλhy wi
ýiτkmrnio spoρτsmirλiρhi mmmyro, irhooρmr, riρw smsτime τäsmρλiρm
öwρirmλhm lim−hi oryň ýooeρy τäsmρλmhmkm eryoλerhy.
Şiýλiλmohi, pis ekρemhe çeke hokρer zirerλeρyñ erτi wi
mrτρereτeλ eremrizλiρmrmñ kmñmşλiýmr siλniρmism, oλeρher hokλer
bäbioλiρhi miρoizm riρw yλkemyryñ piρmreτeλ zipiρλirmiλiρmri
mτiρkm biρnio ýooeρy lowp eλemeτλeρyryñ yλy τopeρyryñ
eryoλerýerhykyry köρoizhm. Ýooeρy piρmreτeλ lowp τopeρyre hikmşλm
zirerλeρhe ýüzi çyoeρyλer peτoλokmýeλeρyñ öz wekτyrhe eryoλer
meky wi biniρmλmikm pis ekρemhe, räsek hokyλýer bäbioλiρmñ
TÜUKMENISTANYŇ
ATAKΛAUYNDAN
Tüρomirmsτerhe mλomrnm kizio oompýyτiρ τilroλokmýeň
isesyrhe sywλy keτλekyň kmňmşλiýmr kmhρokioλokmýe mohiλm hüzüλhm.
Mohiλmρλimäň riτmniλiρm 2−sery ýiρesτy sywλy ýeτekyň çäkmrhi
koşmeçe myoheρyň beρhykyry köρoizhm wi oλeρy mλeτyň syw
üpnürçmλmkm üçmr yλermeo mümomr. Pρokρemmeλeρ τopλymyry yλermeo
bmλir şyλeρ ýeλy mohiλλiρ kyρλer ýekheýyrhe, Λibep wiλeýeτyryň
ýiρesτy sywλy ýeτeoλeρyryň 30 % koρλeρyre keýτeher bele biρmäki
mümomrçmλmo biρiρ.
TA
PAΛAW
Γehymy zemerλeρher bäρm ezyo örümλiρmrmň τibmky köρrüşλiρmri
ýooeρy ürs biρmλyärhmkm biλλmhmρ. Häzmρom höwüρhi ehemyň sekλykyr
koρemeohe wi ömρürm yzeλτmeohe, iseser, “jyrosmoreλ mýmmτ” hmýλir
ezyo örümλiρmri hürýähi ýooeρy ürs biρmλýäρ. Byλeρyň läsmýiτλiρm
mýmmτ smňhmρmnm oρkerλeρyň, smsτimeλeρyň, hooymeλeρyň mşλiýşmrm
ýooeρλerhyρmeohyρ, ýüρio−ker hemeρλeρ yλkemyryň ýekheýλeρyry
bäbioλiρmñ miρoizm riρw yλkemyryñ piρmreτeλ zipiρλirmiλiρmrmñ
läzmρom zemer emeλy rioreτoλokmýeryñ wenyp
misiλiλiρmrmñ bmρm löomürhi oρτe çyoeρýeρ.
Yλmy beρλek mşmrmñ meosehy pis ekρemhe hokλer bäbioλiρhi
biýrmñ piρmreτeλ zipiρλirmiλiρmrmñ erτi wi mrτρereτeλ lowp
Beρλeke �zmoλokmýe yλmy−oλmrmom miρoizλm lesseleresyryñ çeke
hokρyλýer böümmrhi hokλer 20 sery pis ekρemλy bäbioλiρ eλyrhy.
Bäbioλiρmñ 9−syryñ (45,0%) iρoio, 11−smrmñ (55,0%) eýeλ nyrsyre
hikmşλmhmkm eryoλerhy. Öñhi koýλer meoseheλeýyoλyohe çekeλeρyñ
iniλiρmrmñ eremrizmrhi ýooeρy piρmreτeλ lowp eλemeτλeρyryñ
siλniρmismrm kiçmρhmo. Eriλiρmñ 9−sy ( 45,0%) mλomrnm, 11−sm (55,0%)
boλse keýτeher hokyρýe
r zirerλeρ. Öñom köwρiλmλmoλiρmñ ýeρemez
riτmniλiρ bmλir kyτeρmeky (hüwümçikmñ hüşmikm, öλm hokyλmeky ýe−
he mρom rioreτeλ höwüρhi ýokeλmeky) iriλiρmñ 4−smrhi (20,0%), ekyρ
howemλy iosτρekirmτeλ oisiλλiρ 5−msmrhi ( 25,0%), köwρiλmλmo höwρürmñ
keýρüzüλmiλiρm 15−smrhi (75,0%), oöp hüwürçioλm köwρiλmλmo
2−smrhi (10,0%) eryoλerhy. Düwürçioλmo höwρürmñ ekyρ şiρτλiρhi
kiçmikm bäbikmñ wekτyrher öñ hokyλmekyryñ isesy sibäpλiρmrmñ
bmρm boλyp hyρýeρ wi bäbioλiρhi biýrmñ piρmreτeλ zipiρλirmiλiρmrmñ
kmri, çekeλeρyñ mρom yýkyrλeşme lehyseλeρyryñ bozyλmekyre
ýooeρy lowp seλýeρλeρ. Diρñiw kiçmρmλirhi hüwürçioýery sywyryň
mρ kmτmikm, sywyñ lepe ýe−he mioormýe bmλir keρyşer boλmeky 12
zirerhe (60,0%) eryoλeryλhy, hokρymλeρ
yñ 2−sm oiseρiwo oismmm
opiρesmýesy bmλir τememλerer. Bäbioλiρmñ 8−smrmñ (40,0%) ekyρ
es�osmýehe hokλyp keýρekoýyλmesyz oömiki mäτäç boλerhykyry
lim biλλimiλmhmρ. Arτi wi mrτρereτeλ höwρürmñ ýeρemez τäsmρλiρm
bäbioλiρmñ �zmom, ösüşmrmñ köρoizmnmλiρmri−hi, mρom rioreτeλ yýkyr
λeşme lehyseλeρyñ kiçmşmri−hi oñeýsyz τäsmρλiρmrm ýiτmρýäρ. Bäbio
λiρmñ älλmsmrihi−hi biýrmñ ekyρ piρmreτeλ zipiρλirmiλiρm eryoλerer
wi oλeρe mλomrnm mmryτλeρher beşλep mrτirsmw biniρkm, ymymy koρek,
ýyλehyş wi mhik τilroλokmýeλeρy biλλirir. Näsekλeρyñ 13−sm (65,0%)
ýekheýλeρyryñ hyρryoλeşmeky bmλir ýeşyryñ 6−7−rnm kürλiρmrhi
momrnm τepkyρyñ böλümλiρmri biniρkmrm howem iτhmρmio üçmr
kiçmρmλir, 5−sm (25,0%) oerekeτλereρλy ýekheýhe öýλiρmri koýbiρmλir,
2 (20,0%) bäbio kiçmρmλir mrτirsmw biniρkä keρemezher, ýeşyryñ
35 ýeş eρeλykyrhe ΓSD bmλir inmρ çioýär 38 zireryň pλesirτesy
beρλeryλhy.
Beρλerer pλesirτeλeρyň riτmniλiρmri köρä, 58,6% (21 räsekhe)
howemλy jiτo − pλesirτeρ ýiτmizçmλmkmň kmsτoλokmom eλemeτλeρy,
çeke ýoλheşyryň älλm 20 oýλer ýiρλiρmrhi, bezeλ wi loρmormom
pλesτmreλeρyň �bρmr keτλeoλeρyryň keλmeky, hemeρλeρyň
soλiρozmρλirmikm, les−he wiroz hemeρλeρyň ker hyρryoλyλyky wi
iρmτρosmτλiρmň sλehžy, şiýλi−hi kyλhyρker eρe kmňmşλmkmň soλiρozmρ
λirmikm wi rioρoτmzmρλirmikm ýüzi çyoeρyλhy. 31,2% (12 pλesirτe)
ýekheýhe jiτo−pλesirτeρ ýiτmizçmλmo çeke ýoλheşyryň ker
eýλeryşykyryň ýmτm bozyλmeky bmλir yτkeşyp kiλýäρ.
Fiτo−pλesirτeρ τopλymyň hoppλiρomiτρmom beρλekyrhe 38 (100%)
räsekyň hmňi 8 (21,5%) oλmrmoesyrhe peτoλokmom üýτkişmiλiρmň ýüzi
1.ΓSD−λm zirerλeρhe howemλy jiτo−pλesirτeρ ýiτmizçmλmkmrmň
kmsτoλokmom τessyoλerer ýooeρy köτiρmmm biλλirmλýäρ.
2.ΓSD 89,8% ýekheýyrhe (33 räsekhe) hoppλiρomiτρmýehe
ýüzi çyoeρyλmehyo ekyρ moρjoλokmýe üýτkişmiλiρm oiskmτλirmλhm.
Şiýλiλmo bmλir kiçmρmλir beρλekλeρyň isesyrhe şyλeρy çir iτsi boλeρ,
ΓSD räsekλeρe özwekτλy oömikm kmρmzmio wi hipkmrλm biniρmş
çäρiλiρmrm kiçmρmio bmλir köwρiλmλmkmň mρom höwüρλiρmrhi pλesirτeryň
ker eýλeryşykyryň bozyλmeλeρyryň öňürm eλyp boλýeρ wi şoryň
isesyrhe piρmreτeλ ýmτkmλiρmň seryryň ezeλmekyre kiτmρmp bmλiρ.
PEUINATAΛ
RKAUY
Miρoizm riρw yλkemyryñ piρmreτeλ höwüρhäom zipiρλirmiλiρm pis
ekρemhe hokλer bäbioλiρmñ oisiλçmλmkmrmñ wi öλümçmλmkmrmñ kyρλyşyrhe
öñhäom oρyrλeρy iýiλiýäρλiρ. Biýrmñ kmpoosmom zipiρλirmiλiρm
räsekλeρyñ meýypçyλykyryñ, sosmeλ hizehepτesmýesyryñ lim isesy
sibäpλiρmrmñ bmρm boλyp hyρýeρ. Aýhyλerλeρ, pis ekρemhe hokλer
bäbioλiρmň hokymy bmλir riτmniλirhm, hüwürçikmň kmpoτρo�ýesy
beρλek τopeρhe 6 sery (20%), miρoizm riρw yλkemyryň kmpoosmoo−
Şiýλiλmohi, irhmoλm ýmτkmsm smrhρomy boλer köwρiλm
zirerλeρhe pλesirτeρ−hüwürçio smsτimesyrheoy ker eýλeryşyryň
hoppλiρomiτρmom közλikλiρmrmň lim−hi öňürm eλyş çäρiλiρmrmň
erkmopρτoτioτoρ hiρmer siρmşhism “”Fλibohmýe” kiçmρmλmiλmhmkmrm
τessyoλehy.
ΓESTASIRN
ETR
PΛASENTAU
TRPΛUMYNYŇ
UATYNΛYKΛAUY
Soňoy or ýyλyň howemyrhe kiçmρmλir ipmhmmmoλokmýe
beρλekλeρyň isesyrhe kisτesmor süýnüλm hmebiτmň, köwρiλm zirerλeρyň
irhooρmr oisiλmrmň oöpiλirh
mkm biλλirmλýäρ wi by ýekheýy BDSΓΓ
τeρepyrher mrjiosmor häλ ipmhimmýe hmýmp oiskmτλirhm. Şiýλiλmo
bmλir, by ýekheý yλymhe wenyp misiλi boλyp hyρýeρ. Aoyşiρçmλmo
hmebiτoλokmýesyryň ýiτir hiρiniλiρmri keρemezher, ΓSD bmλir
keýρeλeşer köwρiλmλmkmň sery wi τäzi hokyλerλeρyň oisiλçmλmkmrmň
sery 80% − hir pisi hüşiroo. Düρλm ewτoρλeρyň biλλimikmri köρä
ΓSD isesyrhe 50−80% köwρiλmλmo eoyşiρ keýρeλeşmeλeρy bmλir
yτkeşýeρ. Biλλm boλşy ýeλy, erimrizmrhi ρipρohyoτmw ýmτkmλiρ beρ
boλer zirerλeρhe, kiλnioom köwρiλmλmkmrmň şowsyz τememλermekyre
pρihkρewmheρ şiρτλiρ beρ. Eri−pλesirτe−hüwürçio yλkemyrhe
kiçýär älλm lehyseλeρyň eýresy, oryň moρjoλokmom ýekheýy bmλir
τessyoλerýer pλesirτehyρ.
Ýooeρhe ekzeλerλeρy köz
öňürhi τyτyp, kisτesmor süýnüλm
hmebiτλm hokρer zirerλeρyň pλesirτesyrhe, FPÝ ösmikmri wi
τäzi hokλer bäbikmň ýekheýyre τäsmρ ihmp bmλnio moρjoλokmýe
eρλekλeρyň ysyλλeρy wi meτiρmeλλeρy.
2011−rnm−ýyλher 2012−
rny ýyλ eρeλykyrhe “Eri mälρm” leλoeρe miρoizmrhi 18 ýeşher
Işmň meosehy köwρiλmλmkmň irhmoλm ýmτkmsmrhi jiτopλesirτeρ
ýiτmizçmλmkmrmň mihmoemirτoz köρrüşλm öňürm eλşyrhe erτmekρikerτ
biniρmşmrmň τäsmρλmλmkmri lim−hi eoyşiρ ysyλyryň seýλeryşyre bele
biρmiohir ybeρeτ boλyp hyρýeρ.
eτiρýeλλeρ wi ysyλλeρ.
jiτopλesirτeρ ýiτmizçmλmkmrmň
özkiρmikmrmň ýooeρy lowpλy τopeρyre hikmşλm boλer räsekλeρyň 66
serysy közhir kiçmρmλhm. Älλm eýeλλeρ 2 τopeρe böλürhm. Rλeρher 1−rnm
τopeρy 36 sery köwρiλm zirerher ybeρeτ boλyp, oλeρe jiτopλesirτeρ
ýiτmizçmλmkmrmň öňürm eλyş çäρism FΛEBRDIA hiρmeryryň kürhi
600 mk biρmλmikm eρoeλy emeλe eşyρyλhy, 1 eýyň howemyrhe.
2−rnm beρλek τopeρy 30 sery räsekher ybeρeτ oλeρe jiτopλesirτeρ
ýiτmizçmλmkmrmň öňürm eλyş çäρism kiçmρmλmihm. Esesy τopeρhe öňürm
eλyş çäρism köwρiλmλmkmň 16 liphismrhir beşλerhy wi 4 liphiλäp
howem iτhm. Γeýτeλerýer oyρsλeρy 23–24 wi 32–36 liphiλiρmň
eρesyrhe biλλihmλiρ.
Öňürm eλyş çäρiλiρmrmň kiçmρmλmikmri keρemezher,
jiτopλesirτeρ ýiτmizçmλmkmň özkiρmikm bmλir 1−rnm τopeρheoy
7−smrhi (19,4%), 2−rnm τopeρheoyλeρyň 21−smrhi (70%) köwρiλmλmkm
ekyρλeşhy. 1−rnm τopeρyň 5−smrhi jiτopλesirτeρ ýiτmizçmλmkmrmň
syboompirsmρλirir köρrüşm boλyp, biýλiomλiρhi oompirsmρλirir
köρrüşm boλyphyρ. Fiτopλesirτeρ ý
iτmizçmλmkmrmň älλm közhir
kiçmρmiλiρmrhi köwρiλmλmkmň 36−rny liphismrhir özkiρýär ýiňmλ
hiρiniλm pρiioλempsmýe oiskmτλirhm. 2−rnm τopeρhe 8 sery räsekhe
jiτopλesirτeρ ýiτmizçmλmkmrmň oompirsmρλirir köρrüşm, 12−smrhi
boλse syboompirsmρλirir köρrüşm, 1 ýekheýhe hioompirsmρλirir
köρrüşm eryoλerhy. Fiτopλesirτeρ ýiτmizçmλmkmrmň oompirsmρλirir
köρrüşmrmň ilokρe�om eλemeτλeρy bmλir ýeτky−pλesirτeρ ker
eýλeryşyryň mzoλmρλirir pisi hüşmikm biλλirhm. Syboompirsmρλirir
boλse ýeτky−pλesirτeρ ker eýλeryşyryň mzoλmρλirir pisi hüşmikm ýe−
he sezλeşyoλy bekλeryşyky biλλirhm. Fiτopλesirτeρ ýiτmizçmλmkmrmň
ekρemyryň eρτmeky lim−hi pρiioλempsmýeryň özkiρmikm bmλir
köbio eρτiρmýeλeρyrhe ρizmsτirτλmo mrhiosm 2,48±0,5−hir 2,9±0,3−i
çirλm eρτyşy biλλirhm. Ýeτky eρτiρmýeλeρyrhe ρizmsτirτλmo mrhiosm
1,8±0,2−hir 2,1±0,15−i çirλm ýooeρλerhy.
Fiτopλesirτeρ ýiτmizçmλmkmrmň mλomrnm eλemeτλeρyryň ýüzi
çyoeρyλer köwρiλmλmkmň oρτeçe wekτy wi köwρiλmλmkmň howemλyλykyrhe
mom τopeρhe lim oär τepewyτ iτmihm. Γöwρiλmλmo ýeşeýşe yoypλy
ρiwmeτmzm wi ρiwmeτmom ỳüρio rokserλyky boλer 14 räseky eỳρeτyr
τopeρe böλmäki mümomrçλmo biρhm. Uiwmeτomh eρτρmτ bmλir by räsekλeρ
beρλekher 1−20 ỳyλ (oρτeçe 8,9 ± 2,7 ỳyλ) öň oisiλλäphmρλiρ. Rλeρher
9 serysyrhe eỳhyňλykyň hüρλm hiρinismrhäom mmτρeλ ρikyρkmτesmỳe
bmλir yτkeşyoλy ρiwmeτmom mmτρeλ sτirozyň (4−smrhi eỳhyň) wi eoρτeλ
rokserλykyň läsmỳiτλm eλemeτλeρy boλyp, 2−smrhi yτkeşyoλy rokserλyo
löomürhi biλλirmλhm. 2 räsekhe mmτρeλ rokserλyo ynypsyz mmτρeλ
ỳiτmizcmλmkm köρrüşmrhi boλyp, eoρτeλ oλeperyň ỳiτmizçmλmkm bmλir
yτkeşỳeρ. Näsekλeρyň momsmrhi oτrosmτiλ mmτρeλ ỳiτmizçmλmkm bmλir
yτkeşyoλyohe eỳhyň eoρτeλ rokserλyky biλλirhm. Ýüρikmň oλeper
eppeρeτyryň kebsenyoλeρyryň τyτyşλykyre kyρeλeỳyr keλňemesy ỳe−
he keλňemeryň eỳρeτyr oneoλeρy köρrüşmrhi kyρλyş üỳτkimiλiρmrmň,
oeλsmrozyň eλemeτλeρyryň wi liρioiτmň çäoλirmismrmň boλmeky
bmλir 38 räsek (UA 12,8 ± 3,5 ỳyλ howemλyλyoλy, räsekλeρyň
ỳeşy 58,7 ± 4,5 ỳeş) eỳρeτyr τopeρe böλürhmλiρ. 15 räsekhe mmτρeλ
leλoeryr kebsenyoλeρy üỳτkär, şiỳλi−hi 30 räsekhe mmτρeλ wi
eoρτeλ oλeperλeρyň yτkeşer üỳτkimiλiρm, 1 räsekhe boλse mmτρeλ wi
τρmsoypmheλ oλeperλeρyň yτkeşer üỳτkimiλiρm ỳüzi çyoeρyλhy. 15
räsekher 11 serysyrhe mmτρeλ kebseryň kyρλyş üỳτkimiλiρm mmτρeλ
ρikyρkmτesmỳe bmλir bmλiλmohi kiçỳäρ.
Şiỳλiλmohi, ρiwmeτomh eρτρmτλm räsekλeρhe ỳüzi çyoeρyλer
üỳτkimiλiρ isesy oisiλ bmλir ỳe−he bmλiλmohi kiçỳär eτiρosoλiρoτmom
lehyse bmλir şiρτλirirhmρ.
ETRPΛASENTAU
AΛYNYŞ
Düwürçikmň irhmoλm ýmτkmsm smrhρomy piρmreτeλ oisiλçmλmo wi
öλümmň ýooeρy lowpy bmλir bekλeryşyoλy keýρüzüλmiλiρmň bmρm
lim jiτopλesirτeρ ýiτmizçmλmohmρ. By ykyρhe öňürm eλyş çäρiλiρmrmň
wi τeλebeλeýyo eoyşiρ τeoτmoesyryň mşλirmλmp hüzüλmikmrmň
ziρyρhykyry köρoizýäρ.
Psmloλokmo beρλek eoyλ τeýher yze keλýer çekeλeρhe les
biλλm boλýer ookrmτmw bozyλmeλeρy, eň ýiτmρmş jyrosmýeλeρyryň
ýiτmizλmkmrm ýüzi çyoeρhy. Koρτiosmrmň riτmniλmλmkmrmň beρλeky 6 eýyň
howemyrhe kiçmρmλhm. Diρmer siρmşhism özürhi psmloτiρepmýery
wi psmlojeρmeooλokmo hiρmerλeρy (ez hozeλeρhe riýρoλipτmoλiρ,
τρerowmλmzeτoρλeρ, serhyρewyke keρşy, hikmhρeτesmor wi hemeρ
τiρepmýesy) nimλiýär τopλymλeýyr hmoiλhmşmň meoseτremesyre
kmρhm. 21−rnm wi 40−rny kürλiρhi lesseryň ýekheýyryň oλmrmom
beleλerhyρmesyry kiçmρhmλiρ. Ürsüň, ýehyň, eoyλ ýiτmρmş wi ookrmτmw
jyrosmýeλeρyň kowyλeşýerhyky biλλirmλhm. Dmoiλhmş τäsmρmrhi
Koρτiosmrmň riτmniλmλmkm beρλek τopeρy bmλir (Koρτiosmr eλmehyo
lesseλeρ bmλir) hiňişhmρmλmp, beleλerhyρyλhy.
Esesy wi közikçmλmo τopeρλeρyrhe hmoiλhmş meoseτremesy
miňzişhm. Γözikçmλmo τopeρy bmλir hiňişhmρmλirhi ookrmτmw
kmpiρhmremmom wi siρibρmsτirmo bozyλmeλeρyň ρihyosmýesyrhe les
leýeλ ösüş biλλirmλýäρ.
Niτmni: kiçmρmλir beρλekλeρ eşeoheoy riτmniλiρi kiλmäki
mümomrçmλmo biρýäρ: ooρτiosmr rooτρopλeρ τopeρyrheoy riτmniλm
hiρmer siρmşhism, oλ eýρeτyr lim sözλiýmş kmnmkirhi biniρmiohi
yλeryλýeρ, kmpiρhmremmom smrhρomyň küýçλirmikmrm ýüzi çyoeρmer
ookrmτmw wi siρibρoesτirmo bozyλmeλeρyň ρihyosmýesyre ýeρhem
ihýäρ.
EWMATR
D AUTU
NÄSAΓΛAUDA KΛAPAN
APPAUATYNYŇ Ü
Uiwmeτomh eρτρmτhi oλeper peτoλokmỳeryň läsmỳiτremesyry
öwρirmio meosehy bmλir AUA köρoizmnmλiρm boỳyrçe τeoyo
ρiwmeτomh eρτρmτm oisiλ oiskmτλimiλm räsekλeρyň 300 serysyryň
oisiλ τeρyly öwρirmλhm. Diρňiw oöp ỳekheỳλeρhe 61,6% mmτρeλ
ρikyρkmτesmỳeryň oρyr τyτỳerhykyry köρoizhm. Näsekλeρyň 17,2%
oλ çeλe ỳiňmλ ỳe−he eỳhyň bmλhmρỳäρ. 152 räsekhe (50,6%) oöp
pρoỳiosmỳeλy EloKΓ−hi mmτρeλ oλeperλeρyň kebsenyoλeρyryň kyρλyş
üỳτkimiλiρm ỳüzi çyoeρyλmehy. Hes mçkmr hiρňiwλiρ eremrizmrhi
YSMAZΛY
ÇAΓAΛAUYŇ
TRPΛUMΛA
KRUTEKSINI
Iş eoyλ τeýher yzekeλeoλyohe wi serhyρewyke τeýýeρλyohe
psmlmsözλiýmş ösüşm kmnmkir çekeλeρyň biniρkmsmrhi Koρτiosmr hiρmer
siρmşhismrmň oλmrmom syrekyre bekyşλerýeρ. Ösüşmň kmnmomikmrmň wi
eoyλ τeýher yzekeλeoλykyň iτmoλokmýesy miρoizm riρw yλkemyryň
mρ oρkermom zipiρλirmism (erτi−, piρm− wi posτreτeλ höwüρ) bmλir
şiρτλirýäρ. Psmlmom ösüşmň kmnmomism ookrmτmw jyrosmýeλeρyň− ürsüň,
ýehyň, mrτiλλioτmň kowşeoλyky bmλir, sözλiýşmň oimτiρ ösirλmkm
bmλir, çäoλm söz koρy bmλir läsmýiτλirýäρ. Koρτiosmr oiλλi biýrmrmň
öýnüo hüzümλiρmrmň miτeboλmzmmrm oeheλeşhyρýeρ. Diρmer biýrm
miτeboλmzmmrm kowyλeşhyρýeρ, siρibρopρoτioτoρ, rooτρop, şiýλi lim
serhyρewyke keρşy τäsmρ ihýäρ.
Beρλekyň meosehy oλmrmom oeρτesyrhe serhyρewyo smrhρomy
lim boλer çeke siρibρeλ ysmezλy çekeλeρyň biniρkmsmrhi Koρτiosmrmň
Koρτiosmrmň riτmniλmλmkmrm oiskmτλimio üçmr S.A. Nyýezow
ehyrheoy BMBM−mň çeke riwρoλokmýesy böλümmrhi serhyρewyo
smrhρomy lim boλer çeke siρibρeλ ysmezλy çekeλeρyň beρλeky
kiçmρmλhm. 6 eýyň howemyrhe 100 çeke beρλeryλhy. Çekeλeρyň ýeşy
3 ýeşher 7 ýeşe çirλm. Rλeρyň 58 serysy kyznekez wi 42 serysy
okλernyo. Kisiλ oiskmτλimism oλmrmoeryň, peρeoλmrmoeryň−
riýρosorokρe�ýeryň, hopλiρokρe�ýeryň, iλioτρoirsijeλokρe�ýeryň
isesyrhe oiskmτλirmλhm. 80 sery lesse 10 kürüň howemyrhe
üç eýher soň 10 mk Koρτiosmr eλhyλeρ wi 20 sery lesseryň
τopλymλeýyr biniρkmsmrhi Koρτiosmr ýoohy, ýöri beşke rooτρopλeρ
yλeryλhy. Hesseλeρyň ýekheýyrheoy ösüş beρλekyň 21−rnm wi 40−rny
kürλiρmrhi ýüzi çyohy. 80 çekeryň 23 serysyrhe spesτmo τiτρopeρiz,
27 kimmpeρiz, 15 spesτmo hmpλikmýe, 15 serysyrhe lim kmpiρomriz.
23 sery spesτmo τiτρepeρizλm (28%), 27 sery kimmpeρizλm (45%),
15 sery spesτmo hmpλikmýeλy (52%) wi 15 sery kmpiρomrizλm (31%)
çekeλeρyň ýekheýy kowyλeşhy.
beýhyρ. Mekherλy şäliρmrmň eρyo ýeτeky eçyλyp, orhe hürýähi
nyhe siýρio hyş kiλýär siλisτmr (SρSR4) mekheryryň beρλyky
eryoλerhy. Sτρorsmý nyhe siýρio iλimirτ oryň bmρλişmism siλisτmrhi
boλyp, oλ ρehmoiλioτρormoehe, ezyo, ribmτkez, eýre sirekeτyrhe,
keρe miτeλλyρkmýehe wi oosmos sirekeτyrhe yλeryλýeρ. Dürýähi
by iλimirτmň äτmýeçλyo koρy öρär ez boλyp, mň mρm ýeτeoλeρyň bmρm
Köýτirhekhehyρ.
By ýiρmrmň τäsmrλmoiρmrmň bmρm lim, hmweρλeρy kmpsλiρhir wi
oeρboreτλeρher imiλi kiλir koweoλeρhyρ. Γoweoλeρhe iospihmsmýe
mşλiρm kiçmρmλirhi, myseλ üçmr kowekyň küroρτeλeρyrhe siλmsτmr,
ipsommτ, syλ�hλiρ, keλimmτλiρ, kmps, oρmsτeλλeρe miňziş bmρräçi miτeλ
bmρλişmiλiρm (rmoiλ, eλýymmrmý, oρimrmý, himmρ wi ş.m) kebeτ kiλýäρ.
koweoλeρyň kürbeτeρ τeρepλeρyrhe smλmoeτλeρ, syλjeτλeρ, ýeşyλymτyλ
ρiňohi sooormτλiρ wi jρipormτλiρ hyş kiλýäρ hmýmp, eρlioλokλeρ
çeoλeýeρ.Köýτirhek üλoism lirmz öρär ýeş,oryň τibmky köziλλmoλiρmrmň
eρesyrhe Γeρλyo koweoλeρy: Γep−Γoτer, Heşymoýyo eρeλyoheoy
wi biýλiomλiρ ýoryλer şiomλhi imiλi kiλir oöpserλy sτeλeoτmτλiρm wi
sτeλeommτλiρm bmλir lüräρmirλiρmň wi koweoλeρyň kiλmp çyoyşyry,
öwρirýär syýeleτçyλeρyň ürsürm özüri çioýäρ. Häzmρ koweoλeρ
Köyτirhek koρekleresyryň leτeρyrhe hyρýeρ.
Köýτirhek üλoism ýiri−hi oöp zeτλeρy: äpiτ Γeýreρbebe ýyλy
syw çişmism wi oryň beλyoλeρy, şiýλi lim oryň ýeryrheoy Aosyw
oüoüρτλm syw çişmism, kiň−ireýy eρçe τooeýλeρy, eρrep niňňiλλmoλiρm
bmλir leýρer keλhyρyp bmλiρ. Köýτirhek hekλeρyrhe Tüρomirmsτeryň
mň biýmo rooehy−3139 miτρ çüρτ−oismo biýmoλmohäom Aýρebebe rooehy
ýiρλişýäρ. By−syýeseτy söýýärλiρ üçmr ýyρτhe häbi öwρüλir hek
keτrewyhyρ. Myryň özm sibmτmň ýiri−hi bmρ özboλyşλy beýλykyhyρ.
Dürýärmň hüρλm oürnioλiρmrhir neleroişhiλiρ, lüräρmirλiρ,
kioλokλeρ eρlioλokλeρ, kezyw−ekτeρyş mşλiρmrm kiçmρýäρλiρ. Hiρ
kezyw−ekτeρyş mşλiρmrhir soňρe boλse, koweoλeρyň höwüλmizλmkmri,
pyτρemezλykyre, iooλokmýe τeýher ýeρemezλeşmeo ýekheýy
boλmez ýeλy közikçmλmo ýooeρλerýeρ.
kiçmρmio meoseheλeýyohyρ. Bmzmň beρλekλeρymyz kiçmρmλýäρ, oλeρ
τememλererher wi ymymyλeşhyρyλerher soň çepe mbiρmλiρ. By
mekλymeτλeρ beş oisiλm boλer lesseλeρhe kmpoτeλemo−kmpo�zeρ−nyrs
yλkemyryň ρieos
mýeλeρyryň oλmrmom eλemeτλeρyryň üsτürm hoλhyρeρ
Γiçmρmλir beρλekλeρyň riτmnismrhi eşkezeryň wi or mom beρmeo
mçikärmň beş oisiλm boλer lesseλeρhe isτρehmoλyň pisiλmikmrmň
riτmnismrhi koρmoreλ sτeτysyň üýτkiýärhmkm biλλirmλýäρ.
Şiýλiλmo bmλir, kesτρohyohireλ zoλekyň beş oisiλmrmň misiλiλiρmrm
öwρirmio oisiλmň peτokiriτmo oöp jeoτoρλyλykyry, oisiλmň kiçmşmrmň
oλmrmom τeýher bmρmiňziş häλhmkmrm, şelsy peτokiriτmo τeýher
isesλerhyρyλer biniρkmrmň wi oisiλmň öňürm eλmekyň ziρyρλykyry
köρoizýäρ.
TEBIΓATY
ΛYKΛAUYNYŇ
Weτerymyzyň sirekeτ örümçmλmkm üçmr ekmρτ yλy möçbiρhi çmk
meλ koρλeρy boλer τibmky beýλyoλeρe iýi boλer oürnioλiρmrmň bmρm lim
Köýτirhekhyρ. By ýiρmň τibmkeτyryň, leýwereτ hürýäsmrmň, siýλi
lim oryň hek kiρmşλiρmrhi wi koρλeρyrhe hürýärmň beşke ýyρτλeρyrhe
öρär ez hyş kiλýär τäsmrλmoλiρi kebeτ kiλmio boλýerhyρ. Köýτirhek
Γmsseρ biλirτλmkmrmň küroρτe−kürbeτeρ hek şelesy boλyp, τüρomir
τopρekyryň leoyoy hüρ−miρnirmhmρ. Köýτirhek iτρebyryň τeρyly
mekλymeτλeρyre köρä, by yiρhi Biýmo Weτerçyλyo yρşy ýyλλeρyrhe
mλomrnm kizio oeλmý hyzλeρyryň wi bmρräçi miτeλλeρyň beρλyky
eryoλerhy. Γioλokmýe−közλik mşλiρmrmň howemyrhe kyρşyryň, smromň
äkmρτ yλy ýeτeoλeρy eçyλhy.
Küoüρhmň, mmriρeλ hyzλeρyň wi lmmmýe sirekeτy üçmr biýλiom
çmk meλλeρyň, hoλommτλiρmň oismi, öρτüo, kyρλyşyo heşλeρyryň,
kyýçeo heş çöoürhmsmrmň, kmps, çekyλ, lio, çäki wi çiρipmse peλçyky
ýeλy kyρλyşyo meτiρmeλλeρyryň lim oöp hüρλm siρmşhiλiρmri nyhe
ΓRUMRNΛAUYNYŇ
Beş oisiλm −eşkezerhe wi orombeρmeo mçikihi läsmýiτλm oλmrmom
eλemeτλy wi ýiρλm ereτommom üýτki
miλiρm boλer ymymy howemλy
keýτeλerýer oisiλ. Rλ “smwmλmzesmýeryň oisiλm” boλmeo bmλir myλτm−
jeoτoρmeλ peτoλokmýehyρ. Beş oisiλm, eheτçe, 25 ýeşher 50 ýeşe çirλm
eρeλyohe, eýρeτyr lim, iρoioλiρhi les ýyky hyş kiλýäρ. Zirerλeρyň
by oisiλ bmλir siýρio oisiλλimikm eýeλ nyrs koρmorλeρyryň bmoλokmo
özboλyşλyλyky bmλir läsmýiτλirýäρ (isτρokirλiρ eşkezer mäzλiρmrmň
eρλekyň meosehy
eşkezeryň wi or mom beρmeo mçikärmň beş
eτiρmeλλeρ wi ysyλλeρ.
By mşm kiçmρmio üçmr 17 ýeşher 41 ýeş eρeλykyrheoy eşkezeryň
wi or mom beρmeo mçikärmň beş oisiλm bmλir oisiλλiýär 26 sery iρoio
ehem beρλeryλhy. Kisiλmň howemλyλyky 1−1,5 ýyλ. Älλm räsekλeρhe beş
oisiλm çyλşyρymλeşmezher kiçýäρ. Rλeρhe öwρirmλýär koρmorλeρyň
piýhe boλmekyre τäsmρ iτmäki yoypλy boλer (bekλeryşyoλy) oisiλλiρ
ýoo. Γözikçmλmo τopeρy şoλ ýeşheoy 10 sery sekhyr iρoio ehemher
ybeρeτ. Älλm lesseλeρe �bρoizojekokesτρohyohirosoopmýe kiçmρmλhm,
koρmorλeρy beρλemeo üçmr ker eλyrhy. Esτρehmoλy wi τisτosτiρory
oiskmτλimio “H
ymer” rimis şiρioiτmrmň “Hymeρmhir” irnemyrhe
Şiýλiλiλmo bmλir, beş oisiλm bmλir oisiλλiýär iρoioλiρhi
τisτosτiρoryň oorsirτρesmýesy, jeoτλeρyň şeýeτλyo ihmşmri köρä,
hyρryoλyλykyre keλýeρ. Esτρehmoλyň myoheρy közikçmλmo τopeρy
bmλir hiňişhmρirmňhi pisiλýäρ. Beρλekλeρyrhe beş oisiλm bmλir
oisiλλiýärλiρhi τisτosτiρoryň hiρinismrmň ýooeρλerýerhyky
biλλirmλýär biýλiom ewτoρλeρyň beρλekλeρyryň riτmniλiρmrhir
τepewyτλyλyohe bmzmň mekλymeτλeρymyz boýyrçe, iseser, isτρehmoλyň
pisiλýärhmkm eýer boλhy. Esτρehmoλyň sioρismýesyryň pisiλmi
jiromirmrm hüşürhmρmio üçmr pρoλeoτmrmň, λýyτimrmzmρλiýnm koρmoryň
wi joλλmoyλosτmmyλmρλiýnm koρmoryň oiskmτλimismrm koşmeçe
29 räsekhe ilmrooooo omsτeλeρy τäzi erτmpeρezmτeρ ysyλy ýepor
sejoρesyryň 70º spmρτhäom iρkmrm, 70 oC 10%−λm NeCλ iρkmrλiρm bmλir
ýywλyp eρesseλerhy. Näsekλeρyň 29−syre bmρ τepkyρλy opiρeτmw
biniρkm kiçmρmλhm.
Γiçmρmλir opiρeτmw biniρkmhir soňoy höwüρλiρhi bmzmň
közikçmλmo ihir 67 räsekλeρymyzyň 9 (13%) −syrhe keỳρüzüλmiλiρ
ỳüzi çyohy.
3. Kmsτe boşλykyryň mρmňλimikm− 3(4,4%). 4. Ỳeρeλeρyň
1. Rpiρesmýeher öňom höwüρhi öýoirmň wi bekρyň yτkeşer
ilmroooooozyrhe oompýyτiρ τomokρe�ýe 3D ysyλhe beρλeky
kiçmρmλirhi mρmňλärλmkm, ýiρλişýär ýiρm wi piτρm�smρλirir omsτeλeρy
2. Öýoirmň wi bekρyň yτkeşer ilmroooooozyrhe opiρeτmw
biniρkmrmň wekτyry wi yzykmhiρλmkmrm seýλep eλmeoλyky isesλer
hyρmeo bmλir opiρesmýeryň howemλyλyky, keýρüzüλmiλiρm
ezeλhyλhy.
3. Rpiρesmýe wekτyrhe omsτe boşλyky erτmpeρezmτeρ eρesseλeýyş
ysyλyry oämmλλişhmρmio bmλir oryň mρmňλimikmrmň wi keýτeλer
mekyryň öňm eλyrhy.
4. Öýoirmň wi bekρyň yτkeşer ilmroooooozyrhe keλyrhy
boşλyky τäzi erτmpeρezmτeρ ysyλy yλeryλhy wi yiρλm sowyoλeme
eλemeτλeρy (mr�λτρesmye) USB, KT beρλekλeρy kiçmρmλirhi τepyλmehy.
BAΓUYŇ
Sekλyky koρeýşy
ň lmρyρkmýe yλkemyrhe bekρyň wi öýoirmň
ilmroooooozyryň yτkeşyp kiλýär köρrüşmrm eryoλemeohe wi
opiρesmýe ysyλy bmλir biniρmiohi ýiτmλir sipkmτλiρi siρiτmizhir,
oλ misiλiλiρ yλmy çioiλişmoλiρmň kür τiρτmbmrhir hüşüρmλmär kiλýäρ.
Rryň sibäbm syρoewλeρyň λyome
ryň oömikmri wekτyrher les
kmç, ýekry ilmroooo omsτesyrhe hüρλm şowsyzλyoλeρ (piρjoρesmýe,
oompρissmýe, hüρλm �sτyλeλeρyň imiλi kiλmikm wi beşkeλeρ) ýüzi
çyoerher soň ýüz τyτmeky bmλir bekλeryşyoλyhyρ. Akzeλer ýekheýyň
özm, mλom bmλir, syρoewyň oisiλmrm τeoyo eryoλemeohe wi liρ syρoew
üçmr biniρmş çimiλişmkmrm siçmp eλmeohe, ory lmρyρkmýe ysyλy bmλir
biniρmiohi ýüzi çyoýer hüρλm oyrçyλyoλeρ bmλir bekλeryşyoλyhyρ.
şmň meosehy.
Öýoirmň wi bekρyň iloroooooozyryň yτkeşer
köρrüşmrm eryoλemeohe wi ory lmρyρkmýe ysyλy bmλir biniρmiohi
eτiρmeλλeρ wi ysyλλeρ.
2005− 2012−rnm ýyλλeρ eρeλykyrhe
Keρhmoλokmýe yλmy−oλmrmom miρoizλm lesselereryň IIlmρyρkmýe
böλümmrhi 67 sery öýoirmň wi bekρyň yτkeşer ilmroooooozy bmλir
biniρkm eλer räsekλeρyň oisiλ τeρylyry öwρirhmo. Şoλeρher eýeλλeρ 42
(62%) sery, iρoioλiρ 25 (38%) sery. Ýeşλeρy 15−72 ýeş eρeλykyrhe.
Kisiλmň howemλyλyky 1eýher 4,5 ýyλe çirλm. 38 (58%) räsekhe 21
– 40 ýeş eρeλykyrhe hyş kiλmp, zälmiτi yoypλy ýeş höwρüri kebeτ
kiλýäρ.
By oisiλm eryoλemeo üçmr oλmrmom wi bmolmmmom beρλekλeρ,
siρoλokmýe ρieosmýeλy beρλekλeρ, ρirτkir,
yλτρesis, ρiňoλm
hopλiρokρe�ýe, oompýyτiρ τomokρe�ýe 3D köρrüşmrhi,
�bρoizojekokesτρohyohirosoopmýe, EKΓ, Elo−KΓ, lüräρmirλiρmň
beρλekλeρy ýiρmri ýiτmρmλýäρ.
Beρλekλeρ isesyrhe ilmroooooozyň rmρihi höρärhmkmrm
eryoλep, oλeρy 3 τopeρe böλhüo: çip öýoirhi wi bekyρhe 17 räsek,
sek öýoirhi wi bekyρhe–28 räsek, Iom öýoirhi wi bekyρhe–22
räsekλeρhe eryoλeryλhy.
Rpiρesmýe wekτyrhe 38 räskhe omsτe boşλyoλeρy erτmpeρezmτeρ
eρesseλemeoλyo 5% joρmeλmr, 3% ýohyň spmρτλm iρkmrλiρm bmλir wi
hiρmer siρmşhi löomürhi yλeryλýeρ, şiýλi−hi oλ kyρekyρyhe wi
keýτeλeryp hyρýer bokyrekyρyhe piýheλeryλýeρ.
Symbeρ nüλkismrmň mölüm hiρmerλyo ösümλmoλiρmrmň leλo
λyomerçyλykyrhe piýheλeryλyşy liρ köρrüşmň kiλnikmrmň beρhykyry
lim−hi kymmeτλyλyo belesyry oiskmτλiýäρ. By yλmy mşhi biρλir
mekλymeτλeρ Tüρomirmsτerhe kiλmp çyoyşy ösümλmohir boλer τäzi
hiρmer siρmşhiλiρmrmň közλikmrm çeλτλerhyρmeke, şiýλi−hi iooλokmýe
τeýher eρesse hiρmer köρrüşλiρmrm örhüρmäki ýeρhem biρiρ.
ASYNY BEϑEUMEΓ
NNRWAS
RN USUΛY
Diρmrmň miλerohiρmmýesy − irhemyň eçyo ýiρλiρmrhi les ýyky
hyş kiλýär miλi τikmmλλiρ köρrüşmrhäom kmpiρpmkmirτesmýeλeρyň
piýhe boλmeky bmλir bekλy boλer hiρm oisiλλiρmrmň τopeρy (miλezme,
kür λirτmkosy, siboρiýe oiρeτozy). Diρmrmň miλerohiρmmýesyry
biniρmio üçmr bmz hiρmrmň IV köρrüşm boλer lesseλeρ üçmr 20% behem
τyρşysyry (pmλmrkhir soňoy kmpiρpmkmirτesmýeher keçe hyρmeo
üçmr), hiρmrmň I−III köρrüşm boλer lesseλeρ üçmr 30−50% mmwi
pmλmrkλiρmrmň bmρλişmismrm yλerhyo. Pmλmrk biniρkmsmrm 7−10 kürhi 1
kizio kiçmρhmo, biniρkmλiρmň eňρybeş myoheρy 10−e beρebeρ boλhy,
imme keρeşyλýer riτmnä öň ýiτmλir ýekheýyrhe biniρkmsmrm kiçmρmikm
Mmwi pmλmrkλiρmrmň 7 biniρkmsmrm kiçmρirhir soň “MyλτmSomrTisτ
Cirτiρ MC−900” irnemyrhe miλermrmň hiρinismrm köρoizmnm 1,3 issi
Diρmrmň kmpiρpmkmirτmρλirir miýherλeρyrhe mmwi pmλmrkλiρmrm
piýheλermeoher ybeρeτ boλer hiρmrmň miλerohiρmmýesyry
biniρmikmň biρλir mrrowesmor ysyλy ýooeρy τiρepiwτmom riτmniλmλmo
bhλλeýiw,
lmihow,
elmihow,
λλebiρhmýiw,
iρir
2008−2012−rnm ýyλλeρ eρeλykyrhe iospihmsmýe kmhmλir wekτyrhe
hiρmerλyo ösümλmoλiρi hikmşλm mekλymeτλeρ ýöρmτi hüzüλir
Eτroboτermom soweλreme isesyrhe ýiρλm ýeşeýnyλeρher hmλhir
sosmoλokmo pmomρ soρeşmeo ysyλy eρoeλy τopλeryλhy wi eryoλeryλhy.
Aşeohe ewτoρyň şelsy közikçmλmoλiρm isesyrhe öwρirir hiρmerλyo
ösümλmoλiρm biýer ihmλýäρ.
Tüρomir siλmiλikm (Merhρekoρe τyρcomermce Mmzk.) –
mτüzümλiρ meşkeλesyre hikmşλm, boýy 20–40 serτmmiτρi ýiτýär,
kebeρeλy, beλheosyz oöpýyλλyo oτnymeo ösümλmo. Rλ roýebρ–epρiλ
eýλeρy küλλiýäρ, meý–mýyλhe mmwiλiýäρ. Tüρomir siλmiλikm hiňmz
hiρinismrhir 800–1200 miτρ biλirτλmohi bmτýäρ.
Ösümλmo Hozλyhe, Dekherλyhe, Ýioiçyreρhe, Çolekeçhe,
Şywλerhe, Aλτybeýhe, Γeλeλyközhi, Hyhyρsywhiρihi, Şipλmhi,
Seρymseoλyhe, Miλλmhiρihi hyşýeρ. Tüρomir siλmiλikm irhimmo
ösümλmo. Rλ Tüρomirmsτeryň Γyzyλ omτebyre (1999, 2011) kmρmzmλhm.
Ösümλmo Sürτ−Heseρhek höwλiτ koρekleresyrhe koρeλýeρ.
Tüρomir siλmiλikm Symbeρ nüλkismrmň kehymy mλeτyryň eρesyrhe
ekyρysyzλerhyρyny, kynyrhyρyny, yoyňy τyτhyρyny τäsmρm bmλir
mişlyρhyρ. Rλ ýeρeλeρhe, öρkürλm mρmňλm hömmiλm çeke oisiλλiρmrhi,
bizihi, keýτeλeryp hyρýer bokyr ekyρyhe yλeryλýeρ. Myrher beşke−
he nyrsy keτreşyoλeρe miýmλλirhmρmnm wi öriλkismzλmki keρşy hiρmer
siρmşhi löomürhi piýheλeryλýeρ. Ösümλmkmň bmşir mmwiλiρmrmň
şiρbiτm riρw heρτkyrλykyry eýyρmeohe, bihirmň ymymy ýekheýyry
kowyλerhyρmeohe, nyrsy oywweτλyλyky ýooeρλerhyρmeohe
yλeryλýeρ.
Komeρowyň miλikm (Aτρope oomeρozmm Bλmr.iτ Sleλ.) mτüzümλiρ
meşkeλesyrher boλyp, boýy 1,0–1,5 miτρi ýiτýär oöpýyλλyo
oτnymeo ösümλmo. Rλ meý–mýyλ eýλeρy küλλiýäρ, ewkysτhe mmwiλiýäρ.
Komeρowyň miλikm hiňmz hiρinismrhir 400–800 miτρ biλirτλmohi
bmτýäρ.
Ösümλmo Hozλy nüλkismrhi, Γeρesyw çişmärmň koλeýyrhe,
Γeρeňoyhe, Täziτepλerhe hyşýeρ. Komeρowyň miλikm irhimmo
ösümλmo. Rλ Tüρomirmsτeryň Γyzyλ omτebyre (1999,2011) kmρmzmλhm.
Ösümλmo Sürτ−Heseρhek höwλiτ koρekleresyrhe koρeλýeρ.
Tüρomir leλo λyomerçyλykyrhe ösümλmkmň ýepρeoλeρyryň piτm
wi nöwliρm ewyλy oömiλioλiρhir zäliρλirmλirhi zäliρmň keρşysyre
Misiλärmň wenypλykyry köz örürhi τyτyp, bmz hüρλm eλλiρkmom
oisiλλiρmrm eryoλerer çekeλeρhe kymoρeλ mmmyrmτiτmrmň ýekheýyry
soλτer ini ehyrheoy EÇSΓ YKM−hi biniρkm eλer
1 eýλyoher 7 ýeşe çirλm hüρλm eλλiρkmýe oisiλλiρm eryoλerer 144
sery çeke
boλhy. Çekeλeρhe ymymy oλmrmom beρλekλeρ
kiçmρmλirhi eλλiρkmýe eremrizm öwρirmλhm wi ýöρmτi τeýýeρλerer
soρek−nokep eroiτesy hoλhyρyλhy lim−hi by çekeλeρhe mmmyrmτiτmň
(A, M, Γ, Γ4 wi ymymy IkE) köρoizmnmλiρm öwρirmλhm. Γözikçmλmohäom
çekeλeρyň 28 serysy bmρ ýeşe çirλm çekeλeρ boλyp, oλeρhe eλλiρkmom
hmeτiz eryoλerhy. 1−3 ýeşλy çekeλeρyň sery 35 boλyp, oλeρyň
limmismrhi eλλiρkmom hiρmeτmτ eryoλerhy. Bρorlmeλ himkysmeλy
3−6 ýeş eρeλykyrheoy 36 sery çeke eýer ihmλhm. Γeýτeλerýer mτişir
öρmi, Kwmroi çmşm çekeλeρyň 45 serysyrhe eryoλerhy.
Γerhe mmmyrokλobyλmrλiρmň A, M, Γ, Γ4 wi ymymy IkE
hiρiniλiρmrm mmmyrojiρmirτ hiρňiwm isesyrhe eryoλemeo üçmr
sτerheρτ „XEMA“ şiρioiτmrmň (Mosowe, Uyssmýe) ρiekirτλiρmrm
yλerhyo. Beρλek mmmyrojiρmirτ irnemy boλer „Immyroclir−2100−
Şiýλiλmohi, eλλiρkmýe oisiλλm räsek çekeλeρhe kymeρeλ mmmyrm
τiτmň hiρiniλiρm eryoλererhe, AK isesy meρoiρλiρm boλer IkE wi IkΓ4
hiρiniλiρmrmň kmpiρpρohyosmýesy bmλir kiçýärλmkm eryoλerhy.
ΛUKMANÇYΛYΓYNDA
DEUMANΛYK
Symbeρ nüλkism Tüρomirmsτeryň küroρτe−kürbeτeρyrhe ýiρλişmp,
özboλyşλy ösümλmo öρτükmrm imiλi kiτmρýär τibmky sibmτhmρ. Häzmρom
wekτhe Symbeρ nüλkismrhi wi oňe ýereşyo ýiρλiρhi hemeρλy
ösümλmoλiρmň 1000−i koλeý köρrüşm lesebe eλyrhy. Bmz Symbeρ
nüλkismrmň hiρmerλyo ösümλmoλiρmrmň leλo λyomerçyλykyrhe
piýheλeryλyşyryň bmoiooλoko−�τoτiρepiwτmo eýρeτyrλyoλeρyry yλmy
iτroboτermom nälτhir τopλymλeýyr öwρirmio meosehy bmλir yλmy−
e) hokρym küýçλiρmrmñ kowşeoλyky ýüzi çyoyp, hokρym
ipmhyρeλ erisτizmýe eρoeλy keýρekoýyλmesyz “oiseρiwo” oismmm
bmλir τememλerhy.
b) esmroλmτmzm ýüzi çyoyp, hokρym ymymy erisτizmýe eρoeλy
keýρekoýyλmesyz “oiseρiwo” oismmm bmλir τememλerhy.
1. Akyρ pρiioλempsmýeλy räsekλeρyň τopλymλeýyr biniρkmsmrhi
ipmhyρeλ erisτizmýe ozürm ýooeρy riτmniλmoλm ysyλ löomürhi köρoizhm
wi räsekλeρyñ oöpüsmri hokρymy τibmky ýoλλeρ bmλir τememλemeke
2. Näsekλeρyñ ez böλikmrhi ipmhyρeλ erisτizmýeryñ riτmniλmλmkm
häλ−hi, eoyşiρ kmriooλokmýe keýρüzüλmiλiρm opiρeτmw hokρymλeρyñ
sibäbm boλyp hyρhy.
3. Näsekλeρyñ ez böλikmrhi ipmhyρeλ erisτizmýeryñ riτmniλmλmkm
pis ýüzi çyoyp, hokρymλeρ opiρeτmw ysyλ eρoeλy τememλerhy.
ipbeρ
ÇAΓAΛAUYŇ ΓUMRUAΛ
Büτmrhürýä Sekλyky Γoρeýyş Γyρemesyryň mekλymeτλeρyre
köρä, eλλiρkmýe oisiλλiρ ýeýρewλyλyky boýyrçe üçürnm oρyrhe
hyρýeρλeρ wi by oisiλλiρhir hürýärmň 40% çirλm mλeτy, çekeλeρyň
boλse 10−12%−m inmρ çioýäρ.
Ösir ýyρτλeρhe bρorlmeλ himkysmeryň kmňhir ýeýρerλyky wi
oryň oöpiλmikm biλλirmλýäρ. Ýiρ ýüzürhi ýeşeýer ehemλeρyň 4−
8 %−m bρorlmeλ himkysmeher inmρ çioýäρλiρ, çekeλeρhe by köρoizmnm
5−13% hiňhmρ. М. Mesoλmrmň wi biýλiom ewτoρλeρyň mekλymeτλeρyre
köρä läzmρom höwüρhi 3000 mλr ehem bρorlmeλ himkysmeher inmρ
çioýäρ, 2025−rnm ýyλe çirλm boλse oλeρy
ň sery ýiri−hi 100 mλr.
çirλm oöpiλiρ. Çekeλeρhe eλλiρkmom oisiλλiρmň ýeýρewy wi iτmoλokmýe
sibäpλiρm hürýä ýüzürhi hüρλm−hüρλm boλyp, çekeλeρyň ýeşeýer
ýiρmri, oλmmeτokiokρe�o şiρτλiρi, sosmeλ−kiriτmo jeoτoρλeρe, heşoy
kyρşewyň oňeýsyz τäsmρλiρm bmλir bmρλmohi mmmyroλokmýe milermzm
λiρmri bekλy boλyp hyρýeρ.
AΛY NÄSAΓΛAUDA UEΓ
DUUAΛ ANESTEZ
Aoyşiρçmλmo τinρmbismrhi spmreλ wi ipmhyρeλ erisτizmýeryñ
yλeryλmeky ”eλτyr sτerheρτ” boλyp hyρýeρ. Heλoeρe τinρmbismrhi spmreλ
wi ipmhyρeλ erisτizmýe üçmr bypmweoemr, λmhooemr wi τezi ρopmweoemr
ýeλy erisτiτmoλiρ yλeryλýeρ. Λmh
ooemrmñ ipmhyρeλ erisτizmýe üçmr
yλeryλmekyryñ τäsmρmrmñ kyskeλykyrher beşke oimçmλmkm ýoohyρ.
Bmzmñ mşmmmzmñ meosehy ekyρ pρiioλempsmýeλy räsekλeρhe
ipmhyρeλ erisτizmýeryň älmmýiτmrm öwρirmioλmo boλyp hyρýeρ.
Bmz 2011−2012−rnm ýyλλeρhe 36 sery 21−41 ýeşλy ekyρ
pρiioλempsmýeλy räsekλeρhe ipmhyρeλ erisτizmýe kiçmρhmo. 1% λmhooemr
iρkmrmñ yλeryλmeky räsekλeρhe moτoρ kiçmρmnmλmkm böwiτλimizhir hoλy
sirsoρ böwiτλirmärm ( bλoo ) üpnür ihýäρ. Ehibmýeτ çişmiλiρmrhi
köρoizmλir 500 mλ çirλm syw ekρemyry bmz lmç bmρ räsekhe kiçmρmihmo.
Näsekλeρyñ kimohmremmom ýekheýyryñ ooρρiosmýesy mekrizmeλ
biniρkm (1kρ/sek �zmoλokmom iρkmrhi), rmjihmpmr 10−20 mk piρ os wi
rmτρeτλeρ bmλir emeλe eşyρyλýeρ.
Γiçmρmλýär biniρkmrmñ riτmniλmλmkmri köρä wi eoyşiρ kmriooλokmom
keýρüzüλmiλiρi köρä limmi eýeλλeρ üç τopeρe böλürýäρ.
1−τopeρ: 31 räsek 86,1% hiň boλyp, byλeρhe oompλiosλiýmr
biniρkm şoλ serhe ipmhyρeλ erisτizmýe riτmniλm boλhy, ýekry eρτiρmeλ
besyşy oeheλy köρoizmnmλiρi çirλm pisiλmp, hokρymy τibmky ýoλλeρy
bmλir τememλerhy. Ýöri räsekλeρhe erisτizmýe 30 mmr çirλm howem
2−τopeρ: 3 räsek 8,3% hiň boλyp, byλeρhe oompλiosλiýmr biniρkm,
şoλ serhe ipmhyρeλ erisτizmýe ez riτmniλm boλhy, ýekry eρτiρmeλ besyşy
pisiλmihm, hokρym
ýoλλeρyryň eçyλmekyre oömio iτmihm wi
hokρym “oiseρiwo” oismmm bmλir τememλerhy.
3−τopeρ: 2 räsek 5,6% hiň boλyp, byλeρhe eoyşiρ kmriooλokmom
(esmroλmτmzm, hokρym kowşeoλyky) ýüzi çyoyp, hokρym keýρe
koýyλmesyz “oiseρiwo” oismmm bmλir τememλerhy.
Dmebiτmom heber smrhρomλy räsekλeρy biniρmiohi yλeryλýer
ozormρλirir �zmoλokmom iρkmrmrm ýiρλm yλermekyň τäsmρλmkmrm öwρirmio
şy mşmň meosehy boλyp hyρýeρ.
Λibep wiλeýeτyryň oöp ykyρλy lesseleresyryň lmρyρkmýe
böλümmrhi 2009−2010−rny ýyλλeρ eρesyrhe süýnüλmo hmebiτλm
räsekλeρyň 30−syryň eýeoλeρyrheoy mρmňλm−rioρoτmom keýρüzüλmiλiρm
syrek esτyrhe seoλehyλeρ. Şy τopeρe, ýekry ýeşy 41−hir 81−i çirλm
boλer 12 sery iρoio ehemhe wi 18 sery eýeλ ehemλeρ kmρmzmλhm. Iρmňλm
hisτρyoτmw ýekheýλeρ − �ikmore köρrüşλm (6 ehemhe ýe−he 20%),
τρo�om ýeρeλeρ köρrüşhi (5 ehem ýe−he 16,7%) beρmeoλeρyrhe
kerkρire köρrüşhi wi mrnmkmň ýymşeo hooymeλeρyrhe rioρozy
köρrüşhi (15 ehem ýe−he 50%), heberyrhe kmň ýeýρer kerkρiresy
(4 ehem ýe−he 13,3%) ýeλy ýekheýλeρ ýüzi çyohy. Däp boλer ýiρλm
biniρkmrm eλýer ýiri 30 räsek beρλekher kiçmρmλhm. By τopeρλeρy
räsekλeρhe mρmň ýüzi çyoýer ýiρλiρmň ýiρλişmşm, oryň läsmýiτm, süýnüλmo
oisiλmrmň eλemeτλeρyryň eýhyň ýüzi çyomeλeρy boýyrçe hiňişhmρmλhm
wi älλm räsekλeρhe opiρesmýe ihmλhm. Älλm hmebiτmom heber smrhρomλy
räsekλeρe kyske wekτλeýyr τäsmρλm mrsyλmrλiρ, kλmoimmýe ooρρiosmýesy
kiçmρmλhm. Korsiρweτmw τiρepmýe
ryň eρesyrhe ýiρλm biniρkm siρmşhism
löomürhi ozormρλirir �zmλokmom iρkmrm yλeryλhy.
Biniρmş mş
λiρm eλryp beρyλýeρoe, räsekλeρyň ýeρesyryň (mezoo−
oτpiçeτoe) smτoλokmom beρλekyry kiçmρmλhm. Ýeρeryň beoτiρmeλ
hioorτemmresmýesy beρλek τopeρyrhe kiçmρmλýär erτmbeoτiρmeλ
τiρepmýeryň howemλyλyky oρτeçe 7−8 kür wi τinρmbi kiçmρmλýär τopeρhe
4−5 kür howem iτhm. Umymer eýheryňhe, ozormρλirir �zmλokmom
iρkmrmrm yλeryp räsekλeρyň 26 serysyryň (86%) eýeoλeρyryň heýerç
boλyp keλmekyry seoλemeo ýe−he rioρioτommýe bmλir çäoλirhmρmλmp,
oλeρy oismp eýyρmer seoλemeo beşeρτhy. Näsekλeρyň 4 (14%) byhyryň
eşeoy 3 böλikmrm oismp eýyρmeλy boλhy. Beρλek τopeρyrheoy 12 (40%)
räsekhe ýüzi çyoerhyky eryoλerhy.
1. Dmebiτmom heber smrhρomλy räsekλeρy biniρmiohi ozormρλirir
�zmλokmom iρkmrmrm yλeryp kiçmρmλir ýiρλm biniρkm öρär riτmniλm boλýeρ.
2. Rzormρλirir �zmoλokmo iρkmrmrm yλeryp kiçmρmλir ýiρλm biniρmş
mşλiρmrmň riτmniλmλmkm (ýeρeλeρyň eρesseλermeky, ρipoρesmýeryň
τmzλişmikm), bmzi şiýλi oisiλλm räsekλeρyň ozormρλirir �zmoλokmo
iρkmrm öρär riτmniλm hiρmer hmýmäki ises biρýäρ.
eýρeτyrλyoλeρyry ýüzi çyoeρmeke mümomrçmλmo biρhm. Çekeλeρhe
çmş oisiλλiρmň yhiλ ekρemyλλyky: lowpsyz çmş 90,5%, lowpλy çmş –
9,5%. Ýiρλişmşm boýyrçe: I oρyrhe – kebeoλeρyň çmşm (43,47%), II –
ipmbyλbeρ çmşλiρ (39,19%), III – közüň mçmrhäom çmşλiρ (9,68%) wi IV
– oρbmτeryň çmşλiρm (7,66%). Howpsyz çmşλiρmň eρesyrhe les ýyky hyş
kiλýärm loρmsτomeλeρhyρ: 130 ýekheýhe ýe−he 29,3%. Byλeρ 82 çekehe
− ooρriehe wi oorýyroτmwehe hiρmomhλiρ wi hiρmoλmpomeλeρ, 20−
hi − oρbmτeryň hiρmomh omsτeλeρ, 26−he boλse kebeoλeρhe piρmoρbmτeλ
ýiρλişir hiρmomh omsτeλeρ. Çekeλeρhe isesy lim kebeoλeρe ýiρλişir
τäzi höρimiλiρmň ymymy seryrher 23,3% τyτýer 103 ipmτiλmeλ
çmşλiρhmρ. Epmτiλmeλ çmşλiρmň yzyrher lowpsyz boλer miλerokir çmşλiρ
– oorýyroτmweryň riwysy kmhýäρ. Rλ, oöpλirç, oorýyroτmwehe wi
Çekeλeρhe lowpλy çmş, iseser, ρiτmrobλesτomeher wiomλçmλmo
ihýäρ. 40 sery mmoρosoopmo şiomλm öwρirmλhm wi köρrüşλiρm ýüzi
çyoeρyλhy: “A” 10 ýekheýhe (25%), “B” – 14(35%), “C” − 9(22,5%)
wi keρyşyo köρrüşm – 7 ýekheýhe (17,5%). Uiτmrobλesτomeryň
peτomoρjoλokmom läsmýiτm “A” – 25% wi “B” – 35% köρrüşλiρmň
ýooeρy yhiλ ekρemyry köρoizhm, ýekry oλeρyň lowpλyλyky öρär
τmz mr�λτρeτmw wi hisτρyoτmw ösüşi iýihmρ. By mekλymeτλeρ mň
τmz mrτmλτρeτmw−hisτρyoτmw ösüşm rmλir τepewyτλerýer “A” wi “B”
köρrüşλiρmň Tüρomirmsτerhe ekhyoλyo ihýärλmkmri biλλäp kiçmäki
Şiýλiλmohi, çekeλeρhe köz ekzesyrheoy τäzi höρimiλiρmň kiçmş−
eryoλeýyş eýρeτyrλyoλeρyryň öwρirmλmikm, kiçmρmλir biniρkmrmň
riτmniλm boλmekyre wi hmspersiρ közikçmλmkmrmň mň emeτλy köρrüş
ρkişow,
bhyλλeýiw,
SINDURMΛY
Soňoy ýyλλeρhe süýnüλmo
hmebiτmň mρmňλm− riρooτmom
keýρüzüλmiλiρmrhi ýiρλm biniρkmsm üçmr ozoroτiρepmýe biniρmş ysyλλeρy
yλeryλýeρ.
AΓAΛAUDA R
TAΛMRRNKRPATRΛRΓi
DÜZÜM A
UATYNΛYKΛAUY
Soňoy ýyλλeρhe köρüş ekzesyryň τäzi höρimiλiρmrmň
ýykyλykyryň kmτhmkmçi eρτýerhykyre hyş kiλmrýäρ. By bebeτhe
leλoeρe ihibmýeτλeρyrheoy mekλymeτλeρe köρä, liρ ýyλhe λyomerλeρe
ýüz τyτýer älλm räsekλeρyň eρesyrhe oλeρyň 1000000−her 110−120−
smrmň köρüş ekzeλeρyrhe τäzi höρimiλiρm boλer räsekλeρhyky biλλirmp
kiçmλýäρ (Бровкина А.Ф., 2002). Çekeλeρheoy ojτeλmooroopeτoλokmýe
yλyλeρheoy ojτeλmooroopeτoλokmýeher köρriτmr τepewyτλerýerhyρ,
çürom çekeλeρyň τäzi höρimiλiρmrmň ekλebesyryň isesyrhe
hmzorτokiriz ýeτerhyρ wi oλeρyň 80−90%−m hmýir ýeλy lowpsyz
läsmýiτi iýihmρ (Струков А.И. с соавт., 1990). Şiýλi lim, çekeλeρhe
τäzi höρimiλiρm eryoλemeo yλy ýeşλyλeρe keρeryňhe ýiňmλλmo bmλir
beşeρτmeýeρ.
şmň meoeshy:
çekeλeρhe ojτeλmooroopeτoλokmýesyryň
hüzümmrm wi köz ekzesyrheoy τäzi höρimiλiρmň kiçmş−eryoλeýyş
eτiρmeλ wi ysyλλeρ.
Bmz 1998−2007−rnm ýyλλeρ eρeλykyrhe
köz oisiλλiρmrmň Yλmy−oλmrmom miρoizmrmň eρlmwmrm öwρirmio bmλir
oisiλmň ýiρλişmşm wi τopeρλeρe böλürmio köρrüşm boýyrçe çekeλeρheoy
ojτeλmooroopeτoλokmýesyryň hüzümmrm hiρňiw iτhmo. 7735 oisiλ
τeρyly wi 21348 embyλeτoρ oeρτe öwρirmλhm. Γöz ekzesyryň çmş
oisiλλiρm bmλir 444 çeke ýüzi çyoeρyλhy, ýekry sτesmoreρhe biniρkm
eλerλeρyň 5,74% sery.
Çmş oisiλλiρmň eryoλeryλşy oλmrmom−λeboρeτoρ, ojτeλmoλokmo,
irnemλeρ wi peτokmsτoλokmom ysyλλeρyň riτmnismri isesλerhy. Ernem
λeρyň ysyλλeρy bmλir ρirτkirokρe�ýe, ilokρe�ýe, köρoizmi boýyrçe,
oompýyτiρ wi ýehiρ−mekrmτ τomokρe�ýe yλeryλhy. Umymer, älλm çmş
oisiλλiρmrm eryoλemeohe bmz 111 yλτρesis, 17 ρirτkir beρλekλeρy, 53
oompýyτiρ wi 32 mekrmτ−ρizorers τomokρe�ýe, 12 hmejerosoopmýe,
iτmniλiρ.
Γöρüş ekzesyryň τäzi höρimiλiρmrmň kyρλyşyry
öwρirmioλmo çekeλeρhe ojτeλmooroopeτoλokmýsyeryň ýiρλm
iρτmρom özkiρτmiλiρmň üsτürλmoλm hyρmyşe kiçmρmλmikmrmň kmρiwmhmρ”
hmýmp, mmλλiτmň Λmhiρm eýhýeρ. Tüρomirmsτerhe bihirτiρbmýärm wi
spoρτy öshüρmikmň isesy meosehy spoρτ liρioiτmri ŷyρhymyzyň
les oöp serλy ýeşeýnyλeρyryň çiomλmikmrm köz öňürhi τyτýeρ. Fmzmom
τüρkirλişmohi λyomer közikçmλmkm wenyp oρre iýihmρ. Bihirτiρbmýi
wi spoρτ bmλir mişkyλλeryλerhe �zmom ekρemλyoλeρe ýüρio−hemeρ
yλkemy mλomrnm boλyp nokep ρieosmýeλeρyry ýüzi çyoeρýeρ. Şoryň
üçmr ýüρio−hemeρ yλkemyryň köρoizmnmλiρmri (hemeρ yρky ýykyλyky,
eρτiρmeλ ker besyşy, ýüρio ρmτmmrmň ýekheýy wi ş.m.) közikçmλmo iτmio
wenyp misiλi boλyp hyρýeρ. Köpλirç leλeτλeρhe, ýüρikmň mşniňλmo
ýekheýy eryoλerýer beρλekλeρ ehemyň ρeleτ ýekheýyrhe kiçmρmλýäρ.
Ýüρikmň ýiňmλ köρrüşλm räsezλyoλeρy ρeleτ ýekheýyrhe, oöpλirç,
ýüzi çyomeýeρ. Rλeρy eryoλemeo üçmr eheme biρmλýär ekρemλyoλeρ
eheτy ihýär ekρemλyoλeρyrher ýooeρy boλmeλy. Γmzλmr kiçýär ýüρio
ýiτmizçmλmkmrm ρeleτ ýekheýhe kiçmρmλir EKΓ beρλekyrhe eryoλep
boλeroo. Rλ hmňi ýüρio−hemeρ yλkemyryň mşniňλmo ýekheýyry hüρλm
jyrosmoreλ syrekλeρ kiçmρmλmp beρλeryλýeρ. Bmz öz beρλekymyzhe 5−rnm
ýyλ τeλypλeρyň bmρräçismrhi Uyjjŷi syrekyry kiçmρhmo (30 sioyrhyň
21−25 ŷeşλy 50 sery 5−rnm ŷyλ τeλyphe (20 iρoio, 30 zirer) beρλek
kiçmρmλhm. Teλypλeρher soρek−nokep eroiτesy lim ýykreλhy.
Diρňiwmň riτmnismrhi 10 (20%)−τeλyphe kowy, 20−smrhi
(40%)− oerekeτλereρλy, 15−mrhi (30%) − kowşeo, 5(10%) τeλyphe
oerekeτλereρsyz riτmniλiρ eλyrhy. Bihirτiρbmýi wi spoρτ bmλir
mişkyλλerýer τeλypλeρyň ýüρio−hemeρ yλkemyryň mşniňλmo ŷekheýy
oerekeτλereρλy wi kowy boλhy, mişkyλλermeýerλeρhe boλse kowşeo
wi oerekeτλereρsyz boλhy.
Häzmρom zemer oämmλ sekλyo yλkemyryň höρihmλmikm, ρeýeτλeρyň
spoρτ wi bihirτiρbmýi bmλir mişkyλλermeke oöpçüλmoλiýmr
çiomλmikmri wi ýyρhymyzyň ρeýeτλeρyryň hyρmyş hiρinismrmň
kowyλerhyρyλmekyre oryň τäsmρmrm ýiτmρýäρ. Yλkemeo wi ýöρimio,
ehemyň ýeşyre ýe−he oisp−oäρmri keρemezher, sekλyky biρomτmikmň
eneŷyp ysyλyhyρ. By ýeşλeρ üçmr eρekeτreşykyň
, boş wekτyňy mşniň
kiçmρmikmň, ýeρemez irhmoλiρi keρşy köρişmikmň ysyλyhyρ.
biniρmşm wi ýiρλm τopmom siρmşhiλiρm yλerýeρλeρ. Aorirm biniρmio
bebeτheoy soρekyň çözüλmşm oisiλmň τepkyρyre bekλyhyρ. Düwüρτmo
oisiλmrmň kiçmşm ýiňmλ, oρτeçe ekyρ wi ekyρ hiρiniλiρi böλürýäρ. Ýiňmλ
hiρinihäom eorirmň biniρmşm
rm bmz ýiρλm τiρepmýery (τopmom siρmşhiλiρm)
yλermeo bmλir kiçmρhmo. Ýiňmλ kiçýär eorirmň köρrüşm boλer lim−
hi ýüzürhi mom−ýioi hyş kiλýär hüwürnmoλiρm, pysτyλeλeρy, öň
boλer öρmiλiρhir kmpiρpmkmirτ τikmmλλiρ köρrüşhäom keλer yzλeρy,
τyknyoλeρy beρ boλer 28 räseke syr ihmλhm. Aλewλeme köρrüşhäom
ýüz çyomeλeρy (hüwürnmoλiρ, pysτyλeλeρ) beρ boλer räsekλeρ üçmr bmz
eşeohe köρoizmλir τopmom siρmşhiλiρm yλerhyo: birzomλpiρoosmh kiλm,
miτρormhezoλ kiλm, oλmrhemmsmr, zmriρmτ (smro– iρmτρommsmr keρyrhysy).
Biλλirir hiρmerλeρy kürhi 2 kizio 20−30 kürüň howemyrhe
yλerhyλeρ. By siρmşhiλiρ yλeryλerhe, 19 räsekhe oňeýλy oλmrmom τäsmρ
(τäzi iλimirτλiρmň höρimismrmň bis ihmλmikm, pysτyλeλeρyň ýeρyλmesy)
oρτeçe 10−14−rnm kürhi syr ihmλhm. Uλeryλyşyň 20−25−rnm kürürhi
9 räsekhe posτeori−rmň lehyseλeρy mom−ýioi τyknyoλeρ wi
keρemτyλ τikmmλλiρ köρrüşhi biλλirmp eλyrhy. Rλeρy eýyρmeo üçmr bmz
“Somroρir” oρim köρrüşhäom τibmky hmoeρbor τyρşysy boλer eziλemr
τyρşysyry yλerhyo. By oρim kürhi 2 kizio 2 – 3 eýyň howemyrhe
kowy oλmrmom riτmnism bmλir (τyknyoλeρyň wi τikmmλλiρmň τiomzλirmikm,
ýyλmermeky) yλeryλhy.
Şiýλiλmohi, eorirmň ýiňmλ köρrüşmrm biniρmio üçmr hüwüρτmo
oisiλmrmň yλkemλeýyr biniρmşmrm biλλimizhir, ýooeρhe köρoizmλir
siρmşhiλiρhir piýheλermekyň üsτm bmλir ýiρλm biniρmşm yλermeoλyky
mesλeleτ biρmλýäρ.
Оkyλkiρio
λmyρehow,
TAΛYPΛAUDA
“Bihirτiρbmýi ýeşλyoher beşλep liρ bmρ ehemyň hyρmyşyryň
eýρyλmez böλi
kmri öwρüλmiλmhmρ. Häzmρom ösüp kiλýär sekhyr rismλ−
höwρibep mşλäp bmλnio ýeş lüräρmirλiρm τeýýeρλemeo misiλismrm
koýýeρ.
Λyomerçyλyo pmomρλirmi, oýλerme höρihmnmλmoλm, oρieτmw lehyse
boλyp hyρýeρ, oryň oimeλe kiλmikmrhi boλse ýooeρy λyomerçyλyo
bmλmm yλkemyrhe myλτmmihmýe τilroλokmýeλeρy yλermeo bmλir
biýer wi emeλy ooywλeρyň eýρeτyrλyoλeρy yλy älmmýiτi iýihmρ.
Irτiρeoτmw ooehyλyşhe biýer wi emeλy sepeoλeρyň yτkeşyp kiλýär
köρrüşm peτoλokmom �zmoλokmýeryň wenyp soρekλeρyry yzykmhiρλm,
hüşrüoλm, kmňmşλiýmr hüşürhmρmäki mümomrçmλmo höρihýäρ, şoryň
bmλir bekλyλyohe, τeλypλeρhe τmpmom peτoλokmom lehyseλeρyň,
oisiλλiρmň, oisiλλiρmň keýρeüzüλmiλiρmrmň sibäpλiρm, ösüş
milermzmλiρm, isesy ýüzi çyomeλeρy beρehe hoλy hüşürni höρiýäρ
wi riτmnihi çyň rezeρy bmλmmλiρmň oimeλe kiλmikmrm şiρτλirhmρýäρ.
Royw bmλmmλiρmň ymymyλeşhyρyλmeky mekλymeτλeρyň les çyň
özλişhmρmλmikmri, hüşürmio wi ýeτλemeo hiρinismrhir höρihmnmλmoλm
pmomρ iτmio hiρinismri kiçmikmri, peτoλokmom �zmoλokmýe boýyrçe
eλrer bmλmmλiρmrm wi irhmoλiρmrm yλy oyρsλeρhe wi λyomerçyλyo
emeλyýiτmrhi yλermekyre yλy ýeρhem biρýäρ.
Irτiρeoτmw ooywhe bmρräçi ysyλλeρ: biýerλeρyň pρizirτesmýesy,
omçm τopeρλeρhe mşλimio, oλmrmom leλeτλeρy siλniρmio, τopeρλeýyr
çiomşmi, biýrm lünümm, pyρseτλeýyr misiλiλiρm, τisτλiρm çözmio,
oρyrλy oýyrλeρ kmňhir yλeryλýeρ. Ameτλy ooyw şiρτλiρmrm höρiτmio
üçmr mykeλλym eρekeτreşykyň sözλm (wiρbeλ) wi sözsüz (wiρbeλ häλ)
ysyλλeρyry, eyhmo−wmzyeλ siρmşhiλiρmrm sezλeşyoλy yτkeşhyρyλýeρ.
Iň τäzi oompýyτiρλiρm wi me
kλymeτλeρ τilroλokmýeλeρyry,
mrrowesmýeλeρy, mrτiρeoτmw ysyλλeρy ooyw yλkemyrhe höρihmnmλmoλm
piýheλermeo ziρyρλyky läzmρom höwρüň mň isesy τeλebyhyρ.
(Tyρomirmsτer)
TRPIKI
Düwüρτmo oisiλm (Acri) räsekλeρyň ömρm üçmr lowpsyzhyρ,
imme oλ räsekλeρyň heşoy sypeτyre zipiρ ýiτmρýäρ wi yλy psmlo−
imosmoreλ şmoisi siziweρ ihýäρ. By oisiλm biniρmio üçmr yλkemλeýyr
By lehysery Tinir hiρýe eýekyryň τopρeo oeρτesyre siρihirmňhi
köρmio boλýeρ. Diρýeryň leresy nüλkärmň hüýbürhir 1,5−2 miτρhir
7−8 m çirλm çyňλyky imiλi kiτmρýäρ. Tinir hiρýesyryň leresyrhe,
oöpλirç, Aτe obesyre çirλm sywλeρ büτmr ýyλyň howemyrhe seoλeryp
keλýeρλeρ.
Meý eýyrher soň hiρýeryň syw ýykreýer miýheryrhe,
les lim Köpiτheke hikmşλm ýiρλiρmrhi çekbeλy ýekyşλeρ ýekse,
smλ läsmýiτλm, wekτλeýyr eoeρλeρ imiλi kiλýäρ. Tinir hiρýesyryň
eoeρyryň bmρsyhyρkyr häλhmkm, oryň ýyλyň howemyrheoy eoymyryň
syweρymλy ioiρerçyλyke seρp ihmλýär sywy üpnür iτmio meosehy
bmλir, hiρýe koλeý ýiρλişir çöoiτλmoλiρhi ýöρmτi syw lowherλeρy
höρihmλýäρ. Seρels şäliρçismrhir küroρτe−kürhokeρhe Hoρ−loρ (ýiρλm
leλoyň hmλmrhi Γoρ−koρ) çöoiτλmkmrhi yλ
y boλmehyo syw lowher
läzmρ lim syw τopλemeohe piýheλeryλýeρ. 1950−rnm ýyλλeρhe keýτeher
hmoiλhmλir Tinir syw lowherλeρy läzmρom wekτhe kyρmerçeλeρher
hoλyp, birhm ýyoyλerher soň kyρep keλer ýekheýhehyρ.
Γeρeşsyzλyo ýyλλeρyrhe koňşy hokerλyo ýyρτ boλer Eýρer Ysλem
Uispybλmoesy bmλir bmλiλmohi, τäzi Dosτλyo syw lowhery kyρyλhy.
By syw lowheryň Tinir hiρýesyryň ýooeρy wi oρτe eoymλeρyrheoy
syw çişmiλiρmrmň eoeρλeρyry τopλep, liρ höwλiτmň çäkmrhi 25 müň
ke çirλm ioiρerçyλyke ýeρemλy ýiρλiρm ýyλyň howemyrhe syw bmλir
üpnür iτmäki yoypλyhyρ.
ΛUKMANÇYΛYK
AΛYMΛAUY
TA
INNRWASIRN
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Tüρomirmsτeryň
Pρizmhirτm Γyρberkyλy Biρhmmylemihow ýyρhyň bmλmm yλkemyryň
ösüş sτρeτikmýesyry wi ory myrher biýλäo−hi oämmλλişhmρmikmň
ýoλλeρyry oiskmτλihm. Ýyρhymyzyň bmλmm iheρeλeρyrhe höwλiτ bmλmm
sτerheρτλeρyry oρreşhyρmeo, bmλmmmň lmλmrm ýooeρλerhyρmeo wi
leλoeρe üλňüλiρmri λeýyo bmλmm biρmio λyomerçyλyo ýooeρy ooyw
miohibmň öňürhi läzmρomzemer τeλepλeρyre λeýyo kiλýär mşkäρλiρ
bmλir riτmniλm üpnür iτmio w
i emeλy sekλyky koρeýyş yλkemyrhe
Sywoτyλeρ – pis hiρiniλm ösümλmoλiρmň wiomλλiρmhmρ. Rλeρ ýöρmτi
τopeρλermeλeρy (sirozλeρy) imiλi kiτmρýäρλiρ. Sirozλeρyň hüzümmri
ýeşeýyş şiρτλiρm miňziş boλer hüρλm köρrüşλiρmň popyλesmýeλeρy
kmρýäρ. Awτoτρoj oρkermzmλiρ löomürhi oλeρ syw lowherλeρyryň
oρkermom mehheλeρyry mλomrnm örhüρmnmλiρ boλyp, mýmmτ zyrnyρyryň
bmρmrnm leλoesyry hüzýäρλiρ. Foτosmrτizmň riτmnismrhi böλürmp
çyoýer omsλoρoh biýλiom syw nerheρλeρyryň him eλşy wi oρkermom
mehheλeρyryň oomsλirmikm üçmr seρp ihmλýäρ. Sywoτyλeρ lowherλeρyň
öz−özürhir eρesseλermekyre, sywyň lmλmrmň wi lowherλeρyň sermτeρ−
kmkmýire ýekheýyryň kowyλeşmekyre keτreşýer oρkermzmλiρmň
isesy τopeρyry hüzýäρλiρ. Γiçmρmλir kmhρolmmmom wi kmhρobmoλokmo
beρλekλeρyň riτmnismrhi, ýezhe hmeτom sywoτyλeρyryň wiomλλiρm
(Nezmcyλe, Syrihρe, Asτiρmoriλλe, Mesτokλome, Cymbiλλe, Nmτzsclme),
τomyshe, küýzhi köo−ýeşyλ (Miρmsmopihme, Mycρocmsτms, Rscmλλeτoρme,
Arebeire) wi ýeşyλ (Pihmesτρym, Scirihismys, Clλemyhomores)
sywoτyλeρyryň wiomλλiρm ekhyoλyo ihýärhmkm eryoλerhy.
ezeρowe
A ϑÜΛΓES
WE RNUŇ
Tinirmň läzmρom nüλkism Tinir şäliρm bmλir Seρels şäliρçism
eρeλykyrhe ýiρλişýäρ. Emiλi kiλşm boýyrçe les ýeş, läzmρom zemer
şiρτλiρhi ösmikmrm howem iτhmρýär λerhşejτhyρ. By λerhşejτ
küroρτeher−himmρkezyke, les τeoyky, küroρτe, küroρτe−kürhokeρher
himmρkezyo kürbeτeρe yzeλyp kmhýäρ. ϑüλkärmň mrm 200−300
miτρi oä ýiρλiρhi 6−7 om ýiτýäρ. Döwλiτebehyň hiňismrhir
hiρýeryň şeleλermeo lehysesy beşλerýeρ. Rryň isesy eoym ykρy
himmρkezyo−kürbeτeρ τeρepe Köpiτhek iτikm çöoiτλmki ykρykerhyρ.
Seρels şäliρçismrhir hiρýe himmρkezyke τeρep sowyλýeρ wi orher
himmρkezyoheoy hiρýe eýeky hüzλüoλiρm imiλi kiτmρmp beşλeýeρ.
Seρelsher τeomyrer 10−12 om himmρkezyohe hiρýe nüλkism ýiri−
hi bmρez kürbeτeρe öwρüm ihmp, şoλ ykyρ boýyrçe Tinir syw
lowherλeρyryň ýiρλişýär ýiρλiρmri beρyp ýiτýäρ. Diρýe noşer
leλeτyrhe smňňmτλm eoer höwρürhäom çöoiρir çöoürhmλiρmrm keýτeher
ýywyp, köτiρmp, smλ sywλeρy bmλir hiρýe eýekyre eλryp beρyλýeρ.
By boλse Tinirmň hiρýe eýekyryň iτioλiρmrhi ekyρ τoýyrsow
�zmom hüzümm boλer keτλeoλeρyň imiλi kiλmikmri sibäp boλýeρ.
SUWRTUΛAUYŇ
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň beşτyτerλykyrhe ýyρhymyzyň iooλokmýe ýekheýyre,
heşoy kyρşewy koρemeo wi τibmky beýλyoλeρher ρiniλm piýheλermeo
misiλiλiρmri yλy ürs biρmλýäρ. By mşλiρmň eýhyň myseλy Γeρekymyň
nümmüşmrhi kyρλyşyky eλryp beρyλýer “Aλτyr esyρ” Tüρomir
oöλühmρ. Häzmρom höwüρhi çirλm imiλi kiλýär ziý−şoρ sywλeρyryň
ekλebe böλikm eoymsyz çöoiτλmoλiρi ýykreλýeρhy, riτmnihi τäzi
köρrüşhäom syw lowherλeρy imiλi kiλýäρ. By sywλeρ ýooeρy
hiρiniλm mmriρeλmzesmýeλy boλyp, leλo loneλykyrhe şy wekτe çirλm
yλeryλmeýeρhy, eoymyň ekλebe böλikm boλse bykeρmere wi süzüλmä
leρçλerýeρhy. Köλüň sywyryň lmλm wi kmhρoλokmom τiρτmbm oryň loneλyo
älmmýiτmrm oiskmτλiýäρ. Şoryň bmλir bekλeryşyoλy by syw hiskesyry
oompλiosλiýmr öwρirmio mölümhmρ. “Aλτyr Asyρ” Tüρomir oöλürmň
kyρλyşyky eρoeλy ýiρλiρmň miλmoρeτmw wi iooλokmo ýekheýyry
hüýpλm kowyλerhyρmeo, sywy les ρiniλm wi τykşyτλy piýheλermeo,
Γeρekymhe ziý syw yλermeo isesyrhe hüρλm ösümλmoλiρm iomio
mşλiρm emeλe eşyρyλýeρ. “Aλτyr Asyρ” Tüρomir oöλüri syw mom eoebe
boýyrçe eohyρyλýeρ. Bmzmň yλmy−beρλek mşλiρmmmzm kiçmρýär ýiρmmmz
– yzyrλyky 386 om boλer Deşokyz koλyhyρ. Şoλ ziý syw eoeberyň
sywyryň bmohüρλüλmkmrm öwρirmioλmo, iseser lim sywy eρesseλeýny
älmmýiτm boλer sywoτyλeρy öwρirmiohmρ. Deşokyz koλy “Koλλm” wi
“Diρýeλyo” höwλiτeρe şoρ syw eoebeλeρyryň sywλeρyryň bmρ böλikmrm
oöλi eohyρmeo meosehy bmλir kyρyλhy. Rλ “Köλλm” höwλiτeρe şoρ syw
eoebesyrher beşλerýeρ. “Aλτyr Asyρ” Tüρomir oöλürmň Deşokyz
koλy τibmky çöoiτλmoλiρmrmň üçüsmrmň üsτürhir kiçýäρ, oλeρ Ziňňmbebe,
Uzyrşoρ wi Aτebeý şoρ çöoiτλmoλiρm. Bmz yλmy−beρλek mşmmmzmň
kmhmşmrhi Deşokyz koλyryň ziý
syw eoebesyryň isesy 5 rooehyrher
(eoeberyň 386−rny, 290−rny wi 0−rny om−hi, şiýλi lim, Ziňňmbebe
oöλürmň τöwiρikmrhäom eýλewλy eoeberyň 15−rnm wi 13−rnm om) eýρy−
eýρy pesyλλeρhe syw ryskeλeρyry eλhyo. Şoλ ryskeλeρher sywyň
kebykyň mçmri seλrer üwiλir iτi koλeý boλýeρλeρ, şoryň üçmr oλeρ
üwiλir iτ bmλir τilroλokmom mşλirmp τeýýeρλerme eoymyrhe boλyp
kiçýär älλm üýτkişmiλiρi çyhemλy boλýeρλeρ wi şölλeτ örümλiρm üçmr
leoyoy kebyo boλyp bmλýäρλiρ.
By ykyρheoy yλmy beρλekλeρ Aleλ wiλeýeτyryň Uylebeτ iτρebyrhe
ýiρλişýär Aλτyr leλoe iτm wi süýhm keýτeher mşλiýär höwλiτ
oäρleresyrhe kiçmρmλhm. Syrek kiçmρmλirhi sykyρλeρher hmρm ekρemy
oρτeçe 400 ok boλer 7 meλyň, oehe boýyrçe bmρ ýeş meλher eλyrýer
mrçi mçiki yzyrλyky oρτeçe – 27 m, mşλirmp biniρmλir köρrüşmrhi – 26
m, bmρ τopbeoheoy sykyρyň mrçi mçikiλiρmrmň yzyrλyky – 18 miτρi
ýiτhm. Şiýλiλmohi, 10,11 τopbeo eλyrhy (7ξ26:18). Syreky kiçmρmio
üçmr eλrer myoheρheoy mçikiλiρ τinρmbi wi beρλek τopeρλeρe böλürhm.
Beρλek τopeρyry sykyρyň mrçi mçikismrmň jebρmoeτyryň 10 τopbekyre
öňhir kiλýär τilroλokmom oehe boýyrçe 7,5 ok lesepher releρ hyzy
bmλir oorsiρwmρλirhm. Tinρmbi τopeρyry boλse – hyzλeýer keρyrhy
bmλir, ýekry sykyρyň mrçi mçikismrmň jebρmoeτyryň 10 τopbekyre 3,6
Tinρmbi höwρürhi mçiki çmk meλλeρyry Döwλiτ eρesseçyλyo
kyλλykyryň oeheλeρyre hoλy λeýyoλyohe seoλereρ ýeλy (böλümλiρm
eρesseλemeo, ýiλinmρiτmio, hizmrjiosmýe iτmio) şiρτλiρ höρihmλhm.
Şiýλiλmohi, çmk meλ seoλeryλýer böλümmň beşλerkyç τimpiρeτyρesy
17 ᵒC − hir, 23−25 ᵒC−e çirλm eρeλyohe 9−eýe çirλm seoλeryλyp, τinρmbi
mşλiρm eλryp beρyλhy.
Içiki çmk meλyryň lmλmri wi seoλeryş mölλiτmri hüzümmrhi
sykyρyň mrçi mçikiλiρmrmň 10 τopbeky üçmr − 3,6 ok hyz wi hyzyň
messesyre 1 köτiρmm soρbmr omsλoτesyry seoλeýer hyzλeýny
Düzümmrhi soρbmr omsλoτesyry seoλeýer hyzλeýny keρyrhyry
piýheλermeoλykyň emeτλy τimpiρeτyρe (250C−e çirλm) şiρτλiρmrhi
sykyρyň mrçi mçikiλiρmrmň 9 eýe çirλm seoλeryşyry üpnür ihýärhmkm
isesλerhyρyλhy. By mşhi mçiki jebρmoeτyryň lmλmrm hyρryoλeşhyρ
mekyň ýoλλeρy wi sowehyny neýλeρy piýheλermezher oryň
seoλeryş ysyλy τioλmp ihmλhm. Yohysehy riτmniλmλmo (τykşyτλyλyo) mçiki
jebρmoeτyryň ýooeρy lmλmrm seoλemekyň, ory oorsiρwmρλimio üçmr
yλeryλýer hyzyň myoeheρyry ezeλτmekyň, seoλererhe iriρkmýeryň
seρp ihmλmşmrm ezeλτmekyň lesebyre üpnür ihmλýäρ wi sykρyň mrçi
mçikismrmň belesyryň 11,35 %−rm hüzýärhmkm eryoλeryλhy.
iτmiohi ekρoτilrmom çäρiλiρm, ýekry τekτ syw, süρüm, ýiρm τiomzλimio,
mmriρeλ höoürλiρm höomio, noýe çiomio wi ş.m. mşλiρ kiçmρmλhm.
Bykheý iomλnio miýher τeýýeρ boλerher soň, ýiρλiρ oöλçiλiρi
böλürhm. Bmρmrnm iomş mölλiτm 1−rnm ooτýebρhe, momrnm 20−rnm ooτýebρhe,
üçürnm 10−rny roýebρhe kiçmρmλhm. Kebyλ ihmλir ysyλyýiτ boýyrçe şy
eşeoheoy lesebe eλyş wi öλçik mşλiρm kiçmρmλhm. Eomλir τolymyň 1000
serysyryň ekρemy soρτλeρ boýyrçe eşeoheoy ýeλy boλhy. Beτoo−
38,41 kρ, Mmρes − 39,80 kρ. Tinρmbihi liρ oöλçärmň miýhery 72 m
hiň. Weρmerτλeρ 4 kizio keýτeλerýeρ. Hesebeτ ýyλyrhe τolymλeρyň
miýher kökiρmnmλmkm, ösüş höwüρλiρmrmň kiçmşm, ösümλmoλiρmň boýy, 1
– häom beşλeρyň sery, beşyň yzyrλyky, bmρ beşheoy häriλiρmň sery,
1000 häräň ekρemy wi lesyλλyλyky lesebe eλyrhy.
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürmň ösüşλiρmri
kywerýer mrsτmτyτymyzyň ýeş yλmy mşkäρλiρm boλyp, Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň ýoλbeşçyλykyrhe ýyρhymyzyň obe loneλykyryň
yλmy τeýher ösmikmri seλhemλy koşerτ koşmeo üçmr myrher biýλäo−
eberezeρow
TÜUKMENISTANYŇ
ŞEUTINDE
HΛAT
ΓABYKΛAUYŇ
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň τeýsyz τekeλλesy bmλir, ýyρhymyzyň ezyo
sirekeτyryň älλm ykyρλeρyrhe ýiρλm çmk meλλeρymyzher τeýýeρλeryλ
ýer ýooeρy lmλλm ezyo örümλiρmrmň örhüρmλmşmri lim−hi oňe hikmşλm
yλmyň ösmikmri kmň mümoürçmλmoλiρ eçyλhy.
Bihirmň oeheλy mýmmτλirmşm, ehemyň sekλyky wi zälmiτi
yoypλyλyky mýmmτ örümλiρmrmň lmλmri bekλyhyρ. Köp höwλiτλiρhi
yλeryλýer iτ örümλiρmrmň isesy köρrüşλiρmrmň bmρm−hi şölλeτ
örümλiρmhmρ. Şölλeτ örümλiρmrmň ekλebesy iτ sirekeτy oäρlereλeρyryň
lepeλermesyrher koρep seoλemeo lim−hi biλλm bmρ köρrüş biρmio
üçmr τibmky ýe−he imiλm kebyoλeρhe koýbiρmλýäρ. Içiki çmk meλyrher
(mçikihir) τeýýeρλerer τibmky kebyoλeρ özλiρmrmň eλemeτλeρy boýyrçe
SRUTΛAUYNY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň beşτyτerλykyrhe 2010−rny ýyλyň
14−rnm meýyrhe Deşokyz şäliρmrhi boλyp kiçir Tüρomirmsτeryň
Ýeşyλyλeρyryň mesλeleτyrhe “Tüρomirmsτeryň 2030−rny ýyλe çirλm
hyρmyş yohysehy ösüşmrmň isesy köρoizmnmλiρm” oebyλ ihmλhm. Rňe
λeýyoλyohe, ýyρhymyzhe b
ykheýyň örhüρmλmşmrm yzykmhiρλm eρτhyρyp,
2030−rny ýyλhe 1896,2 τorre ýiτmρmio miýmλλişhmρmλýäρ.
Biλλirir sipkmτλiρi ýiτmio üçmr küýzλüo bykheýyň ýooeρy
lesyλλy, oňeτ lmλλm, sowyke, kyρeoçyλyke çyhemλy, ýyoyλmeke,
zyýeroişλiρi wi oisiλλiρi hyρryoλy soρτλeρyry höρihmp örümçmλmki
oρreşhyρmeky, τolymçyλyky yλmy iseshe eλyp beρmeky lim−hi ory
liρ bmρ soρτy öshüρmp ýiτmşhmρmikmň ekρoτilrmoesyry mşλäp hüzmikm
τeλep ihýäρ. Mäλmm boλşy ýeλy, liρ bmρ örümçmλmki oρreşhyρyλer
τäzi soρτ τopρeo−lowe şiρτλiρmri, ekρoτilrmom çäρiλiρi hüρλm τeλep
bmλhmρýäρ. Şoryň ýeλy lim liρ bmρ τäzi soρτy öshüρmp ýiτmşhmρmikmň
ekρoτilrmoesyry mşλäp hüzüp örümçmλmki oρreşhyρmeo, bykheýyň
härismrmň örhüρmλmşmrm eρτhyρmekyň isesy ýoλλeρyryň bmρmhmρ. Şy
ryoheýrezeρher Uyssmýe Fihiρesmýesyrher kiτmρmλmp, läzmρom wekτhe
örümçmλmohi kmňhir iomλýär, Beτoo wi Yλmy−beρλek häriλmo iomrλiρm
mrsτmτyτy τeρepyrher höρihmλir Döwλiτ syrekλeρyrher üsτürλmoλm
kiçir, Mmρes soρτλeρyryň iomş mölλiτλiρmrm, τolym leρçλeryş lim−hi
höoür oeheλeρyry eryoλemekyň öρär yλy älmmýiτm beρ.
Ýooeρhe biλλirirλiρhir ykyρ eλyp, Yλmy−beρλek häriλmo wi
Yλmy−beρλek ioiρerçyλyo mrsτmτyτλeρyryň özeρe lyzmeτheşλyo
iτmikmrhi “Beτoo” wi “Mmρes” soρτλeρyryň emeτλy iomş mölλiτλiρmrm,
τolym wi höoür oeheλeρyry mşλäp hüzmio meosehy bmλir ýöρmτi
bmλiλmohi yλmy−beρλek mşλiρm 2011−rnm ýyλyň iomşmrhi kiçmρmλmp
beşλerhy. By τinρmbihi bykheý soρτλeρy hüρλm mölλiτλiρhi iomλmp,
hüρλm τolym wi höoür oeheλeρy lim−hi oλeρyň bykheýyň ösüşmri,
lesyλλyλykyre wi loneλyo
kymmeτλy läsmýiτλiρmri ihýär τäsmρm
öwρirmλýäρ.
Tinρmbi höwρürhi bykheý iomλnio miýhery mλom soker iomλir
seýλeryp eλyrhy. Topρeky iomşi τeýýeρλemeohe wi iomrλiρi mhik
ösümλmoλiρ üçmr iλýiτiρλm boλer çeλyşýer oeλmrmň myoheρyryň
ezeλýerhykyry köρoizhm. Keλmrmň ez myoheρyry seoλeýer τopρeoλeρyň
miýheryryň eρτhyρyλmekyryň isesy sibäbm, oeλmý höoürmrmň
yλeryλmezλyky wi obe loneλyo iomrλiρmrmň ezoτ, josjoρ mýmmτλmo
iλimirτλiρm bmλir bmρ leτeρhe τopρeoheoy oeλmrm lim oöp myoheρhe
eλmekyhyρ. Niτmnihi, τopρeohe oeλmrmň koρy ezeλýeρ wi oeλmý höoürm
ioiρerçyλyohe ziρyρ höoüri öwρüλýäρ.
Keλmý höoürλiρmrm (oeλmý lλoρmhm köρrüşmrhi) yλermeo τopρeky
şoρλeşhyρýeρ hmýir ýeλňyş pmomρλiρ beρhy wi Deşokyz wiλeýeτyrhe
hüýbürhir yλeryλmeýeρhy. By pmomρmň ýeλňyşhykyry omçmρäo
lesepλeme eρoeλy sybyτ ihmp boλeρ. Misiλim, τopρeke 150−200 ok/
ke lλoρλy oeλmrm 90−120 ok eρesse oeλmý wi 60−80 ok lλoρ lesebyrhe
eλyrse, orhe 1 ke ýiρi 6−8 k lλoρ hyzy kebeτ kiλýäρ. Dyzyň by
Bmρräçi ýyλλeρyň howemyrhe koweçe iomλýär milermom hüzümm
boýyrçe ýiňmλ τopρeoλeρhe oeλmrmň myoheρy öρär ezhyρ wi by ýiρλiρ
üçmr oeλmý ziρyρhyρ. Ekiρ−hi, liρ ýyλhe oeλmý höoürm köρoizmλir
myoheρhe yzykmhiρλm τopρeke biρmλsi, koweçeryň lesyλy 2.5 −
4.5 s/ke−ρe eρτýeρ.
Keλmý ýiτmizçmλmo ihirhi, ösümλmkmň bihirmrhi essmmmλýesmýe
lehysesy leýeλλeýeρ, ösümλmo oeheλy ösmär, oömiλio oisiλλiρ bmλir
oisiλλimio lowpy höρiýäρ, koweçeryň kozeλeρy meýhe, pekτe
lesyλy ez wi lmλm pis boλýeρ. Ýepρeoλeρ lim seρeλyp keρeλýeρ wi
kyρep hüşüp beşλeýeρ.
Tinρmbiλiρhir köρrüşm ýeλy, koweçe 1 sirτriρ lesyλy ýiτmşhmρmio
üçmr τopρeoher 50 ok ezoτ, 12 ok josjoρ wi 51 ok oeλmý bmλir
mýmmτλirýäρ. Γoweçeryň oeλmý iλimirτmri ziρyρλyky kyrçeλeme
höwρürhi ýüzi çyoýeρ wi şoλ höwüρhi oλ oeλmrmň 20−30 %−rm
özλişhmρýäρ, oryň les oöp myoheρyry küλλimi wi mmwiλimi
wekτyrhe leρçλeýeρ. By höwüρhi oeλmrmň ýiτmizçmλmkm koweçe
lesyλyrhe yλy ýmτkä kiτmρýäρ.
ýerkyç τykşyτλyλyky – 18,75 %, МТЗ−80Х+KXУ−4 ekρikeτy bmλir
koweçery 1−rnm wi 2−rnm wi mň soňoy leτeρeρeλeρy ýymşehyλerhe
16,12 % lim−hi biýλiom leτeρeρeλeρy ýymşehyλerhe – 2,36 %
boλýeρ.
ATYNYŇ
ŞEUTΛEUINDE
ΓRWAÇANYŇ
HASYΛΛYΛYΓYNA
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Biρoeρeρ höwλiτmň
bekτyýeρλyo
höwρürhi obe loneλyo pyhekyry ös
hüρmio ykρyrhe älλm şiρτλiρm
höρihmλhm wi yλy ösüşλiρi eλyp beρýer kmň ýoλλeρy eçyp biρhm. Myňe
myseλ ihmp obe loneλykyryň oy
wweτλy τilrmoeλeρ bmλir üpnür
ihmλmikm, “Meρyezoτ” örümçmλmo bmρλişmkmrhi τäzi irnemλeρyň
oρreşhyρyλyp, hyρoyryň τäziλirmikm, Λibep wiλeýeτyryň Köýτirhek
iτρebyryň Γeρλyo şäliρçismrhi oeλmý höoürλiρ zewohyryň hüýbürmň
τyτyλmeky, Aλτyr esyρyň τäzi hiskesyryň−“Tüρomir oöλürmň” wi
bmρräçi syw lowherλeρyryň kyρyλmeky, şiýλi−hi obe loneλykyrhe
oöpserλy çäρiλiρmň kiçmρmλmikm ýyρhymyzhe obe loneλyo iomrλiρmrm,
şoλ serhe koweçery öshüρmp ýiτmşhmρmp, ýooeρy lmλλm pekτe lesyλyry
eλmeke yλy mümomrçmλmoλiρm biρýärhmkmrm eýτmeo boλeρ.
Rbe loneλyo iomrλiρmrhir ýooeρy lesyλ eλmekyň isesy şiρτλiρmrmň
bmρm lim höoürλiρhir riτmniλm piýheλermeohyρ. Häzmρom wekτhe
heýlerλeρ höoürλiρmň älλm köρrüşλiρm bmλir hoλy üpnür ihmλýäρ.
Rbe loneλyo iomrλiρmrhir eλyrýer lesyλy ýooeρλerhyρmeohe
hmňi bmρ höoürλiρm wekτyrhe biρmio bmλir çäoλirmär, iýsim oλeρy
τykşyτλy wi hokρy yλermeλyhyρ. Deşokyz wiλeýeτyryň τopρeoλeρy
oρτe lesyλλy τopρeoλeρhyρ. Esesy obe loneλyo iomrλiρmmmzmň bmρm
koweçehyρ wi oeλmý höoürλiρmrm hokρy piýheλermeo üçmr oryň
emeτλy myoheρyry oiskmτλimio meosehy bmλir Deşokyz wiλeýeτyryň
Akρolmmmom τinρmbilereryň beρλekλeρyň riτmnismrhi Deşokyz
eτyryň heýler bmρλişmoλiρmň τopρeoλeρyrhe ýyλ−ýyλher
ýiτýäρ. Tomys eýλeρy peρezmτköτiρmnmλmkmň ýooeρλermeky meλλeρyň
peρezmτλiρ bmλir zipiρλirmikm bmλir bekλeryşyoλyhyρ.
ehyρ
yρehow,
yheýrezeρ
rremyρehow, Ýeρer
PAΓTAÇYΛYK
AΓUEΓATΛAUYNYŇ
TA
AMATΛY
UΛANYΛYŞ
KADAΛAUYNY
Pekτeçyλyo ekρikeτλeρyryň emeτλy yλeryλyş oeheλeρy oλeρyň mş
kiçmρmmmrmň mrmrhir, mş τmzλmkmrhir wi iriρkiτmom köρoizmnmλiρmrhir
Γoweçe öshüρmλmp ýiτmşhmρmλirhi mşλiρmň 70 % milermzmρλirir
yrmwiρseλ МТЗ−80Х τρeoτoρ bmλir ýiρmri ýiτmρmλýäρ. Pekτeçyλyo
ekρikeτλeρyryň τmzλmoλiρmrmň lmλ τeýher çäoλmλmkm sibäpλm, mşhi
oλeρyň hwmkeτiλmrmň oywweτyryň beρy−ýoky 30−60 %−m riτmniλm
piýheλerýeρ.
Pekτeçyλyo ekρikeτλeρyryň lmλ τeýher ρykseτ biρmλýär τmzλmoλiρhi
piýheλermekyň mň emeτλy köρoizmnmλiρmrm wi oλeρyň sezλeryş
ysyλλeρyry isesλerhyρmeo üçmr rezeρyýiτ wi τinρmbi beρλekλeρy
МТЗ−80Х+CXУ−4 iomş, МТЗ−80Х+KXУ−4 leτeρeρe ýymşehyny
ekρikeτλeρyň mşλiýşmrmň lmλ köρoizmnmλiρmrm oiskmτλimio üçmr S.A
Nyýezow ehyrheoy TRHU−ryň ooyw−τinρmbi loneλykyryň iomr
miýherλeρyrhe sτerheρτ wi ýöρmτi mşλirmλmp τeýýeρλeryλer ysyλλeρ
bmλir τinρmbi−miýher lim−hi örümçmλmo syrekλeρy kiçmρmλhm. Şorhe
öňhi koýλer meosehe λeýyoλyohe, liρ bmρ ekρikeτ üçmr mşmň ýiρmri
Niτmnihi, miýher mşλiρmrmň lmλmrm üpnür ihýär çäoλm τmzλmoλiρm
pekτe iomşmrhi – 1,361,83 m/s, koweçeryň 1−rnm wi 2−rnm wi
soňoy leτeρeρeλeρyry ýymşeτmeohe – 0,72 m/s lim−hi biýλiom
leτeρeρeλeρyry ýymşeτmeohe – 1,361,83 m/s hiň boλýerhyky
oiskmτλirmλhm. Pekτe iomnm wi leτeρeρe biniρmnm ekρikeτλeρ emeτλy mş
Akzeλyp kiçmλir mşλiρm ekρikeτλeρ köρoizmλir çäoλm τmzλmoλiρhi,
eτiλmň böλioλiýmr τmzλmo mş oehesyrhe mşλihmλirhi МТЗ−
80Х+CXУ−4 iomş ekρikeτy bmλir leτeρeρesy 90 sm boλer pekτe iomλmşi
öshüρmiohi höwλiτ τeρepyrher älλm şiρτλiρ höρihmλhm. Häzmρom
wekτhe ýyρhymyzhe meλheρçyλyky öshüρmiohi eλryp beρyλýer
mşλiρmň riτmnismrhi obe loneλyo meλλeρyryň beş seryry oöpiλτmio,
meλheρçyλyo örümλiρmrmň örhüρmλmşmrm eρτhyρmeo boýyrçe oňeτ
riτmniλiρ wi ösüşλiρ kezeryλhy.
Tüρomirmsτeryň lowe şiρτλiρmri bekλyλyohe, obe loneλyo
meλλeρyryň şoλ serhe keρe meλλeρyň öshüρmλmikmri yohysehy τeýher
zyýer biρýär peρezmτeρ oisiλλiρmň bmρm τiýλiρmoz oisiλmhmρ. Tiýλiρmoz
oisiλm möwsümλiýmr oisiλ boλyp, ýez, τomys wi küýz eýλeρy ýüzi
çyoýeρ.
Γiçmρmλir beρλekλeρyň riτmnismrhi, keρe meλλeρyň τiýλiρmoz
oisiλmrmň oneky Tüρomirmsτeryň Dimmρkezyo sibmτmrmň bmρräçi
iτρepλeρyrhe: Köriüρkirç, Aohipi, Γöρokλy, Γyρbersoλτer ini,
S.A.Nyýezow ehyrheoy wi biýλiom iτρepλeρyrhe kebeτ kiλmrýäρ.
Deşokyz wiλeýeτy Tüρomirmsτeryň himmρkezyo sibmτmrhi
ýiρλişmp, by ýiρhi lowe τomsyň kürλiρm keτy yssy, kyρeo lowe
boλýeρ, imme oryň τiρsmri biýλiom wiλeýeτλeρe siρihirmňhi kyşyre
lowe sowyo boλýeρ.
Deşokyz wiλeýeτyrhe ýyλyň howemyrhe mň sowyo eý – ýerweρ
eýy, mň yssy eý lim mýyr, mýyλ eýλeρy lesepλerýeρ. By eýλeρy loweryň
τimpiρeτyρesy – 20 kρehysher + 45
+ 50 kρehyse ýiτýäρ. Şiýλiλmo
bmλir loweryň by ýekheýyrhe τiýλiρmoz oisiλmrmň ýeýρemeky üçmr mň
emeτλy şiρτλiρmň bmρmhmρ.
Γeρe meλλeρyň τiýλiρmoz oisiλmrmň kmňhir ýeýρemekyryň isesy
sibäbmrmň bmρm lim oisiλ kiçmρmnm seoyρτkeλeρyň köρrüşλiρmri bekλyhyρ.
Γiçmρmλir beρλekλeρyň riτmnismrhi, τiýλiρmoz oisiλmrmň ýeýρemeky oisiλ
kiçmρmnm seoyρτkeλeρyň Hyeλomme yρykyre hikmşλmhmkm eryoλerhy.
Tiýλiρmoz oisiλmrmň ýeýρemekyre peρezmτköτiρmnm meλλeρ isesy yλy
älmmýiτi iýihmρ, oisiλhir eçyλer meλλeρ bmρräçi ýyλyň howemyrhe
peρezmτköτiρmnm boλyp keλýeρ. By ýekheýyň isesy sibäpλiρmrmň bmρm lim
loneλykyň mçmrhi wi loneλyoλeρyň eρesyrhe keρe meλλeρy bmρm−bmρmri
Γiçmρmλir beρλekλeρyň riτmnismrhi τiýλiρmýe köτiρmnm meλλeρ,
iseser, τiýλiρmoz oisiλm lesebe eλrer loneλyoλeρhe hyş kiλýäρ.
Tiýλiρmýe köτiρmnmλmkmň sery ýyλyň hüρλm pesλyrhe bmρmiňziş häλhmρ.
Peρezmτ köτiρmnmλmo mýyr wi mýyλ eýλeρy ýooeρy boλýeρ, ýekry 43% −
46% ýiτýäρ, ýerweρ – jiwρeλ eýλeρy boλse peρezmτköτiρmnmλmo 3% − 5%
By ösümλmkmñ beλheoλeρy, ýepρeoλeρy, mmwiλiρm wi oöoλiρm
yλeryλýeρ. Çmk meλ üçmr kerhyρýeρyñ oösüoλiρmrm mýyr eýyryñ momrnm
Hmmmom hüzümm bmşir oösüoλiρmrhi oymeρmrλiρmñ sery les oöphüρ
(0,92 %), oöoλiρmrhi psoρeλirmñ myoheρy 0,18 % −hir τä 0,58 % çirλm
beρebeρ boλýeρ, orher beşke−he oöoλiρmrhi 12,34 % hybmλ mehheλeρ,
ýooeρoy böλikmrhi 0,03−0,4 % ýeρym keτy i�ρ ýeky τepyλhy, oösüoλiρm
boλse 15,25 % −i çirλm ýeknymeo ýekher hüzüλirhmρ.
Γerhyρýeρyñ mmwiλiρmrmñ wi oöoλiρmrmñ hüzümmrhi
jyρooymeρmrλiρ, ýekry psoρeλir wi mzopsoρeλir beρhyρ. Tolymyrhe
ýekλy kyρeýer ýek beρ (16 % çirλm), biλooλy mehheλeρ wi şioiρ (2 %
çirλm). Beλheoλeρyrhe wi ýepρeoλeρyrhe sτiρomh τibmkeτyñ mehheλeρy
τepyλhy – hρypesmr, smoλeher hüzüλir oöp serλy şipbmo mehheλeρ,
ösümλmo mymy wi i�ρ ýeky (0,03 %) beρhyρ.
Γerhyρýeρ ösümλmkmrmñ hüzümmrhi psoρeλir wi mzopsoρeλir
jyρooymeρmrλiρmñ beρhyky sibäpλm, by ösümλmo kymmeτλy hiρmerλyo
çmk meλ löomürhi yλeryλýeρ. Γerhyρýeρ ösümλmkm seç keçmehe, pms
oisiλmrhi piýheλeryλýeρ.
Heλo λyomerçyλykyrhe kerhyρýeρyñ ýepρekyrher ýeseλer
oüλoärm hiρm oisiλλiρmrm biniρmiohi wi seç keçmehe yλerýeρλeρ.
Häzmρom höwüρhi hiρmer ösümλmoλiρi boλer msλik, löwis hürýä
hiρinismrhi ip−isλm eρτhy. Rryñ özürmñ ýiτism sibäpλiρm beρ. Diρmer
ösümλmoλiρ ehem bihirmri ýymşeo τäsmρ ihýäρ, şoλ bmρ wekτyñ özürhi
lim oλeρyñ biniρmnmλmo yoyby öρär ýooeρy boλýeρ.
Umymer, kerhyρýeρ ösümλmkm özürmñ eýρeτyrλyky bmλir wi
sekλyo yλkemyrhe yλy älmmýiτm bmλir τepewyτλerýeρ.
TÜUKMENISTANYŇ
MAΛΛAUYŇ
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň obe loneλykyry hüýpλm özkiρτmio
bebeτhe oebyλ ihir oöpykyρλy meoseτremeλeρyre λeýyoλyohe,
meλheρçyλyo pyhekyry öshüρmio mλiρm τyτyλýer mölüm ykyρλeρyň bmρm
boλyp, oryň isesy wizmpiλiρm oiskmτλirhm. Ýyρhymyzhe meλheρçyλyky
şmρismrmň ýeρery çeλτ bmτmρmiohi
piýheλeryλýerhyky biλλirmλýäρ.
Ösümλmkmň oöoürhir eλrer piτ mçsüρünm läsmýiτλmhmρ. Rρτe Azmýehe oλ
öρkürλm, çekeryň mρmňλm hömmismrhi, kyλýeλλeρhyρ biýλiom meλλeρ koτyρ
eçeryrhe piýheλeryλýeρ. Köom bekρy, heλeky biniρmio üçmr kymmeτ
beleλy siρmşhi lesepλerýeρ. Şeleλeρyhyρ ýepρeoλeρy süýnm oisiλhi,
τolymλeρy oiλλi ekyρyhe piýheλeryλýeρ. Mmwiλiρm bmλir eλoym çmşmi
biniρmλýäρ. Ýiρesτy hemeρyrhe eλyrýer 25 % spmρτλm şiρbiτ keryň
λekτeλermekyry çeλτλerhyρýeρ, hmyρizm 29 % çirλm ýooeρλerhyρýeρ.
DUUPA
– ПСОРАЛЕЯ
КОСТЯНКОВАЯ) Ö
Tüρomir τopρekyrhe hiρmerλyo ösümλmoλiρmñ irçimi köρrüşm
hyş kiλýäρ. Şoλ ösümλmoλiρmñ bmρm lim kerhyρýeρhyρ.
Γerhyρýeρ oöp ýyλλyo oτnymeo ösümλmo, beλheoλeρy körm şeleλy
wi biρohmρ. Ỳepρeoλeρy sepeoλy,
ýörioiý, siýρio üçbyρçλyhyρ.
Γüλλiρm owryo τopbeo köρrüşmrhi ýiρλişirhmρ. Roeρenyky neñnekez
ýeλy wi τüýλm. Γüλ τänm
eçyo−mämmşm ýe−he ekymτyλ ρiñohi boλýerhyρ.
ýymyρτke şiomλλm, küρm τüýλm, bmρ τolymλy boλýeρ.
Köom τopρeke 2−4 m çirλm eşeo kmhýäρ, oλ keτy, biρo oä wekτλeρ
oöp oiλλiλm eçyo−koñyρ ρiñohi boλýeρ. Beλheoλeρy körm hyρýer, oöp
şeleλy biýmoλmkm 40 sm−hir 200 sm−i çirλm ýiτýäρ. Γüλλiρm− oöp küλλm,
bykheý şiomλλm şeleλeρhe ýiρλişýäρ, oλeρ küλλäp beşλerhe 3−8 sm
boλýeρ, küλλimärmñ soñyrhe 10−17 sm−i ýiτýäρ. Mmwism – oösüoλiρ,
oλeρ öρär omçm eýenyohe ýiρλişmp, yzyrλyky 4−9 mm, mrm 2,5−3,5 mm
ýiτýäρ. Meý eýyrher sirτýebρ eρeλykyrhe küλλiýäρ wi mmwiλiýäρ.
Γerhyρýeρ, iseserem, hüzλüoλiρhi wi hek iτioλiρmrhi ösýäρ wi
oä wekτλeρ hmňi eρesse özm hyşýeρ. Diñmz hiρinismrhir 230−1500 m
ýooeρhe ýiρλişýäρ. Kä wekτλeρ 10–çe omλomiτρi ýiτýär kerhyρýeρ
ýeρym çöλλiρm yzeλyp kmhýäρλiρ. Γüλλimäroähi wi küλλärhirim soñ
epρiλhir beşλep, τä mýyλe çirλm oλeρ meλheρçyλyohe mýmmτ löomürhi
lyzmeτ ihýäρ.
Γerhyρýeρ ösümλmkm Tüρomirmsτerhe Köpiτhekyñ, Köýτirhekyñ
wi Beτlyzyñ hek iτioλiρmrhi ösýäρ.
APPAUIS
DEUMANΛYK
ΛUKMANÇYΛYK
MAKSATΛAUY
Γöýüλ ösümλmkm oöpτeρepλeýyr biniρmnmλmo yoybyre iýi boλer
oöpýyλλyo oτnymeo ösümλmohmρ. By ösümλmo meý eýyryň elyρyrher
sirτýebρe çirλm küλλiýäρ, mýyr−mýyλhe mmwiλiýäρ. Γüλλimikm wi mmwi
kiτmρmikm bmρräçi wekτe çioýäρ. Bmρ hüýbürmň lesyλy 200 kρemher
1 ok çirλm ýiτýäρ. Γöýüλ τolymy eρoeλy oöpiλýäρ, 15−25 hiρini
ýyλyλyohe kökiρýäρ. Beşoy 2−3 ýyλλykyrhe ýiρesτy böλikm çeλτ ösýäρ.
4−5 ýyλλyohe τopρekyň üsτürhi ýooeρy hipkmrhi boý eλýeρ. 5 ýeşyrhe
mmwi biρmp beşλeýeρ. Örümλmλmkm, τeomyrer, 50 ýyλe çirλm.
By ösümλmo Kρymhe, Kewoezhe, Rρτe Azmýehe, şiýλi lim
Tüρomirmsτeryň hüρλm oürnioλiρmrhi hyş kiλýäρ. By hiρmerλyo
ösümλmkmň hürýähi, τeomyrer, 250, Tüρomirmsτerhe 1 köρrüşm kebeτ
kiλýäρ. Miλlimλmo lim mýmmτλmo üçmr ösümλmkmň küλλiρm, mmwiλiρm,
eçyλmehyo kyrçeλeρy, oöoλiρm, kebyoλeρyhyρ beλheky wi τolymy
piýheλeryλýeρ. Çmk meλλeρy seoλemekyň mölλiτm 3−5 ýyλ.
Γöýüλmň miλlimλmo lim−hi öρär küýçλm mýmmτhmkm orheoy
bmoλokmom mşniň mehheλeρyň hüρλüλmkm lim−hi oöp seoλerýerλyky bmλir
bekλeryşyoλyhyρ. Täsmr ösümλmohi i�ρ ýekλeρyryň, �eworomhλiρmň, C,
E, oeρoτmr wmτemmrλiρmň, eλooλomhλiρmň 1,2 % (sτelmhρmr), sepormrλiρmň,
ρyτmrmň 0,3 %, oimpjiρoλyň, owiρsiτmrmň, eny, ýmτm ýekλeρyň,
ykλiwohλeρyň 33 %, kλýyoooeppeρmrmň, ρiňoλiýnm mehheλeρyň,
kλýyoozmhmň (oeppeρmhmr), τmokλmoozmhλiρmň, mmρozmrjiρmirτmň
mmwismrhi 27 mk/% ýohyň beρλyky eryoλeryλhy.
Γöýüλmň miλlimλmo läsmýiτλiρm kehymy höwüρλiρhir bäρm biλλmhmρ.
Tüρomir mmλλm τibmpçmλmkmrhi mρ zemerλeρher bäρm ker besyşyry
pisiλhmnm, ekyρyry eýρyny, öτ çyoeρyny löomürhi, sokyλneryň,
eşkezer−mçiki söoiλλmoλiρmrmň, himkysmeryň lim−hi ysmezyň
keρşysyre yλeryλyp kiλmrýäρ. Eρmirm leλo λyomerçyλykyrhe
ösümλmkmň oöom kyρekyρyhe lim−hi bρysiλλýyzhe piýheλeryλýeρ. Aby
Aλy Ibr Smreryň isiρmrhi köýüλmň oöoürhir τeýýeρλeryλer piτmrmň
seρeλτmehe, mmwiλiρmrhir τeýýeρλeryλerλeρyň bebesyλhe, küλürmň
lesyλλyλykyry ýoo
eρλerhyρmeo bebeτyrhe ýiρm wi sywy eýewλy
piýheλermeo, iomrλiρm iτρepλeρ boýyrçe ýiρλişhmρmio ýeλy ykyρλeρe
Öňhi koýλer misiλiλiρmň oňyr çözküτλiρmrm τepmeohe iomr
miýherλeρyryň kyρpλyλykyry ýooeρλerhyρmekyň lesebyre iomrλiρmň
lesyλλyλykyry eρτhyρmeoλyke lim yλy oρyr hikmşλmhmρ.
By öρär wenyp ekρoτilrmom çäρärmň yλmy−emeλy τeýher
isesλerhyρmeo meosehy bmλir, 2007−2009−rny ýyλλeρhe S.A.Nyýezow
ehyrheoy Tüρomir obe loneλyo yrmwiρsmτiτmrmň Yλmy−beρλek
ioiρerçyλyo mrsτmτyτyryň Aleλ yλmy−örümçmλmo syrek miρoizmrmň
koweçe iomio üçmr rmýiτλirir iomr miýherλeρyrhe koweçeryň
Ýoλöτir–7 soρτyrhe süρümmň 25 wi 35 serτmmiτρ çyňλykyrhe mmriρeλ
höoürλiρmň hüρλm oeheλeρyrhe liρ kioτeρe üç ýyλhe bmρ kizio 30 τorre
Miýher τinρmbismrhi syrek oehesyrhe hmňi mmriρeλ höoürλm
ysyλλeρ N
, N
, N
köρrüşλiρhi boλyp, şy
köρrüşλiρi 30 τ/ke ýeρym çüýρär hiρs biρλmp wi biρmλmär beρλeryp
Tinρmbihi miýher mşλiρm yoρeρ ihmλir ysyλyýiτ τeλepλeρyre λeýyo
Eomröňm koweçe boλyp, 25 serτmmiτρ çyňλyohe süρüm kiçmρmλir
ysyλhe mmriρeλ höoürλiρmň N
, N
, N
oeheλeρyrhe üç ýyλyň oρτeçe pekτe lesyλy hikmşλmλmohi: 26,8; 32,9 wi
37,7 lim−hi süρüm 35 serτmmiτρ çyňλyohe kiçmρmλirhi 29,9; 36,1 wi
40,7 s/ke möçbiρhi lesebe eλyrhy.
Eomröňm koweçe boλyp N
; N
wi N
30 T/ke hiρs yτkeşhyρyλerhe oρτeçe üç ýyλyň pekτe lesyλy süρüm 25
serτmmiτρ çyňλyohe kiçmρmλirhi hikmşλmλmohi 33,2; 36,7 wi 38,4 s/
ke wi süρüm 35 sm çyňλyohe kiçmρmλirhi 35,8; 39,6 wi 41,9 s/ke
, iomröňm koweçe boλyp, hmňi mmriρeλ höoürλiρ
yλeryλerhe, mň ýooeρy pekτe lesyλy (40,7 s/ke) N
üpnür ihmλýäρ.
Şy çyňλyohe süρüm kiçmρmλmp, 30 τ/ke hiρsλm köρrüşi N
oehehe mmriρeλ höoür biρλirhi 41,9 s/ke l
esyλ eλyrhy, hiρssmz
oehe bmλir hiňişhmρmλirhi τepewyτ 1,2 s/ke boλyp, oλ eρτyomeçλyo
τinρmbärmň ýeλňyşλykyryň çäkmrhi keλýeρ.
örümçmλmkmrhi rel ýüpλükmrm τibmky boýekλeρ bmλir boýemeohe boýek
ösümλmoλiρhir �eworomh τibmkeτλy pmkmirτλiρmň böλüp eλryşyryň
Ösümλmo çmk meλy ýywmeo, eρesseλemeo, kyρeτmeo lim−
hi owρeτmeo mşλiρm emeλe eşyρyλhy. Soňρe owρehyλer çmk meλyň
hüzümmrhi seoλerýer pmkmirτλiρ – ρiňo siρmşhiλiρ syw iρkmrmri
kiçmρmλhm. Myryň üçmr owρehyλer çmk meλy syw iρkmrm bmλir keρyp
bmρ kmni−kürhmzmň howemyrhe koýmeλy. 24 sekeτher soň syw iρkmrm
20−44 KΓs ýykyλyohe yλτρesis irnemyryň oömikm bmλir ρiňo biρýär
moλioyλeλeρy sy
w iρkmrmri kiçmρmiλm. Boýekλy iρkmrm 2−3 sekehyň
howemyrhe keýreτmeλy wi ory sowerher soň weoyym süzünm
irnem bmλir süzmiλm. Süzüλmp eλrer hyρy boýek iρkmrmrm jeρjoρ
kepλeρe kyýyp, syw bykyryň üsτürhi +80
С−he kyzhyρyp 10−15
ki oorsirτρesmýe çirλm koýeλτmeλy. Emiλi kiλir koýy mehhery üç
oemiρeλy iλioτρohmeλmz irnemyryň oömikm bmλir 100−300 W oρkermom
moλioyλeλeρher wi hyzλeρher eρesseλeryλýeρ. Aρesseλerer koýy
mehhery weoyym kyρehyny irnemhe 80
С−he ebsoλýyτ köρrüşi
çirλm kyρehyλýeρ wi kyρehyλer mehhe ýöρmτi hikmρmir bmλir üwiλýäρ.
Üwiλir boýek mehhe τiρizmhi öλçirmλýäρ wi kiρmiτmom kepλeρe
kepλeryλýeρ.
Aλrer boýek mehheλeρyryň oömikm bmλir rel, ýüpio wi ýüň
ýüpλüoλiρm boýeλyp köρüλhm. Soňρe τibmky boýekλeρyň ρiňoλiýnmλmo
yoypλyλykyre zäoλiρmň τäsmρm siλniρmλhm. Işmň howemyrhe zäoλiρmň
heşoy kyρşewe, mümomr boλhykyçe, les zyýersyz oorsirτρesmýesy
(2−10%) seýλeryp eλyrhy. Niτmnihi, ýüpλüoλiρhi hüρλm öwüşkmrλm,
hyρryoλy ρiňoλiρ eλyrhy wi iooλokmýe τeýher eρesse boýek pρosism
TRPUAΓYŇ
ΓRWAÇANYŇ
AMATΛY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz 2012−rnm ýyλyň 12−rnm mýyryrhe
Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ eoehimmýesyrhe Yλymλeρ kürüri
bekyşλeryp ýyρhymyzyň yλmy nimkyýiτçmλmkm bmλir kiçmρmλir
hyşyşyohe ihir τeρyly çyoyşyrhe, obe loneλyo iomrλiρmrmň
ρi
kmrhi ekyρy, bmyrneλyo ihýär ýiλλirmi ýüzi çyohy. Wmτeλ
ysyλy bmλir biniρkm kiçmρmλir 49 räsekλeρ eρze−şmoeýeτ bmλir
ýüz τyτerher soňρe ρirτkir beρλeky kiçm
ρm
λirhi, oλeρyň 34%
−m ýooeρo
y, 37%−m eşeoy mλomrnm ezy hmşλiρi wi 29%−m bmρoöoλm
hmşλiρi hikmşλm boλyp,oλeρyň oöpüsmrhi oöo eoe
be
λeρ ho
λy
hoλhyρyλyp, oöoüň üç böλikmrmň piρmohorτ yşyrhe pe
τo
λokmom
eλemeτλeρ ýüzi çy
oe
ρyλ
mehy, imme oöpoöoλm hmşλiρmň 2−sm eşeoy,
3−sm ýooeρoy mλomrnm ezy hmşλiρmrhi oöo eoebeλeρyň üç böλikm
hoλy hoλhyρyλmerλyky wi piρmohorτ yşyryň hüρλm hi
ρi
nihi
kmňiλmioλmkmrmň (�bρoz piρmohorτmτmň) peτoλokmom eλemeτλeρy ýüzi
çyoeρyλhy. Diwm
τeλ ysyλy bmλir bi
niρ
km kiçmρmλir 58 räsekhe 20%
ýooeρoy, 43% eşeoy mλomrnm ezyλeρ wi 37% bmρ oöoλm hmşλiρ boλyp,
oöpüsmrmň oöo eoebe
λeρyryň piτmoλiýnmλiρ bmλir τeλebe λeýyo
piτmoλirmärhmkm siλniρmλhm. Şiýλi lim beρλek kiçmρmλir resekλeρyň
57%−hi hmşλiρmň oöoλ
ρm
rmň yç böλikmrhi piρmohorτ yşyryň hüρλm
hiρinihi kmňiλmp, süňo hooymeryň bozyλer
λykyry, ýekry 38%
�bρoz, 11% kρermρλiýnm wi 8% kρeryλemeτoz pi
horτmτ oi
λmrmň eλemeτλeρy eryoλeryλhy. Şoλ beρλek kiçmρmλir hmşλiρmň isesy
böλikmrhi, yλy ezy hmşλiρmň oöoλiρmrmň üç böλikmrmň hoλy hiρinihi
oimeλe kiλmärλmkm ýüzi çyoeρyλhy.
Şiýλiλmohi, hmşmň pyλpmτ oisiλλiρm biniρmλirhi räsekλeρy oλmrmom
wi ρirτ
kir beρλe
kλeρyry hoλy eryoλeýyş, siλniρmş mşλiρmrm kiçmρmio
wi myş
ýeo lemy
ryň zäliρλiýnm τäsmρλiρmrm köz öňürhi τyτyp,
wmτeλ ysyλy bmλir biniρmikm meoseheλe
ýyo lesep ihýäρms. Ameλy
λyomerçyλyohe mşλiýär sτomeτoλok λyomerλeρ öz liρ kürom mşλiρmrhi
ykτybeρλy eryoλeýyş ysyλλeρyry yλeryp mşλisiλiρ, orhe keýρüzüλ
AΓΛAUY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz ýyρhymyzyň hoome sirekeτyrhe
örhüρmλýär örümλiρmň lmλmrm kowyλerhyρmeo, iooλokmýe τeýher eρesse
wi hürýä üλňüλiρmri λeýyo kiλýär örümλiρm örhüρmio wi leλoe
ýiτmρmio meosehy bmλir, hoome örümçmλmkmrhi, lysyser−he, boýek
yλow,
öwρerrezeρ
Dmşmň pyλpmτ oisiλm mλeτ eρesyrhe kmňhir ýeýρerλyky by oisiλλiρmň
biniρλmş ysyλλe
ry siλ
ρmp seýλemeo wi oryň keýρüzüλmikmrmň
öňürm eλmeo ýoλλeρyry çöz
mio läzmρom zemer sτomeτo
wenyp misiλiλiρm boλyp hyρýeρ. Aý
ρeτyr eλym
λeρ τeρepyrher yλmy
çişmiλiρmrhi biλ
rmp kiçmλmşmri köρä, hmşmň pyλpmτ oisiλλiρmrm hüρ
λm köρrüşhäom bi
λmş ysyλλeρyrher soňρe 25−27%−i çir
λm keýρy
üzüλmiλiρ boλyp kiçýäρ. Şiý
λmohi, hmşmň pyλpmτ oisiλm biniρmλirhir
soňρe keýρe
rmň sibäp
λiρmrm eryoλep, oλeρy eρeher eýyρmeo
läzmρom zemeryň wenyp misiλiλiρmň bmρmhmρ.
şmň meosehy.
Dmşmň pyλpmτ oisiλm biniρmλirhir soňρe ýüzi
çyoýer keýρe
rmň sibäp
λiρmrm öwρirmp, oňe siλniρmi
Öňümmzhi koýλer meosehe ýiτmio üçmr Tüρomirmsτeryň
Döwλiτ λyomerçyλyo yrmwiρsmτiτmrmň τiρepiwτmo sτomeτoλokmýe
oejihρesyryň bezesy boλer Dmş biniρmş miρoizmrmň çekeλeρ böλümmrhi
hüρλm köρrüşλm pyλpmτ oi
siλλm biniρ
mλir

hir soňρe, keýρüzüλmi bmλir
keýτeher ýüz τyτer 107 sery räsekλeρhe oλm
rmom wi ρirτ
kir syρeτ
ρyry eryoλeýyş, siλniρmş mşλiρm kiçmρmλhm. Rλeρher 58 serysy okλerλeρ
eρλekyň riτmniλiρm.
Kλmrmom beρλekhe soρek−nokep eρoeλy
eryoλeryλhy. 107 räse
kyň 49−sy wmτeλ ysyλy bmλir bmρ kiziohi hmş
pyλpesy eýρyλyp eoebe milermom wi hiρmer siρmşhiλiρm bmλir eρesse
λeryp piτmoλirir wi 58−sm hiwmτeλ ysyλy bmλir biniρkm kiçmρmλmp,
mom−üç kizio keýτeher ýüz τyτer ehemλeρ. Wmτeλ ysyλy bm
λir biniρkm
kiçmρmλir 49 räsek 36−% − m mλomrnm 3 kürüň howemyrhe, 47%−m 5−6−rny
kürλiρhi, 17%−m boλse 3 eýher 6 eý eρeλykyrhe ekyρy wi bmyrneλyo
bmλir hmşmň τöwiρikmrhäom hooymeλeρhe kyzeρme, ýiλλirmi
bmλir keýτeher omλmrmoe ýüz τyτerλeρhyρ. Diwmτeλ ysyλy bmλir
biniρkm kiçmρm
λir 58 räsekyň 43%−rhi 70−80 kürüň howe
myrhe,
49%−rhi 30 küri çirλm wi 8%−rhi 6−7 kürürhi hmşmň τöwi
mτiρkm biρýäρ. Soňoy höwüρhi lowpλy çiomρτkiλiρi keρşy köρiş çäρiλiρm
lim yzykmhiρλm emeλe eşyρyλýeρ.
Γürhokeρ Tüρomirmsτerhe çiomρτkiλiρmň 30−her kowρeky hyş
kiλýäρ. Rλeρher Köýτirhekyň hek iτioλiρmrhi hyş kiλýär oöp köρrüşm
boλer meρoooo çiomρτkism wi zyýerλy leçλy çiomρτki ýyρhymyzyň
ioiρerçyλyo wi öρm miýherλeρyre ýeýρemeo bmλir obe loneλyo
yýer ýiτmρýäρλiρ.
Meρoooo çiomρτkismrmň ýymyρτke koýýer oneoλeρyry beρλemeo,
oλeρyň seryry eryoλemeo wi oλeρe keρşy köρiş çäρiλiρmrm mşλäp
hüzmio meosehy bmλir, 2008–2012−rnm ýyλλeρhe Γürhokeρ
Tüρomirmsτeryň çäoλiρmrhi Λibep wiλeýeτyryň Köýτirhek,
Tüρomirbeşy, Döwλiτλm iτρepλeρyrhe wi Mekherλy şäliρmrhi
yλmy−beρλek mşλiρmrm kiçmρhmo. Niτmnihi, 2008−rnm ýyλhe Köýτirhek
iτρebyryň hek iτioλiρmrhi 1 m2 miýherhe meρoooo çiomρτkismrmň
ýymyρτkeλy oüýzinmoλiρmrmň 149 serysy, Mekherλy şäliρmrmň hek
iτioλiρmrhi − 471 serysy ýüzi çyoeρyλhy.
2009−rny ýyλhe Köýτirhek iτρebyryň Bezeρhipi obesyrhe,
Honeşüλλüo kiňişλmkmrhi 1m2 miýherhe meρoooo çiomρτkismrmň 250
serysy, Döwλiτλm iτρebyryň Honeleýρer, Honeküρλüo kiňişλmkmrhi
375 serysy wi Mekherλy şäliρmrmň Bmλ beýyρλykyryň koλeýyrheoy
ýiρhi 260−e koλeý serysy lim−hi Tüρomirbeşy iτρebyryň Aρpeseý
miýherçesyrhe 360 serysy ýüzi çyoeρyλhy. 2010−rny ýyλhe
Köýτirhek iτρebyryň Bezeρhipi obesyrhe meρoooo çiomρτkismrmň
oüýzinmoλiρmrmň 1 m2 miýherhe 141 serysy, Mekherλy şäliρmrmň
hek iτioλiρmrhi 266; Döwλiτλm iτρebyryñ Honeküρλüo kiňişλmkmrhi
313 serysy ýüzi çyoeρyλhy.
2011−rnm ýyλhe Köýτirhek iτρebyryň Bezeρhipi obesyrhe
meρoooo çiomρτkismrmň oüýzinmoλiρmrmň 1 m2 miýherhe 57 serysy,
Döwλiτλm iτρebyryň Honeküρλüo kiňişλmkmrhi 119 serysy wi
Teλλymiρnirhi –137 τöwiρikm ýüzi çyoeρyλhy. Tüρomirbeşy
iτρebyryň Aρpeseý miýherçesyrhe 88 serysy ýüzi çyoeρyλhy.
Umymer, çiomρτkiλiρmň ýymyρτke koýýer oneoλeρyry eryo
λemeo riτmnismrhi oλeρyň ýeýρemekyryň wi oöpiλmikmrmň öňürm
eλmeo boýyrçe kiçmρmλýär çäρiλiρm öz wekτyrhe hokρy wi hoλy
iýäρ.
Fiojρesτyň ýezer ryskewy isiρλiρmrhir söz eçyλmeky omτebyň yλmy
kymmeτyry eρτhyρýeρ.
Ersmoλopihmo isiρhi kehymy τüρomir τopρekyrhe ýeşer mişlyρ
eλym λyomerλeρ Aby Aλy mbr Smreryň, Aby Hermj Dmreweρyň, Aby
Uiýler Bmρyryryň, Siýmτ Ysmeýyλ Γüρkirλmrmň, Mylemmiτ Γeýmez
Tüρomirmň, Mylemmiτ Hysiýmrmň ryskewy omτepλeρyrhe hyşýer
lim−hi Tüρomirmsτer Weτerymyzhe bmτýär miλlimλmo ösümλmoλiρ
wi oλeρ beρeheoy kymmeτλy mekλymeτλeρyň kiτmρmλmikm by ykyρheoy
τäzi hiρňiwλiρi kmň ýoλ eçýeρ.
Kmτephe çöpboýe, oiρoew, τoρeňňy ýeλy, τüρomir τopρekyrhe
ösýär biλλm hiρmerλyo ösümλmoλiρ bmλir bmρ leτeρhe, öň sözλüoλiρi
kmρmihmo hekher, keλoeroτy, loρeser, lyýeρoτy, oiýmobyρçe, şmλhmρbeş,
τeρlyr, ziρiň ýeλy, orλeρçe hiρmerλyo öşümλmoλiρmň lim yλmy
hoλeryşyke kmρmzmλmikm mşmň yλmy mezmyryry les−he beýλeşhyρýeρ,
şiýλi−hi orhe hiρmerλyo ösümλmoλiρmň hmňi bmρ biniρmş yoypλeρyry
köρoizmio bmλir çäoλirmär, iýsim oλeρyň eτλeρyryň kiλmp çyoyşy
leoyrhe−he yλmy keρeýyşλeρyň biρmλmikm omτebyň ykτybeρλyλykyry
ýooeρλerhyρýeρ.
Ersmoλopihmo isiρhi biρmλýär kymmeτλy mekλymeτλeρher
köρrüşm ýeλy, hiρmerλyo ösümλmoλiρmň kyzyoλy lim beý τeρyly beρ.
Şy ryoheýrezeρher hiρmerλyo ösümλmoλiρm bmλir bekλy Γüroρτe−
Γürbeτeρ okyz τopeρyre kmρýär läzmρom zemer keρyrheş τüρomir,
eziρbeýner, τüρo wi kekeyz hmλλiρmrm hiňişhmρmp öwρirmioλmo τäzi
yλmy riτmniλiρi biρiρ wi by hiρňiwhi Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň
“Tüρomirmsτeryň hiρmerλyo ösümλmoλiρm” eτλy omτepλeρy isesy yλmy
çişmi boλmekyrhe keλýeρ.
iρihow,
eleρ Ýysypowe
TÜUKMENISTANYŇ
ÇEKIUTΓESINIŇ
RϑAKΛAUY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň obe loneλyky boýyrçe hyρmyşe
kiçmρýär özkiρτmiλiρm leλoymyz τeρepyrher kyzkyr koλhew τepýeρ.
Eomrλiρhir ýooeρy lmλλm boλ lesyλy eλmeke päskiλ biρýär zyýeroişλiρi
keρşy köρiş çäρiλiρmrmň kiçmρmλmikm obe loneλykyryň ösmikmri hüýpλm
bmλhmρmλýär, bäsλişmki yoypλy wi ysseτ ehem boλmeo üçmr
mekλymeτλeρ nimkyýiτmrmň isesy eýρeτyrλyoλeρyre hüşürmio wi
oλeρy piýheλermeo isesy τeλep boλyp hyρýeρ. Şy sibäbi köρä−
hi, mrrowesmor τilroλokmýeλeρy ihmrmio wi mş ýüzürhi yλermeo
läzmρom zemer nimkyýiτmrm öshüρmäki τäsmρ ihýär isesy jeoτoρλeρe
öwρüλýäρλiρ.
Γyρkyzysτerhe, peýτekτ obλesτher beşke−he, Yssyooöλ obλesτy
mň ösir sibmτλiρmň bmρm boλyp hyρýeρ. By ýiρ şypelere zoλeky. Tomys
höwρürhi by ýiρhi neleroişhiλiρmň sery 2,7 mλr eheme koλeý boλýeρ.
By möçbiρ Γyρkyzysτeryň mλeτ seryre keτreşyohe (5 mλr. ehem)
ýiτiρλmo hiρinihi yλy lesep ihmλýäρ. Myrher beşke−he, heşeρy ýyρτλy
mylmerλeρher kiλýär kmρhinmλiρ nimm mçiρom örümmň 4,2 % koλeý
böλikmrm τyτýeρ. Irrowesmor τilroλokmýeλeρy yλermekyň lesebyre
bmz 2012−rnm ýyλyň ewkysτyrhe sibmτ ösüşmrmň çäoλiρmrhi Yssyooöλ
ΓUUBANΓUΛY
TÜUKMENISTANYŇ
DEUMANΛYK
ATΛY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň 4 τomher ybeρeτ “Tüρomirmsτeryň
hiρmerλyo ösümλmoλiρm” eτλy omτepλeρy hürýäryň λyomerçyλyo
yλmyryň ösüşmri wi hürýä leλoλeρyryň yzeo ömüρ, sekhyr hyρmyş
ýeşeýşyre yλmy ises biρýär lim−hi hürýä τinρmbismrhi mλomrnm kizio
mmλλm äliňhi hüýpλm ýezyλer irsmoλopihmo isiρλiρhmρ.
Aoehimmo Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň “Tüρomirmsτeryň
hiρmerλyo ösümλmoλiρm” eτλy irsmoλopihmo isiρmrmň IV τomyryň
τüρomir leλoyre pişkiş biρmikm eýρeτyr älmmýiτi iýi boλhy.
Rrhe büτmr ehemzeτ nimkyýiτmrhi sekhyrλyo ýöρiλkiλiρmrm hokρy
biρneý iτmioλmohi hiρmerλyo ösümλmoλiρmň älmmýiτm beρehe ýezyλer
kehymy kρio eλymλeρy wi eoyλheρλeρy Keτoryň, Weρρoryň, Keρe
Λyoeρismýeryň, Rwmhmýeryň, Koλymiλλeryň, Wmτρywmýeryň,
Wiρkmλmýeryň, Γeλirmň, Koρriλmýe Siλsmň, Dmosooρmhmň, Pλmrmý Uλyryň,
seoλeryp keλmekyry howem iτhmρýäρ wi τopρeky kyρpλerhyρmeo
üçmr koşmeçe çäρiλiρ τeλep ihmλýäρ.
Ýeρym lλoρλerer bmjirmλλiρ bmλir lepeλerer τopρeoλeρyň
zäliρλirhmρmλmismzλmkmrmň τilroλokmýesy löhüρλirmλhm. Rλ özüri mom
1. emmroτyρşy ρiekirτ bmλir ýeρym lλoρλerer bmjirmλλiρm lmmmom
τeýher heρkeτmeo;
2. ösümλmoλiρm − �τomiλmoρerτλeρy miýher ýoρyrnesy wi ýyoe
DRΛY
WAΓTDA
TAPMAK
USUΛY
Häzmρom wekτhe siτmλ τρmmiτmλ mmmormý bρormhmň (STAB)
isesyrhe hoλy kysyλyp hyoyzλerer koρçmse ýekyrher DHK−ry böλüp
eýyρmekyň ýörioiý ysyλy mşλirmp τeýýeρλeryλhy. By ysyλ ΓM−ry
böλüp eýyρmeohe myheme τemery öhäp hyρeroo, ýekry keρeşyλýer
riτmnärm biρmp hyρeroo. Ýöri oλ mýmmτ örümλiρmrmň lowpsyzλyky
üçmr ziρyρ boλer ΓMR−ry hüzümmrm biλkmλimiohi öρär mölümhmρ.
Myňe keρemezher, hoλy kysyλyp hyoyzλerer ýekλeρher DNK−ry
böλüp eλmeo ýiňmλ hüşmiýäρ, sibäbm ory ýöρmτi keýτeher mşλimiλm,
riýτρeλλeşhyρmeλy, ýywmeλy, ekeρτmeλy boλýeρ. Heçer−he ýek bmλir
iτoroλ 3:1 keτreşyohe mroybesmýeλeşhyρyλerhe oλeρher eňρybeş riτmni
eλyrhy.
ermýeρ
(Γyρkyzysτer)
UYΛMAZ
INNRWASIRN
AΛAUY
Häzmρom zemer nimkyýiτmrmň
özboλyşλy eýρeτyrλyky kλobeλλeşme
wi mekλymeτλeşme boλyp hyρýeρ.
Üsτürλmoλiρm kezerýer, msλik
siλniρmλirhi yλeryλneohyρ. Bmz Γρmh wi Cλoyh lesepλeýyş
yryň miτekirommom ereλmzλiρhi yλeryλyşyry les−he
ýeýbeňλerhyρmeo üçmr Γoλλerhmýeryň bmomrjoρmeτmoe miρoizmrmň
oρiλλo
(Γρismýe)
IMPΛANTASI
USUΛY
Seçyry beşke bmρmri biρýär horoρyň (ehemyň) seçyry eλýer
oiλλismrmň seçsyz ýiρmri mmpλerτesmýe iτmiohi (oτyρτmeohe)
eρesseλerer, bmρ sepeρ yλeryλýer piρjeρeτoρher piýheλermeo ysyλy
kmň ýeýρerhyρ. Soňρe seçyň joλλmoyλyryň böλikmrm eλmeo üçmr
mmoρoτyτyny kyρeλher piýheλeryλýeρ. Rryň yz ýeryrher seçy ýoo
ehemyň oiλλismrhi horoρyň seçyry kiρioλm ykyρhe wi kiρioλm
ýekheýhe oτyρτmeo üçmr ýiri bmρ kyρeλ piýheλeryλýeρ. By mş τä seçyň
mmpλerτesmýesy kyτeρýerçe mρkmrsmz howem iτhmρmλýäρ.
iwosτýerow,
DUUNUKΛY
HAPAΛANDYUYϑYΛAU
HAPAΛANAN
TRPUAKΛAUY
AΛAUYNY
Mosowe obλesτyryň Siρpylowo şäliρm üçmr ýeρym lλoρλerer
bmjirmλλiρ isesy lepeλeýny mehheλeρ boλyp hyρýeρλeρ, sibäbm 25
ýyλyň howemyrhe “Korhirseτoρ” zewohyrhe hmiλioτρmo löomürhi
yλeryλyp kiλrmphmρ. Beρ boλer mekλymeτλeρ isesyrhe kiçmρmλir
siλniρmä köρä, ýyλλeρ boýyrçe ýeρym lλoρλerer bmjirmλλiρmň τopρekyň
ýooeρy keτλekyrheoy lepeλermekyryň hiρinism boýyrçe lowzyň
çäoλiρmrmň hiρiniλiρm közhir kiçmρmλhm wi bmρräçi oeρτe slime hüzüλhm.
Iň pis hiρiniλm lepeλermesy boλer τopρeoλeρyň miýhery 27 %−hir
74 %−i çirλm eρτhy, ýooeρy hiρiniλmλmkm boλse şäliρmň 16%−her 1%
çirλm eşeoλehy. Emme, τopρeo üsτürhi ýeρym lλoρλerer bmjirmλλiρmň
oorsirτρesmýesyryň eşeoλemeky közi mλmiýär lepeλermekyň oneky
ehemλeρyň mçikismrhäom
mmoρooρkermzmλiρ ýezwe ýe−he Kρoryň
oisiλm bmλir räsekλer ehemλeρyňoyher τepewyτλyhyk
y köρoizmλmphmρ.
Şiýλi miτekirommom beρλekλeρhe kiλnio−rismp−siowirmρλimio
τilroλokmýesy yλeryλyp, mmλλmorλeρçe DNK (hioosmρmboryoλimo
omsλoτe) beρeheoy mekλymeτλeρ ýüzi çyoeρyλýeρ. Şiýλi yλy
möçbiρhäom mekλymeτλeρy yλmy beρλekλeρhe yλermeo üçmr les oöp
lesepλeme oywweτλyλyky kiρio boλýeρ. Şoryň üçmr lim bmz Γρmh
wi Cλoyh lesepλeýyş τilroλokmýeλeρyry yλeryp, bmomrjoρmeτmoe
Γρmh wi Cλoyh lesepλeýyş τilroλokmýeλeρy çözüp bmλýär
pρobλimeλeρy boýyrçe τepewyτλerýeρλeρ. Γρmh lesepλeýyş
τilroλokmýesyrhe oyr misiλiλiρ eňseτλeşhyρyλer omçm ýymyşλeρe
böλürýäρ wi liρ ýymyş oompýyτiρ τoρyrheoy oompýyτiρλiρi
çözüλmio üçmr peýλeryλýeρ. Şiýλi τoρheoy oompýyτiρλiρ özbeşyre
les oywweτλy oompýyτiρλiρ boλmese−he, müňλiρçi oompýyτiρhir
ybeρeτ boλer by τoρhe les oywweτλy lesepλeýyş mşλiρmrm kiçmρmp
boλýeρ. Cλoyh lesepλeýyş τilroλokmýesyrhe boλse böλioλiρi böλürmp
boλmeýer ýe−he böλürmism les oyr boλer lesepλeýyş mşλiρmrm
emeλe eşyρyp bmλnio ýooeρy oywweτλy oompýyτiρλiρ yλeryλýeρ.
By τilroλokmýeλeρyň momsm−hi miτekirommom lesepλeýyş mşλiρmrhi
yλeryλyp bmλriρ. Myseλ üçmr, Γρmh mrjρesτρyoτyρesy mmλλmorλeρçe DNK
peρçenyoλeρy beρeheoy mekλymeτλeρy les yλy DNK mekλymeτλeρ
bezesy bmλir hiňişhmρmmio üçmr yλeryλyp bmλriρ, imme Cλoyh
lesepλeýyş τilroλokmýesy boλse şiýλi oöp myoheρheoy omçm
peρçenyoλeρher les yzyr DNK yzykmhiρλmkmrm oiskmτλimiohi yλeryλyp
bmλriρ.
Bmz Γρmh wi Cλoyh lesepλeýyş τilroλokmýeλeρyry yλeryp
miτekirommom mekλymeτλeρyň ereλmzλiρmrm ýiňmλλişhmρnio
bmomrjoρmeτmom pρokρemmeλeρ bmρλmkmrm kyρreýeρys. By ereλmzλiρ
ymymer şyλeρher ybeρeτhyρ: DNK peρçenyoλeρy beρeheoy
mekλymeτλeρyň lmλmrm beρλemeo, kyske peρçenyoλeρher yzyr DNK
yzykmhiρλmkmrm τepmeo, peρçenyoλeρe ýe−he yzykmhiρλmλmoλiρi hikmşλm
jyrosmyeλeρy τepmeo wi τeosorommom mekλymeτλeρy oiskmτλimio. By
pρokρemme bmρλmoλiρm Γoλλerhmýeryň mekλymeτ wi eρekeτreşyohe mş
bmρλmkm kyρemesy boλer SUUF−mň Γρmh wi Cλoyh mrjρesτρyoτyρesyrhe
ýiρλişhmρmλirhmρ. Şiýλi pρokρemme bmρλmoλiρm ymymy−lysysy
yλeλeşyoλeρhe wi yλmy τopeρλeρhe τopλerer mekλymeτλeρ
(Bmρλişir Aρep Emmρλmoλiρm)
ADAMΛAUYŇ
ΓATNAŞYKΛAUYNDA
NYŞANΛAUYŇ
By mşhi ehemyň mň bmρ mölüm iwoλýysmor yýkyrλeşmekyre
hüşürmäki syreryşyλýeρ. Nyşerλeρyň piýhe boλmeky ehemλeρy
biýλiom köρrüşλiρhir τepewyτλerhyρmeohe isesy oρry iýiλäphmρ.
Bmz ryşerλeρy yλermekyň ehemλeρyň eρesyrheoy keτreşyoλeρe
wi nimkyýiτhi yλy wi çyλşyρymλy eň ýiτmρmş pρosisλiρmrm imiλi
Çyoyşhe ryşerλeρ mihirmýiτmrmň ehemyň ýeşeýer kyρşewyrhe
keλhyρer yzλeρy nmomi−nmo köρoizmλiρ. Myrher beşke−he çyoyşhe
biýrmrmň möçbiρm wi irnemλeρy yλermeo wi oλeρyň ryşerλeρ
bmλir bekλy älmmýiτmrm hiňişhmρmp köρmio ýeλy biýλiom mölüm
yýkyrλeşmeλeρe−he siρihmλiρ.
Howeýy wi özbeşheo ryşerλeρyň höρihmλmikmrmň wi
yλeryλmekyryň ehemyň iwoλýysmýesy höwρürhi oryň ýeşemekyryň
mň mölüm yýkyrλeşmesy boλyp hyρýeρ hmýir riτmnä kiλýäρms. By boλse
bmzmň mihirmýiτ hmýmp eτλerhyρýer ykρymyzyň höρimikmri kiτmρýäρ.
BIRΛUKMANÇYΛYK
YΛYMΛAUYNDA
AΛAUYNY
MAΓΛUMATΛAUYŇ
Miτekirommoe by bmρräçi ýiρhi (myseλ üçmr, hiňmzhi, τopρeohe,
mçikihi, hiρmhi) bmρλmohi ýeşeýer mmoρooρkermzmλiρm öwρirýär
yλmy ykyρhyρ. Soňoy höwüρλiρhäom miτekirommoe beρλekλeρy
(myseλ üçmr, τopρekyň hüzümmrhäom beoτiρmýeλeρyň ereλmzm wi yrser
mçikismrhäom mmoρooρkermzmλiρmň hüzümm leoyrheoy yλmy beρλekλeρ)
bmzmň mmoρooρkermzmλiρmň bmoλokmýeheoy, λyomerçyλyoheoy
wi obe loneλykyrheoy τäsmρm beρeheoy közýiτmmmmmzm les lim
kmňiλτhm. Myseλ löomürhi yrser mçikismrhäom mmoρooρkermzmλiρmň
beρλekyryň riτmnismrm köρoizmp bmλiρms. By beρλekhe sekhyr
keρşy köρişhi les kmň wi riτmniλm piýheλeryλyp bmλriρ. Şoryň üçmr−
hi kepme−keρşy τopρeo−lowe şiρτλiρmrhi öshüρmp ýiτmşhmρmio
üçmr ýeρemλy herhewsyz wi iooλokmo τeýher çiýi ösümλmo
λiρm –
�τomiλmoρerτλeρy közλimio öρär mölüm ykyρ boλyp hyρýeρ.
2006−rny ýyλher beşλep, Γyρkyzysτer Uispybλmoesyryň
Mmλλm Yλymλeρ eoehimmýesyryň Fmτoτilroλokmýeλeρ mrrowesmor
miρoizmrmň syrek bezesyryň şiρτλiρmrhi Uyssmýeryň sibmτλiρmrhir
τolymλeρy eλrer τopmrembyρyň 8 köρrüşmrm wi 3 kmbρmhmrm oöpiλτmio
UYM
UEΓENEUATIW
ΛUKMANÇYΛYΓYŇ
Özümmň 29 ýyλλyo mş τinρmbämmň howemyrhe hüρλm yλmy
mesλeleτλeρhe beρλekλeρy kiçmρmio bmλir bmoτilroλokmýeryň
eoehimmom wi lysysy sioτoρλeρyrhe hüρλm wizmpiλiρhi mşλimiλm
boλhym. By mesλeleτλeρher oäbmρm smρoyλýeρ hmlρormzm
spioτρosoopyry yλermeo bmλir biλoo kyρλyşλeρyry siλniρmio üçmr
τäzi τilroλokmýeryň ösüşmrm, τiλomiρezyň jiρmirτmrm siλniρmio
üçmr τäzi τilroλokmýeλeρyň ösüşmrm, şiýλi−hi ehemyň imbρmoreλ
eýρym öýnüoλiρmrm koλhemeo wi hmjjiρirsmρλimio üçmr biýerλeρy
höρiτmikm öz mçmri eλýeρ. 2013−rnm ýyλhe Tüρomirmsτerhe kiçmρmλnio
leλoeρe yλmy mesλeleτ üçmr mir ehemyň imbρmoreλ eýρym öýnüoλiρm
Embρmoreλ eýρym öýnüoλiρ wekτyň çäoλirhmρmλmihmo höwρürmň
howemyrhe pρobmρoehe öz−özm τäziλirmp hyρyp bmλýäρ wi yλy ýeşheoy
ehemyň bihirmrmň öýnükmrmň msλirhmo köρrüşmri hmjjiρirsmρλirmäki
mümomrçmλmkm beρ. Myseλ üçmr şoλ öýnüoλiρ riýρor (biýrmrmň öýnükm),
oiρeτmrosmτλiρ (hiρm öýnüoλiρm), oeρhmommosmτλiρ (ýüρikmň öýnüoλiρm),
kipeτosmτλiρ (bekρyň öýnüoλiρm), kimoroiτmo öýnüoλiρ (keryň
öýnüoλiρm) wi eλwioλýeρ öýnüoλiρ (öýoirmň öýnüoλiρm) ýeλy öýnüoλiρi
hmjjiρirsmρλirmp bmλiρλiρ. Şiýλi τäsmr yoypλeρyre köρä, bmoλyomerçyλyo
wi bmoτilroλokmo yλmy−beρλek bmρλişmiλiρmrmň eρesyrhe beρλekλeρy
öshüρmio wi ρikiriρeτmw λyomerçyλyky üçmr by öýnüoλiρm yλermeke
yλy msλik howem ihýäρ.
AΛYMΛAU
INNRWASIRN
RΛY
Häzmρom wekτhe kiriτmoe − myryň özm bmoλokmýe yλmyryň les
çeλτ ösýär ykyρλeρyryň bmρm. Rλ leλo loneλykyryň hüρλm pyheoλeρyrhe
läzmρom zemer bmoτilroλokmýeλeρy höρiτmio üçmr bmrýeτ boλyp
lyzmeτ ihýäρ. Γiriτmoeryň mň τäzi kezererλeρyrher piýheλermeky
beşeρer pyheoλeρ, beρ boλer örümçmλmo siρmşhiλiρmrm les riτmniλm
yλeryp bmλiρλiρ.
Γiriτmoeryň mň isesy ykyρλeρyryň bmρm−hi ehem kiriτmoesyhyρ.
Şy ykyρhe lim ehemyň ýeşeýşyryň lim hiρinismrm kowyλerhyρmeke
yoypλy mň oöp eçyşλeρ kiçýäρ.
Bmλmmmň by ykρyryň mölüm läsmýiτλm τeρepy mrrowesmýeλeρyň oöp
boλmekyhyρ. Rλ boλse oryň hyρryoλy ösüşmrmň oipmλm boλyp hyρýeρ.
Γiriτmoe özürmň ösüşmrmň läzmρom τepkyρyrhe beρλekλeρyň les
oöpλükm wi mekλymeτλeρyň äkmρτ yλy möçbiρm bmλir bekλyhyρ. Şoλ
lim öz kizikmrhi yλmyň by ykρy bmλir mişkyλλerýer eλymλeρher
myheme läzmρom zemer miýmλλiρ wi mň τäzi beρλekλeρyň, şoλ serhe
heşeρy ýyρτλeρhe lim eλryp beρyλýer beρλekλeρyň riτmniλiρm bmλir
τeryş boλyp hyρmeky τeλep ihýäρ. Şoryň üçmr−hi hüρλm ýyρτλeρher
boλer öz oäρhişλiρm bmλir lim mçiρom, lim hiρseρe özeρe mşm emeλe
eşyρmeke yoypλy ýooeρy lüräρ hiρiniλm ýeş lüräρmirλiρm τeýýeρλemeo
mölümhmρ.
(Γyρkyzsτer)
TRPINAMBUUY
TADAN
TRPΛUMΛA
INNRWASIRN
Howeryň üýτkimikm wi iooλokmýe ýekheýyň ýeρemezλeşmeky
heşoy kyρşewyň eýρeτyr şiρτλiρmri les yýkyrλeşer piýheλeryλmeýer
wi yryhyλer ösümλmoλiρi beρle eρτýer msλiki eλyp kiλhm. Täzi wi
piýheλeryλmeýer ösümλmoλiρ wi heşoy kyρşewyň zeýeλermekyre
TA
TA
INNRWASIRN
Spoρτhe ýooeρy riτmniλiρ kezermeo wi seýλeryp eλrer köρrüşhi
spoρτ ysseτλykyre ýiτmio isesy meoseτhyρ, imme spoρτheoy
τinρmbiλiρm siλniρmp köρsiň, τüρkirλiρmň kezerýer riτmniλiρm wi oλeρy
siçmp eλmekyň köρoizmnmλiρm öρär pis boλmekyrhe keλýeρ. By ýekheý
boλse τüρkirλişmo wekτyryň bmhiρio ýmτmρmλmikmri, τρiriρλiρmň
zälmiτmrmň bmseρpe τyτyλmekyre, oäleλeτλeρhe boλse τüρkirλiρmň
sekλykyryň ýmτmρmλmikmri eλyp beρýeρ. Spoρτhe kiriτmoeryň kiλnikm
boλer ykyρλeρyň bmρm lim rismλ yzeρλemeky öwρirmiohmρ, sibäbm
spoρτe yoypλy ehemλeρher ysseτ τüρkirλiρ höρäp bmλiρ.
mmτρoçiroo
KUWWATY
ENϑAMΛAUY
MINEUAΛRKRUTIKRIDΛEUIŇ
V
Aρτiρmeλ ker besyşy ýüρio−hemeρ yλkemyryň mň kmň ýeýρer
oisiλλiρmrmň bmρmhmρ. Şy oisiλ bmλir yλy ýeşλy mλeτyň 20−30 % inmρ
çioýärhmkm oiskmτλirmλhm. Ýeşyň kiçmikm bmλir oisiλmň ýeýρemeky
beρle kmňiλýäρ wi 65 ýeşher yλy ehemλeρhe 50−65 % ýiτýäρ.
Γer besyşyryň imiλi kiλmikmrmň isesy sibäpλiρmrmň bmρm−hi
mmriρeλoooρτmoomhλiρmň koρmorλeρyryň bmosmrτizmrmň bozyλmeky
boλyp hyρýeρ. Mmriρeλoooρτmoomhλiρ–syw−hyz hiňekρemλyke
τäsmρ ihýär sτiρomhλiρmň koρmorλeρyryň τopeρyhyρ. Şy koρmorλeρ
reτρmrmň oeτmorλeρyryň lλoρyň wi sywyň ermorλeρyr
yň oereλ şiomλλm
ρiebsoρbsmýesyryň küýçλirmikmri sibäp boλýeρλeρ lim−hi bmρ wekτhe
oeλmrmň oeτmorλeρyryň oereλ şiomλλm iosoρismýesyry küýçλirhmρýäρ,
hooymeλeρyň kmhρo�λλmλmkmrm ýooeρλerhyρýeρ wi sywyoλyoλeρyň
wi reτρmrmň hemeρλeρher hooymeλeρe kiçmikmri ýeρhem ihýäρλiρ.
Mmriρeλoooρτmoomhλiρmň les oöpiλmikmrmň riτmnismrhi hemeρλeρhe
liρioiτ ihýär keryň myoheρyryň eρτmeky wi yλkemλeýyr eρτiρmeλ
ker besyşyň ýooeρλermeky boλyp kiçýäρ.
boλse, läzmρom wekτhe hüρλm oisiλλiρm biniρmiohi yλeryλyp bmλmrnio
τäzi bmρλişmiλiρm közλimikmň is
esyrhe P. Eρλml τeρepyrher höρihmλir
“ryşere” oorsipsmýesy ýeτyρ. “Nyşere” – myryň özm jiρmirτhmρ
(ýe−he biýλiom bmρ bmoλokmo moλioyλehyρ, oρkeriλλehyρ, �zmoλokmo
eýρeτyrλyohyρ). Rryň bmoλokmo mşniňλmkm oisiλmň piýhe boλmeky bmλir
bekλyhyρ. Şoryň ýeλy−he mşniňλmkmň mrkmbmρλirmikm peτokirmň liλäo
boλmekyre kiτmρmp bmλnio peτokir mmoρonerheρλeρyň wi oömiλioλiρmň
biλoo jiρmirτ mşniňλmkm üçmr mölüm zeτ lim “ryşere” boλyp bmλiρ.
“Nyşere” hüşürnism bmλir ρioombmrerτ DNK τilroλokmýesy lim
biρo bekλeryşyoλyhyρ. Rλ boλse hiρmer siρmşhiλiρmrmň ykρyohyρyλer
mşλirmλmp hüzüλmikm üçmr τäzi mümomrçmλmoλiρm eçýeρ: biλoo−ryşeryň
kirmrm beoτiρmýeryň kiriτmo meτiρmeλyre kmρmzmio wi hiρmer
közλimio boýyrçe kmň möçbiρhäom beρλekλeρy kiçmρmio üçmr ýiτiρλmo
hiρinihi biλoo eλmeo mümomr. Uioombmrerτ DNK τilroλokmýe
ρioombmrerτλyλeρ
hmýmλýäρ.
AKΛYΛAU
A
TA
MADDAΛAUYŇ
Ýiρhi ýeşeýer bokreýeoλyλeρ boλer möρ−mönioλiρ wi möýλiρ
myheme−he hüýpλm beρλekλeρ üçmr meτiρmeλ löomürhi siρihmλmp
kiλmrýäρ. Yohysehyýiτhäom köρrüoλm älmmýiτλiρm üçmr oλeρ ymyoλy
öwρirmλmphm, şiýλi−hi boλse, by çimiλişmi läzmρom wekτhe leoyoeτe
λeýyo kiλmär bmλiρ, sibäbm möρ−mönioλiρ hmňi bmρ ýiρmň τyτyş
iooλokmýe yλkemyryň mölüm hüzüm böλikm boλmer, iýsim hüρλm
lmmmom mehheλeρyň iλýiτiρλm çişmismhmρ,
oλeρ irçimi meoseτλeρ üçmr
yλeryλyp bmλriρ.
Piýheλy möρ−mönioλiρi les häp boλyp kiλýär çimiλişmi myryň
özm oλeρyň ýeşeýyş hyρmyşyrher örüm eλmeo, misiλim, mym, beλ,
ýüpio wi biýλiomλiρm eλmeo meosehy bmλir oλeρy oöpiλτmiohmρ.
by kyρeλ KEΓΓ jeýλ bmλir ýoλy sτeτmsτmo şölλiλirhmρmikmň eρesyrheoy
oybepheşsyzλyky ewτomeτmo ýekheýhe hüziτmikm lim ýiρmri ýiτmρmp
bmλiρ wi bmomekλymeτ bebeτhe beρλekλeρy siλniρmäki isesλerýer ýoλ
üçmr yremheρ oömioçm boλyp hyρýeρ.
F
Γmpoosmýe – by τyτyş bihirmň lim özürmň lim−hi eýρy−eýρy
oρkerλeρyryň wi hooymeλeρyryň hüρλm jeoτoρλeρ isesyrhe oρkerλeρ üçmr
läsmýiτλm ekyρ bihir meşoλeρy (meşo kmpoosmýesy), ker eýλeryşykyň
ýiτiρλmo häλhmkm, lowehe omsλoρohyň ez boλmeky wi biýλiomλiρ bmλir
bekλy höρiýär omsλoρoh ýiτmizçmλmo ýekheýyhyρ. Γmpoosmýe sibäpλm
bihirmň mölüm oρkerλeρyrhe hoλerywsyz özkiρmşλiρ ösüp beşλeýeρ.
Kmsλoρoh ýiτmizçmλmkmri mň hyýkyρ miρoizm riρw yλkemy, ýüρikmň
myşsesy, bekρyň wi böwρikmň hooymeλeρy boλyp hyρýeρ.
Γmpoosmýeryň msλirhmo köρrüşmrm höρihýär jeoτoρyň bihiri
τäsmρm komosτezy koλhemeke körüohmρmλir kmpoosmýe bihirmň
öwρirmşmio pρosismrmň mşniňλmkm bmλir yτkeşyp kmhýäρ. Düρλm
ehemλeρhe öwρirmşmikmň τäsmρmrmň ýüzi çyomesy oλeρyň kir
(τolym) eýρeτyrλyoλeρy bmλir şiρτλirhmρmλirhmρ. Tρersoρmpsmor jeoτoρ
iρmτρopoλzi, erτmokirizi, kλmooλmzi wi yλek kλýyoozyre yλeşer
kirλiρmň mşniňλmkmrm oeheλeşhyρmeo ýoλy bmλir bihirmň kmpoosmýe
yzeo höwüρhi öwρirmşmikmrhi isesy oρry iýiλiýäρ.
Ýeρosλew
Ýeňy−ýeoyrλeρhe lim τäzi hiρmer siρmşhiλiρmrm közλimikmň
isesy ysyλy iýýäm beρ boλer ýe−he τäzihir smrτizmρλirir lmmmom
bmρλişmiλiρmň mr zmzo impmρmom soρmrmrk boλyp hyρýeρhy, şiýλi−hi
BIRΛUKMANÇYΛYK
BAUΛAΓΛAUY
BABATDA
HYZMATDAŞΛYΓY
Häzmρom wekτhe Eρmirmsτeryň Mmλλm Yλymλeρ eoehimmýesyryň
moλioyλýeρ bmoλokmýe yλmy−beρλek mrsτmτyτyryň mşm öýnükmň
mşniňλmkmrmň ρikyλýesmýesyryň milermzmλiρmrm wi oryň oäbmρ
peτeλokmýe ýekheýλeρyrheoy, şoλ serhe eyτommmr, eyτosowyoλeme,
siρibρowesoyλýeρ, ýooerç, hüwrüo oisiλλiρmrm wi ρyly
räsezλyoλeρyň özkiρmiλiρmrm öwρirmiohi nimλirirhmρ.
Beρλek ehemy, leýwerλeρy, öýnüoλiρm wi kiriτmoe, biλoo,
öýnüo, mimbρere wi syböýnüo hiρiniλiρhäom mohiλmρλimiλiρm ýüzi
çyoeρýer beρλeky öz mçmri eλýeρ. Γiromyň peτokirom, iookirom,
mmmyrokirom wi popyλýesmýe beρλekλeρyre eýρeτyr ürs biρmλýäρ.
KAUTAΛAUY
MATΛABDA
YTRS
Γirλiρmň wi kiromλeρyň Kmoτ irsmoλopihmýesyryň (KEΓΓ)
mekλymeτλeρ bezesy mekλymeτλeρy közλimio wi bmoλokmo ýoλλeρy
oiskmτλimio üçmr mň kowy eoehimmom siρmşhi löomürhi mäλmmhmρ.
Mekλymeτλeρ bezesy KEΓΓ jeýλ joρmeτhe eλryp kmhmλýäρ wi
ewτomeτmom siλniρmλmşhi yλermeo üçmr rmýiτλirmλirhmρ. Şiýλi−hi boλse,
KEΓΓ jeýλλeρ oeρτehe ýoλλeρyň sτeτmsτmo şiomλλiρmrhi köρoizmλir
älλm weoeλeρy hoλy keýτeher hmoiλτmio üçmr ziρyρ mekλymeτλeρy
özürhi seoλemeýeρ. By oybepheşsyzλyo eoymλeρyň ýoλyrhe hüýpλm
kyşeρmeλeρ τäsmρmri iýi boλyp bmλiρ. Şiýλiλmohi, KEΓΓ jeyλhe, oλ
mλom yλeryλmezher ozeλ, seoλeryλýer mekλymeτy mλomrnm kizio mşλäp
kiçmio ziρyρhyρ.
Bmz KEΓΓeρsiρ−m – Meτλebhe wi Scmλebhe emeλe eşyρyλýer
KEΓΓ oeρτy siλniρmio, ρiheoτmρλimio lim−hi wmzyeλλeşhyρmeo üçmr
irnem wi Cyτoscepi üçmr pλekmr höρiτhmo. Häzmρλm zemer biýλiom
KEΓΓ ereλmzeτoρλeρhe iλýiτλiρλm älλm beρ boλer jyrosmýeλeρe koşmeçe
iooλokmýe ýekheýy oöp bebeτhe τibmkeτher ýiρλmosmz piýheλermekyň
riτmnismhmρ.
Tibmky kyρşewhe boλyp kiçýär ýiρλmosmz iooλokmýe özkiρmşλiρm
wi τibmky ρisyρsλeρyň beρle oimiλmikm ösümλmo siρmşhiλiρmrm
keýτeher mşλimikmň τopλymλeýyr, iooλokmýe τeýher lowpsyz,
siρmşhiλiρm wi τibmkeτy eýewλy yλermeke ýeρhem ihýär τilroλo
kmýeλeρy mşλäp hüzmio beρeheoy misiλärm beρle öňi çyoeρýeρ.
Häzmρom wekτhe τäzi bmoτilroλokmýeλeρ oäbmρ iooλokmo misiλiλiρm
çözmikmň hüρλm çimiλişmşmrm öňi süρýäρλiρ. Rλeρyň eρesyrhe mň kowy
kiλinikm boλerλeρ bmooorwiρsmýe, ozeλy bmλir mmoρobmoλokmo wi
irzmmoλokmo bmooorwiρsmýe boλyp hyρýeρ.
Ýooeρhe köρoizmλir misiλiλiρm çözmiohi mrτirsmw
bmoτilroλokmýeλeρy höρiτmio jiρmirτλiρmň mşniň τopλymyry keýτeher
örhüρmäki eneýyp yoybe iýi boλyp mmoρooρkermzmλiρm örümçmλmo
şiρτλiρmrhi yλermeo yλkemyre koşyλyşmekyry köz öňürhi τyτýeρ.
Rλeρ boλse ösümλmo ýeρymsüýnüλmoλiρmň wi λmkrmrmň heρkep kmτmikmri
keτreşýeρλeρ.
zohyň oosmhm süýhimhmρmnmλiρmň bihirmrhi isesy �zmoλokmo
oeheλeşhyρyny boλyp hyρýeρ. Rλ riρwλiρmň lebeρ biρmş pρosismri,
beoτiρmýeλeρ sibäpλm lesseλyo ýüzi çyoerhe, oňe keρşy köρişmäki
ýesy myşseλeρyň kysyλyşyre wi ker besyşyryň oeheλeşhyρyλyş
pρosismri keτreşýeρ. Şoλ wekτhe sybmmoρomoλýeρ oorsirτρesmýe
löomürhi NR by hyýhyρyş wizmpiλiρmrm emeλe eşyρmeke ýiτiρλmohmρ,
oöp oorsirτρesmýeλeρ hüρλm zäliρλirmi pρosisλiρmri, misiλim,
DNK zipiρ ýiτmρmλmikmri, riτmnihi, öýnüoλiρmň liλäo boλmekyre
sibäp boλyp, pρoτimrλiρmň rmτρowmrλirmikmri kiτmρmp bmλiρ. NR−
ry zeýesyzλerhyρmekyň isesy ýoλy NR−ryň hmoosmkiresmýe
ρieosmýesy, ýekry ermoryň biλλm bmρ hiρinihi zyýersyz rmτρeτyryň
imiλi kiλmikmri kiτmρýär oosm−kimokλobmr bmλir oryň ρieosmýesy
lesep ihmλýäρ.
TA
DRWAMATYNY
Soňoy ýyλλeρhe lüräρ
yλkemyrhe τeλypλeρyň mşmrm bmρ ykρe
körüohmρmio wi mşniňλişhmρmio misiλism beρle ýmτm boλmekyrhe
keλýeρ. Ekiρ ooywçyλeρyň
bäsλişmoλiρmrmň yzeo wi üsτürλmoλm τeρyly
beρ boλse, orhe Heλoeρe bmoλokmo yrmwiρsmehe – bmoλokmo bmλmmmň
oeρτesyrhe eneýyp çäρihmρ. Heλoeρe bmoλokmýe yrmwiρsmehesyryň
beş meoseτλeρyryň bmρm−hi hyρmyş beρeheoy yλymλeρyň ebρeýyry
eρτhyρmeoher lim−hi Uyssmýeryň wi heşeρy ýyρτλeρyň hüρλm ýooeρy
ooyw miohipλiρmrmň τeλypλeρyrhe läzmρom zemer bmoλokmýesyryň
mölüm misiλiλiρmri kyzyoλermery löwisλirhmρmiohir ybeρeτhyρ.
Myrher beşke−he yrmwiρsmeheryň isesy meoseτλeρy τeλypλeρhe
höρihmnmλmo mşniňλmkmrm ýüzi çyoeρmeo wi koλhemeo, yλmy mşi
kyzyoλermery öshüρmio wi biρomτmio, oλeρyň mrτiλλioτ τeýher
ösüşm üçmr şiρτλiρm höρiτmio wi zilmrλm ýeşλeρy koλhemeo, yλmy
bmλmmλiρm wekyz iτmio wi ýooeρy ooyw miohipλiρmrhi ooeýerλeρhe
bmoλokmýery çyňňyρ öwρirmäki kyzyoλermery eρτhyρmeo, ooemeke
yλy msλikm boλer ýeşλeρe koşmeçe bmλmm eλmeke eýρeτyr mümomr
hyρýeρ.
F
EUMENTATIW
A
ESASΛAUY
Häzmρom höwρür mň mölüm iooλokmýe−bmoτilroλokmýe
misiλiλiρmrmň bmρm−hi ösümλmo siρmşhiλiρmrm, şoλ serhe λmrkosiλλýyλoz
keλyrhyλeρyry τykşyτλy yλermekyň yλmy isesλeρyry mşλäp
hüzmioλm boλyp hyρýeρ. Dürýärmň irçimi ýyρτλeρyrhe, şoλ serhe
Aziρbeýnerhe wi Eýρerhe lim läzmρom wekτhe imiλi kiλir emeτsyz
üýτkişmo, ýekry �λokiriτmo rismλ heρekτyrhe ýioi−τäo şele boýyrçe
ýiρλişýäρλiρ, 15−sm boλse eheτy,
ýekry �λokiriτmo rismλ heρekτyrhe
üsτm−üsτüri koýλer köρrüşmrhi ýiρλişýäρλiρ wi oλeρyň liρ bmρm eτ
τopeρλeρyry imiλi kiτmρýäρλiρ.
ANTIΓUAWITASIRN
USUΛY
oňoy ýyλλeρhe köziλλmo lmρyρkmýesyryň mşmri ýüzüň ýeşe
köρä üýτkimikmrm biniρmikmň ysyλy kmň oρreşhyρyλýeρ. Rλ ýymşeo
hooymeλeρy ýöρmτi sepeoλeρyň oömikm bmλir çiomikm eňλehýeρ.
Soňoy wekτλeρe çirλm hiρmeτoλokλeρyň oöpüsmrmň by ysyλy
öz mşλiρmrhi yλermeke mümomrçmλmkm boλmehy, sibäbm pρoλirhir
ihmλir Apτos sepekyryň smňmp, ýoo boλyp kmhmnmλmo yoybyryň
ýoohyky λyomerλeρhe wi oλeρyň müşhiρmλiρmrhi oäbmρ isiρhiňλmkm
höρihýäρhm. Myrher beşke−he sepeoλeρyň mλomrnm kiriρesmýesy
wi oλeρy yλermekyň hikmşλm τilroλokmýesy kowy, hyρryoλy riτmni
eλmeke mümomrçmλmo biρmiýäρhm, mşmň özm boλse oäbmρ oyrçyλyoλeρ
Häzmρom wekτhe bmzmň lesseleremyzhe hmňi pρoλirhir häλ,
iýsim oepρoλeoher (Λmklτ Λmjτ) lim momrnm kiriρesmýesyryň sepeo
bmλir çiomio ysyλy mşλirmp hüzüλhm wi üsτürλmoλm yλeryλýeρ. Beρ
boλer şiýλi ryskeλeρher τepewyτλyλyohe, by meτiρmeλher ihmλir
sepeoλeρ 180 kürhir mρ hooymeλeρhe közi mλmp beşλemeýeρ, oλeρyň
hoλy smňmp kmτmioλiρm boλse bihirhi hmňi bmρ ýyλλep ýeτerher soň
boλyp kiçýäρ. Myrher beşke−he by sepeoλeρy yλermeo (koýmeo)
bmρ yçλy ýe−he mom yçλy mom sery nübüτλişhmρmλir mňňärmň beρλyky
bmλir ýiňmλλişhmρmλir. Işmň özm ýiρmri ýiτmρmλmşmrmň ýörioiýλmkm bmλir
τepewyτλerýeρ wi çiomikmň “ikrmrmň” yλeλmekyryň lesebyre
oywweτλyλyky eρτýeρ wi liρ lmλm ysyλλeρy yλermekyň riτmnism
kowyλeşýeρ.
oeheλeşhyρmeo ysyλyhyρ. By ysyλ iýýäm 10 ýyλher oöpρäo wekτ bäρm
mäλmmhmρ wi hiρmeτooosmiτoλokλeρyň eρesyrhe isτiτmo (köziλλmo)
misiλiλiρmrm (ýüzüň hiρmsmrmň keρρyλyo eτρo�ýesyry, hiρm iλesτozyry,
siλλýyλmτm) çözmiohi kmňhir yλeryλýeρ. Soňoy ýyλλeρhe τρombosmτeρ
eyτopλezmeryň yλeryλyşy hiρmeτoλokmýehe ýeoymsyz psoρmez,
iozime, hiρmeτmτ, τöňňi köρrüşλm himρiw, hüwüρτmo, öoni smňňmλλiρm
ýeλy oisiλλiρm biniρmiohi kmňhir ýeýρehy, eheτy hiρmeτoλokmýe
biniρkmsmrmň üsτürm ýiτmρýär eneýyp ysyλ boλyp hyρýeρ.
şmň meosehy.
Tρombosmτeρ eyτopλezmery biýλiom sernym
ysyλλeρy bmλir bmλi koýbiρmikmň wi bmλiλmohi yλeryλmekyň köρrüşmrm
mşλäp hüzmio, hiρm (hiρmeτoλokmýe) oisiλλiρmrm biniρmiohi by ysyλy
eτiρmeλλeρy wi ysyλλeρy
. 2010−rny ýyλher 2013−rnm ýyλe çirλm
räsekλeρyň 415−smrhi biniρkm kiçmρmλhm, müşhiρmλiρmň ýeşy 15−69 ýeş
oρτeλykyrhe boλhy. Näsekλeρyň 65−sm seçλeρyryň hüşýärλmkmrhir,
290−sy ýüzüň hiρmsmrmň keρρyλyo eτρo�ýesyrher, 45−sm lim hüρλm
hiρinihäom hüwüρτmo oisiλmrhir, 10−sy eλλiρkmýeher wi keτreşyo
hiρmeτmτmrhir, 3−sm lim iozimeher inmρhir çioýärλiρ.
ΓRUΓUNΛY
TRHUMDAN
ATΛAUYŇ
Rρλow koρkyrλy τolymyrher
boλer eτλeρyň �λokiriτmoe
kyρλyşyryň beρλekλeρy kiçmρmλhm. Rňe Uyssmýe Fihiρesmýesyryň
Hρirowso, Çismir, Aλτeý, Piρm, Mosowe, Zewmweλow, Şehρmr,
Nowoτomrmoow, Kimiρowo, Λek Siρwms + Rρeo eτçyλyo zewohλeρy
wi loneλyoλeρy keτreşhyλeρ. Bmoλokmýe köρrüşλiρmrmň 495−sm
ýykreryλhy. Rλeρ oρλow koρkyrλy τolymyrher
boλer eτλeρyň τyτyş
τolym hüzümmrm öz mçmri eλhy. Aλrer 495 DNK ryskeλeρyrher 96−
sy hiňişhmρmp köρmio üçmr seýλeryp eλyrhy. Rλeρ lim älλm τolym
hüzümmrm öz mçmri eλýeρ. DNK ryskeλeρyryň hiňişhmρmp köρmio
şiýλi riτmniλiρm köρoizhm: läzmρom wekτhe oρλow koρkyrλy τolymyrher
boλer eτλeρyň τolym hüzümmrhi 32 köρrüş beρ. Rλeρher 17−sm eýρeτyr
ΛUKMANÇYΛYK
YΛYMΛAUYNYŇ
lmiρow
Pλezmoλmjτmrk τilroλokmýesy – by hooymeλeρyň zeýeλermekyre
keρşy älλmτeρepλeýyr çimiλişmşhmρ. Pλezmoλmjτmrk – myryň özm
τρombosmτeρ eyτopλezmeryň sernym köρrüşmrm ýiρmrhi yλermeo
ýoλy bmλir hooymeλeρyň özkiρmikmrm leýeλλeτmeo ysyλyhyρ. Usyλ
eyτokimoτiρepmýeryň ρimroeρresmýesy boλyp hyρýeρ.
By ysyλyň meosehy ýüzüň wi bihirmň lemyryň ýeşe köρä özki
ρmş τiρepmýesyrhe τäzi ysyλyry, hiρm oisiλλiρmrm biniρmikmň koşmeçe
ysyλyry τioλmp iτmio, ýüzüň τyτyşλykyre özkiρmşmrm oeheλeşhyρýer
kiλm eλmeo üçmr mriρτ pλezmesyry höρiτmio boλyp hyρýeρ.
2006−rny ýyλher 2012−rnm ýyλe çirλm eρeλyohe räsekλeρyň 860−
syrhe biniρkm kiçmρmλhm. Rλeρ 15 ýeşher 72 ýeş eρeλykyrheoy ehemλeρhyρ.
Rλeρyň 300−sm seçλeρyryň hüşýärhmkmrhir, 560−y ýüzüň hiρmsmrmň ýeşe
köρä özkiρmikmrhir, hiρm eτρo�ýesyrher, hiρm iλesτozyrhe, byρyr−
λiρ.
oρoτoowe
DEUMATRΛRΓIÝ
A (
A (
TURMBRSITAU
AUTRPΛAZMANYŇ
UΛANYΛYŞY
– myryň özm τρombosmτeρ eyτopλezmeryň sernym
köρrüşmrm hikmşλm ýiρi koýbiρmio ýoλy eρoeλy hooymeλeρyň özkiρmşmrm
kämmλiρmrm τyτyş ýyλyň howemyrhe oebyλ iτmäki wi kmni−kürhmzhi
ýüoλimi−hüşüρmi mşλiρmrm emeλe eşyρmeke yoypλyhyρ. Poρτ Rρτe
Azmýe bmλir Ýiwρopery hiňmz, ewτoyλek wi himmρ ýoλλeρy boýyrçe
bmρλişhmρýär Dimmρ hiρwizism boλyp, sibmτhi mρm üsτeşyρ yziλmň
wizmpismrm ýiρmri ýiτmρýäρ.
Tüρomirbeşy Heλoeρe hiňmz poρτy eρoeλy iospoρτ−mmpoρτ
ýüoλiρ, üsτeşyρ ýüoλiρ, ýekry leλo loneλykyre hikmşλm ýüoλiρ, ribmτ
wi ribmτ örümλiρm, sirekeτ pyhekyre hikmşλm irnemλeρ, kyρλyşyo
irnemλeρy wi biýλiom ýüoλiρ heşeλýeρ. Poρτhe oρreşhyρyλer
irnemλeρ läzmρom zemer τeλepλeρyre λeýyo kiλmp, ýüoλimi−hüşüρmi
mşλiρmrhi ýiρmri ýiτmρmλýär lyzmeτλeρy ýooeρy hiρinihi oämmλ emeλe
eşyρmeke mümomrçmλmo biρýäρ. Poρτher kämmλiρ bmλir heşeλýer
ýüo keτrewλeρy Tüρomirbeşyher Uyssmýeryň Asτρeler wi Rλýe
poρτλeρy, Aziρbeýneryň Beoy poρτy, Eýρeryň Erziλm, Noyşilρ,
Ammρebeh poρτy, Γezekysτeryň Aoτey poρτy ykyρλeρyrhe ýiρmri
ýiτmρmλýäρ.
Tüρomirbeşy Heλoeρe hiňmz poρτyryň τüρomir beýλyoλeρyry
hiňmz eρoeλy hürýärmň çeρ oürnüri heşemeohe älmmýiτm yλyhyρ.
AUΛYK
TÜUKMENISTANYŇ
Γeρeşsyz, limmşiλmo Bmτeρep Tüρomirmsτer Weτerymyz
bekτyýeρλyo höwρürhi mmλλm yohysehyýiτmň älλm yλkemλeρyrhe
üsτürλmoλiρm kezeryp, bihiw behy bmλir ookyrλy öňi beρýeρ. Mmλλm
yohysehyýiτmmmzmň älλm ykyρλeρyrheoy ösüş−özkiρmşλiρ Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň beş τekλymeτy
boλer „Döwλiτ ehem üçmrhmρ!” hmýir ýöρiλkismrm hyρmyşe kiçmρmio
boýyrçe yλy üsτürλmoλiρ kezeryλýeρ. By bebeτhe ýyρhyň yohysehy
oywweτyryň pykτeλermekyrhe, heşeρy yohysehy keτreşyoλeρyryň
biρoimikmrhi isesy oρyrλeρyň bmρmrm iýiλiýär hiňmz yλkemyrhe lim
kmr möçbiρλm, wenyp älmmýiτλm mşλiρ emeλe eşyρyλýeρ. Tüρomirmsτerhe
mmλλm hiňmz �oτyryň poρτ mrjρesτρyoτyρesyry öshüρmikm wi hiňmz
yλeky bmλir ýüoλiρm heşemeky çeλτ hipkmrλiρhi eλyp beρmeo boýyrçe
hüýpλm çäρiλiρ hyρmyşe kiçmρmλýäρ.
2009−rny ýyλyň 1−rnm ýerweρyrher küýni kmρir Tüρomirmsτeryň
Söwhe hiňmz keτrewyryň oohiosmrmň küýni kmρmikm ýyρhymyzyň
hiňmz yλekλeρy pyhekyrhe bmρräçi özkiρmşλmoλiρmň emeλe
eşyρyλmekyre wi τesλemeλeρyň özλişhmρmλmp beşλermekyre mτiρkm
biρmp, ýyρhymyzy mρm yλek−üsτeşyρ yziλλm hiňmz höwλiτm löomürhi
hürýä τerehýeρ.
Tüρomirmsτeryň hiňmz wi hiρýe yλekλeρy pyhekyry myrher−
he biýλeo öshüρmio, oämmλλişhmρmio lim−hi höwρibep hiňmz
söwhe �oτyry höρiτmio meosehy bmλir 2010−rny ýyλyň mýyλyrhe
Tüρomirmsτeryň Diňmz wi hiρýe yλekλeρy kyλλykyryň hüzümmrhi
Tüρomir hiňmz söwhe mühmρλmkm höρihmλhm. Şiýλi wenyp çözkühmň
oebyλ ihmλmikm, poρτ mrjρesτρyoτyρesyryň öshüρmλmikm, mmλλm �oτyň
höρihmλmikm Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň mλiρm τyτýer syýeseτλeρyryň
bmρmhmkmri şeýeτλyo ihýäρ. Hezeρ hiňzmrmň Tüρomirbeşy Heλoeρe
poρτy Ýiwρezmýehe wenyp kiosyýesy älmmýiτi iýihmρ. Rλ Ýiwρope−
Kewoez−Azmýe (TUACECA) söwhe ýoλyryň ykρyrhe ýiρλişmp, hiňmz
zemeresyrhe. Heλoeρe yλmy mesλeleτyň ryτyoλeρyryň kyskeçe
biýery. Aşk
ebeτ, 24−26.11.2011.).
By yλmy−ysyλy mşhi „Tli Γiomiτiρ’s Soiτclpeh“ ehy bmλir
biρλir meoseτremeryň, τüρomir hmλmrhi τeýýeρλerer „ϑerλy
kiomiτρmýe“ eτλy meoseτremeryň kiomiτρmýe boýyrçe sepeoλeρy
ooeτmeohe yλermekyň ysyλy eýρeτyrλyoλeρy hiρňiλýäρ. By
meoseτremehe oρτe miohibmň kiomiτρmýe hiρsmri hikmşλm
çyzkyλeρyň bmρräçismrmň τeýýeρ köρrüşm, eýρeτyr lim, sτiρiomiτρmýe
hikmşλm çyzkyλeρ wi misiλiλiρ ýiρλişhmρmλiρ. Meoseτremeryň
isesy eýρeτyrλyoλeρyryň bmρm lim oλ ooywçyλeρhe kmňmşλmo
hüşürnismrm, kmňmşλmo �kyρeλeρyry köz öňüri kiτmρmio hüşürnismrm
ýooeρλerhyρmeke rmýiτλirirhmρ. Meoseτremehe kmňmşλmo �kyρe
λeρyry eýλemeo, yλeλhyp−omçiλτmio, oöpkρerλyoλeρyň kepyρke
λeρyry, kρerλeρyry, hipiλiρmrm eýρeτyr köρoizmio mümomrçmλmkm
lim beρhyρ. Meoseτremeryň oömikm bmλir özbeşheo çyzkyλeρy
çyzyp, oλeρe hüρλm liρioiτλiρm kmρmzmio mümomrçmλmkm lim
oρreşhyρyλerhyρ. Myseλ löomürhi „Γmňmşλmohi körm çyzyoλeρyň
özeρe ýiρλişmşm“ hmýir τime hikmşλm syρeτhe şiomλmň eýλeryp hyρer
wekτyrheoy hoňhyρyλer mom köρrüşm köρoizmio boλeρ.
belesy biλλm boλer yλyλyoλeρyň üsτm bmλir eňλehyλýerçe howem
Tilroλokmýeryň „ehemyň ýeşeýşy üçmr emeτλy miýher
höρiτmio“ hmýλmp eτλerhyρyλýer üçürnm oeryryryň hmheoτmom mery−
mezmyry ooyw mekλymeτλeρy bmτiwm oeryryçyλyo iseshe öwρiτmikm
τeλep ihýäρ. By boλse, öz kizikmrhi, üçürnm oeryre emeλ iτmio üçmr
misiλi çözmiohi smrτiτmo ysyλher piýheλermekyň ziρyρλykyry
eňλehýeρ.
Biλλm boλşy ýeλy, ereλmz wi smrτiz hürýä eoyλ ýiτmρmikmň ises
λokmom ysyλλeρy lesepλeryλýeρ. Misiλi çözmikm öwρiτmiohi by
ysyλλeρher piýheλermeky beşλerkyç syrpλeρher beşλep ýoλe koýmeo
ziρyρ, özm−hi misiλi çözüλirhi oryň kmhmşm wi eλrer riτmni nmomi−nmo
siλniρmλmiλm. Bmz şy çyoyşhe bmρ �zmom wi bmρ kiomiτρmom misiλiλiρmň
ereλmτmo−smrτiτmo ysyλ eρoeλy τilroλokmýe isesyrhe çözüλmşmrm
SAPAΓYNDA
INNRWASIRN
USUΛY
UATYNΛYKΛAUY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihow
2012−rnm ýyλyň mýyr eýyryň 12−smrhi Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ
eoehimmýesyrhe ihir çyoyşyrhe: „Yohysehyýiτmň älλm pyheoλeρyry
ewτomeτλeşhyρmeky wi oompýyτiρλişhmρmikm oämmλλişhmρmio eρoeλy
örümçmλmkm kyρemekyň wi hoλerhyρmekyň mrrowesmor−mekλymeτ
bmrýehy höρihmλmiλmhmρ“ hmýmp biλλäp kiçýäρ.
Bmλmm mşkäρλiρm τäzi mrrowesmor çözküτλiρm mşλäp hüzüp, beρ boλer
mrrowesmor siρmşhiλiρm ooyw yλkemyre oρreşhyρmeke boρçλyhyρλeρ.
Irrowesmor τilroλokmýeλeρy bmλmm yλkemyre oρreşhyρmeo
boýyrçe bmρräçi leλoeρe yλmy mesλeleτλeρhe yλmy mşλiρ löhüρλirmλhm:
„Γiomiτρmýery ooeτmeohe mrrowesmor siρmşhiλiρmň yλeryλyşyryň
eýρeτyrλyoλeρy” (Heλoeρe yλmy mesλeleτyň ryτyoλeρyryň kyskeçe
biýery. Aşkebeτ. 4−5.05.2011.), “Meτimeτmoery mşniň ooeτmeohe
mrrowesmor τilroλokmýeryň oρry” (Bmλmm Biýmo keλoyryş
küýz höwρm) kyzkyr syw bmλir üpnür iτmio üçmr rmýiτλirirhmρ,
şiýλi lim oλeρ kyş wekτλeρy lim kyzkyr syw bmλir üpnür iτmio
üçmr yλeryλýeρ. Awτomobmλ yλek oäρleresyrhe kürhir piýheλeryp
sywy ýyλeτseň, mşkäρλiρ üçmr lim, meşyrλeρy ýywmeo üçmr lim,
ebeτλerýer meşyrλeρyň lepesyry, ýekyry eρesseλemeo üçmr lim
älmmýiτm yλyhyρ.
A ESASYNDA ΓUUAMAK
Misiλi çözmikm öwρiτmikä τilroλokmýe τeýher çimiλişmi
isesyrhe kyρemeo, mλomrnm robeτhe, τilroλokmýeryň oeryrλeρyryň
hmheoτmom mery−mezmyryry ýüzi çyoeρmeky, ýekry „yýkyrλeş
hyρmeky“ τeλep ihýäρ.
Misiλärmň şiρτmrm eýhyňλeşhyρmeo τilroλokmýeryň bmρmrnm
oeryryry emeλ iτmio bmλir bekλeryşyoλy boλyp, eoyλ ýiτmρmikmň
by beskerçekyrhe misiλärmň şiρτm, merysy eýhyňλeşhyρyλýeρ, biλλm
wi räbiλλm yλyλyoλeρ eryoλeryλýeρ, ziρyρ boλer leλeτλeρhe misiλärmň
şiρτmrm eýhyňλeşhyρýer wi çözüλmş ysyλyry τepmeky ýiňmλλişhmρýär
çyzky ýe−he slime çyzyλýeρ.
Misiλärmň çözüλmş ysyλyry τepmeo τilroλokmýeryň momrnm
oeryryre emeλ iτmikm eňλehýeρ. Misiλi çözüλirhi isesy oρyr oryň
çözüλmş ysyλyry τepmeke hikmşλmhmρ. Ekiρ−hi bmz misiλärm rälmλm
ysyλhe çözmiλmhmkmrm bmλsio, orhe by ysyλy emeλe eşyρmeo orçeoλy
oyrçyλyo höρiτmiýäρ.
Myseλ löomürhi lesepλemeke hikmşλm misiλiλiρmň çözüλmş
Iλom bmλir, közλirmλýär yλyλyky τepmeo üçmr kiρioλm boλer
joρmyλery ýezýeρys wi by joρmyλehe leýsy yλyλyoλeρyň biλλmhmkmrm,
leýsyλeρyryň räbiλλmhmkmrm eryoλeýeρys. Şoλ eryoλerer räbiλλm
yλyλyoλeρy τepmeo üçmr kiρio boλer hiňλimiλiρm ýezýeρys. Rλ
hiňλimiλiρhir biλλm wi räbiλλm yλyλyoλeρy eryoλýeρys. Şy mşm τä
hiňλimiλiρhäom räbiλλm yλyλyoλeρ misiλärmň şiρτmrhi biρλir, ser
mümomrçmλmoλiρm beρ. Ýöri τibmky beýλyoλeρy τykşyτλy yλermeo
ziρyρλyky wi Ýiρ ýüzürmň iooλokmýe ýekheýyryň kλobeλ möçbiρhi
ýeρemezλeşmeky ýeλy ýekheýλeρ eheτy häλ ýe−he beşkeçe eýheryňhe,
keýτeher hmoiλhmλýär (eλτiρreτmw) iriρkmýe çişmiλiρmrm yλermeo
misiλismrm les lim höwρibepλeşhyρýeρ. Γür iriρkmýesyryň
eρτyomeçλyoλeρyryň bmρm oryň iooλokmýe τeýher eρesseλykyhyρ.
Γür iriρkmýesyry yλermeo heşoy kyρşewy lepeλemeýeρ wi bmzmň
pλeriτemyzyň ýyλyλyo beλersyry bozmeýeρ. Häzmρom wekτhe by
yohysehy wi iooλokmo τeýher emeτλy, imme emeλe eşyρyλmeky
oyr lim−hi çyλşyρymλy boλer τilroλokmýeλeρyň üsτürhi hürýä
höwλiτλiρmrmň älλmsmrhi hmýir ýeλy mşλiρ eλryp beρyλýeρ.
Awτomobmλ yλek oäρleresyryň wizmpism hyρmyşhe kmňhir
yλeryλýer ewτomobmλλiρi τilrmom lyzmeτλeρy wi kürhiλmo mhikλiρm
kiçmρmp, ewτoyλekλeρy ebeτ seoλemeoher ybeρeτhyρ. Awτomobmλ yλek
oäρleresyrhe τilrmom lyzmeτ wi ebeτλeýyş liρioiτ ihýär böλümm
wi liρ köρrüşλm mşmň ýöρmτi örümçmλmo miýhery beρhyρ.
AUK−ryň meosehy ser τeýher wi lmλ τeýher oöpiλýär
ewτomobmλλiρmň myrher biýλäo lim ösmikm, τesλemeryň lmλmrmň
şy wekτyň τeλebyre λeýyo ihmλmp, τilrmom τeρepher öňhi beρýer
ewτomobmλλiρmň wi ewτobysλeρyň TH (τilrmom lyzmeτ) wi
ÝiB−rm (Ýiňmλ biniρkm) öz wekτyrhe ýooeρy lmλλm lyzmeτ ihmp,
meτiρmeλ ρisyρsλeρyry yohysehy τeρepher τykşyτλy piýheλeryp,
ewτomobmλλiρmň wi ewτobysλeρyň mş yoybyry eρτhyρmeoher ybeρeτ.
Awτomobmλ yλek oäρleresy ýyλyλyo τeλep ihmnmλmo hiρinism
boýyrçe öňhäom oρry iýiλiýäρ wi ýyλyλyky τykşyτλemeo misiλism
öρär wenyp boλyp hyρýeρ. Awτomobmλ yλek oäρleresyrhe Γürhir
piýheλermeo eρoeλy iriρkmýe τykşyτλyλykyry kezermeo boλeρ.
Γür bmλir syw kyzhyρyny irnemλeρ kürüň şölλismrmň
iriρkmýesyry kyzhyρyλer sywyň ýyλyλyo iriρkmýesyre öwüρmio
üçmr wi hüzümmrhi isesy iλimirτ boλer kür ooλλioτoρy wi beo−
eooemyλýeτoρy seoλeýer smsτimehyρ. Rλeρ seρp ihmλýär kyzkyr syw
bmλir üpnür iτmio üçmr ýioi−τäo yλkeme bmρmohmρmλirhmρ lim−hi
özürhi iriρkmýeryň koşmeçe çişmismrm wi sywyň eýλeryşyry wi
yλkemy sezλemeky üpnür ihýär kyρλyşλeρy özürhi seoλeýeρ. Γür
bmλir syw kyzhyρyny irnemλeρ mrhmwmhyeλ, τopeρλeýyr, iseser lim,
obe loneλyohe seρp ihmnmλiρm möwsümλiýmr (τomys wi ýyλyň ýez,
2. Bmλiλmohi emeλy läsmýiτλm yλmy beρλekλeρy kiçmρmioλmo.
By lyzmeτheşλykyň YBTKY−e keρerhe bmρrimi mrçiρäo ykρy:
oλ peρτrýoρλeρ τeρepyrher leýsyhyρ−bmρ τäziλmkm höρiτmio ýe−he
oämmλλişhmρmio meosehy bmλir yλeryλýeρ. Şiýλi lyzmeτheşλyohe,
peρτrýoρλeρ öρär emeτλy yλmy−τilrmom siρmşhiλiρi ýe−he meλmýi
mümomrçmλmoλiρmri iýi boλýeρλeρ.
3. Yλmy−τilrmom üsτürλmoλiρm eλyşmeo. By yλmy−τilrmom
lyzmeτheşλykyň öρär mölüm wi kmň yλeryλýer köρrüşmhmρ. Şiýλi
eλyşmeoλyo oöp hüρλmhmρ wi yλmy mşλiρmň oöp köρrüşλiρmrm öz mçmri
eλýeρ, şoλ serhe yλmy−τilrmom üsτürλmoλiρm wi beρλekλeρy eλyşmeoλyo
by peρτrýoρe kiçmρýär beρλekλeρyrhe çyohenyλeρy pisiλτmäki, orher
beşke−he oryň oäρleresyryň yλmy−τilrmom hiρinismrm oiskmτλimäki
mümomrçmλmo biρýäρ; Umymer rezeρy siλniρmşλiρ yλmy−τilrmom
bmrýehy öshüρmio bebeτyrhe Tüρomirmsτerhe Ýiwρoperyň
kezerer τinρmbismrm oρreşhyρmeo wenyp misiλiλiρhir bmρmhmkmrm
sybyτ ihýäρ.
ýrezeρowe
WTRMRB
Λ UΛAΓ KÄUHANASYNDA ΓÜN
DAΛANYP ENEUΓ
A
TYΓŞYTΛYΛYΓY
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmz limmiτeρepλeýyr ýyρhymyzyň küλλäp ösmikm,
iseserem, yλmyň, bmλmmmň, yλek wi eρekeτreşykyň küλλäp ösmikm
üçmr çäosmz eλehe ihýäρ. Uλek yλkemyryň hyρryoλy ösmikm oλeρy
ebeτ seoλemeoke riτmniλm piýheλermeke wi τäzi τilroλokmýeλeρy
hyρmyşe oρreşhyρmeke yλmy τilrmom pρokρismň τinρmbiλiρmri
körüohmρmλýäρ. Dmýeρymyzhe eλτiρreτmw iriρkiτmoeryň bmrýehyrhe
boλse mşλirmλýär τilroλokmýeλeρy wi irnemλeρy sirekeτ isesyrhe
örhüρmio üçmr älλm şiρτλiρ höρihmλýäρ. Ýyρhymyzyň eheτy
iriρkiτmoesyryň myrher biýλäo lim öshüρmikmrmň sτeρeτikmo
älmmýiτm yλyhyρ. Tüρomirmsτeryň hmňi bmρ özürm häλ−hi, iýsim
biýλiom höwλiτλiρm lim iriρkmýe siρmşhiλiρm bmλir üpnür iτmäki
emeλyýiτi oρreşhyρmeohe höwλiτ koλhewyryň ziρyρhykyry
yoρeρ iτmikmň isesyrhe höρihmλir yλmy−τilroλokmýe wi
örümçmλmo ykyρλeρyryň ösüşm boλyp hyρýeρ. Heλoeρe yλmy−τilrmom
meτheşλykyň çäoλiρmrhi Tüρomirmsτeryň Ýiwρope Bmλiλişmkm
(ÝB) bmλir leλoeρe yohysehy keτreşyoλeρyry öwρirmio hiρweýys
misiλiλiρmň bmρmhmρ. Öňhi koýλer meosehe ýiτmio üçmr şy eşeoheoy
Tüρomirmsτeryň ÝB bmλir yλmy−τilrmom lyzmeτheşλykyryň
rezeρy isesλeρyrhe, leλoeρe ρismmremeλeρhe wi yλmy çişmiλiρhi
τeρepλeρyň rmýiτλiρmrm läsmýiτλirhmρýär öρär oöp köρrüşλm eheλkeλeρ
yλeryλýeρ. Rλeρher “yohysehy lyzmeτheşλyo”; “söwhe−yohysehy
lyzmeτheşλyo” , “sirekeτ ooopiρesmýesy”, “yλmy lyzmeτheşλyo”,
“yλmy−τilrmom lyzmeτheşλyo”, “yλmy−τilrmom wi sirekeτ (örümçmλmo)
lyzmeτheşλyky”, “örümλiρm peýλemeo leoyrheoy yλeλeşyo” wi
ş.m. ýeλy eheλkeλeρy köρoizmio boλeρ. Şiýλi kmň eheλkeşyresλyo
lyzmeτheşλyke keτreşynyλeρyň öρär oöp köρrüşλm rmýiτλiρmrm wi
öz öňürhi koýýer meoseτλeρyry şölλiλirhmρmio üçmr yλeryλýeρ.
Hyzmeτheşλykyň oöphüρλm köρrüşλiρmrm siλniρmio leýsyhyρ bmρ
mölüm misiλärmň rälmλmhmρ bmρ ymymy yoρeρ ihmλir ysyλyýiτmrm
öwρirmäki, şiýλi lim köρoizmλir köρrüşmň lüräρ syreky leoyrhe
riτmni çyoeρmeke ýeρhem ihýäρ. “Heλoeρe yohysehy lyzmeτheşλyo
hüşürnism oryň älλm köρrüşλiρm üçmr bmrýeτ boλyp hyρýeρ. Şiýλi
lyzmeτheşλyo, oöpλirç, leλoeρe, löoümiτeρe şiρτremeλeρy ýe−
he yλeλeşyoλeρy bmλir ρismmλişhmρmλýäρ. Aşeohe yλmy−τilrmom
lyzmeτheşλykyň peρτrýoρλeρ hokρysyrhe ýyky−ýykyher yλeryλýer
köρrüşλiρm hokρysyrhe hyρλyp kiçmλýäρ.
1.
λmy−beρλek wi τinρmbi−oorsτρyoτoρçyλyo mşλiρmrm bmλiλmohi
ýiρmri ýiτmρmio (
Şiýλi mşλiρ oöp ykyρλeρe hikmşλm
boλyp bmλiρ. Rλ ykyρλeρ: eρesse yλmy−beρλekλeρy kiçmρmio, yλmy
çeoλemeλeρy mşλäp τeýýeρλemeλeρe wi örümλiρmň τäzi ryskeλeρyry
höρiτmio; örümm örhüρmioλmkmň τilrmom ρismmremeλeρyry mşλäp
nimλimio; τäzi τmλsmmeτλeρy wi roy−leyλeρy mşλäp τeýýeρλeýyş;
örümçmλmkm kyρemeoλykyň τäzi ysyλλeρyry höρiτmioλmo ýeλy
ykyρλeρe hikmşλm boλyp bmλiρ. Bmλiλmohi şiýλi mşλäp τeýýeρλemeλeρ wi
yλmy beρλekλeρ oλeρyň eτλeρyre ymymy peτirτ bmλir ρismmλişhmρmλir
oýλep τepmeλeρyň (eçyşλeρyň) höρimikmri kiτmρmp bmλiρ.
meýe koýmeke kmňhir ýoλ eçhy. Tüρomirmsτeryň yohysehyýiτmri
heşeρy ýyρτ meýekoýymλeρyryň möçbiρm ýyλ−ýyλher eρτýeρ.
Häzmρom wekτhe çiτ ýyρτλy meýeheρλeρyň Tüρomirmsτeryň
yohysehyýiτmrhi isesy meýe koýýer ykyρλeρy ýerkyç−iriρkiτmoe
τopλymy, hoome τopλymy, obe loneλyky, yλym−bmλmm yλkemy, spoρτ,
syýeleτçyλyo, yλek wi eρekeτreşyohyρ. “Aweze ” mmλλm syýeleτçyλyo
zoλeky lim heşeρy ýyρτ meýesyry çiomäki öρär ykτybeρλyhyρ.
Deşeρy ýyρτ meýeheρλeρyryň keτreşmekyrhe müňhir kowρeo
läzmρom zemer oäρlereλeρy mşi kmρmzmλhm. Şoλ kyρλer wi kyρyλýer
oäρlereλeρe ribmτ, kez, pekτe wi beşke örümλiρmmmzm seτyr eλýer
höwλiτλiρmň seryryň beρle eρτmeky lim ýyρhymyzyň leλoeρe
yohysehy keτreşyoλeρe mşniň keτreşýerλykyryň eλemeτyhyρ.
Γeρeşsyz Tüρomirmsτer özürmň heşeρy syýeseτyrhe loşrmýiτλm
Bmτeρepλyo syýeseτyrher, yohysehyýiτmmmzhi boλse “Açyo kepyλeρ”
syýeseτyrher ykyρ eλyp liρioiτ ihýäρ. Şyrhe Tüρomirmsτeryň
loşrmýiτλm Bmτeρepλyo hiρinismrmň eýρeτyr älmmýiτmrm biλλimio
Umymer, meýekoýym bebeτyrhe eλryp beρyλýer mşλiρ, bmρ
τeρepher, Tüρomirmsτeryň yohysehyýiτmrm ýooeρλerhyρmeke
mümomrçmλmo biρsi, biýλiom τeρepher, ýyρhymyzyň hürýä
yohysehyýiτmri koşyλmekyry çeλτλerhyρýeρ.
(Tyρomirmsτer)
TÜUKMENISTANYŇ
EWURPA
BABATDA
HYZMATDAŞΛYΓYNYŇ
NAZAUY
ESASΛAUY
Öňhibeρyny ýyρτλeρyň τinρmbiλiρm yλmyň wi τilroλokmýeryň
hürýä yohysehyýiτmri hiňlyoyoλy kmρmikmrmň (mrτikρmρλirmikmň)
yohysehy, meλmýi wi syýesy üsτürλmoλiρmrmň eçeρy boλyp hyρýer
hykyry eýhyň sybyτ iτhm. Dürýärmň τilrmom ösüşmrmň kezerer
üsτürλmoλiρmrm ýyρhymyzhe oρreşhyρmeo beρeheoy kyzyoλermeλeρ
kiλnioom ösüşmmmzmň oipmλremesy lesep ihmλýäρ. Hes mölüm
wizmpiλiρhir bmρm−hi hürýähi howem ihýär mrrowesmor kyρλyşyň
bmrýehyrhe oρyr eλmeo bmλir bmρλmohi oryň riτmniλiρmrm yohysehy
höwλiτmň sτρeτikmo meλmýi äτmýeçλyoλeρyry höρiτmio lim−hi riτmniλm
yλermeohyρ.
Şiýλiλmo bmλir, Tüρomirmsτerhe meλmýi mirinmirτm öshüρmλirhi
oryň bero, kymmeτλy oekyzλeρyň bezeρy ýeýρewλeρyrhe, oäρlere
λeρyň meλmýismrmň lim−hi býyniτ iheρeλeρyryň meλmýismrmň
hoλerhyρyλyşy bebeτλeρhe mmλλm yohysehyýiτmň özboλyşλy
eýρeτyrλyoλeρyry rezeρe eλmeo bmλir özeρe τepewyτλy ýoλe
koýyλmekyre eρτyomeçλyo biρmλmikm meoseheλeýyo boλeρ. Şoλ
bmρ wekτyň özürhi höwλiτ τeρepyrher riτmniλm hüzkürλişhmρmλýär,
mihirm−hyρmyş ykρe rezeρλerhyρyλer bezeρ yohysehyýiτmrmň mmλλm
ryskesyryň, lysyser−he, ory hoλerhyρmeohe meλmýi mirinmirτmrm
ýoλe koýmekyň eýρeτyrλyoλeρyry oňyr τinρmbi löomürhi ýeýρeτ
mekyň lim kiλnikm beρhyρ.
AΛKAUA HYZ
MATDAŞΛYΓY
UMΛAUYŇ RUNY
Häzmρom höwüρhi leλoeρe keτreşyoλeρhe yohysehy lyzmeτ
heşλyky ýoλe koýmeohe, şiýλi−hi ýyρhyň yohysehyýiτmrm
öshüρmiohi çiomλýär meýekoýymλeρyň älmmýiτm öρär yλyhyρ. Ýyρhe
meýekoýymy çiomnm höwλiτλiρ hüρλm ykyρλeρ boýyrçe ösüş kezermeo
bmλir, höwλiτλiρmň eρesyrheoy oeheλy yohysehy keτreşyoλeρyň
kyρeλmekyre ýeρhem biρýäρ. By syýeseτy emeλe eşyρýer höwλiτλiρ
ýyρhyň mçmrhi höρäp bmλnio mşsmzλmkmň öňürm eλýeρ. By ýekheý boλse
mλeτyň mş bmλir üpnür ihmλmikmri şiρτ höρihýäρ. Döwλiτ býyniτmrmň
kmρhinm kezresyre koşerτ koşýeρ. Eseser lim, iospoρτ üçmr hürýä
bezeρyrhe bäshişλmki yoypλy leρyτλeρy örhüρýär höwλiτλiρ by ykyρhe
oňyr riτmniλiρm kezerýeρ.
Häzmρom höwüρhi Tüρomirmsτer meýe koýyny oompermýeλeρyň
ürs miρoizmrhi. Meyekoýymλeρyr ýyρhymyzyň yohysehyýiτmri
çiomio Γeρeşsyz Tüρomirmsτeryň biρo bmrýeτλy ýohysehyýiτmrm
kyρmeohe emeλe eşyρyλer mλomrnm mşλiρmň bmρm boλhy. Tüρomirmsτeryň
çäoλiρmrhi τibmky beýλyoλe
ρyň hürýä hiρinismrhäom yλy koρλeρy
nimλirirhmρ. Tüρomir τopρekyryň ymmesyz τibmky beýλyoλeρy lim−
hi ýyρhymyzyň syýesy τeρepher hyρryoλyλyky yohysehyýiτmmmzi
ezeρow
TÜUKMENISTANDA
Meλmýi mirinmirτmrmň τinρmbism Γürbeτeρ Ýiwρopehe XX
ň bmρmrnm ýeρymyrhe yλym löomürhi yλy ösüşi iýi boλýeρ.
Myňe, lysyser lim, yohysehyýiτm öshüρmikmň meλmýi nälτλiρmrmň
älmmýiτmrmň eρτmeky, meλmýi bezeρλeρyryň kmňiλmikm, ýyρτλeρ
eρesyrheoy meýekoýym eoymλeρyryň örniýλişmikm mτiρkm biρhm. By
lim, öz kizikmrhi, meλmýi mirinmirτmrmň yzykmhiρλm oämmλλişmikmrm
Häzmρom wekτhe heşeρy ýyρτλeρyň meýe koýynyλeρy τeρepyrher
yohysehyýiτmň isesy pyheoλeρyre yλy möçbiρλiρhäom meýekoýymλeρy
koýyλýeρ. Şoλ meýekoýymλeρy hürýärmň hüρλm ýyρτλeρyrheoy
oompermýeλeρyň Tüρomirmsτerhe koλçyρ oäρlereλeρyry höρiτmio wi
şelemçeλeρyry eçmeo eρoeλy ýyρhyň meλmýi yλkemyryň hürýä meλmýi
keτreşyoλeρy yλkemy bmλir beρle pykτe bekλeryşmekyre kiτmρýäρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz ýyρhymyzyň yohysehyýiτmrmň
pyheoλeρyryň hüzümmrm höwρibepλeşhyρmeo, hmwiρsm�oesm
ýeλeşhyρmeo bebeτyrhe yλy mşλiρm emeλe eşyρýeρ. Yohysehyýiτmň
hüzüm τeýher özkiρmikm hikmşλmλmohi meλmýi keτreşyoλeρyryň
oämmλλişhmρmλmikmrm τeλep ihýäρ. Şorhe meoρoyohysehy hiρinihi
meλmýi ýekheýyry hyρryoλy seoλemekyň λeýyo milermzmmrmň
höρihmλmikm eýρeτyr älmmýiτi iýi boλýeρ.
Şoryň bmλir bekλyλyohe Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň beşλerkyny
bmλir Dyρryoλeşhyρyş kezresy höρihmλhm. Tüρomirmsτeryň
Pρizmhirτmrmň 2008−rnm ýyλyň 22−rnm ooτýebρyrheoy Keρeρy
bmλir höρihmλir by Γezreryň isesy meoseτλeρy Tüρomirmsτeryň
yohysehy ösüşmrmň hyρryoλyλykyry seoλemeo, Tüρomirmsτeryň
miρoizλişhmρmλir býyniτmrmň kmρhinmλiρmrmň çyohenyλeρyrher eρτyo
kiλýär böλikmrm riτmniλm yλermeo, şoryň ýeλy−he mλeτyň hyρmyş−
yohysehy hiρinismrm les−he ýooeρλerhyρmeo boλyp hyρýeρ. Γezreryň
hüzkürremesyre λeýyoλyohe, oryň isesy wizmpiλiρm boλse ýyρhyň
yohysehy hyρryoλyλykyry oipmλλirhmρmio wi ösüşmrm üpnür iτmio,
ýöρmτiλişhmρmλir leλoeρe kyρemeλeρyň, şiýλi lim yλek, syýeleτçyλyo wi
biýλiom eryo ykyρλeρ boýyrçe leλoeρe essosmesmýeλeρyň, bmρλişmiλiρmň
çykρyrheoy yλeλeşyoλeρyň nimmrm imiλi kiτmρýäρ.
Hyzmeτλeρ yλkemyre hikmşλm leλoeρe essosmesmýeλeρyň wi
bmρλişmiλiρmň hüρλm−hüρλüλmkmri keρemezher, mekλymeτ yλkemy bmλir
bekλy ykyρ oλeρyň älλmsm üçmr ymymy läsmýiτi iýihmρ.
Hyzmeτλeρyň söwhesy boýyrçe beş yλeλeşyo (ΓATS) lyzmeτλeρyň
leλoeρe söwhesyry hüzkürλişhmρýär oeryrλeρyň, ýöρiλkiλiρmň wi
çimiλişmiλiρmň oöpτeρepλeýyr τopλymy boλyp hyρýeρ. Hyzmeτλeρyň
söwhesyryň ekρemλy böλikmrmň mmλλm siρliτλiρhir kiçmρmλmiýärhmkm,
söwheryň τänmρçmλmo keτreşyky isesyrhe kiçmρmλýärhmkm ýe−he
ρeýeτλeρyň heşeρy ýyρhe çyomeky eρoeλy biρneý ihmλýärhmkm sibäpλm,
ΓATS−mň τeλepλeρy mmλλm oeryrçyλyke wi ýyρτλeρyň hüzkürλişhmρmnm
yλkemyre öz τäsmρmrm ýiτmρýäρ.
ΓATS lyzmeτλeρyň üpnür ihmλmikmri “lyzmeτλeρyň örhüρmλmikm,
peýλeryλmeky, meρoiτmrkm, seτywy wi ýiτmρmλmikm” hmýir oiskmτλimi
biρýäρ. ΓATS lyzmeτλeρyň söwhesyry lyzmeτλeρy ýiρmri
ýiτmρmikmň isesy ysyλλeρyryň höρhüsm eρoeλy üpnür iτmio löomürhi
oiskmτλiýäρ.
ΓATS−mň isesy meosehy lyzmeτλeρyň leλoeρe söwhesyry
λmbiρeλλeşhyρmeoher, lyzmeτλeρ bmλir üpnür iτmikmň älλm ysyλλeρy
boýyrçe hüzkürλişhmρmiohäom päskiλçmλmoλiρm wi hmsoρmmmresmor mmλλm
oeheλeρy eρeher eýyρmeo eρoeλy, mmλλm bezeρλeρy beşke höwλiτλiρmň
oompermýeλeρy üçmr iλýiτiρλm iτmiohir ybeρeτhyρ.
Häzmρom wekτhe ýyρhymyzhe leλoeρe lyzmeτλeρyň söwhesy
boýyrçe lyoyo bmrýehy ýiτiρλmo hiρinihi oämmλ häλ. Şyryň bmλir
bekλyλyohe, lyzmeτλeρyň söwhesy boýyrçe ises koýyny oeryryň
mşλirmλmp τeýýeρλeryλmeky wenyp misiλä öwρüλýäρ. Tüρomirmsτerhe
lyzmeτλeρyň leλoeρe söwhesyry emeλe eşyρmeo üçmr wenyp
boλer mmλλm oeryrçyλyo isesλeρy imiλi kiτmρmλirhi ΓATS−mň
beş hüzkürremesyrher ykyρ eλyrse τeλebeλeýyo boλeρhy. By
oeryrçyλyohe “lyzmeτλeρy mbiρmikmň ysyλλeρy”, “lyzmeτλeρyň
söwhesyrheoy çäρiλiρ”, “lyzmeτλeρyň söwhesyry hüzkürλişhmρmnm
çäρiλiρ” wi biýλiom eheλkeλeρ lim−hi oλeρyň meryλeρy kmňhir eçyλyp
köρoizmλmiλmhmρ.
Beρλekhe sτomeτoλokmýe isesλy siρmşhiλiρmň mom köρrüşm yλeryλhy.
Rλeρ: Sτomeoρmλ (eoρmλ pλesτmesyryň wiomλm) wi Dirτeλyρ (riýλor
Beρλek üçmr liρ siρmşhihir 5 ryske τeýýeρλerhy. Beρλek üçmr
τeýýeρλerer Dirτeλyρ isesλy siρmşhihir boλer ryskeλeρ iρomr kyýme
ysyλyrhe τeýýeρλerhy, Sτomeoρmλhir boλer ryske τeoyoλyohe
yλermeo boýyrçe hüzkürreme λeýyoλyohe syw bykeρhyny kephe
τeýýeρλeryλhy.
Şiýλiλmohi, �zmoe−milermom wi sermτeρ−lmmmom beρλekλeρyň
isesyrhe şyλeρ oiskmτλirhm, ýekry Dirτeλyρ τiρmopλesτ isesλy
pλesτmesy özürmň miňzişm boλer eoρmλ siρmşhism Sτomeoρmλhir ip−
isλm üsτür çyoýeρ. By ýekheýhe τiρmopλesτ ryskesyryň miňzişmri
keρerhe biρmλýär ekρemyň eýρyλmekyrher soň ryskeryň çiýiλmo
bmλir öňom köρrüşmri keýhýerhyky bmλir ip−isλm τepewyτ ihýärhmkm
oiskmτλirhm. By siρmşhi üçmr ikmλmiλiρmň yλyλykyryň meosmmeλλeρy
läsmýiτλmhmρ. Üsτismri−hi, ryskeryň süλioiýmň mohiλ iρkmrmrhi 30
kmni−kürhmzmň howemyrhe seoλermeky riτmnismrhi by peρemiτρλiρ
ýiri−hi koşmeçe 34%−i çirλm süýşýäρ.
eρyýiwe
TÜUKMENISTANDA
HYZMATΛAUYŇ
Hyzmeτλeρyň leλoeρe söwhesyry hüzkürλişhmρmikmň riτmniλm
yλkemλeρyryň boλmeky lyzmeτλeρyň hürýä bezeρyryň noşkyrλy
ösüşmri melsys ýekheýλeρyň bmρm boλyp hyρýeρ. Hyzmeτλeρyň
leλoeρe söwhesyry hüzkürλişhmρmikmň höwρibep yλkemy oöp
hiρiniλm lesepλerýeρ. Dikmşλm jyrosmýeλeρy biρneý ihýär özboλyşλy
kyρemeλeρyň boλmeky şoλ hiρiniλiρmň liρ bmρmri melsys ýekheýhyρ.
Hyzmeτλeρyň leλoeρe söwhesyry hüzkürλişhmρmikmň bmρmrnm
hiρinism söwhe−yohysehy wi pyheoλeρyň eρesyrhe bekλeşyλýer
momτeρepλeýyr yλeλeşyoλeρher ybeρeτhyρ momrnm hiρinism kmň pρo�λλm
leλoeρe yohysehy kyρemeλeρyň, şiýλi−hi hürýähi lyzmeτλeρyň
leýsy−he boλse biλλm bmρ köρrüşmrmň söwhesyry hüzkürλişhmρýär
mρmeτow,
SANITAU
Rρτopihmo sτomeτoλokmýeryň wenyp misiλiλiρmrmň bmρm lim hmş
yλkemyryň ýmτmρmλir jyrosmýesyry hmoiλτmio, şoλ bmρ wekτyň özürhi
öň beρ boλer kyρreme siρmşhiλiρmrhir τäzi wi oämmλλişhmρmλir
siρmşhärm höρihmp, eýρyλýer pλesτmroe şiomλλm pρoτizλiρm bmλir hmoiλτmio
boλyp hyρýeρ. Aýρyλýer hmş pρoτizλiρmrmň isesyry τeýýeρλemeo
üçmr läzmρom höwüρhi eoρmλ isesλy pλesτmes yλeryλýeρ, imme oöp
ýyλλeρyň howemyrhe eoρmλ isesλy pλesτmesy yλermeoheoy τinρmbi
şyλeρy, ýekry oryň oňeτ lmλ τeρepλy läsmýiτλiρm boλer eρzerλykyry,
iλýiτiρλmλmkrm, kiρioλm hiρinihi biρoλmkmrm, τmλsmmeτλyλykyry, şiýλi
lim ýeρemez τeρepλeρy boλer keλyrhy moromiρmň çirhir eşe oöp
böλürmp çyomekyry, lysysyλyohe oebyλ ihmp bmλmizλmo ýekheýλeρyry
köρoizhm. Şoryň üçmr lim eýρyλýer hmş pρoτizλiρmrmň isesy üçmr
yλeryλýer hüρλm köρrüşλm poλmmiρλiρ limmiτeρepλeýyr öwρirmλýäρ, τäzi
mşλimiλiρmň közλikm howem iτhmρmλýäρ, şiýλi lim hoλy wi böλioλiýmr
hmş leτeρλeρyryň kähmoλiρmrhi räsekλeρy biniρmikmň riτmniλmλmkmrm
ýooeρλerhyρmeo ysyλλeρyň wi süňo hooymeλeρyryň eτρo�ýesyry
pisiλhmnm ysyλλeρyryň közλikm howem iτhmρmλýäρ.
Biλλm boλşy ýeλy, eýρyλýer hmş pρoτizλiρmrm τeýýeρλemeo üçmr
yλeryλýer ises siρmşhiλiρmrmň, şoryň bmλir bmρ leτeρhe τiρmopλesτ
siρmşhiλiρmrmň lowpsyzλykyry üpnür iτmio üçmr �zmom−milermom wi
sermτeρ−lmmmom beρλekλeρy kiçmρmikmň löomerλyky ýüzi çyoýeρ.
Şy beρλek mşmmmzmň meosehy τiρmopλesτ siρmşhismrmň wi eoρmλ
pλesτmesyryň ryskeλeρyryň peρemiτρλiρmrm hiňişhmρmp, oλeρyň �zmom−
milermom wi sermτeρ−lmmmom läsmýiτλiρmrm öwρirmio.
Beρλekλeρ Uyssmýeryň Sekλyky koρeýyş mmrmsτρλmkm τeρepyrher
mşλirmp hüzüλir wi τessyoλerer Sτomeτoλokmýe üçmr biλλirir
siρmşhiλiρmň wi örümλiρmň sermτeρ−lmmmýe wi τoosmooλokmýe beρλekλeρy
boýyrçe ysyλy köρoizmä λeýyoλyohe kiçmρmλhm ( Москва, 2007).
,,Aλkibρe wi eλmyoebeλe lesepλemeλeρy beρehe kyskeçe omτep‘‘
wi ,,Tρmkoromiτρmo τebλmseλeρ‘‘ eτλy oλ isiρλiρ IX esyρyň bmρmrnm
ýeρymyrhe meτimeτmoe yλmyre hüýpλm τäziλmoλiρ kmρmzir isiρλiρ
löomürhi τereλyphyρ.
Aλym rämi üçmr esτρorommýe lim−hi meτimeτmoe yλymλeρyre
oöp ürs biρirhmkm leoyrhe şiýλi ýezkyλeρy keλhyρyphyρ: ,,Mir
eρmjmiτmoeryň ýörioiý lim çyλşyρymλy soweλλeρyry öz mçmri eλýer,
eλkibρery lim eλmyoebeλy lesepλeýer omçmρäo omτeby ýezhym,
çürom by omτep mmρes peýλeşyλerhe, oezyýiτ mşλiρmrhi, söwhehe wi
hüρλm yλeλeşyoλeρhe, şiýλi lim ýiρλiρ öλçirmλirhi, ýepλeρ kezyλerhe,
emeλy kyρλyşyo kiomiτρmýesyrhe wi şyλeρ ýeλy hüρλm mşλiρhi
ehemλeρe oömio boλeρ‘‘.
Byλeρher beşke−he biýmo eλymyň ,,Aλkibρemo lesepλeme
lim keρşy hyρme leohe omτep‘‘, ,,Asτρorommom τebλmse‘‘ (Zmn),
,,Hmrhm leseby‘‘, ,,Asτρoλýebmýery kyρmeo beρeheoy omτep‘‘,
,,Asτρoλýebmýeryň oömikm bmλir τäsmρλiρ beρeheoy omτep‘‘, ,,Γür
sekehy beρeheoy omτep‘‘, ,,Teρyl omτeby‘‘, ,,Sez omτeby‘‘ ýeλy orλeρçe
yλy köwρümλm isiρλiρm höρihmp, hürýä yλmyryň ösmikmrhi äkmρτ yλy
koşerτ koşyphyρ. Misiλim, eλym ,,Kmτep syρeτyλ eρz‘‘, ýekry ,,Ýiρmň
syρeτy leoyrhe omτep‘‘ eτλy isiρmrhi 537 sery mölüm ýiρ eτλeρy,
209 sery hekyň kiokρe�o biýeryry biρmio bmλir, hiρýeλeρyň,
hiňmzλiρmň, ymmerλeρyň şiomλλiρm, oλeρheoy eheλeρ leoyrhe mölüm
mekλymeτλeρy köρoizmphmρ. Biýmo eλym by isiρλiρm bmλir IX esyρyň
bmρmrnm ýeρymyrhe eρep leλy�ykyryň keρemekyrheoy ýyρτλeρhe, XII
esyρyň beşλeρyrher soň boλse Ýiwρoperyň eλymλeρyryň eρesyrhe
yλy mişlyρλyke iýi boλyphyρ.
Biýmo eλym esτρorommýe yλmyryň yssehy löomürhi lim
τeρyle kmρmphmρ.Rλ τä Uλykbikmň zemeresyre çirλm esτρorommýery
bmρräçi esyρ öňürhir sτerheρτλeşhyρyphyρ. Şyrλyohe, biýmo eλymyň
oämmλλmo oäsism koýeλer wekτy 829−rny ýyλhe, ýekry 49 ýeşyrhe
meleλy özürmň keτreşmekyrhe yλy obsiρweτoρmýe eçyλyphyρ.
Mylemmiτ mbr Myse eλ−Hoρizmmrmň Teoyo wi τibmky bmλmmλiρ
äλimmrhi bmτmρir äkmρτ yλy mşλiρm by ykyρhe ýeş eλymλeρyň yλym−
bmλmmmrm eρτhyρmeky lim−hi by ykyρλeρher τinρmbi τopλemeoλeρy
üçmr eýhyň çişmihmρ wi äkmρτ yλy älmmýiτi iýihmρ.
Niτmnihi, ýyρhymyzyň mrrowesmor syýeseτyry üsτürλmoλm
emeλe eşyρmeo üçmr meλmýi wi pyλ−oeρz syýeseτyry yzykmhiρλm
oemmλλişhmρmio, yohysehyýiτmň örümçmλmo pyheoλeρyryň mλiρm
τyτyλýer ykyρλeρyre meλmýi τeýher koλhew biρmio, bero yλkemyryň
oeryrçyλyo bmrýehyry oämmλλişhmρmio wi siρmşhiλiρ bmrýehyry
eρτhyρmeo lim−hi by yλkeme mň τäzi, höwρibep τilroλokmýeλeρy
kmňhir oρreşhyρmeo ýeλy misiλiλiρm yλmy τeýher siλniρmio, eλrer
riτmniλiρmň isesyrhe τioλmpλiρm τeýýeρλemeo ýeş eλymλeρyň öňürhi
isesy wizmpi boλyp hyρýeρ.
TAKYK
Teoyo wi τibmky bmλmmλiρ esyρλeρyň howemyrhe leλoymyzyň
hyρmyşyrhe älmmýiτmrm ýmτmρmär kiλmphmρ. By ykρyň ösmikm−
özkiρmikm üçmr kiçmmşhi köρrüoλm eλymλeρ yλy mşλiρm eλyp
beρyphyρλeρ.
Şiýλi eλymλeρyň bmρm−hi biýmo eλym, meτimeτmo, eλkibρeryň
isesyry koýer, ereλmτmo kiokρe�ýeryň hüýbürm τyτyny Mylemmiτ
eλ−Hoρizmmhmρ. Aρep hürýäsmrhi eλ−Hoρizmm, Ýiwρopehe
Aλkoρmτlmys ehy bmλir mişlyρ boλer biýmo meτimeτmo esτρorommýe,
λyomerçyλyo, kiokρe�ýe−kiohizmýe, τeρyl yλmyre yλy koşerτ
koşyphyρ. Mäλmm boλer mekλymeτλeρe köρä, eλym 780−rnm ýyλhe
Köriüρkirçhi irihir hokλyphyρ. Biýmo eλym büτmr ömρürm yλym−
bmλmmi bekλephyρ. Rλ ýeşλykyrher beşλep öz höwρürhi beρ boλer
yλymλeρyň limmism bmλir hiň hiρinihi kyzyoλeryphyρ. Heçer−he
Heρyr Ueşmτ Γehymy Miρwhi ,,Peýles öýürm‘‘ isesλerhyρerhe
oňe Hoρizmm ýoλbeşçyλyo ihmphmρ wi Aρmsτoτiλ, Γiρohoτ, Pλeτor,
Aρlmmih, Γmppeρl, Γmppooρeτ, Γeλir, Pτoλomiý ýeλy hürýä mişlyρ
eλymλeρyň kymmeτλy isiρλiρmrm mçkmr öwρirmp, oλeρy eρep hmλmri
τiρnmmi ihmλmphmρ. 818−rnm ýyλhe boλse oλ esτρoromλeρ, meτimeτmoλiρ
bmλir bmλiλmohi şoλ höwρüň wenyp misiλism boλer Ýiρ şeρyryň
yλyλykyry ýiτiρλmo τeoyoλyohe oiskmτλimikm beşeρyphyρ.
Hoρizmmrmň ehyryň esyρλeρher−esyρλeρe eşmekyrhe, iseser,
oryň üç isiρm yλy älmmýiτi iýi boλyphyρ. ,,Hmrhm leseby leoyrhe‘‘,
Merehyň lümmiτmrm hyρryoλy seoλemeo, bero lyzmeτλeρyryň
kiρmmmrm kmňiλτmio wi lmλ τeýher oämmλλişhmρmio, müşhiρmλiρi
löhüρλirýär lyzmeτλeρ yλkemyrhe hürýä τinρmbismrmň öňhibeρyny
ysyλλeρyry wi mrrowesmor τilroλokmýeλeρy oρreşhyρmeo, pyλ
siρmşhiλiρmrmň oeheλy hoλeryşykyry üpnür iτmio, mλeτyň iρomr pyλ
siρmşhiλiρmrm örümçmλmohi meýekoýymλeρy löomürhi yλermeo
üçmr meλmýi hoλeryşykyre çiomio bero yλkemyryň oňürhi
hyρýer isesy wizmpiλiρmň bmρmhmρ. Tüρomirmsτeryň beroλeρyrhe
hürýä mrrowesmýeλeρyry oρreşhyρmeo, by yλkemyň mşkäρλiρmrmň
lüräρ hiρinismrm ýooeρλerhyρmeo ykρyrheoy mşλiρ emeλe eşyρyλhy.
Bero yλkemyryň lüräρmirλiρm üçmr hürýärmň hüρλm ýyρτλeρyryň
öňhibeρyny beroλeρyryň τinρmbiλm wiomλλiρmrmň keτreşmekyrhe ooyw
simmreρλeρy kiçmρmλhm. “Cmτmbero A.Ş.” beroyryň wiomλmýiτm Aşkebeτ
şäliρmrhi mş sepeρyryň çäoλiρmrhi “Söwheryň meλmýiλişhmρmλmikm,
hooymirτeρ oeρzλeρ, τöλik yλkemλeρy, τiλijor wi iλioτρor bero mşm”
eτλy ooyw mesλeleτyry kiçmρhm. By mesλeleτhe oňhibeρyny rekτ
pyλ hoλeryşykyryň ösüş ýoλy, iλioτρor bero mşmrmň hürýä ýüzürhi
yλeryλýer köρrüşλiρm (SWIFT, CHIPS, CHAPS, IBAN wi ş.m.)
Ösir ýyρτλeρyň mrrowesmor ösüşλiρmrm rezeρe eλyp, Tüρomirms
τeryň Döwλiτ heşeρy yohysehy mş beroy 2012−rnm ýyλher beşλep mλeτe
τäzi bero lyzmeτyry löhüρλihm. Rλ “Kämmλλmo sowkehy” eτλy koýym
boλyp, Tüρomirmsτerhe ýeşeyer liρ bmρ ρeýeτ öz çekesyryň ehyre
koýym lesebyry eçyp, pyλ siρmşhiλiρmrm τopλep, τopλerer siρmşhiλiρm
boýyrçe köτiρmm piýhesyry eλyp bmλiρ. “Vmse Irτiρreτmoreλ’ leλoeρe
τoλik yλkemyryň hoλy lyoyoλy ekzesy boλyp hyρmeo bmλir, ‘Bero Vmse
Γoλh”, “Vmse Bysmriss”, “Vmse Cλessmc” ,”Vmse Eλioτρor’, “Mmλλmoeρτ”
bero oeρτλeρyry çyoeρmeo wi oλeρ boýyrçe ýiρmri ýiτmρmλýär emeλλeρe
lyzmeτ iτmio mşλiρmrm üsτürλmoλm eλyp beρýeρ. Myrher beşke−he
bero “Mesτiρceρτ Woρλhwmhi” leλoeρe τöλik yλkemyre ekze boλmeo
bmλir, by bero oeρτλeρyň lyzmeτ ihmλmikm üçmr hikmşλm mşλiρm kiçmρýäρ.
Tüρomirmsτeryň Döwλiτ heşeρy yohysehy mş beroy beroλeρyň
eρesyrhe τepewyτλeryp, omçm wi oρτe τiλioiçmλiρmň mşmrm öshüρmio üçmr
τäzi örümmrm löhüρλäp, “Söwhery meλmýiλişhmρmio” hmýir τioλmbm
bmλir öňi çyohy lim−hi heşeρy ýyρτ wi mmλλm weλýyτeλeρyrhe oeρz
ykρyrher piýheλermeo üçmr yλy mümomrçmλmoλiρm eçhy.
Byλyτ lyzmeτλeρy wmρτyeλmze
smýe τilroλokmýeλeρyrhe isesλererhyρ.
By τilroλokmýeλeρyň oρreşhyρyλmeky wib pρokρemmeλeρyň
serλy kürλiρhi τeýýeρλermekyre, wib seýτλeρyň oämmλλişmikmri
kiτmρhm. By lyzmeτλeρ yλkemyryň mümomrçmλmoλiρmrhir piýheλeryp
iheρeλeρhe hmňi mekλymeτλeρy bmρ ýiρhi seoλemeo bmλir çäoλirmär,
yλkemhe bmρ bmτiwm pρokρemmeλeýyr kyρşewy höρiτmio iheρeryň
mekλymeτ yλkemyry lmλ τeýher τäzi hiρinä çyoeρeρ. Niτmnihi, by
yλkemhe ρeýeτλeρe piýheλermeky üçmr yλy mümomrçmλmoλiρ eçyλýeρ.
Ueýeτλeρ hyρmyş−ýeşeýşyrhe, mşmrhi ziρyρ ρismmremeλyρyry eλyş−
çeλyş lmλm bmρräçi issi ýiňmλλişýäρ wi belymλeşýeρ. By yλkemyň wib
τilroλokmýeλeρy isesyrhe mşλiýerλmkm sibäpλm ory iλioτρor löoümiτm,
meλmýi−bero yλkemy bmλir mrτikρmρλimio mümomrçmλmoλiρmrm eçýeρ.
Rňe myseλ löomürhi ρeýeτλeρ üçmr iλioτρor lesepλeşyoλeρ yλkemyry
yτkeşhyρmeo (mekλymeτ,eρekeτreşyo, oommyreλ wi ş.m. lyzmeτλeρ).
Mekλymeτ yλkemyry höwρibepλeşhyρmeo ρismmreme hoλeryşykyryň
τmzλirmikmri, mehhy wi mş ρisyρsλeρyň τykşyτλermekyre, ρeýeτλeρe
mekλymeτ lyzmeτλeρyryň lmλmrmň ýooeρλermekyre kiτmρiρ.
iρir
TÜUKMENISTANYŇ
INNRWASIRN
ASATYNDA
Biρoeoeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy
Biρhmmylemihowyň τekeλλesy bmλir
ýyρhymyzhe ýooeρy hipkmrλm emeλe eşyρyλýer yohysehy syýeseτyň
isesy ykyρλeρyryň bmρm bero yλkemyry öshüρmiohir ybeρeτhyρ. Rλ,
öz kizikmrhi, ýyρhymyzyň mrrowesmor ösüşmrhi wi hürýe yohysehy
kmňmşλmkmri koşyλyşmekyrhe mölüm oρry iýiλiýäρ. Kebyλ ihmλir
“Tüρomirmsτeryň yohysehy, meλmýi wi bero yλkemλeρyry öshüρmikmň
2012−2016−rny ýyλλeρ üçmr Meoseτremesy” Tüρomirmsτeryň
yohysehyýiτmrhi by yλkemyň τyτýer oρryry, bero mşmrmň riτmniλmλmkmrm,
ykτybeρλyλykyry ýooeρλerhyρmeke wi höwρibepλeşhyρmeke
körüohmρmλirhmρ.
211
yλyλykyň peýλeryşyryň mrτikρeλ jyrosmýesy şiýλi
NPV� 0
ýiρmri ýiτýäρ.Tesλeme emeτλy häλ.
−yλyλykyň mrτikρeλ jyrosmýesy 3−rnm syρeτheoy ýeλy
boλse, orhe meýekoýym misiλismrmň çözüwmrm bmρbiλkmλm oebyλ ihmp
boλmeýeρ.
Niτmni. Yohyseτçy wi hoλerhyρyny lüräρmirλiρm τeýýeρλemeo
mşmrhi ýooeρhe siρihmλir hoλy boλmehyo myseλλeρ, yohysehy
siλniρmihi meτimeτmom ysyλλeρyň mölümhmkmrm köρoizýäρ.
DRΛANDYUYŞ EDAUAΛAUYNDA
ZAMAN TEHNRΛRΓ
AΛAUYNYŇ
ESASYNDA MAΓΛUMAT HYZMATΛAUYNY
RΛΛAUY
Eheρe−oäρlereλeρyň mekλymeτ yλkemyry höwρibepλeşhymeo,
mλom bmλir, oryň τilrmom üpnürçmλmkmrhir beşλeýeρ. Eλioτρor ρismmreme
hoλeryşykyryň oρreşhyρyλýer yλkemy mekλymeτ lowpsyzλyky,
çiýiλmkm, ýooeρy τmzλmkm, ykτybeρλyky ýeλy τeλepλeρy oerekeτλerhyρmeλy.
Eheρeλeρyryň mş ýiρλiρmrm ewτomeτλeşhyρyp oλeρyň bmλiλmohi
sezλeşyoλy mşλimikmrm üpnür iτmio üçmr mrrowesmor mekλymeτ
τilroλokmýeλeρyry seýλemeo wi oλeρe koλhew biρmio wenyp misiλi
boλyp hyρýeρ. Eλioτρor ρismmreme hoλeryşykyryň oρreşhyρyλmeky
iheρeryň meτiρmeλ çyoheýnyλeρyryň bmρräçi issi ezeλmekyre, zälmiτ
ρisyρsλeρyryň τykşyτλermekyre, mekλymeτ lyzmeτλeρyryň lmλ τeýher
ýooeρλermekyre, yλkemhe mekλymeτ eoymλeρyryň eýhyňλykyre,
iheρereryň mşmrmň lmλmrmň eρτmekyre yλy mτiρkm biρiρ.
Häzmρom höwüρhi Irτiρriτ kλobeλ τoρ yλkemyrhe közλik
yλkemλeρyrhe (Γookλi,Yerhiξ) “byλyτ lyzmeτλeρy” (cλoyh
siρzmcis) löhüρλirmp beşλerhy. ”Byλyτ lyzmeτλeρyň” (cλoyh
siρzmcis) özirm yλerynyλeρe öz mekλymeτλeρyry seoλemeo üçmr
ýiρ biρmio, ýekry oλeρyň öz mekλymeτλeρyry �işoehe ýe−he öz
oompýyτiρmrhi seoλemeo ziρyρλyky ýoo – oλ msλirhmo mrτiρriτi
bmρmohmρmλir oompýyτiρhir piýheλeryp mekλymeτλeρy eλyp bmλýäρ.
Meýekoýym misiλismrmň koýλyşy: Γiλniohi piýhe eλmeo üçmr
şy kür räçi çyoheny iτmiλmhmkmrm τepmeλy. Yohysehy meýekoýym
misiλismrhi leρyτλeρyň köwρümmrmň eρτyşyry eλmeo köz öňürhi
τyτyλýeρ. Yohysehy meýekoýym τesλemesyry oebyλ iτmiohi eρesse
läzmρom kymmeτ (
) oρmτiρmýesy yλeryλýeρ. By oρmτiρmýe boýyrçe
τesλeme oebyλ ihmλirhi pyλ eoymλeρyryň hmsoorτmρλirir nimm
eşeoheoy hiňλimi bmλir τepyλýeρ.
ρ− hmsoorτmρλimikmň köτiρmm hiρinism.
boλse, τesλeme emeτλy;
boλse, τesλeme emeτλy
NPV=0
boλse, çözüw beşke oρmτiρmýe bmλir oebyλ ihmλýäρ. Ekiρ
mom sery
wi
meýekoýym τesλemeλeρy üçmr şy şiρτλiρ ýiρmri ýiτsi
NPV
) >
NPV
) >
NPV
) >
NPV
), orhe
τesλeme
emeτλy.
Töwiokiλλmo wi oiskmτsmzλmo şiρτλiρhi kiλniohi eλyrneo
kmρhinmλiρ τöτär yλyλyoλeρhyρ. Ekiρ by τöτär yλyλyoλeρyň eλneo
beleλeρy biλλm boλse wi by beleλeρyň leýsysyry eλneky beρehe lmç
lmλm mekλymeτ ýoo boλse, orhe oiskmτsmzλmo şiρτλiρhi meýekoýym
misiλismrm çözmiλm boλýeρ. Ekiρ τöτär kmρhinmrmň eλneo beleλeρy bmλir
bmρλmohi by beleλeρe hikmşλm älτmmeλλyoλeρyň peýλeryş oeryry biλλm
boλse, orhe τöwiokiλλmo şiρτλiρhi meýekoýym misiλismrm çözmiλm
boλýeρ.
τöτär yλyλykyň peýλeryşyryň mrτikρeλ jyrosmýesyry bmλmp,
τöwiokiλλmo şiρτλiρhi çözüw oebyλ iτmio boλeρ.
Γoý, oäbmρ τesλeme üçmr
yλyλykyň peýλeryşyryň mrτikρeλ
jyrosmýesy 1−rnm syρeτheoy ýeλy boλsyr. Rrhe P (NPV≤0)=0 hiňλmo
hokρyhyρ. Tesλeme emeτλy.
çözmikm kyρemeke läzmρom zemer τilrmom ösüşmň ýiτir sipkmτλiρmrm
lesebe eλmekyň ziρyρλykyry ýüzi çyoeρýeρ wi şy ykyρhe mşλiýär
lüräρmirλiρm boρçλerhyρýeρ. Şoryň üçmr lim bmz şy misiλi boýyrçe
kiçmρir hiρňiwλiρmmmzhi eλer riτmniλiρmmmzm şy mesλeleτe keτreşýer
1. Fmzmoeher ysyλyýiτ yλmyryň ösüşmrhi miohip ooywçyλeρyre
hikmşλm �zmom mezmyrλy misiλiλiρmň köρrüşm wi oλeρy çözmikmň 50−
2. Misiλiλiρmň τopeρλeryşyrhe läzmρom zemer τilrmom ösüşmň
τäzi hüşürniλiρm, siρmşhiλiρm wi biýλiom eýρeτyrλyoλeρy lesebe
eλyrmeýeρ.
3. Nyτyohe misiλi çözmiohi eλkoρmτmλişhmρmio, bmτiwm
τilroλokmýe mrjoρmesmýesyryň sykymy (öλçikm), bmρλmkm beρeheoy
hüşürniλiρm üλüşλirmä kmρmzmikmň wekτyryň ýiτirhmkm rykτeλýeρ.
4. Häzmρom zemer τilrmom ösüşhi hyρmyşhe öz oρryry
τeper siρmşhiλiρi hikmşλm mrjoρmesmýeλeρyň �zmoeher misiλiλiρmň
mezmyryrhe öz biýeryry τepmeky lim bmzmň kürλiρmmmzmň
keýρekoýyλmesyz ziρyρλykyhyρ.
5. Fmzmoe boýyrçe ysyλyýiτ yλmyryň ösüşmrhi ooywçyλeρe
�zmoeher misiλi çözmikm öwρiτmikmň ysyλy eýρeτyrλyoλeρy
hokρysyrhe küρρüňmň kozkeλmeýerλyky bebeτhe sölbiτi ryτyohe
eýρeτyr oρyr biρmλýäρ.
V−
UΛANYΛYŞY
Mmλλm Λmhiρmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihow Tüρomirmsτeryň
hyρmyş− yohysehy ösüşmrmň höwλiτ oeheλeşhyρyλyşy eτλy ooyw
koλλermesyrhe Meýekoýymλeρ beρeheoy hüýpλm hüşürniλiρ
“Tüρomirmsτerhe meýe koýmeo mşm leoyrhe” Tüρomirmsτeryň
Keryryrhe hoλyλykyre biýer ihmλýäρ. Şiýλiλmohi, kmρhinm eλmeo
ýe−he hyρmyş τeýher piýhe kezermeo meosehy bmλir beşy τyτyλýer
τiλioiçmλmo lim−hi biýλiom mşλiρi körüohmρmλýär imλäo wi peýles
kymmeτλyoλeρyryň älλm köρrüşm meýekoýymλeρe hikmşλmhmρ hmýýäρ.
bmλir sowehyλer lowery biρmiλm. Şyryň bmλir bekλyλyohe kürüň
küroρτe çekλeρy τopρeoher, ösümλmoλiρhir wi lowzyň sywyryň
bykeρmesyry ezeλτmeo üçmr oöλikiλirhmρmio ysyλy yλeryλse emeτλy
boλeρhy. By boλse, öz kizikmrhi, Γür ρehmesmýesyryň ösümλmoλiρi
körümiλ τäsmρmrmň kowşemekyry üpnür ihiρ wi ýyλehyşlereheoy
ýyλyλyo ýüoλirmärm biλλm bmρ hiρinihi ezeλτmeke ýe−he eýyρmeke
mümomrçmλmo biρiρ.
Γyρyλýer ýyλehyşlere öňom ýyλehyşlereλeρher eşeoheoy
1. Dyρy öρτükmň heşyrher ýykreλer eτmosjiρe ykeλ sywλeρy wi
hyρy öρτükmň mç ýüzürhi lim−hi ýyλyλyo çeλşynyryň (ýyλehyşlereryň
oλmmeτyry sezλeýnyryň) üsτürhi oorhirsmρλirir çykλyλyo mmriρeλ
sywλeρy bmλir bmλiλmohi ösümλmoλiρm syweρmeo üçmr yλeryλeρ.
2. Ösümλmoλiρ pλesτmes τyρbeλeρher ýeseλer noýenyoλeρhe
ýiρλişmp, oλeρyň eρesy 0,4 m boλeρ. ϑoýenyoλeρyň eşekyrhe ýiρλişir
sywλy lowyz, bmρmrnmhir, öňom ýyλehyşlereλeρ bmλir hiňişhmρmλirhi
Γürhir oöp iriρkmýery eλeρ, momrnmhir boλse lowyzhe oöpiλhmλýär
− ýyλehyşlereryň bmoλokmom miλmoρesmýesy kowλereρ wi süýnm
sywyň koşmeçe myoheρyry biρiρ. Myrher beşke−he lowzyň boλmeky
ýyλyλyo çeλşynyhe mşçm nmsmm löomürhi mmriρeλ sywy yλermeo bmλir
ýyλehyşlereryň lowe kmňmşλmkmrmň oλmmeτyry sezλemeke mümomrçmλmo
biρiρ.
iλrezeρowe,
INNRWASIRN
Usyλyýiτ yλmyryň ösüşmrhi �zmoeher misiλi çözmikmň ysyλλeρy
wi kyρemeçyλyo joρmeλeρy öshm, oämmλλişhm lim−hi miohip
hyρmyşyre oρreşhy.
Bmzmň kürλiρmmmzhi Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy
Biρhmmylemihow yλym−bmλmmm bmρnmo−hi ürshir hüşüρmiýäρ. Rryň
“Bmλmm” syýeseτyryň kehemyryň beτλyhykyre bmzmň limmämmz
şeýeτhyρys. By ýekheý miohiphi �zmoe hiρsm öwρihmλirhi misiλi
Γoýλer misiλärm çözmio üçmr, beρλeklere şiρτλiρmrhi oeλmý
syλjeτyry şirmτmň üsτm bmλir mom τepkyρhe eλmeo lehysesy mşλirmλhm.
Korwiρsmýe lehysesyryň opτmmeλ, ýekry τimpiρeτyρe, τäsmρλişmi
wekτy, beşλerkyç ρiekirτλiρmň keτreşyky wi biρmλmi τiρτmbm şiρτλiρm
oiskmτλirmλhm. Düzümmrhi 6%−i çirλm NeCλ seoλeýer beşλerkyç hyzλy
keρyrhyher 25oC τimpiρeτyρehe kowy lmλλm şirmτ eλyp boλýerhyky
eryoλeryλhy, oλ boλse hüzümmrhi NeCλ−yň 3%−hir oöp boλmehyo
oorsirτρesmýesyry seoλeýeρ. Keλmrmň şirmτi çyome hiρinismrmň
hyzλeρyň beşλerkyç keρyrhysyrhe MkSR4/KСλ keτreşyky bmλir
oiskmτλirýärhmkm eryoλeryλhy. Dyzλy keρyrhyhe MkSR4/KСλ
keτreşyky 1,65 hiň boλerhe oeλmrmň şirmτi meosmmeλ 85% çyoymy
kezeryλýeρ. Keλmý lλoρmhmrmň sywλy iρkmrm bmλir şirmτ heρkehyλerhe
hüzümmrhi isesy mehhe K2SR4 = 95,32% (K2R =51,4%) wi
koşyrhyλy örüm NeСλ=1,62%−i hiň myoheρλeρyry seoλeýer, TŞ
113−13−17−83 τilrmom şiρτmň τeλepλeρyry oerekeτλerhyρýer oeλmý
syλjeτy eλyrhy. Niτmnihi, oeλmý syλjeτyry örhüρmikmň pρmrsmpmeλ
τilroλokmýe çyzkysy mşλirmλmp hüzüλhm wi τinρmbi mekλymeτλeρy
boýyrçe 1 τorre oeλmý syλjeτyry eλmeo üçmr çmk meλyň seρp boλýer
ooij�smýirτλiρm lesepλeryλhy. Işλirmλmp hüzüλir τilroλokmýe boýyrçe
iýmmow,
iorezeρ
ÇYΓΛYΛYK
ΛAWΛY
YΛADYŞHANAΛAUYNY
YΛYŇ
DRWAMYNDA
Ösümλmoλiρmň ösmikm üçmr ýyλehyşlere kmρýär Γür
ρehmesmýesyryň yλy boλmehyo myoheρy kiρio boλýeρ. Ýyλehyşlere
kmρýär Γür ρehmesmýesyryň isesy myoheρy ýyλehyşlereryň lowesyry
wi oorsτρyosmýeryň iλimirτλiρmrm kyzhyρmeke leρçλeryλýeρ.
Niτmnihi, ýyλehyşlereheoy loweryň τimpiρeτyρesy ýooeρλerýeρ
wi loweryň çykλyλyky boλse ösümλmoλiρmň ösmikm üçmr ýeşeýyş
şiρτλiρmrm oyrλeşhyρýeρ. By oimçmλmkm eρeher eýyρmeo üçmr eρτyomeç
ýyλyλyky eýyρmeλy boλýeρ. Myryň üçmr mçom wi heşoy loweryň
τimpiρeτyρesyryň τepewyhy riτmnismrhi koşmeçe kyρλyşy yλermeo
iρir
iλhmýiw,
TÜUKMENISTANYŇ
MAΛΛAUYNYŇ
ATYNY
Hmmmýe sirekeτy mmλλm yohysehyýiτmň yλy kiλnikm beρ boλer wi
çeλτ hipkmrhi ösýär pyheoλeρyryň bmρm lesepλeryλýeρ. Tüρomirmsτer
lmmmýe sirekeτyry öshüρmio üçmr ziρyρ boλer çmk meλλeρyň koρλeρy
boýyrçe hürýähi öňhäom oρyrλeρyň bmρmrm iýiλiýäρ.
Tüρomirmsτeryň Hoρmeτλy Pρizmhirτm Γyρberkyλy
Biρhmmylemihow τeρepyrher lmmmýe pyhekyry öshüρmäki yλy ürs
biρmλýäρ lim−hi by pyheke hikmşλm τäzi mρm oäρlereλeρyň hüýbm τyτyλyp
mşi koýbiρmλýäρ. Keλmý syλjeτy lλoρsyz höoürλiρmň isesy köρrüşλiρmrmň
bmρmhmρ. Keλmý syλjeτy kymmeτbeleλy höoür boλyp, oλ pekτery, härärm,
üzümm, oösüoλmλiρm, kerτ şykyrhyρyry, ýiρ eλmesyry wi biýλiom obe
loneλyo iomrλiρmrm öshüρmp ýiτmşhmρmiohi yλeryλýeρ.
Keλmý syλjeτyre boλer msλik ýyλseýyr eρτýeρ. Tüρomirmsτeryň
hyρmyş−yohysehy ösüşmrmň 2011−2030−rny ýyλλeρ üçmr Mmλλm
meoseτremesyrhe oeλmý syλjeτyryň örümçmλmkmrm Γeρλyo
miýherçesyrhe kyρyλneo oeλmý zewohyryň mşi beşλemeky bmλir
yτkeşhyρmeo köz öňürhi τyτyλýeρ. Täzi oeλmý zewohyrhe örhüρmλnio
oeλmý lλoρmhm by örümçmλmo üçmr çmk meλ boλyp lyzmeτ ihiρ.
Şoryň üçmr oeλmý syλjeτyry lmmmom çmk meλyň τäzi köρrüşλiρmrhir
eλmeo ysyλyryň mşλirmλmp hüzüλmikmri körüohmρmλir yλmy beρλek,
şiýλi lim τinρmbi−örümçmλmo mşλiρmrmň ýiρmri ýiτmρmλmikm wi eλrer
riτmniλiρmň örümçmλmki oρreşhyρyλmeky wenyp misiλi boλyp hyρýeρ.
Γeρebokezoöλ eýλekyryň kmhρommriρeλ çmk meλyry τopλymλeýyr
yλermeo misiλismrm çözmio, şiýλi lim Γeρλyo ýeτekyryň oeλmý
mekherλeρyry kezyp eλmeo wi keýτeher mşλimio boýyrçe mρm oeλmý
oäρleresyry kyρmeo bmλir bekλyλyohe “Γeρebokezsyλjeτ” örümçmλmo
bmρλişmkmrmň ipsommτm bmλir τilrmom lλoρλy oeλmrmň oorwiρsmýesy eρoeλy
oeλmý syλjeτyry eλmekyň ysyλyry mşλäp hüzmio, yλmy mşmň isesy
meosehyhyρ.
Yohysehy oeτikoρmýesy boλer “sosmeλ mrjρesτρyoτyρe” eheλkesyre
bmρräçi yohyseτçy eλymλeρyň biρir oiskmτλimiλiρmri λeýyoλyohe,
oberyň mλeτyry mehhy örümçmλmohi örhüρmλir seρp ihmş mehhy
rykmeτλeρ wi kiρio boλer lyzmeτλeρ bmλir üpnür ihýär pyheoλeρyň
wi yλkemλeρyň nimmhmρ. By mehhy rykmeτλeρe wi lyzmeτλeρe
nimkyýiτçmλmo mýmmτmň wi
böλioλiýmr seτywyň nimm örümm; obe
mλeτyryň ýoλekçy yλeke wi eρekeτreşyke çyohenyλeρy; ýeşeýyş−
oommyreλ loneλykyň wi hyρmyş lyzmeτλeρ, sekλyo, bihirτiρbmýi,
sosmeλ üpnürçmλmo, bmλmm lim−hi mihirmýiτ pyheoλeρyryň mezmyry
hikmşλmhmρ.
Ýooeρheoy biýer ihmλirλiρhir wi läzmρom höwüρhi oberyň
sosmeλ mrjρesτρyoτyρesyryň oämmλλişhmρmλmikm bezeρ keτreşyoλeρ
şiρτλiρmrhi ýyρhyň yohysehyýiτmrmň ekρeρ sioτoρyryň öňürhi
hyρýer misiλiλiρmň çyλşyρymλyλyky, ýyρhyň wi sibmτλiρmň ezyo
lowpsyzλykyry üpnür iτmikmň wenypλyky, obe mλeτyryň hoλy mş bmλir
üpnürçmλmo misiλiλiρmrmň çözüλmikm, yohysehyýiτmň mrrowesmor
ösüşmrhi ekρosirekeτ örümçmλmkmrmň ösüşmrm oeheλeşhyρmeo wi
koλhemeo boýyrçe höwλiτ yλkemyryň oämmλλişhmρmλmikm wizmpiλiρ
bmλir şiρτλirhmρmλirhmρ.
Şy wizmpiλiρhir ykyρ eλyp, oberyň sosmeλ mrjρesτρyoτyρesyryň
oämmλλişhmρmλmikm üçmr şyλeρyň emeλe eşyρyλmeky meoseheλeýyohyρ:
– oberyň sosmeλ mrjρesτρyoτyρesyryň ymymy ýekheýyryň
siλniρmλmismrmň isesyrhe ýooeρy lüräρ hiρiniλm mşkäρλiρm τeýýeρλemekyň
– oberyň mrjρesτρyoτyρe yλkemλeρyrhe mş bmλir mişkyλ mλeτy öz
wekτyrhe koλhemeo üçmr oberyň sosmeλ mrjρesτρyoτyρe yλkemλeρyry
– ösir ýyρτλeρyň τinρmbismrm yλermeo mümomrçmλmkmrm, obe
loneλykyň örümçmλmo mşmrhir obe mλeτyryň ösüşmrmň öτi kiçmikmrm
lesebe eλyp, oberyň sosmeλ mrjρesτρyoτyρesyry öshüρmikmň
Ýooeρhe biρλir τioλmpλiρ oberyň sosmeλ mrjρesτρyoτyρesyryň
liρioiτ iτmikmri wi oämmλλişhmρmλmikmri ýeρhem biρiρ.
τeoyky, Tüρomirmsτeryň Beş mmλλm myziýmrmň, Tüρomirmsτeryň
Pρizmhirτmrmň myziýmrmň iospozmsmýesyrhe 10 sery mоrmτoρ liρioiτ
ihýäρ. Rλeρ koşmeçe mekλymeτ biρmio üçmr kyρreλerhyρ. Myseλ
üçmr, yλym−bmλmm yλkemyre hikmşλm böλümçihi kyρreλer mоrmτoρhe
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň Mekτymkyλy ehyrheoy Tüρomir höwλiτ
yrmwiρsmτiτmrhi pρojissoρ−mykeλλymλeρ bmλir hyşyşykyrhe ihir
çyoyşy köρoizmλýäρ, “Açyo kepyλeρ syýeseτy” böλümçihi wmτρmrehe
Bmρλisir Mmλλiτλiρ Γyρemesyryň Beş Assembλiýesyryň 64−rnm
sissmýesy leohe joτosyρeτλeρ lim−hi mekλymeτλeρ biρmλýär boλse, şoλ
böλümhi hyρer mоrmτoρhe Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň oλ sissmýeheoy
τeρyly çyoyşy köρoizmλýäρ. Ýiri bmρ mоrmτoρhe ýyρτ Beşτyτerymyzyň
Bihiw beýρemyrhe eτçyλyo τopλymyrhe eτy beşeρneňλyo bmλir
çepmeohe köρoizir ysseτλykyry syrλeýer boλseň, ýeryrhe şoλ
ýiρhi kiýir ikmr−işmoλiρmrm wi şoλ eτe kiýhmρmλir isbepλeρy köρmio
boλýeρ. By boλse wmτρmreheoy köρoizmλir iosporeτλeρyň τäsmρmrm ip−
isλm eρτhyρýeρ.
öρäýiwe
UATYNΛYKΛAUY
“Tüρomirmsτeryň hyρmyş−yohysehy ösüşmrmň 2011−2030−
rny ýyλλeρ üçmr Mmλλm meoseτremesyrhe”, “Tüρomirmsτeryň
Pρizmhirτmrmň obeλeρyň, şäliρçiλiρmň, iτρepλeρheoy şäliρλiρmň wi
iτρep miρoizλiρmrmň mλeτyryň hyρmyş−ýeşeýyş şiρτλiρmrm özkiρτmio
boýyrçe 2020−rnm ýyλe çirλm höwüρ üçmr Mmλλm meoseτremesyrhe”
lim−hi wiλeýeτλeρy hyρmyş−yohysehy τeýher öshüρmikmň
miýmλremeλeρyrhe sibmτλiρhi obe ýiρλiρmrmň läzmρomzemer
mrjρesτρyoτyρesyryň höρihmλmikm köz öňürhi τyτyλýeρ.
By ykyρhe läzmρom wekτhe oberyň sosmeλ mrjρesτρyoτyρesyryň
liρioiτ iτmikmrmň wi oämmλλişhmρmλmikmrmň misiλism ýyρhyň mmλλm
yohysehyýiτmrm öshüρmikmň isesy ykyρλeρyryň bmρmhmρ. Rryň
oämmλλişhmρmλmikm ekρosirekeτ örümçmλmkmrmň örhüρmnmλmkmrm, obe
loneλyo örümçmλmkmrm öshüρmikmň jeoτoρλeρyre τäsmρ ihiρ.
epeρowe
MAΓΛUMAT
Myziýλiρ hmňi bmρ höwλiτmň oňe yrerer kymmeτλyoλeρ
ýykyrhysyry koρep seoλemeo, öwρirmio wi lesebyry ýöρiτmio
bmλir çäoλirmär, iýsim oλeρy siρkmλimiλmhmρλiρ. Şoryň üçmr läzmρom
wekτhe iospozmsmýe−siρkm mşλiρmrhi τäzi mekλymeτ τilroλokmýesyry
yλermeo löomeryhyρ.
Kompýyτiρ τilroλokmýesy myziý mşmrmň biýλiom ykyρλeρyrhe,
myseλ üçmr, hmoiλhmş mşλiρmrhi, myziý iospozmsmýesyryň wi siρkmλiρmň
meoiτλiρmrm τeýýeρλemeohe, çekeλeρ üçmr ooyw meoseτremeλeρyry
kyρremeohe lim küýçλm hipkmrhi oρreşhyρyλýeρ. Kompýyτiρ yλkemy
myziým köρmäki kiλýär ehemλeρe lyzmeτ iτmiohi lim üsτürλmoλm
yλeryλýeρ. By yλkemλeρyň oömikm bmλir msλirhmo ehem myziýλiρi wi
siρkmλiρi piτioλiρm öňürhir seoλep (bρorλep) koýyp bmλýäρλiρ. Dürýä
mekλymeτλeρ yλkemy boλer Irτiρriτmň küýçλm hipkmrhi ösmikm,
myziýλiρmň lim oryň by eneýyp mümomrçmλmkmrhir piýheλermeke
ýekheý höρihýäρ.
Soňoy ýyλλeρhe myziým köρmäki kiλýär syýeleτçyλeρ oöp. Rλeρ
yyρhyň mihirm köziλ ýiρλiρm beρehe mekλymeτλeρy, iseser, Irτiρriτhir
ooeýeρλeρ wi şoλ ýiρλiρm eýλeryp köρmikm meoseτ ihmrýäρλiρ. Şoryň
üçmr lim myziý şoλ mekλymeτλeρy hokρy biρmikm öwρirmiλmhmρ. Iλom
bmλir lim ory myziýmň seýτyryň oömikm bmλir iτmiλmhmρ. Myziýmň
seýτy ýooeρhe ekzeλer mekλymeτλeρher beşke−he, myziýmň ýiρλişýär
ýiρmrmň seλkysy, oňe beρýer ýoλλeρ wi yλekλeρ, sibmτmň mλeτ sery wi
ş.m. zeτλeρ beρehe lim mekλymeτ biρmiλmhmρ. Şiýλi lim myziýhi
seoλeryλýer les τäsmr, özüri çiomnm iosporeτλeρy köρoizmiλmhmρ.
Häzmρom wekτhe myziýλiρ mekλymeτ biρmnm τilrmom irnemλeρ bmλir
üpnür ihmλirhmρ wi oλeρyň oöp böλikm myziým köρmäki kiλýärλiρ
üçmr rmýiτλirirhmρ. Soňoy ýyλλeρhe myziý τinρmbismrhi mekλymeτλeρy
şölλiλirhmρmiohi läzmρom zemer τilrmom siρmşhiλiρmrm yλermekyň
Iλomrnm wi les ýörioiy köρrüşm boλer iospozmsmýehe
myλτmmihmýe siρmşhiλiρm yλeryλýeρ. Bmzmň myziýmmmzhi, les
RKΓUNΛY
INNRWASIRN
Tüρomir yohysehyýiτmrmň ookyrλy ösüşmrm üpnür iτmio
sτρeτikmýesyrhe τiλioiçmλmki eýρeτyr oρyr biρmλýäρ. By, mλomrnm robeτhe,
τiλioiçmλmkmň nimkyýiτhi ýiρmri ýiτmρýär mölüm wizmpiλiρm bmλir
bekλeryşyoλy boλyp, oλeρyň hyρmyşe kiçmρmλmikm ýyρhyň hyρmyş−
yohysehy ösüşmri, mrrowesmor oywweτyryň eρτmekyre öz oňyr
τäsmρmrm ýiτmρýäρ.
Tiλioiçmλmkmň yohysehy wizmpism ýyρτhe τäzi mş oρyrλeρyryň
höρihmλmikm, τäzi kymmeτyň imiλi kiτmρmλmikm, mmλλm kmρhinmrmň
eρτmeky, mçiρom wi heşeρy bezeρλeρyň τäzi leρyτλeρ wi lyzmeτλeρ
bmλir üpnürçmλmkmrmň ýooeρλermeky bmλir bekλeryşyoλyhyρ.
Hysysyýiτçmλiρ τeρepyrher örhüρmλýär örümλiρmň mλeτyň leρyτλeρe
wi lyzmeτλeρe boλer msλikλiρmrmň hoλy oerekeτλerhyρyλmekyre
ýeρhem biρmio bmλir bmρ leτeρhe, oλ ρeýeτλeρyň ýeşeýyş−hyρmyş
şiρτλiρmrmň ýooeρλermekyry wi meşkeλeλeρyň koşmeçe kmρhinmλiρmrmň
eρτmekyry şiρτλirhmρýäρ. By oryň hyρmyş wizmpismrmň özirmrm
hüzýäρ.
Ýyρhymyzhe mrrowesmor yohysehyýiτmň oimeλe kiλmikm wi
öshüρmλmikm bmλir bekλyλyohe örümλiρi boλer msλik beρle eρτýeρ. Deşeρy
ýyρτ τinρmbismrhir köρrüşm ýeλy, by msλikλiρm oerekeτλerhyρmeohe
τiλioiçmλmo özürhi bmρräçi mümomrçmλmoλiρm nimλiýäρ. Şyrhe
τiλioiçmλmkmň mrrowesmor wizmpism τäzi τilroλokmýeλeρy wi öňhi
beρyny yλmy mhiýeλeρy hyρmyşe oρreşhyρmeohe çiýiλmo läsmýiτλiρm
bmλir τepewyτλerýeρ. Niτmnihi, omçm wi oρτe τiλioiçmλmkmň mrrowesmor
wizmpism ýyρhyň wi sibmτλiρmň yohysehyýiτmri oňyr τäsmρ ihýär
τopλymy imiλi kiτmρýäρ. Tüρomirmsτeryň yohysehy sτρeτikmýesyrhe
iospoρτe körüohmρmλir wi mmpoρτy çeλyşýer örümλiρm örhüρmio
mλiρm τyτyλýer ykyρλeρyň bmρm boλyp, by mölüm wizmpiλiρmň üsτürλmoλm
emeλe eşyρyλmekyrhe τiλioiçmλmkmň mrrowesmor köρrüşmri eýρeτyr
oρyr hikmşλm boλeρ.
Irrowesmor yohysehyýiτ hüşürnism yλmy−τilrmom pρokρismň
kezererλeρy bmλir eýρyλmez bekλeryşyoλyhyρ. Yλmy−τilrmom pρokρis
mom sery özeρe bekλeryşyoλy wi bmρm−bmρmrmň üsτürm ýiτmρýär hüzüm
böλioλiρhir ybeρeτ boλyp, oλeρyň bmρmrnmsm yλmyň wi τilrmoeryň
kezererλeρyry, momrnmsm by pρokρismň örümçmλmo−τilrmom läsmýiτλm
kezererλeρyry öz mçm
ri eλýeρ. Bmρmrnm ýekheýhe yλmy−τilrmom pρo
kρismň riτmnism boλyp yλmyň kezererλeρy, ýekry τäzi bmλmmλiρ, τäzi
yλmy−τilrmom pmomρλiρ, eçyşλeρ, τäzi τilroλokmýeλeρ çyoyş ihýäρ.
Iomrnm ýekheýhe yλmy−τilrmom pρokρismň riτmniλiρm löomürhi oryň
m ke
zererλeρy mrrowesmýeλeρyň höρimikmri ki
τmρýäρ.
Tüρomirmsτerhe mrrowesmor yohysehyýiτm oimeλe kiτmρmikmň
sτρeτikmo meosehy örümçmλmkm τopλymλeýyr öshüρmiohir wi oryň
hiρinismrm bäshişλmkmň hürýä hiρinismri ýiτmρmiohir ybeρeτhyρ.
Ösir mrτiλλioτyeλ wi örhüρmnmλmoλm zälmiτm τeλep ihýär
mrrowesmor yohysehyýiτhi ýo
oeρy hiρiniλm lüräρmirλiρmň τyτýer
oρry ýo
oeρy boλyp, wekτyň kiçmikm bmλir oryň älmmýiτm les−
he eρτýeρ. Şy ryoheýrezeρher mrrowesmor pρosisλiρi riτmniλm
ýoλbeşçyλyo iτmäki, mrrowesmor τesλemeλeρy mşλäp hüzmäki wi
yλmyň, τilrmoeryň kezererλeρyry hyρmyşe oρreşhyρmeke yoypλy
boλer mşkäρλiρm τeýýeρλemeo misiλism höwλiτmmmzmň mλiρm τyτýer
isesy misiλiλiρmrmň bmρmhmρ. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ýyρhymyzhe
yλym−bmλmmm hüýpλm öshüρmikm, ýeş eλymλeρy limmiτeρepλeýyr
koλhemeky, ýooeρy ooyw miohipλiρmrmň seryry eρτhyρmeky wi
irnemλeýyr bmrýehyry höwρibepλeşhyρmeky boλse ýooeρhe ekzeλer
misiλärmň oňyr çözüwmhmρ.
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi ýyρhymyzyň
yohysehyýiτmrm pykτeλerhyρmeohe emeλe eşyρyλýer hyρmyş−
yohysehy özkiρτmiλiρ Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň “Döwλiτ ehem
üçmrhmρ!” hmýir yλmy−τinρmbi ryoheýrezeρyrh
er isesλerhyρyλer
ýöρiλkismrmň mş ýüzürhi hyρmyşe kiçmρmλýärhmkmrmň eýhyň
sybyτremesyhyρ.
Byλeρher beşke−he liρioiτλm ρehmoeρekeτreşyo τoρλeρyry
öshüρmikmň kλobeλ sτρeτikmýesyryň isesy misiλism – leλoeρe
sτerheρτλeρyryň höρihmλmikm, oλeρyň oρreşhyρyλmeky wi oλ
sτerheρτλeρyň isesyrhe leλoeρe wi Büτürhürýä τoρλeρyry imiλi
kiτmρmiohir ybeρeτhyρ. Şiýλiλmohi, Heλoeρe Eλioτρoeρekeτreşyo
Bmρλişmkmrmň löhüρλimiλiρmrmň isesyrhe UÝS−ry hoλerhyρýer
yλkemλeρy höρiτmio τibmky ýekheý boλmekyrhe keλýeρ.
yλbişiρ
ebeýiw,
INNRWASIRN
Bäsλişmki yoypλy boλer mrrowesmor yohysehyýiτm oimeλe
kiτmρmio misiλism läzmρom höwüρhi Tüρomirmsτeryň höwλiτ
syýeseτyryň mλiρm τyτyλýer ykyρλeρyryň bmρmhmρ. Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmz Tüρomirmsτeryň hyρmyş−y
ohysehy ösüşmrmň höwλiτ
oeheλeşhyρyλyşy eτλy ooyw koλλermesyrhe: Bmzmň höwλiτmmmz üçmr
oywweτλy mrrowesmor öňikmhmşλmkm kezermeo syýeseτy eýρeτyr özüri
çiomnmhmρ hmýmp biλλiýäρ.
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň eλyp beρýer çyňňyρ oýλeryşyoλy wi öňhirköρünmλmoλm
yohysehy syýeseτyryň riτmnismrhi Tüρomirmsτeryň öňhibeρyny
ysyλλeρe isesλerýer hyρmyş−yohysehy ösüşmrhi hyρryoλyλyo
lim−hi çeλτ hipkmrλiρ bmλir mλiρλimiλiρ les eýhyň köρürýäρ.
Mmλλm yohysehyýiτmmmzmň şiýλi çeλτ hipkmrλiρ bmλir ösmikmri
yohysehyýiτm hmwiρsm�oesmýeλeşhyρmeo, kyρλyş özkiρτmiλiρm, meýe
koýym mşniňλmkmrm ýooeρλerhyρmeo, msλirhmo τesλemehe mrrowesmor
τilroλokmýeλeρy örümçmλmki oρreşhyρmeo ýeλy läzmρom zemer
Ösüşmň mrrowesmor ýoλy ýyρτhe örhüρmλýär örümλiρmň, lyzmeτλeρyň
wi leρyτλeρyň bäshişλmki yoypλyλykyryň ýooeρλermekyre wi
yohysehy mλiρλimiλiρmň hipkmrmrmň küýçλirmikmri ýeρhem biρýär
ysyλ löomürhi hürýä τinρmbismrhi yoρeρ ihmλhm. Tüρomi
mrrowesmor yohysehyýiτm ýoλe koýmeo öz kizikmrhi by ykyρhe
τopλerer hürýä τinρmbismrmň mçkmr öwρirmλmikmrm τeλep ihýäρ.
eτyρ
TÜUKMENISTANDA
UADIRAUAΓATNAŞYK
TRUΛAUYNY
UADIRAUAΓATNAŞYΓYŇ
YΓYΛYK
TEUUITRUIAΛ
IΛNAMAΛAŞDYUYΛYŞYNYŇ
Tilroλokmýeryň läzmρom zemer ösir nimkyýiτmrhi yonem
ρehmoeρekeτreşyo τoρλeρyryň ösüş hipkmrm kürseýyr ýooeρλerýeρ.
Myryň şiýλihmkmri öýnüoλm, τρeromrkλm, piýnmňoλm wi müşhiρm−eborirτ
ρehmoeρekeτreşyo τoρλeρyryň myseλyrhe eýhyň köz ýiτmρmio boλýeρ.
Ehmλ şoryň ýeλy−he bmzmň ýyρhymyzhe−he ρehmoeρekeτreşyo yλkemy
ösüşmň τäzi sipkmτλiρmri τeρep bihiw behy bmλir öňi beρýeρ. Myryň
özm−hi lyzmeτλeρ yλkemyre hikmşλm ρehmoeρekeτreşyo pyhekyrhe
ρehmokyρλyşλeρyň seryryň mşniň ösmikm bmλir şiρτλirhmρmλmp,
ρehmoýykyλyo spioτoρyry (UÝS) riτmniλm ysyλλeρ eρoeλy yλermeo
ziρyρλykyry ýüzi çyoeρýeρ. Şy myresybiτλm−hi läzmρom kürλiρhi
UÝS−ry hoλerhyρmeo yλkemλeρyry oeheλy mşλäp hüzmio misiλism
kmň kiρmm eλýeρ.
Uehmoeρekeτreşyo τoρλeρyry ýykyλyo−çäo miýmλremeλeşhyρmeo
τoρλeρyň kyρλyş sτρyoτyρesyryň seýλeryλyşyry, beze sτersmýesyryň
oρreşhyρyλneo ýiρmrm, erτirreλeρyň köρrüşλiρmrmň, biλirτλmoλiρmrmň
wi ykρyohyρyλyş ýekheýλeρyryň seýλeryλyşyry, beze sτersmýeλeρyň
eρesyrheoy ýykyλyoλeρyň peýλeryλyşyry öz mçmri eλýeρ. By bebeτhe
çyohenyλeρyry ezeλτmeo üçmr ýykyλyo−τiρρmτoρmeλ miýmλremeλeş
hyρmeo misiλiλiρmrmň opτmmmρλirir ýekheýλeρy emeλe eşyρyλmeλyhyρ.
Çürom by miýmλremeλeşhyρme yλkemyň mçmrhäom wi yλkemeρe
ρehmosiρmşhiλiρmň iλioτρomekrmτ yλeλeşykyry (EMY) üpnür ihýäρ.
Häzmρom höwüρhi mmλλm UÝS−ry hoλerhyρmeo ρehmosiρmşhiλiρm
lesebe eλýer mekλymeτλeρ bmrýehyry, τilrmom eryoλeýşyň
ewτomeτλeşhyρyλer yλkemλeρyry, ýykyλyoλeρyň peýλeryλyş
lesebeτyry, eρekeτreşyo τoρλeρyry miýmλremeλeşhyρmeo misiλismrm
wi ρehmohoλerhyρyş yλkemλeρyry özürhi seoλeýeρ.
UÝS−ry hoλerhyρmeo yλkemλeρy iλioτρor oeρτeλeρy höρiτmäki
mümomrçmλmo biρýär τilroλokmýeλeρy, ýekry kiomrjoρmesmor yλkemy
(ΓIU) piýheλermeo eρoeλy hüzüλýäρ.
yλyλyoλeρe hiňhmρ. Teλepλeρe lyzmeτ ihmş
howemλyλyoλeρy bmρm−bmρmri wi kiλýär eoyme bekλy häλ wi
oeryryre iýihmρ.
Uλkemyň ýekheýy hmýmp, lyzmeτheoy τeλebyň köρrüşmrm lesebe
eλmeo bmλir yλkemhe beρ boλer τeλepλeρyň seryre hüşürmλýäρ. Rrhe
oäbmρ köρrüşλm τeλebe lyzmeτ iτmioλmkmň kyτeρýer pyρseτyrhe
robeτher lyzmeτ iτhmρmäki kiλýär robeτoy τeλebyň m−rnm eoymyň
τeλeby boλmekyryň älτmmeλλyky
keτreşyke hiň boλeρ. τ wekτ
pyρseτyrhe n−rnm (n = 1; 2) eoymyň τeλebyre lyzmeτ ihmλmikmrmň wi
robeτhe leýsyhyρ bmρ r τeλebyň boλmekyryň älτmmeλλykyry
(
t
P
bmλir, ebzeλyň boş wi robeτyň ýoo boλmekyryň älτmmeλλykyry boλse
(
0
P
Biρλir misiλi üçmr hmjjiρirsmeλ hiňλimiλiρ hüzüλýäρ, soňρe
boλse sτesmoreρ ýekheýhe eλkibρemo hiňλimiλiρ eλyrýeρ. Aλkibρemo
hiňλimiλiρ yλkemyry çözüp, ýekheýλeρyň pρihiλ älτmmeλλyoλeρyry
eλeρys. Hysysy leλhe, ebzeλyň boş wi robeτyň ýoo boλmekyryň
boλeρ, by ýiρhi
wi
n−rnm eoymyň τeλebyre lyzmeτ
boλeρ.
By mşmň emeλy älmmýiτm beρhyρ wi oλ öň keρeλer bmρräçë misiλi
boλerhe ýmτkmλm yλkem eλyrýeρ.
boλerhe robeτλy yλkem eλyrýeρ.
boλerhe mλiρm τyτyλýer misiλä kiλmrýäρ.
Häzmρom wekτhe löoümiτmň wizmpism ösüşmň hipkmrλiρmrm
miýmλλişhmρmäki häλ−hi, nimkyýiτhäom wi τiλioiçmλmohäom
höρihmnmλmo küýçλiρmrm löwisλirhmρmäki şiρτλiρm höρiτmio üçmr
körüohmρmλmiλmhmρ. Şoryň üçmr kiλnioom ýyλλeρ Tüρomirmsτeryň
yohysehy syýeseτyryň isesy ykρy sibmτλiρmň τibmky, mehhy, meλmýi
wi zälmiτ ρisyρsλeρyry ρiniλm yλermekyň, omçm wi oρτe τiλioiçmλmkm
öshüρmikmň mümomrçmλmoλiρmrmň bmrýehyrhe sirekeτy küýçλirhmρmλir
hipkmrλiρ bmλir öshüρmiohmρ. Myryň özm Tüρomirmsτeryň hürýä
yohysehyýiτmrhäom oρryry biρomτmäki lim ýeρhem ihiρ.
rreoρezow,
AKYMΛY
ABZAΛYŇ
BAΓΛY
BIUÇYZYKΛY
Teλepλeρy kiλmş τiρτmpλiρmri λeýyoλyohe lyzmeτ ihmλýär nimm
eoymy imiλi kiτmρýär, kmρýär bmρräçi eoymλy oöpçüλmoλiýmr
lyzmeτ ihmş yλkemλeρyry (KHS) öwρirmio eýρeτyr kyzyoλerme
höρihýäρ. Siýλi köρrüşλm misiλiλiρ B.W.Γrihiroo, R.Arreoρezow,
C.ϑ.Arcoiρ, A.V.Cejeρmer, T.C.T.Koτmel, N.B.Cλeτiρ wi biýλiom
Γmρýär bmρräçi eoymλy KHS oöpçüλmoλiýmr lyzmeτ ihmş
rezeρyýiτmrmň küýçλm hipkmrλiρ bmλir ösýär ykyρλeρyryň bmρmhmρ.
Rλ mλeτe λyomerçyλyo lyzmeτyry iτmio misiλiλiρmrhi, τiλijor
sτersmýeλeρyrhe, lowe mirzmλλiρmrm wi hiňmzλiρhäom kämm hyρeλke
λeρyry yλermeo bebeτyrhe, yohysehyýiτhi wi leλo loneλykyryň
biýλiom oöp pyheoλeρyrhe kmňhir yλeryλýeρ.
Hyzmeτ ihmnm bmρ ebzeλher ybeρeτ boλer lyzmeτ ihmş yλkemyre
τeλepλeρyň bekλy häλ ýörioiý mom eoymy kiλýäρ. Ekiρ τeλebyň kiλmş
pyρseτyrhe lyzmeτ ihmnm ebzeλ boş boλse, orhe ikλirmär τeλebe
lyzmeτ ihmλmp beşλerýeρ, τiρsmri boλer ýekheýhe, oλ özürhir öň
kiλir wi irτio lyzmeτ ihmλmihmo älλm τeλepλeρyň yzyrher robeτe
hyρýeρ. Γeρeşmeo üçmr ýiρλiρmň sery çäosmz. Γiλýär τeλepλeρyň
hipkmrλiρm ebzeλyň ýekheýyre bekλy. Ekiρ ebzeλ boş boλse, orhe oλeρ
(;
12
wi
L=
λλ
12
, keρşyλyoλy ýekheýhe
wi
4. Ỳooeρhe köρoizmλir ysyλλeρe keρeryňhe keρşyλykyň üsτürhir
eρemy ýiρi bmρmohmρmikmň bmρräçi eρτyomeçλyoλeρyryň beρhyky
– iλioτρmo τoρλeρyň irnemλeρy üçmr lowpsyz hiρinä çirλm eşe
– bmρ jezeλy kyske yτkeşmeher koρemeo üçmr ýörioiý wi
ykτybeρλy koρek seýλemeke mümomrçmλmo biρýäρ.
eτyρ
Tüρomirmsτer soňoy ýyλλeρyň howemyrhe hürýä yohysehy
çöokürλmkmň şiρτλiρmrhi yohysehy ösüşmň isesy köρoizmnmsm boλer nimm
mçiρom örümmň (ϑIÖ) ösüş hipkmrλiρm boýyrçe τepewyτλerýeρ. 2012−rnm
ýyλyň nimλiρm boýyrçe ϑIÖ 111,1% boλhy. ϑIÖ−rüň ösüş hipkmrλiρm
oöpserλy jeoτoρλeρe, şoλ serhe τyτyş h
ürýä yohysehyýiτmň ösüşmri wi
iriρkmýe köτiρmnmλiρi beleλeρyň üýτkäp hyρmesyre bekλyhyρ.
Çmk meλ ρisyρsλeρyň beρλyky ösüş üçmr yλy mümomrçmλmoλiρ biρýäρ.
Şoryň bmλir bmρλmohi, eheτçe, τibmky ρisyρsλeρe beý ýyρτλeρhe yzeo
mölλiτλm miýmλremehe yohysehy ösüşmň hipkmrλiρm keρeşyλerher
pis boλýeρ, çmk meλ ρirτesy meoρoyohysehy hyρryosyzλyky
ýooeρλerhyρýeρ wi mrsτmτysmoreλ kyρλyşλeρyň lmλmrm ýooeρλerhyρmeke
löwisλirhmρmiλiρm pisiλhýäρ. Yohysehyýiτhäom by lehyse “ρisyρsλeρ
λekreτy” (mňλmsçi “ρisoyρci cyρsi”) ýe−he “boλçyλykyň kiňλmkm”
(mňλmsçi “peρehoξ oj pλirτy”) hmýmλýäρ, oλ eheλkery mňλms yohyseτçysy
U.Ayτm 1993−rnm ýyλhe kmρmzýäρ. Ýyρhyň syýesy−yohysehy ýekheýyre
“ρisyρsλeρ λekreτyryň” ip−isλm τäsmρ iτmismri keρemezher, ory ýiňmp
kiçmp boλýeρ. “Uisyρsλeρ hyzekyrher”
kyτyλmeo üçmr şiýλi ýyρτλeρ
yohysehy hmwiρsm�oesmýeλeşmekyň bmρräçi sτρeτikmýeλeρyry mşλäp
τeýýeρλehyλeρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň
ýoλbeşçyλykyrhe ýyρhymyzhe ykλiwohoρoh siρmşhiλiρmrm ýiρλimio
hir eλyrýer kmρhinmλiρm yohysehy ösüşmň meoseτλeρy üçmr yλermeke,
şoλ bmρ wekτhe “siρmşhi λekreτyryň” τäsmρmrm pisiλτmäki mümomrçmλmo
biρýär yohysehy syýeseτ emeλe eşyρyλýeρ.
– iλioτρmo τoρλeρyň oywweτy ýooeρλerýeρ wi oryň slimesyryň
– yλerynyλeρy üzrüosmz iλioτρmo iriρkmýe bmλir üpnür iτmio
– iλioτρmo iriρkmýery kiçmρýär τäzi siρmşhiλiρ örümçmλmki
äşe küýçλüλmkm çäoλirhmρmnmλiρhir τeλepλeρ ýooeρλerýeρ.
Häzmρom wekτhe liρioiτ ihýär höwλiτ sτerheρτyre λeýyoλyohe
üç jezeλy iλioτρmo siτλiρ eρemy ýiρi körm bmρmohmρmλir wi mzoλmρλirir
τoρλeρe böλürýäρ. Eλioτρmo kyρremeλeρyň kyρλyş hüzkürλiρmrhi
ýiρi körm bmρmohmρmλir eρemλeρyň riτmniλmλmkm ýiρi kyske yτkeşme
ooij�smýirτm bmλir beleλerhyρyλýeρ. By ooij�smýirτ 1,4−hir kiçmiλm
häλ. Köpýyλλyo yλmy beρλekλeρyň wi τinρmbiλiρmň isesyrhe eρem
ýiρi körm bmρmohmρmio 110 oz wi orher ýooeρy küýçλm wi 0,4 oz
küýçλm siτλiρmrhi yλeryλýeρ. By ρiλi koρekyryň wi ewτomeτmoeryň
τeλepλeρyry oerekeτλerhyρýeρ.
6−35 oz küýçλm siτλiρhi eρemλeρyň mş hüzkyrλiρm eşeoheoyλeρher
– eρemy mzoλmρλirir (ýiρi kyske yτkeşmehe omçm sykym τooλy
– eρemy oompirsmρλirir (sykym τokyryň yλyλykyryň oiskmτλm
6−35 oz küýçλm oebiλ siτλiρm bmρmohmρmλirhi wi ýezhyρyλerhe eşe
küýçλüλmo höρiýäρ. Aρemy mzoλmρλirir, mrhyoτmw läsmýiτλm yλerynyλy,
weoyym öçüρmnmλm oebiλ siτλiρmň oommyτesmýesyrhe küýçλüλmo les
lim ýooeρλerýeρ.
By yλmy mşhi lim eşe küýçλüλmkm çäoλirhmρýär ysyλλeρyň
1. Aρemy mzoλmρλirir 6−35 oz küýçλm siτλiρhi eşe küýçλüλmkmň
ýüzi çyomeo älτmmeλλyky ýooeρy.
2. Dyke öçüρmnm ρieoτoρyň üsτürhir eρemy ýiρi bmρmohmρmioλmkmň
eşe küýçλüλmkm 2,2−2,4 Uj çirλm çäoλirhmρmäki mümomrçmλmo
biρýärhmkm eryoλeryλhy.
APΓYTΛAUYNYŇ WAΓT Γ
TEMPEUATUUANYŇ TÄS
Ýiρmň üsτom keτλekyryň miτioρoλo
kmom hijoρmesmýeλeρy ýepkyτ
öλçiýmş közikçmλmoλiρmri les ýmτm τäsmρ ihýäρλiρ.
Tiρmomeýyşkeo hijoρmesmýeλeρyň liρioiτmrm ýiρmň üsτürmň
läsmýiτmrmň (τipλo�zmom läsmýiτm) ýiρλişmşmrmň bmρ köρrüşλm häλhmkm,
ýekry λooeλ ýyλyλyo ýepkyτλeρy wi oisiλiýmr hijoρmesmýeλeρy bmλir,
şiýλi lim ýiρmň üsτürmň τopokρe�ýesy (sibmτ ýyλyλyo ýepkyτλeρy wi
oisiλiýmr hijoρmesmýeλeρ) bmλir hüşürhmρmp boλeρ.
Ýiρmň üsτürmň bmρ kyρehiň yzykmhiρλm oisiλiýmr kyzmeky
riτmnismrhi hmňi hmo hijoρmesmýeλeρ höρäp bmλiρ, oisiλiýmr
hijoρmesmýeλeρ wi ýepkyτλeρ boλmez. Ekiρ ýiρmň üsτm oisiλikmri
ýepkyτ boλse, orhe höwüρλiýmr ýyλyλyo ýepkyτλeρy wi biλλm bmρ
ρäρ.
UΛΓAMΛAUYŇ
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ykλer ihir Biρoeρeρ höwλiτmň
bekτyýeρλyo höwρürhi leλo loneλykyryň älλm pyheoλeρyrhe äkmρτ yλy
özkiρτmiλiρ emeλe eşyρyλýeρ. Dürýärmň öňhibeρyny ýyρτλeρyryň ösir
τilroλokmýeλy zewohhyρ jebρmoλiρm, leλoyň ýeşeýyş−hyρmyş şiρτλiρm
üçmr ýeşeýyş ney τopλymλeρy kyρyλhy wi ýooeρy hipkmrλiρ bmλir
kyρmeo howem iτhmρmλýäρ.
By kyρλer wi kyρyλýer älλm hiskeλeρy iλioτρmo iriρkmýesy
bmλir üpnür ihýär 6−35 oz küýçλm oebiλ iλioτρmo siτλiρmhmρ. By oebiλ
iλioτρmo siτλiρmrmň mşmrmň ykτybeρλyλyky biλλm bmρ hiρinihi siτmň eρem
mş hüzkürλiρmri körühir−körm bekλyhyρ.
6−35 oz küýçλm iλioτρmo siτλiρmrhir eρem mş hüzkürλiρmrhir
kiλýär boλse, orhe közλirýär ρeýeτy τepmeo eňseτ. Ekiρ−hi momsmrmň
eρesyrhe ez−owλeo leρp τepewyτλeρy beρ boλse, orhe rämi iτmiλm?!
Ahem eτλeρyryň ýezyλyşyrhe ýeλňyş ýezmeλeρe ýoλ biρλmp bmλmrýäρ.
Heρpλeρyň hoλy ýekheýhe kebeτ kiλmizλmo ýekheýy mrjoρmeτmoehe
oöp kebeτ kiλýär ýekheý boλyp hyρýeρ. Şy meoeλe mrjoρmeτmoehe
şyňe miňziş kebeτ kiλýär weoeλeρhe τmz wekτhe (τmmi compλiξmτy)
wi oomýyτiρ yλkemyryň ýehyrhe ez ýiρ yλermeo eρoeλy rähmp
misiλärmň löτhismrhir kiλmp boλneohykyry biýer ihýäρ. Beρ boλer
bmρräçi ysyλλeρyň eρesyrhe bmzi piýheλy boλyp bmλnio mň kowy
Irjoρmeτmoehe, τe
omyrer siτmρ sezλeşyky (eppρoξmmeτi sτρmrk
meτclmrk) bmρ siτmρmň biýλiom bmρ siτmρi boλer miňzişλmkmrm τepmeohe
yλeryλýer eλkoρmτmλiρ boλyp hyρýeρ.
Aλkoρmτmλiρhi ýekheýyre köρä wekτ wi ýiρ τykşyτλyλyky mň
mölüm zeτλeρyň bmρm boλyp hyρýeρ. Häzmρom myseλymyzhe Λizirslτimr
hmsτerci eλkoρmτmm wekτ boýyrçe R(r2), ýiρ boýyrçe boλse R(r)
boλyp hyρýeρ. By myseλymyzhe wekτ wi ýiρ τykşyτλyλyky beρehe lmç−
lmλm misiλi ýüzi çyomeýeρ.
Niτmnihi, ehem eτλeρyry hiňişhmρmio üçmr mň kowy ysyλ
Λizirslτimr hmsτerci eλkoρmτmm boλyp hyρýeρ. Λorkisτ commor
sybsiqyirci (ΛCS) eλkoρmτmm yλeryλer leλeτyrhe hmňi leρp koşmeke
wi leρp bozmeke ρykseτ biρýäρ. Heρp çeλyşmeo pρosismri ρykseτ
biρmiýäρ. By boλse bmzmň mşmmmzm τokτehýeρ wi eτλeρyň eρesyrheoy
köτiρmm keτreşykyry les−he oöpiλhýäρ.
eλkoρmτmm boλse leρp koşmeoher, bozmeoher, çeλyşmeoher
beşke−he leρpλeρyň ýiρmrm çeλyşmeke lim ρykseτ biρýäρ. By lim bmzmň
ýekheýymyzhe piýheλy boλyp hyρmeýeρ.
Hemmmrk hmsτerc
leρp çeλyşmeo pρosismri ρykseτ biρýäρ wi hmňi leρp sery hiň boλer
sözλiρhi yλeryλyp bmλmrýäρ.
Mirmň τioλmbmm
mekλymeτ bmrýehyrhe beρ boλer eτλeρyň
eρesyrher 20% kebeτ kiλýär ehemλeρyň serewyryň çyoeρyλmeky
wi hikmşλmλmohi 20% kebeτ kiλir ehemλeρyň eρesyrheoy miňzişλmkm
sτehmoryň nokepoäρ mşkäρmrmň eryoλemeky boλyp hyρýeρ.
Şyλeρher köρşümmz ýeλy, mrτikρeλ slimeryň sywyoλyohe
ýiρλişhmρmλmikm slimery soweτmeo üçmr ýyλyλyo τyρbenykyry
τesλemeo mşmrm les eňseτλeşhyρýeρ. By lesepλemeλeρ ýorioiý boλse−
he, eλyrýer riτmniλiρ oerekeτλereρλy τeoyoλyky üpnür ihýäρ. Niτmnihi,
(1.1)−(1.5) hiňλimiλiρmň oömikm bmλir bmz ýeρymkiçmρmnmλiρmň isesyrhe
ýykreλer msλirhmo mmoρoslimeryň ýyλyλykyryň oeheλy mşmrm üpnür
ezeρow
2017−rnm ýyλhe ýyρhymyzhe Heλoeρe oλmmpmehesyryň kiçmρmλnio
pyρseτλeρyry köz öňüňmzi kiτmρmň. Smzm spoρτ ýeρyşλeρyryň kyρreλýer
sτehmoryre kmρmş kepysyrhe koýhyλeρ wi smzi kmρmikm keheker ihmλir
ρeýeτλeρyň serewyry biρhmλiρ. Γyrerseo−he, spoρτyň myşheoλeρyryň
eρesyrhe “Hyλmker” hmýλmp eτλerhyρyλýer nimkyýiτçmλmo hüzkür−
Kompýyτiρ yλkemyrhe eτhyρ jemmλmýeλeρy leρpme−leρp
hiňişhmρmio kümer ihmλýär ehemλeρyň bmρ−mom leρpyryň kebeτ
kiλmizλmkm sibäpλm közhir sypmekyre kiτmρýäρ. Eλbiτhi, by ýekheýhe
bmzmň hehymyze kowy seýλep eλrer eλkoρmτmλiρ ýiτmşýäρ. Şy pyρseτhe
mom sery siτmρ yλyλykyry hiňişhmρmio üçmr rälmλm ysyλλeρy yλermeλy
hmýir soρek ýüzi çyoýeρ. Eλmmmzhi beρ boλer ehem eτλeρyry siτmρ
löomürhi eλerymyzhe, leρpλeρher ybeρeτ boλer mom siτmρmň τeomyrer
siτmρ sezλeşykyry imiλi kiτmρmiλm boλýeρys. Myňe mrjoρmeτmoehe,
τeomyrer siτmρ sezλeşykyryň eλkoρmτmλiρm hmýmλýäρ.
Mekλymeτ bmrýehyrhe bmρmrmň ehyry közλimio mrjoρmeτmoehe mň
oöp kebeτ kiλýär misiλiλiρmň bmρm boλyp hyρýeρ. Ekiρ−hi mekλymeτ
bmrýehyre kmρmzmλir eτ läzmρom wekτhe soρeλýer eτ bmλir 100% kebeτ
Şiýλiλmohi, ýyλyλyo τyρbenyoλeρyry τesλemeo üçmr sowehyλýer
mmoρoiλioτρor slimeryň şölλiλirhmρmλýer ýyλyλyo oywweτyre
bekλyλyohe, sywyoλykyň möçbiρmrm oiskmτλiýäρms wi şoňe köρä
Ýyλyλyo τyρbenyoλeρyryň oömikm bmλir mmoρoiλioτρor
iλimirτλiρmrm soweτmeo üçmr kiρio boλer τyρbenyoλeρyň seryry
oiskmτλimio ziρyρ. Rryň üçmr, mλom bmλir, sywyoλykyň möçbiρmrm wi
eňλeτmeher piýheλeryp, mmoρoiλioτρor
irnemyň şölλiλirhmρýär ýyλyλyo oywweτyre bekλyλyohe,
ρiziρwyeρyň mçmri kyýyλmeλy hmiλioτρmo sywyoλykyň myoheρyry
Q−mmoρoiλioτρor irnemyrher böλürmp çyoýer ýyλyλyo
− hikmşλmλmohi sywyoλykyň elyρoy wi beşλerkyç ýyλyλyky.
Bmz bmρ ýyλyλyo τyρbenykyryň mň yλy ýyλyλyokiçmρmnmλmo yoybyry
Q
Q
hiňλimism eρoeλy τyρbenyoλeρyň seryry
Q− mrτikρeλ slimeher böλürmp çyoýer ýyλyλyo oywweτy.
Hesepλeryp τepyλer Qmel yλyλyo eρoeλy τyρbenykyň sowehyλýer
üsτürhir Qmel myoheρhe ýyλyλyky lowe biρmio üçmr τyρbenykyň
üsτürmň kepyρkeλeryλmeλyhyky eryoλeryλhy.
Irτikρeλ slimeryň iλimirτλiρmrmň ýyλyλyo oeheλeρyry üpnür
iτmio üçmr sowehyny sywyoλykyň ýyλyλykyry oiskmτλimio kiρio.
Ýyλyλyky oiskmτλimio üçmr eşeoheoy eλrer ýörioiý hiňλimihir
piýheλeryλhy.

cV
nt
τρ
ξl
=-
()
()

YΛYΛYK
TUUBAΛAUYNYŇ
SUWUKΛYKΛY
SRWADYϑY
USUΛYNY
Höhüρλirýär sowehyny τilroλokmýe ýeρymkiçmρmnmλiρmň isesyrhe
ýykreλer älλm mmoρoiλioτρor slimeλeρhe yλereρλyoλyhyρ.
Bmzmň τesλeýer sowehyny yλkemymyzhe sowehyλýer mrτikρeλ
slime τyτyşλykyre hmiλioτρmo sywyoλykyň mçmrhi ýiρλişhmρmλmiλm.
Niτmnihi, mrτikρeλ slimeryň liρ bmρ hmsoρiτ iλimirτm öz ýyλyλykyry
sywyoλyke biρiρ. Sywyoλyo τibmky ýe−he minbyρy oorwiosmýe
eρoeλy iλimirτλiρmň eρesyrheoy hiňekρemsyzλykyry eρeher eýρeρ
wi yλkem τyτyşλykyre biλλm bmρ kyzkyrλyke iýi boλeρ hmýmp oebyλ
ihýäρms. Niτmnihi, ýyλyλyo τyρbenyoλeρyryň oömikm bmλir sywyoλyohe
ýiρλişhmρmλir mrτikρeλ slimery kyzkyrλyo oeheλeρyry üpnür iτmio
üçmr, liρ bmρ hmsoρiτ iλimirτ üçmr ýyλyλyo τyρbenyoλeρy τesλemekyň
köρrüşhi ýezyλýeρ. Ýörioiýλmo üçmr V=corsτ lesep ihiλmň wi
keτλekyň lesmýiτλm yzyrλy
kyre öλçiksmz yλyλyoλeρy kmρmzmp,
Uzyrλyky Λ boλer keτλeohe ribmτm syw bmλir kysmeo misiλismri
keρeλyň. (2) hiňλimi üçmr hikmşλm beşλerkyç wi kyρeşiρτλiρ eşeoheoy
köρrüşhi ýezyλýeρλeρ.
(2)−(5) misiλiλiρmň ser çözüwλiρmrm τepmeo üçmr pρokρemmeλeρ
üoüρτλmwohoρohyň beşλerkyç oorsirτρesmýesy wi oryň
Uieλ mesşτebheoy kez ýeτeoλeρyrhe oüoüρτλm wohoρohyň
oorsirτρesmýesyryň ýeýρeýşyry mohiλmρλiýär pρokρemmeλeρ
Γeρeλýer misiλiλiρ hüρλm kiomiτρmýeλyρieλ mesşτebheoy kez
ýeτeoλeρyrhe oüoüρτλmwohoρohyň oorsirτρesmýesyryň ýeýρeýyş
τmzλmkmrm çeoλemeke mümomrçmλmo biρýäρ. Niτmnihi, oüoüρτλmwohoρohyň
oorsirτρesmýesyryň eρesse kez çyoýer kyýe leçer ýiτniohmkm, ýiτir
oüoüρτλm wohoρohyň oorsirτρesmýesyryň myoheρy çeoλeryλýeρ
BIUϑYNSΛY
ΓUUŞAWDA
Bmρnyrsλy koρmzorτeλ keτλeohe keρyşmeýer sywyoλyoλeρyň
(ribmτ, syw) bmρöλçikλm çyzyλmesyryň hmjjiρirsmeλ hiňλimism:
oüoüρτλmwohoρohyň oorsirτρesmýesy mrτipoλýesmýe jyrosmýesy eρoeλy
biρλir. Hiρ kyýy üçmr kioλokmýe köρoizmnmλiρmrmň beleλeρy τebλmsehe
p(ξ,y,0)=p
),
(
0
(
x
n
t
x
p
(
0
(
x
n
t
x
C
ξ,y,τ
, C(ξ,y,τ
)− hikmşλmλmohi keτλeo besyşy wi oüoüρτλm
ξ,y,τ
, l
ξ,y,τ
)− hikmşλmλmohi syzynyλyo ooij�smýirτm wi kez
, z
)− hikmşλmλmohi kezyň hmremmom şipbişmoλmkm wi eheτher
, e
)− keτλekyň öýnüoλmλmo wi kezhoýkyrλyo
δ(·)− Dmρekyň hiλτe jyrosmýesy,
ξ,y,0
)− beşλerkyç oorsirτρesmýe mrτiρpoλýesmýe jyrosmýesy
löomürhi biρmλýäρ.
Iρm (yλy) iλλmps ýe−he τokeλeo köρrüşλm kepλeρ üçmr, ýekry isesyrhe
mom τρepismýe wi bmρ körübyρçλyo ýeτer kepλeρ üçmr şy hiňλimärm
yλeryp, kebyň köwρümmrm oiskmτλäp boλeρ.

=11,5sm; l
−iρňikmň ρehmysy;
−kebyň eşeoy böλikmrhi ýeτer körübyρçλykyň ρehmysy;
−kebyň ýooeρoy böλikmrhi ýeτer körübyρçλykyň ρehmysy;
−hir U
−i çirλm eρeλyke λeýyo boλer körübyρçλykyň
−hir iρňiki (U
Şiýλiλmohi, myziýhi seoλerýer oiρemmom örümλiρm
pesτpoρτλeşhyρmeohe ýooeρhe köρoizmλir ysyλλeρ yλeryλse, kepλeρ
beρeheoy mekλymeτλeρ les hoλy wi τeoyo boλeρ.
eλeρ
KÜKÜUTΛIWRDRURDYŇ
MASŞTABDAKY
Küoüρτλmwohoρohyň ýeýρemekyryň bmρöλçikλm mohiλm boýyrçe
eλrer riτmniλiρ myrher öň meoeλe köρrüşmrhi çepher çyohy.
Irhmom τepkyρhe moöλçikλm mohiλm çözýär pρokρemmeλeρ τopλymyry
τeýýeρλemeo meoseτ ihmrmλhm. Ioöλçikλm mohiλ, miρoizmrhi kyýy
ýiρλişhmρmλir, ρehmysy 2om boλer τöwiρio köρrüşλm wi 25 kyýy eρoeλy
Misiλi. Teρepλeρy hikmşλmλmohi 24 om lim−hi 19 om boλer
wi 25 kyýy eρoeλy mşλihmλýär kezλy ýeτekyň çip böλikmrhi
TÜUKMENISTANYŇ
MATEMATIKI
Γoňyρhipi oiρemmoesyry öwρirmiohi şyλeρ ýeλy meτimeτmom
hiňλimiλiρhir piýheλermeo meoseheλeýyo boλeρ. Pρo�λmň (kepheλ
köρrüşmň) isesyrhe τρepismýe boλer oorys köρrüşλm kepλeρyň
köwρümmrm lesepλemeohe eşeoheoy hiňλimärm yλermeo eρoeλy
isesyrhe üç sery τρepismýe ýeτer koλçe köρrüşλm kepλeρ üçmr
köwρümm lesepλemeohe şy hiňλimärm yλermeo boλeρ.
l1=2,6sm; l2= 3,6sm; U1=1,75sm;U2=2,5sm;
−iρňikmň ρehmysy;
−oüýzärmň booyρhekyryň les omçm ρehmysy;
−hüýphir köwρärmň les yλy hmemiτρmri çirλm biýmoλmo;
−booyρhekyň les omçm ρehmysyrher (U4−hir) iρňiki çirλm
öshüρmλhm.p+−ΓeAs pohλožoe ommom oorτeoτ Ir+3%Zr miτeλ iρkmrm
eρoeλy eλyrhy. p−ΓeAs eoτmw keτλeke päskiλçmλmoλm oorτeoτ 90оС−
hir yλy boλmehyo τimpiρeτyρehe pλeτmrelλoρλywohoρoh (H2PτCλ6)
omsλoτesyryň iρkmrmrhir Pτ−rm çöohüρmio eρoeλy τeýýeρλerhy.
Teýýeρλerer Pτ−p−ΓeAs sτρyoτyρeλeρyň sykym−repρýežirmýi
(C−U) wi körm kiçmş τokyryň repρýežirmýä (I−U) bekλyλyky 300
K τimpiρeτyρehe hiρňiλhm. Pτ−p−ΓeAs sτρyoτyρeλeρ üçmr körm kiçmş
τokyryň (I) repρýežirmýä (U) bekλyλyky τiρmoiλioτρor immmssmýe
mohiλm boýyrçe hiρňiλhm. PP biýmoλmkm qφBo=oTλr(A*TS2/Is)
S –Şoττom päskiλçmλmkmrmň miýhery.
p−ΓeAs üçmr Umçeρhsoryň ijjioτmw limmşiλmkmrmň
AA
mm
po
**
belesy ~60 A∙sm−2∙K−2 hiňhmρ. Düρλm Pτ−p−ΓeAs
sτρyoτyρeλeρ üçmr I−U bekλyλykyň mekλymeτλeρy boýyrçe qφBo
yλyλyky 0,68−0,73 iW (300 K) hiňhmρ.
Pτ−p−ΓeAs sτρyoτyρeλeρyň iriρkmýe hmekρemmesyryň
peρemiτρλiρmrm oiskmτλimio üçmr C−U läsmýiτremeryň öλçikλiρm
1 MΓs ýykyλyohe kiçmρmλhm. Düρλm sτρyoτyρeλeρ üçmr 1/C−2=j(U)
oooρhmreτeλeρhe hmjjiρirsmeλ sykymyň C repρýežirmýä bekλyλyky
çyzyoλy boλyp ((e) syρeτ), Şoττomrmň rezeρyýiτmri λeýyo kiλýäρ.
wiqφBo=qUD−µ=qUc+oT−µ eňλeτmeher kös−körm PP biýmoλmkmrm
oiskmτλimäki ýoλ biρýäρ.
– hmjjyzmor poτirsmeλ;
µ − p−ΓeAs – hi Fiρmm hiρinismrmň (EF) iriρkmýesy ((b) syρeτ).
Düρλm Pτ−p−ΓeAs sτρyoτyρeλeρ üçmr C−U bekλyλykyň mekλymeτλeρy
yλyλyky 0,76−0,93 iW (300 K) hiň.
Γiçmρmλir yλmy−beρλekλeρyň riτmniλiρmri λeýyoλyohe, pis
τimpiρeτyρeλy lmmmom çöohüρmi ysyλy bmλir läzmρom zemer
mmoρoiλioτρormoesyryň τeλepλeρyry oerekeτλerhyρýer poτirsmeλ
päskiλçmλmkmň biýmoλmkm qφBo=0,8−0,9 iW (300 K) boλer Pτ−p−ΓeAs
Şoττom hmoh sτρyoτyρeλeρyry τeýýeρλemeo mümomrhmρ.
T−P−
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmz: ”Häzmρom höwüρhi ýyρhymyzhe yλmy limmiτeρep
λeýyr öshüρmio, yλmyň kezererλeρyry yohysehyýiτmmmzmň
pyheoλeρyrhe riτmniλm y
λermeo, nimkyýiτmň eň−hüşürnismrm les−he
ýooeρλerhyρmeo Tüρomirmsτeryň höwλiτ syýeseτyryň mλiρm τyτyλýer
ykyρλeρyryň bmρmhmρ” hmýmio bmλir, yλym yλkemyry öshüρmio,
hürýä üλňüλiρmri λeýyo kiτmρmio, eλymλeρyň yλmy τäziλmoλiρmrm lim−
hi oýλep τepmeλeρyry örümçmλmki oρreşhyρmeo, by ykyρhe leλoeρe
lyzmeτheşλykyry les−he öshüρmio, yλmy−beρλek mşλiρmrmň mehhy−
irnemλeýyr bmrýehyry pykτeλerhyρmeo by kürom kür Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň beş eλeheλeρyryň bmρm boλyp hyρýeρ.
ΓeAs mmoρoiλioτρormoesyrhe biρo, ýooeρy τimpiρeτyρeλeρe
çyhemλy, ρehmesmýe wi lmmmýe τeýher hyρryoλy, hüρλm köρrüşλm
ebzeλλeρy τeýýeρλemeohe pλeτmre (Pτ) oorτeoτλeρy yλeryλýeρ.Pτ bmλir
r−τmpλm ΓeAs eρesyrhe lim ommom lim−hi päskiλçmλmoλm oorτeoτλeρ
ýüzi çyoyp, oλeρyň läsmýiτλiρm hoλy öwρirmλirhmρ. p−τmpλm ΓeAs
bmλir Pτ isesyrhe poτirsmeλ päskiλçmλmo (PP) τeýýeρλererhe öρär
çyλşyρymλy oyrçyλyoλeρ höρiýäρ. Tozerλeτme wi iλioτρor−şölλi
bykeρτme ysyλλeρy bmλir eλrer Pτ−p−ΓeAs Şoττom hmohλeρy hmňi sywyo
ezoτ τimpiρeτyρesyrhe (77 K) mşλiýäρ wi oλeρyň 77 K τimpiρeτyρehe
sykym−repρýežirmýi ysyλy bmλir oiskmτλirir PP biýmoλmkm (qφBo)
0,48 iW hiňhmρ. Biλλm boλşy ýeλy, oτek τimpiρeτyρesyrhe Pτ−p−ΓeAs
üçmr qφBo0,32 iW hiňhmρ. Päskiλçmλmkmň biýmoλmkmrmň şiýλi belesy
ΓeAs mmoρoiλioτρormoesyryň τeλepλeρyry oerekeτλerhyρmeýeρ.
Şy mş lmmmýe ysyλy bmλir eλrer Pτ−p−ΓeAs Şoττom hmohλeρyň iλioτρmo
läsmýiτλiρmrm öwρirmäki bekyşλererhyρ.Yλmy−beρλekλeρyň obýioτm
boλyp Pτ−p−ΓeAs/p+−ΓeAs sτρyoτyρeλeρy lyzmeτ iτhm. Pohλožoe
löomürhi Çolρeλsomrmň ysyλy bmλir τeýýeρλerer keλyňλyky 300−
350 mom boλer p+−ΓeAs (p+=2∙1018 sm−3) pλesτmroeλeρy yλeryλhy.
Γeλyňλyky 20−40 mom boλer p−ΓeAs (p=Ne−Nh=6∙1013−4∙1014
sm−3, 300 K) eoτmw keτλeoλeρ sywyo jezeλy ipmτeosmýe ysyλy bmλir
−m leλyň küρλmkm, Ψ
,..) – moλioyλeryň ehmebeτmo
– oooρhmreτeλeρ τopλymy.
Höhüρλirýär meτimeτmom mohiλ boýyrçe lesepλemeλeρy
kiçmρmio üçmr τibmkeτyň hüzümmri kmρýär kezλeρyň wi ribmτmň oäbmρ
peρe�rλiρm seýλeryp eλyrhy. By moλioyλeλeρ lesepλererhe VICINΓ
pρokρemme τopλymyrher piýheλeryλhy. By pρokρemme τopλymy
piρsoreλ oompýyτiρλiρ üçmr rmýiτλirir, Pesoeλ eλkoρmτmmo hmλmrhi
ýezyλer wi 10 müň opiρeτoρher hyρýeρ.
Eoρerλeşme limmşiλmkm oýerhyρyλer leλλeρyň nimm ysyλy bmλir
ξy,ξy
C−A eτomhe miρoizλişir 2P
wi 2P
oρbmτeλeρy heρkeτme
wi π
ξy,ξy
üýτkiýärλiρm eýλew köρrüşλm çeλyşmeo eρoeλy
eλyrýeρ.
Ýooeρoy hiňλimihi mekrmτ opiρeτoρλy mrτikρeλλeρ üçmr bmρ
miρoizλm ýeoyrλeşme yλeryλhy.
Höhüλirýär lesepλeme ysyλy mzoτop süýşmärmň moλioyλeλeρyryň
kyρλyşyre bekλyλykyry hokρy lesepλeýeρ. By ysyλ biýλiom moλioyλeλeρ
üçmr yλeryλyp bmλriρ.
Şy mşhi ribmτmň hüzümmrhi beρ boλer oäbmρ peρe�rλiρmň, pρoper,
byτer, mzobyτer moλioyλeλeρy üçmr
C ýehρo ioρerλeşme limmşi
C) ÝMU mzoτop çeλyşmesyre bekλyλyky öwρirmλýäρ.
Hesepλemeλeρ kiçmρmλirhi
RA
10
RA
CC
15
wi
HCH byρçλeρ 109,5° hmýλmp eλyrhy.
Pρoper, byτer wi mzobyτer moλioyλeλeρy üçmr
C ýehρo
ioρerλeşme limmşiλmkmrmň
C) ÝMU mzoτop ijjioτmrmň beleλeρy
hikmşλmλmohi 0.008 , 0.006 wi 0.012 m.b. boλhy. By beleλeρ beρ boλer
τinρmbi mekλymeτλeρy bmλir yλeλeşýeρ.
Neτρmrmň kossmpoλýeτyryň sywλy iρkmrm keτλeke koýbiρmλirhir
soňρe mor çeλyşme ρieosmýesy riτmnismrhi iρimiýär oeλsmrmň wi
mekrmrmň kossmpoλ hyzλeρy imiλi kiλýäρ.
Keλsmrmň wi mekrmrmň kossmpoλýeτy ýooeρy moλioyλýeρ ekρeme
iýi boλyp, oλeρyň kyρλyşλeρyrhe oöpserλy kmhρoosmλ poλýeρ τopeρλeρy,
8 sery eρomeτ ýehρoλeρy wi eλhikmh τopeρλeρy beρhyρ. Rλeρ boλse
keτλeo şiρτλiρmrhi çöoürhmλiρmň biρoλmkmri wi ehsoρbmρλirmikmri
τäsmρ ihýäρ.
Neτρmý kossmpoλýeτyryň eýρeτyr τeρepy oλ ribmτhi, kezhe,
oorhirseτhe wi biýλiom eρomeτ ykλiwohoρohλeρyrhe iρimiýäρ.
By boλse oryň keτλeohe yzeo wekτλep ýywyλmer seoλermeke
yoypλyhykyry köρoizýäρ.
IZRTRP
ÇAΛYŞMASYNA
BAΓΛYΛYΓY
Nibmτ yλkiwohoρohλeρyň wi ykλiρohλy bmρλişmiλiρmň
keρyrhysyhyρ. Ni
bmτ 84−87% ykλiρohher, 12−14% wohoρohher,
1−2% omsλoρohher, ezoτher, oüoüρτhir hyρýeρ. Nibmτmň hüzümmrhäom
ykλiwohoρohλeρ üç köρrüşi böλürýäρλiρ: Peρe�rλiρ, rejτirλiρ wi
eρomeτmoλiρ.
Häzmρom wekτe çirλm ÝMU spioτρosoopmýesyrhe ioρerλeşme
limmşiλmkmrmň mzoτop çeλyşme bekλyλyky beρehe oöp τinρmbi
mekλymeτλeρy τopλerer. Tinρmbi ryoheýrezeρyrher by mekλymeτλeρyň
oäbmρ oeryreλeýyoλeρy lim oiskmτλirir,öri mzoτop ijjioτmrmň
moλioyλeλeρyň kyρλyşyre bekλyλykyry köρoizýär rezeρy ysyλ
ýoohyρ.
Şy mşhi ribmτmň hüzümmrhi beρ boλer oäbmρ peρe�rλiρmň pρoper,
byτer, mzobyτer moλioyλeλeρy üçmr
C ýehρo ioρerλeşme limmşi
C) ÝMU mzoτop çeλyşmesyre bekλyλyky öwρirmλýäρ.
Izoτop ijjioτmrmň moλioyλeλeρyň kiomiτρmo peρemiτρλiρmri
..
Beρλeklerehe ribmτhi, kezhe wi sywhe iρimiýär çiτλişhmρmnm
çöoürhm imiλi kiτmρýär hüzümm piýheλermeo bmλir ribmτ wi kez
kyýyλeρyrhe sywy çiτλişhmρmikmň riτmniλm ysyλyry höρiτmio meosehy
bmλir syrek−beρλek mşλiρm ýiρmri ýiτmρmλhm. Beρλeklere beρλekλeρyryň
riτmnismrhi ýyρhymyzhe beρ boλer lmmmom siρmşhiλiρm, ýekry kossmpoλ
şipbmkmrm wi reτρmrmň kmhρooomsmrm piýheλeryp, çöoürhm imiλi kiτmρmnm
iρkmr boλer reτρmý kossmpoλýeτyryň sywλy iρkmrm τeýýeρλeryλhy.
Rλeρyň keτreşyky ymymy ekρemyň köτiρmmm köρrüşmrhi eşeoheoy
ýeλyhyρ: kossmpoλ şipbmkm 2−5%, reτρmrmň kmhρooomsm 1−2% wi
keλery hyzsyz syw. Γossmpoλ şipbmkmrmň myoheρy keτλeoλeρyň
syzhyρynyλykyre bekλyλyohe seýλeryp eλyrýeρ.
Çöoürhm imiλi kiτmρmnm hüzümm τeýýeρλemeohe piýheλeryλýer
lmmmom siρmşhiλiρ, ýekry kossmpoλ şipbmkm Beýρemeλy şäliρmrhäom
pekτe ýekyry örhüρýär oombmreτyň koşmeçe eλýer örümm, reτρmrmň
kmhρooomsm (oeysτmom sohe) boλse ribmτ wi kez sirekeτyrhe kmňhir
Çöoürhm imiλi kiτmρmnm iρkmr kossmpoλ şipbmkmrm reτρmrmň
kmhρooomsmrmň sywλy iρkmrmrhi iρiτmio eρoeλy τeýýeρλeryλhy.
Neτρmý kossmpoλýeτyryň sywλy iρkmrm syremeo üçmr eşeoheoy
ysyλhe τeýýeρλeryλhy. 250 mλ hyzsyz sywhe 2 k reτρmrmň kmhρooomsm
iρihmλhm, soňρe boλse iρkmri 5 k kossmpoλ şipbmkm koşyλhy. Γossmpoλ
şipbmkmrmň iρimism keρyλerhe wi kyzhyρyλerhe çeλτ emeλe eşýeρ.
Eρkmrλiρ 50−60 °С kyzkyrλyohe τeýýeρλeryλhy. Teýýeρλeryλer reτρmý
kossmpoλýeτyryň sywλy iρkmrmrmň 60°С τimpiρeτyρehe şipbişmoλmkm
0,5−0,6 sSτ hiň boλhy.
Neτρmý kossmpoλýeτyryň sywλy iρkmrmrm syremeo mşλiρm
beρλeklerehe ýykreλer keτλekyň mohiλmrhi emeλe eşyρyλhy.
Şorhe oryň çiτλişhmρmnm riτmniλmλmkm 78,8−85,8 % eρeλykyrhe boλhy.
Çiτλişhmρmnm riτmniλmλmkmň ýooeρy boλmeky τeýýeρλeryλer çöoürhm
imiλi kiτmρmnm iρkmrmň sywy çiτλişhmρmio mşλiρmrhi piýheλermeke
boλer mümomrçmλmkmrmň beρhykyry köρoizýäρ.
Neτρmý kossmpoλýeτyryň sywλy iρkmrm koýy koňyρ ρiňoλm boλyp,
hyzsyz sywhe kowy iρiýäρ. Rry keτλeke mτioλäp koýbiρmio eýρeτyr
bmρ çyλşyρymλy τilroλokmýery τeλep iτmiýäρ.
2,5
7,5
10
12,5
15
17,5
20
22,5
25
Ýyllar
Uly�or köli
10
4,5
5,6
Rahman köli
5,1
Ýerajy köli
10
5,69
Uzyn�or köli
14
11,2
2010
2011
2012
oρ eoebe syw lowherλeρyryň τopρeo şoρλeşmekyryň
köρoizmnmλiρmrmň ýyλλeρ boýyrçe üýτkiýnmλmkm
Syρeτher köρrüşm ýeλy, öwρirmλir ýyλλeρhe oöλλiρhäom τopρeo
şoρλeşmesyryň SAU boýyrçe köρoizmnmλiρm pisiλmphmρ. By oöλλiρhäom
oöp ýyλλeρyň howemyrhe ýykreλer meoρohüzümλm morλeρyň liρioiτi
kiλmikm bmλir, şiýλi−hi “Aλτyr esyρ” şoρ syw yλkemyryň syweρyş
yλkemyre ihýär oňyr τäsmρm löomürhi siρihmp boλeρ, imme by
ýyλλeρhe oöλλiρhäom lλoρmh morλeρyryň myoheρy Uzyrşoρhe pisiλmphmρ,
Uλyşoρhe üýτkimärhmρ, Ýiρenyhe boλse oöpiλmphmρ.
eýρemkiλhmýiw,
SYZDYUYϑYΛYΓY
ΓATΛAKΛAUDA
Nibmτ çyoeρyλýer kyýyλeρhe sywy çiτλişhmρmio mşλiρm ýiρmri
ýiτmρmλirhi keτλekyň syzhyρynyλyky pis boλer leλeτyrhe yλeryλýer
çiτλişhmρmnm lmmmýe siρmşhiλiρmrm keτλeke mτioλäp koýbiρmio
τilroλokmýe τeýher oyrçyλyoλeρy höρihýäρ. Niτmnihi, kiçmρmλýär mşmň
riτmniλmλmkm pis boλýeρ.
SUWΛAUYNYŇ
TRPUAK
Tüρomirmsτeryň Hoρmeτλy Pρizmhirτm Γyρberkyλy
Biρhmmylemihow 2012−rnm ýyλyň 12−rnm mýyryrhe Yλymλeρ kürm
bmλir bekλeryşyoλy ihir çyoyşyrhe “Yλmyň iooλokmýe wi τibmky
beýλyoλeρy τykşyτλy piýheλermeo bebeτheoy kezerer riτmniλiρm, “Aλτyr
esyρ” oöλm wi oryň şoρ syw eoebeλeρy ýyρhymyzyň obe loneλykyre,
Γeρekym çöλürmň iooλokmýesyryň sezλeşyoλy öshüρmλmikmri τeρep
Γyρeo, yssy lowe şiρτλm ýyρτλeρhe ziý sywλeρy iomr miýherλeρyry
syweρmeohe koşmeçe syw çişmiλiρm boλyp lyzmeτ ihýäρ. Şoρ
syw eoebeλeρ yλkemyryň küýni kmρmikm bmλir, ýyρhymyzyň iomr
miýherλeρyrher ýykreλer ziý sywλeρy Beş wi Deşokyz mρm şoρ
eoebeλeρyň üsτm bmλir “Aλτyr esyρ” oöλürmň Aoýeýλe syw lowheryre
τeρep ykρyohyρyλhy. By mρm şoρ syw eoebeλeρy öz eoymyryň ykρyrhe
ziý sywλeρy bmλir bmρλmohi, loneλyo, τilrokir eoyrhyλeρy bmλir lim
beýλeşyp, çyλşyρymλy lmλ hüzümmri öwρüλýäρλiρ. Şiýλi sywλeρy
iomr miýherλeρyry syweρmeohe yλermekyň mümomrçmλmoλiρmri
iooλokmýe τeýher bele biρmio hiρweýyshyρ. By ykyρher, yλeýτe−he,
Beş şoρ syw eoeberyň beşλerýer rooehyrheoy Uλyşoρ, Uelmeroöλ,
Ýiρeny, şiýλi−hi Deşokyz syw kmρmnmsmrmň ykρyrheoy Uzyrşoρ syw
lowherλeρyry öwρirmikmň emeλy älmmýiτm yλyhyρ.
Topρeo şoρλeşmesyryň reτρmý köρoizmnmsm öwρirmλir syw
lowherλeρyryň limmismrhi−hi 4−hir omçmhmρ (1−rnm syρeτ). Myryň
özm öwρirmλir sywλeρ bmλir iomr miýherλeρy syweρyλerhe τopρeoλeρyň
hmňi oeλsmý wi mekrmý morλeρy bmλir şoρλeşmeo älτmmeλλykyryň
yλyhykyry eňλehýeρ. By köρoizmnmλiρ, yλeýτe−he, 2011−rnm ýyλyň
sywλeρyrhe les pis bele iýihmρ.
Topρeo şoρλeşmesyryň SAU köρoizmnmλiρmrmň mň ýooeρy belesy
2010−rny ýyλe, mň pis köρoizmnmsm 2012−rnm ýyλe kebeτ kiλýäρ. By
ýekheý 2010−rny ýyλyň sywλeρyrhe Ne+ − moryryň myoheρyryň Mk
moryre köρä oöpiλirhmkm bmλir, 2011−rnm ýyλhe boλse, kyρeoçyλyo
oλeρyň hüzümmrhi zyýerλy mehheλeρyň möçbiρm biρλir oeheλeρher
ýooeρy boλmeλy häλhmρ, ýekry sirekeτ zyňyrhy sywλeρyrhe ýekλeρyň,
şipbmoλiρmň , ribmτ örümλiρmrmň seoλermesy ory bmoλokmýe τeýher
eρesseλemeke päskiλ biρmiλm häλhmρ. Syw lowherλeρyre zyňyrhy
sywλeρyryň zyýerλy τäsmρmrm ezeλτmeo üçmr sirekeτ örümçmλmoλiρmrmň
syw loneλyoλeρyryň ýepyo yλkemy höρihmλmiλmhmρ.
Γiλniohi kmňhir yλeryp boλneo ysyλλeρe mimbρere τilroλo
kmýesy, iλioτρoooekyλýesmýe, ozormρλimio, sywy bmoλokmýe τeýher
eρesseλemeo ysyλλeρy hikmşλmhmρ.
Tüρomirmsτerhe mρm sirekeτ oäρlereλeρyryň bmρm lim
„Meρyezoτ“ örümçmλmo bmρλişmkmhmρ. „Meρyezoτ“ örümçmλmo bmρλişmkmrm
o boýyrçe Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz τeρepyrher
hüýbm τyτyλer oywweτλyλyky ýyλhe 640 müň τorre oeρbemmh,
400 müň τorre emmmeo örhüρmäki rmýiτλirir örümçmλmkmň
kyρyλýerλyky myňe şeýeτλyo ihýäρ.
„Meρyezoτ“ örümçmλmo bmρλişmkmrhi emmmeo, ezoτ omsλoτesy,
emmormý siλmτρesy, oeλsmrmρλirir sohe, ooekyλýerτ wi şyňe miňziş
öňhir liρioiτ ihýär örümçmλmoλiρm beρ. By örümçmλmoλiρ yλy möçbiρhi
eρesse sywy yλerýeρλeρ wi şoλ bmρ wekτyň özürhi yλy möçbiρhi
zyňyrhy sywλeρy imiλi kiτmρýäρλiρ.
Γiçmρmλir siλniρmiλiρmň riτmnismrhir köρrüşm ýeλy, zyňyrhy
sywλeρhe emmormý hyzyryň, lλoρmhλiρmň, ymymy hyzλeρyň myoheρy
oeheher bmρräçi issi ýooeρyhyρ. Şiýλi sywλeρyň yλy möçbiρhi
eoebeλeρe zyňyλmekyre iooλokmýe τeýher ýoλ biρmλmiλm häλhmρ.
Şy sibäphir zyňyrhy sywλeρy oehe λeýyo kiτmρmio öρär wenyp
misiλiλiρmň bmρmhmρ. Şiýλi çyλşyρymλy hüzümλm zyňyrhy sywλeρy
eρesseλemeo, iseser lim, emmormý hyzλeρyrher eρesseλemeo wi
oehe λeýyo kiτmρmio oyr misiλihmρ. Şoryň üçmr koşmeçe ysyλλeρy,
ýekry iλioτρohmeλmz, lowe bmλir oowmeo, morλeşme (sioλmτmň oömikm
bmλir) wi bmρräçi hüρλm ysyλλeρy yλermeλy boλýeρ. By ysyλλeρyň mçmrhir
yohysehy τeýher les emeτλysy mor çeλyşme ysyλyhyρ. Häzmρom höwüρhi
sywy emmormý hy
zλeρyrher eρesseλemeo üçmr mor çeλşyny löomürhi
τibmky sioλmτλiρ–eλýymosmλmoeτλeρ yλeryp bmλriρ. Tibmky sioλmτλiρ bmzmň
ýiρλm çmk meλymyzhyρ. Tüρomirmsτerhe τibmky sioλmτλiρmň koρλeρy
Beτlyzhe hyş kiλýäρ. Beτlyz sioλmτλiρm öz hüzümmrhi 15−90% isesy
mmriρeλλeρy seoλeýer oλmropτmλoλmτ mmriρeλyrher ybeρeτhyρ. Tibmky
sioλmτλiρ yλeryλerhe sirekeτ eoyrhy sywλeρyry eρesseλemekyň
ýooeρy hiρinismrm kezeryp boλýeρ.
ýeτekyryň mekherλeρyry keýτeher mşλimio üçmr kyρyλýer Γeρλyo
oeλmý zewohyrhe isesy örüm boλer oeλmý lλoρmhm eλrerher soň,
iriλmo iρkmr
λiρmň hüzümmrhi eşkeρýiρ miτeλλeρy boλer ρybmhmý, sizmý,
sτρorsmý, λmτmý ýeλy miτeλλeρyň sirekeτ oorsirτρesmýeλeρyryň imiλi
kiλýärhmkm beρehe mekλymeτ ýykreλhy. Biλλirmp kiçmλir miτeλλeρy
eλmeo meosehy bmλir çmk meλy τopλymλeýyr keýτeher mşλimikmň
τilroλokmýe wi yohysehy τeýher emeτλyhykyry eryoλemeo beρehe
mşλiρ eλryp beρyλýeρ.
Dürýä τinρmbismrhi mmriρeλ wi kmhρommriρeλ çmk meλλeρyrher
eşkeρýiρ miτeλλeρyry böλüp eλmeohe hüρλm ysyλλeρ yλeryλýeρ. Misiλim,
soρbsmýe, mor çeλyşme, iosτρeosmýe, keλyρkmýe wi biýλiom ysyλλeρ.
Akzeλyp kiçmλir miτeλλeρy eýρeτyrλyohe wi biλλm bmρ yzykmhiρλmλmohi
böλüp eλmekyň ysyλλeρy öwρirmλhm wi eλyp beρyλýer mşλiρ howem
ihmλýäρ.
MAΛΛAUY
SUWΛAUYNY
Tüρomirmsτerhe hürýe üλňüλiρmri kebeτ kiλýär, mrrowesmor
τilroλokmýeλeρe isesλerýer sirekeτ oäρlereλeρy kyρyλýeρ wi öňom
liρioiτ ihýär örümçmλmoλiρ höwρibepλeşhyρyλýeρ. Rλeρyň mşλiρmrmň
les−he oämmλλişhmρmλmikm riτmnismrhi sibmτhi iooλokmýe ýekheýyry
kowyλerhyρmeo boýyrçe yλy köwρümλm mşλiρ emeλe eşyρyλýeρ.
Bmzmň ýyρhymyzyň örümçmλmoλiρmrhi sirekeτ sywλeρyry isesy
lepeλeýny mehheλeρ ezohyň bmρλişmiλiρm, ribmτ örümλiρm, syλjeτλeρ,
lλoρmhλiρ, ekyρ miτeλλeρ wi himρmň bmρλişmiλiρmhmρ. Sywλeρy eρesseλemekyň
by misiλiλiρmrm çözmikmň emeτλy ysyλλeρyry seýλep eλmeo lezmρom
höwüρhi les wenyp iooλokmýe wi yohysehy misiλiλiρmň bmρmhmρ.
Örümçmλmo zyňyrhy sywλeρy loneλyo−hyρmyş sywλeρy bmλir
bmρλmohi şäliρmň eρesseλeýny hiskeλeρyrhe eρesseλerýeρ ýe−he
örümçmλmo oäρlereλeρyryň ýöρmτi böλümλiρmrhi eρesseλeryp, syw
lowherλeρyre zyňyλýeρ, mümomr boλer ýekheýλeρhe keýτeher
yλeryλýeρ.
Tüρomirmsτerhe liρioiτ ihýär üλňüλiρi λeýyoλyohe, sirekeτ
zyňyrhy sywλeρy şäliρ λekym sywλeρyryň yλkemyre bmρmohmρmλirhi,
TÜUKMENISTANYŇ
MAΛΛAUYNDAN
METAΛΛAUYNYŇ
ESASΛAUYNY
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň beşτyτerλykyrhe mmλλm yohysehyýiτmmmzmň biýλiom
ykyρλeρy bmλir bmρ leτeρhe yλym− bmλmm pyhekyrhe−he biλirτ sipkmτλiρi
ýiτmλýäρ. “Tüρomirmsτeryň hyρmyş−yohysehy ösüşmrmň 2011−2030−
rny ýyλλeρ üçmr” Mmλλm meoseτremesyrhe Tüρomirmsτeryň mmλλm
yohysehyýiτmrmň ösüş sτρeτikmýesyry emeλe eşyρmeo üçmr lmmmýe
sirekeτyre lim wenyp oρyr biρmλýäρ. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz öz
çyoyşλeρyrhe wi köρoizmiλiρmrhi ýyρhymyzhe beρ boλer siýρio
ýeýρer iλimirτλiρm keýτeher mşλäp hürýä bezeρyrhe bäsλhişλmki
yoypλy örümλiρm örhüρmio beρehe rykτep kiçýäρ.
Şoλ köρoizmiλiρhir ykyρ eλyp, τäzi τilroλokmýeλeρyň isesyrhe
ýiρλm mmriρeλ çmk meλλeρher τäzi lmmmom örümλiρm örhüρmio wi
oλeρy hürýä bezeρyre çyoeρmeo misiλiλiρm ýeoyr ýyλλeρhe τüρomir
eλymλeρyryň isesy wizmpiλiρmrmň bmρm boλyp hyρeρ.
Siýρio ýeýρer iλimirτλiρmň wiomλλiρm boλer eşkeρ wi eşkeρýiρ
miτeλλeρyre (λmτmý, ρybmhmý, sizmý wi ş.m.) ýooeρy τilroλokmýeλy
pyheoλeρhe (reroτilroλokmýe, iλioτρormoe, ýöρmτi miτeλ iρkmrλiρmrmň
miτeλλyρkmýesy, oosmos wi ş.m.) boλer msλikλiρmň soňoy ýyλλeρhe
les lim eρτmeky, oλeρy çmk meλλeρher keýτeher mşλimäki yλy ürs
biρmλýäρ.
Siýρio ýeýρer iλimirτλiρ τibmkeτhe, iseser, kmhρommriρeλ çmk
meλλeρyrhe hyş kiλýäρ. Şoλ çmk meλλeρy keýτeher mşλimikmň isesy
yohysehy wi τilroλokmýe köρoizmnmsm oλeρyň hüzüm böλioλiρmrmň
sirekeτ τeýher emeτλy oorsirτρesmýesyhyρ.
Tüρomirmsτer lmmmýe sirekeτy üçmr wenyp boλer wi öz
hüzümmrhi ýooeρhe ekzeλer bmρräçi iλimirτλiρmň ýiτiρλm myoheρyry
seoλeýer kmhρommriρeλ çmk meλλeρyre beýhyρ. Beρλeklere şiρτλiρmrhi
Γeρebokez eýλekyryň şiρibi iρkmrλiρmrmň wi Γowyρheo oüoüρτ
ýeτekyryň ykyρheş sywλeρyryň lmmmom hüzümm oiskmτλirmλhm, şiýλi
lim Tüρomirmsτeryň Γüroρτe−Γürhokeρ sibmτmrhi ýiρλişýär Γeρλyo
miýherλeρy oiskmτλimiohir boλýeρ. By mşhi mzoτρop meýyşkeo
kepheoy mhieλ ρiλeosmρλirýär sywyoλykyň roρmeλ yρkyλhyλeρyryň
spioτρeλ misiλism keρeλýeρ. Beşhe by mşi ýeoyr mşλiρmň kyske
mekλymeτy, misiλärmň koýλyşy biρmλýäρ, soňρe sywyoλykyň
ýekheýyre köρä, omçm (çyzyoλy) liρioiτλiρmň hiňλimism smsτime
köρrüşmrhi ýezyλýeρ. Öwρirmλýär smsτimeryň roρmeλ yρkyλhyλeρyry
siρihmp spioτρeλ misiλä kiλýäρms. By spioτρeλ misiλi owehρeτ opiρeτoρ
hissismri kiτmρmλýäρ wi oλ hissi hiρňiλýäρ. By misiλi üçmr spioτρmň
ýiρλişmşm, oryň hmsoρiτλmkm wi esmmpτoτmoesy hiρňiλýäρ. Hysysy wi
bmρmohmρmλir iλimirτλiρmň smsτimesy mom oρeτry hoλy, misiλärmň τyτyş
spioτρm beρehe τessyoλerme eλyrhy.
KÜKÜUTWRDRURDΛY
ATAKΛAUY
Küoüρτwohoρoh hiň peýλermehyo ýekheýyrhe kez ýeτekyry
mşλimikmň köρoizmnmλiρmrm çeoλemekyň meosehyre oüoüρτwohoρohyň
oorsirτρesmýesyry çeoλemeo lim hikmşλm boλyp hyρýeρ.
Küoüρτwohoρohλy τibmky kezy �λτρλimikmň meτimeτmom mohiλmrmň
isesyrhe hiňλimiλiρ yλkemy beρ. Rλ öýnüoλm kyρşewhe bmρjezeλy oöp
oomporirτλm kez keρyrhysyryň �λτρλirmikmrm biýer ihýäρ.
Döρihmλir meτimeτmom mohiλλiρmň mş yoypλyλykyry wi
ykτybeρλyλykyry τisτ τepkyρy sybyτ iτhm. Aλrer riτmniλiρ örümçmλmki
opτmmeλ köρrüşm τioλmp iτmäki mümomrçmλmo biρhm, şiýλi lim
oüoüρτwohoρohyň hüzümmrhi boλer kezyň wi oüoüρτsmz kezyň
yλeke τeýýeρλyky boýyrçe τilroλokmom τioλmpλiρm mşλäp τeýýeρλemeke
äλmň. Γoý, Σ
,Σ ϵ C
−hir hmýmp lesep ihiλmň, şiýλi lim
, δΩ
köρä bmρλmo roρmeλ wioτoρ boλsyr. Bmz
hioeρτ oooρhmreτeλeρ
smsτimesyre biρomhmλir meýyşkeo kebe siρihiλmň. Γoý, 0
ooy
ekyρλyo küýnüň τiρsmri ykρyohyρyλer boλyp, oooρhmreτeλeρ beşλerkyny
boλse Ω ýeýλesyrhe ýiρλişir boλsyr, şiýλi lim heşoy sτesmoreρ
miýheryň küýnm
kρewmτesmor boλyp, ekyρλyo küýnürmň
τiρsmri τäsmρ ihýär hmýmp lesep ihiλmň. Γoý,
rooehyň
τ wekτ pyρseτyrhe meýyşkeo kebyň kyşeρmesy, e
rooehyň τ wekτ pyρseτyrhe sywyoλykyň kyşeρmesy boλsyr, şiýλi lim
p (ξ,τ),p (ξ,τ)
sywyoλyoheoy hikmşλmλmohi hmremmom besyş wi hyoyzλyo,
e ρ1(ξ) boλse meýyşkeo kebyň hyoyzλyky boλsyr. Sywyoλykyň
ýekheýyry köz öňürhi τyτyp, by milermom yλkemyň hiňλimismrm
λirýäρ.
bekλeşhyρýeρ. Nmρihi
poλožmτiλ jyrosmýe boλse, Woλτiρρeryň
mrτikρeλ opiρeτoρyryň ýehρosyry oiskmτλiýäρ.
(ξ) − bmρτmpλm häλ sywyoλyohe sismň τmzλmkmrmň owehρeτy.
By ρiλeosmρλirýär sywyoλykyň ymymy mohiλmrm eňλehýeρ.
Ekiρ ýehρo eşeoheoy köρrüşmrhi oiskmτλirmλsi,
orhe wenyp lysysy ýekheýy
eλmeo boλeρ,om
(х) wi bm(ξ) (m=
) −Ω0ýeýλesyrhe poλožmτiλ
jyrosmýeλeρ. Meýyşkeo kepheoy mhieλ ρiλeosmρλirýär sywyoλykyň
omçm liρioiτ
ρmrmň misiλism
wi
(1), (2)
hiňλimiλiρhir, (3) kyρe şiρτλiρmri wi (4) keτreşyke köρä, eşeoheoy
Niτmnihi, Seýeτ iτρebyrher kiτmρmλir τoýyrher eλrer Aλ2(SR4) 3
köρrüşmrhäom ooekyλýerτyň hüzümmrhi Aλ 2R3−mň myoheρy 9,05%−i,
Bmρeτe iτρebyrher kiτmρmλir τoýyrher eλrer Aλ2(SR4) 3 köρrüşmrhäom
ooekyλýerτyň hüzümmrhi Aλ 2R3−mň myoheρy 9,3%−i hiň boλhy.
Γiçmρmλir yλmy−beρλek mşλiρ boýyrçe şy eşeoheoy riτmniλiρ
Nyskeλyo τoýyrλeρyň kyzhyρyλmeo hiρinismrmň ýooeρλermeky
(8000C kyzkyrλyke çirλm) wi oüoüρτ omsλoτesyryň τäsmρ ihmş
wekτyryň yzeλmeky bmλir (4 sekehe çirλm) eλýymmrmrmň çyoymyryň
oöpiλýärhmkm lim−hi iρomr keλýer oüoüρτ omsλoτesyryň myoheρyryň
ezeλýerhyky eryoλeryλhy, şiýλi lim pρosisi koşyλýer oüoüρτ
omsλoτesyryň oorsirτρesmýesyryň eρτhyρyλmekyryň eλýymmrmrmň
çyoymyryň oöpiλmikmri kiτmρýärhmkm, ýöri by ýekheýhe eλyrýer
ooekyλýerτyň hüzümmrhäom iρomr omsλoτeryň myoheρyryň lim
Häzmρom wekτhe ýiρλm çmk meλλeρher τeýýeρλerer
ooekyλýerτλeρyň (himmρ kyρyrhysyrher eλrer Fi2(SR4)3 , Seýeτ
wi Bmρeτe τoýyrλeρyrher eλrer keρyşyo ooekyλýerτλeρ) Aλ(RH)3−
hir örhüρmλir τilrmom ooekyλýerτ bmλir hüρλm lepeλyky boλer sywλeρy
eρesseλeýyşλeρy boýyrçe hiňişhmρmi τinρmbiλiρm kiçmρmλhm. Aλrer
riτmniλiρ oλ ooekyλýerτλeρyň hüρλm örümçmλmoλiρhi üsτürλmoλm yλeryλyp
boλneohykyre küwä kiçýäρ.
omyρeτ Öwizow,
SUWUKΛYΓYŇ
YUΓYΛDYΛAUYNYŇ
Siρihmλýär mşhi mzoτρop meýyşkeo kepheoy mhieλ ρiλeosmρλirýär

λykyň roρmeλ yρkyλhyλeρyryň spioτρeλ läsmýiτλiρm öwρirmλýäρ.
Γoý, mhieλ, bmρ τmpλm häλ sywyoλyo, iρomr kozkermeýer meýyşkeo
keby hoλhyρýer boλ
syr. Meýyşkeo kebyň ýiρλişýär ýeýλesyryň
köwρümmrm Ω
bmλir, mhieλ ρiλeosmρλirýär sywyoλykyň köwρümm
boλse Ω
bmλir biλλäλmň, şiýλi lim Σ
=δ Ω
bmλir Ω
ýeýλeryň
kyρesyry, Σ=δ Ω\ Σ
bmλir Ω ýeýλeryň heşoy böλikmrmň kyρesyry
hiρinihi ykλiρoh hmoosmhmrmň boλmeky wi oüoüρτwohoρohyň ýooλyky
bmλir läsmýiτλirýäρλiρ.Γez oorhirseτλeρy jρeosmor hüzümm boýyrçe
ýiňmλ, birzmr jρeosmýesyrher, ykλiwohoρoh hüzümm peρe�r−rejτirλm,
pis hiρiniλm eρomeτmo mehheλeρher ybeρeτ. Γiλniohi iτmλirmň wi
poλmiτmλirmň örümçmλmkmrhi yλermeo lim−hi iτery, pρopery, byτery
seýλep eλmeo üçmr kezλeρy keýτeher mşλimio wi kez oorhirseτλeρy
ýooeρy ooτer birzmrλiρm eλmeo üçmr oeτeλmτmo ρmjoρmmrkmň hiskeλeρyrhe
keýτeher mşλimio τioλmp ihmλýäρ.
ämmihowe, Мyρeτhyρhy Кiýmmρow,
ΓAUYŞYK
ANTΛAUY
MAΛΛAUYŇ
UΛANYΛYŞY
Sywy eρesseλemeohe mλomrnm lehyseλeρyň bmρm löomürhi yλeryλ
ýer ooekyλýesmýery eλýymmrmrmň syλjeτy (Aλ2(SR4)3) wi himρmň
syλjeτy (Fi2(SR4)3) bmλir kiçmρmλýäρ. Rλ ooekyλýerτλeρy ýiρλm çmk
meλλeρher örhüρmio meosehy bmλir Λibep wiλeýeτyryň Seýeτ wi
Bmρeτe iτρepλeρyrher kiτmρmλir τoýyrλeρyň ryskeλeρyry öwρirmio
boýyrçe beρλeklere şiρτλiρmrhi bmρräçi yλmy−beρλek mşλiρm kiçmρmλhm.
Rλeρyň hüzümmrhi hikmşλmλmohi Aλ2R3−üň myoheρy 11,3%−i wi
12,0%−i, Fi2R3−mň myoheρy 5,6%−i wi 5,58%−i, CeR−mň myoheρy
42,0%−i wi 7,7%−i, MkR−mň myoheρy 7,0%−i wi 4,5%−i, SmR2−mň
myoheρy 32,7%−i wi 53,8%−i hiň boλhy.
Cmk meλyň hüzümmrhäom eλýymmrmrm eλmeo üçmr τoýry oüoüρτ
omsλoτesyryň iρkmrm bmλir τäsmρλişhmρýäρλiρ. Rryň üçmr mλom τoýyr
8000C−ä çirλm kyzhyρyλýeρ, sibäbm kyzhyρyλer τoýyrher eλýymmrmrmň
çyoymy oöpiλýäρ. Şoλ bmρ wekτhe τoýyrheoy eλýymmrmrmň wi himρmň
oorsirτρesmýesy oöpiλýäρ, sibäbm τoýyrλeρ kyzhyρyλerhe oλeρyň
hüzümmrhäom syw bykeρýeρ wi oäbmρ heρkeme lehyseλeρy boλyp
kiçýäρ. Γyzhyρmekyň lesebyre öwρirmλir τoýyrλeρyň mom ryskesyrhe
lim eλýymmrmrmň myoheρy Seýeτ τoýryrhe 11,3%−hir 13,78%−i
çirλm, Bmρeτe τoýryrhe boλse 12%−hir 16,2%−i çirλm oöpiλýäρ.
Ýooeρy τimpiρeτyρeλeρhe ýeoyλyp beýλeşhyρyλer τoýryň
sτilmomiτρmo ooij�smýirτmri λeýyoλyohe oüoüρτ omsλoτesy koşyλyp,
ooekyλýerτλeρ eλyrhy.
Γeρyrhyry keρyşhyρmeo hiskery öz ooyryň heşyrhe eýλemeo bmλir
emeλe eşyρyλhy.
Γyhρoryň hiesjeλτmzesmýesy mşm üçmr zewohλeρ τopλymyryň özürhi
örhüρmλir hüzümm 98%−m byτer, byτmλir wi 2%−m pρoper, pρopmλir
boλer sywyoλerhyρyλer kez yλeryλhy. Γyhρoryň hiesjeλτmzesmýesy
hüρλm τimpiρeτyρeλeρhe (60−145 0С), besyşλeρhe (8−55 eτm.) wi
kyhρor bmλir sywyoλerhyρyλer kezyň hüρλm ekρem keτreşyoλeρyrhe
kiçmρmλhm. Γyhρoryň hiesjeλτmzesmýesyry kiçmρmikmň opτmmeλ şiρτλiρm
– pρosismň besyşy 38−40 eτm., τimpiρeτyρesy 138−1420C, kyhρoryň
sywyoλerhyρyλer keze boλer ekρem keτreşykyryň 1:7 hiňhmkm
oiskmτλirmλhm.Bmτymy örhüρmio üçmr kyhρory oomsλirhmρmikmň
wekτyryň 3 issi ezeλhyλmeky bmτym örhüρmλýär hiskeryň
örhüρmnmλmkmrm 3 issi oöpiλτmäki mümomrçmλmo biρýäρ.
Γyhρoryň hiesjeλτmzesmýesy kiçmρmλirhi böλürmp eλyrýer
hiesjeλτmzehyň myoheρyry eρτhyρmeo meosehy bmλir oryň momλirnm
hiesjeλτmzesmýesy kiçmρmλhm. By boλse hiesjeλτmzehyň çyoymyry
15−20% eρτhyρmeke mümomrçmλmo biρhm. Yλmy−beρλek mşmrmň momrnm
meosehy kyhρory esjeλτirλiρi, şipbmoλiρi, ýekλeρe (ykλiwohoρohλeρyň
keρyrhysy) böλmio boλse, oryň üçürnm meosehy kyhρory oomsλirhmρmio
eρoeλy örhüρmλýär ýoλ−kyρλyşyo bmτymyryň hüzümmrhäom kyhρoryň
hiesjeλτmzesmýe pρosismrhi böλürmp eλrer örümλiρmň örhüρmλnio
bmτyme koşyλmeλy opτmmeλ myoheρyry oiskmτλimiohmρ.
Γiçmρmλir yλmy−beρλek mşλiρmrmň riτmnismrhi läzmρom wekτhe TDS−mň
τeλepλeρyry oerekeτλerhyρýer ýoλ−kyρλyşyo bmτymyry τeýýeρλemekyň
KRNDENSATYNYŇ
Miρoizm Γeρekymyň (Ziekλy−Diρwizi τopeρy) isesy or sery
τibmky kez oärλiρmrmň kezλeρyryň wi kez oorhirseτλeρyryň �zmom−
lmmmom beρλekλeρy kiçmρmλhm. Γezλeρ hüzümmrhi ýooeρy hiρinihi
iτeryň, pρoperyň, byτeryň, ezohyň ip−isλm myoheρyryň, pis
Tioρime. Γoý,
fx
τy
fx
tL
,,
,,
()
()
£-
ϑϑ

tK
tf
xt
Kt
()
()
()
()
12
p,
,,
p,
xK
()
pi
τy
xt
()
()
¥
şiρτλiρm oerekeτλerhyρýer
boλseλeρ, Λ,K
æ
è
ç
ç
ö
ø
÷
÷
-
A
xm
P
hiñsmzλmkm oerekeτλerhyρýer λ
(D) kmñmşλmohi ýioi−τäo çözüwm beρhyρ.
yρhyýiw,
iýmmρow,
ýhokhyýiw,
yýezow,
moτoρ
ΓYMMATΛY
Tüρomirbeşyheoy Nibmτm keýτeher mşλiýär zewohλeρ τopλymyrhe
örhüρmλýär ýoλ kyρλyşyo bmτymλeρy τüρomir ribmτmrmň hüzümmrhi
esjeλτirλiρmň wi şipbmoλiρmň ezλyky sibäpλm läzmρom zemer ýoλ
kyρλyşykyryň τeλepλeρyry hoλy oerekeτλerhyρyp bmλmiýäρλiρ.
Bmzmň yλmy beρλekλeρymyzyň bmρmrnm meosehy zewohλeρ
τopλymyryň weoyym hiskesyrhe örhüρmλýär kyhρory hiesjeλτmzesmýe
iτmio bmλir oryň hüzümmrhäom esjeλτirλiρm, poλmsmoλλm wi ekyρ
eρomeτmom ykλiwohoρohλeρy böλüp eλmeo wi oλeρy kyhρory
oomsλirhmρmp eλyrýer ýoλ kyρλyşyo bmτymyryň hüzümmri kiρio boλer
Zewohλeρ τopλymyryň weoyym−2 hiskesyrher eλrer kyhρoryň
hiesjeλτmzesmýesyry kiçmρmio üçmr ýöρmτi ýeseλer hiske yλeryλhy.
Rryň köwρümm 20 λmτρi hiň. Rryň eşeoy wi ýooeρoy böλioλiρm
kiρio hiρinihi eýρeτyrλyohe iλioτρmo çişmism eρoeλy kyzhyρyλhy.
Märi ýeτekyryň oweρs çäkismrmň ryskeλeρy esooρbmr omsλoτesy,
esooρbmr omsλoτesyryň Tρmλor B hyzy bmλir bmλiλmohäom iρkmrm wi λmmor
omsλoτesyryň iρkmrm bmλir mşλirmλirhi, oρimrmý oosmhmrmň myoheρy
90,55%−hir esooρbmr omsλoτesyryň iρkmrm bmλir 95,92%−i, esooρbmr
omsλoτesyryň Tρmλor B hyzy bmλir bmλiλmohäom iρkmrm yλeryλerhe
94,75%−i wi λmmor omsλoτesyryň iρkmrm bmλir 95,38%−i çirλm
beýλeşhyρyλhy.
Ýiρλm oweρs çäkismrmň çmk meλ wi beýλeşhyρyλer ryskeλeρyryň
lmmmom hüzümm MINIPAΛ oysymλy ρirτkirospioτρomiτρmň oömikm
ÇYZYKΛY
x
t
x
f
x
t
x
t
x
a
t
x
t
x
0
0
l
D
t
x
t
t
x
t
0
0
j
a
x
x
x
x
0
0
y
misiλä keρeλýeρ. Şyrλyohe, by misiλärmñ ýioi−τäo çözüwmrmñ
beρλykyryñ, peρemiτρi üzrüosmz bekλyλykyryñ ýiτiρλmo şiρτm τepyλýeρ
wi çözüwm beleλerhyρyλýeρ.
P
T
t
A
1
0
0
1
a
Şiýλiλmo bmλir, Ýeşyλhipi ribmτmrmň kyhρoryryň ykλiwohoρoh
λeρe beýhyky (75 %) wi böλürmp eλrer ýekheýyrhe oλeρyň çeλky
ýekλeρy wi oeτeλmτmom oρiomrk üçmr çmk meλ boλyp bmλniohmkm
ezeρow
KWAUS
Kweρs hürýärmň yλmy−τilrmom ösüşmrmň hiρinismrm oiskmτλiýär
sirekeτ örümçmλmkmrmň lowe yλekλeρy, oosmos, iλioτρoτilrmoe,
ρehmoiλioτρormoe, λyomerçyλyo wi biýλiom pyheoλeρyrhe kmňhir
yλeryλýeρ. Dürýä bezeρyrhe oρimrä boλer msλik lim ýyλ−ýyλher eρτýeρ.
Kρimrmrmň çişmism boλyp lyzmeτ ihýär oweρs çäkismrmň hüzümmrm
yλmy iseshe limmiτeρepλeýyr öwρirmio, ory eρesseλemekyň wi
beýλeşhyρmekyň yλmy isesλeρyry mşλäp hüzmio lmmmýe yλmyryň
çözmiλm keýρekoýyλmesyz misiλismrmň bmρmhmρ.
Şy misiλi boýyrçe TYA−ryň Hmmmýe mrsτmτyτyryň “Mmriρeλ
siρmşhiλiρmrmň lmmmýesy wi τilroλokmýesy” beρλekleresyrhe oweρs
çäkismrmň hüρλm ýeτeoλeρher kiτmρmλir ryskeλeρyry beýλeşhyρmeo
boýyrçe yλmy beρλekλeρ kiçmρmλýäρ. Kweρs çäkismrmň ryskeλeρyryň
hüzümmrhäom çykλyλyo, ekρemyryň ýmτkmsm, oweρs çäkismrmň
böλinmoλiρmrmň yλyλyky, ryskeλeρyň hüzümmrhäom oρimrmý oosmhm
(SmR2), Aλ2R3, Fi2R3, TmR2, CeR, MkR, Ne2R wi K2R ýeλy
iλimirτλiρ TŞ−21 Tüρomirmsτer14−77 ”oweρs çäkism” wi TDS−22552
Märi ýeτekyryň oweρs çäkismrmň ryskesyryň hüzümmrhir
milermom keρyrhyλeρ iλirmp, ýywλyp, oweρs çäkismrmň ryskeλeρy
kyρehyλerher soňρe, oρimrmý oosmhmrmň myoheρy 85,59%−hir
90,55%−i çirλm ýooeρλerhyρyλhy. Kweρs çäkismrmň ryskesyryň
hüzümmrhäom Fi2R3(1,33%), CeR(5,55%), TmR2(0,105%),
K2R(3,99%) ýeλy bmρλişmiλiρmň myoheρλeρy hikmşλmλmohi 0,66%−i;
4,37%−i; 0,09%−i; 2,58%−i çirλm ezeλhy. Aλýymmrmý oosmhmrmň
myoheρy (4,57%) lim hoλy ýywλyp eýρyλhy.
ATAΓYNYŇ
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz ýiρλm çmk meλλeρy les riτmniλm
piýheλermeo üçmr oλeρy keýτeher mşλimikmň yλmy isesλeρyryň hüýpλm
öwρirmλmikmrm isesy wizmpi ihmp koýhy. Şy ryoheýrezeρher τäzi
ribmτ ýeτeoλeρyryň ribmτλiρmrm keýτeher mşλimio üçmr oλeρyň lmmmom
hüzümmrm kmňmşλiýmr öwρirmio ziρyρ boλyp hyρýeρ. Şiýλi meoseτ
bmλir Amyhiρýe ýeoesyre hikmşλm boλer sirekeτ älmmýiτλm Ýeşyλhipi
ribmτ ýeτekyryň ribmτmrmň kyhρoryryň (>5000C) �zmom läsmýiτm
wi lmmmom hüzümm läzmρom zemer ysyλλeρy (τopλymλeýyr imiλi
kiτmρmio, çöohüρmi, ehsoρbsmor lρomoτokρe�ýe, ρijρeoτomiτρmýe,
kez−sywyoλyo lρomoτokρe�ýe) bmλir hiρňiλhm. Şiýλiλmohi, kyhρoryň
ribmτi köρä çyoymy 50,2% boλyp, oryň τyτeşme ýyλyλykyryň
2400C−e, süýkişmoλmkmrmň boλse 800C−hi 63,71 mm2/s−i hiňhmkm
eryoλerhy. Γyhρoryň lmmmom hüzümmrmň eşeoheoy koşyrhyλeρher
Aλrer serλeρher köρrüşm ýeλy, Ýeşyλhipi ribmτmrmň kyhρory,
iseser, eρomeτmoe wi hoýkyr ykλiwohoρohλeρher, şiýλi lim
şipbmoλiρhir hyρýeρ, oλeρyň bmλiλmohäom myoheρy 96,5 % − i hiňhmρ.
Aρomeτmom ykλiwohoρohλeρyň mçmrhi mom wi oöpτopλymλy köρrüşλiρm
ekhyoλyo ihýäρ. Doýkyr ykλiwohoρohλeρyň myoheρy 27% τöwiρikm
boλyp, oλeρ, iseser, mzopeρe�r wi rejτir ykλiwohoρohλeρyrher
ybeρeτ. Noρmeλ kyρλyşλy peρe�rλiρmň myoheρy beρy−ýoky 0,28%−i hiň
boλyp, oλeρyň, iseser, moλioyλeλeρyrhe C23−C29 ykλiρoh eτomλeρyry
hürýä bezeρyrhe bäshişλmki yoypλy, ösir τeλepλeρy öhiýär örümλiρm
örhüρmikm üpnür iτmio, ýyρhymyzyň yλmy bmrýehyry les−he
biρomτmio bebeτhe τyτymλy mşλiρ emeλe eşyρyλýeρ.
Tüρomirbeşyryň Nibmτm keýτeher mşλiýär zewohλeρ τopλymyrhe
höwρibep, mrrowesmor τilroλokmýeλeρy özürhi nimλiýär yλkemλeρyň
mşi kmρmzmλmikm τüρomir ribmτmrhir hürýä bezeρyryň τeλepλeρyry
öhiýär ýooeρy lmλλm çeλky ýekλeρyry örhüρmäki mümomrçmλmo
höρiτhm. Nmýiτλirir çeλky ýekλeρyry eλmeo üçmr by örümçmλmohi
ribmτmň ýek jρeosmýeλeρ
yry oρkermom iρihmnmλiρmň oömikm bmλir
eρesseλemekyň riτmnismrhi liρ ýyλhe 30 müň τorreher kowρeo
oeheλy kyρλyşλy peρe�r ykλiwohoρohλeρyryň oorsirτρeτλeρy kepheλ
örüm köρrüşmrhi imiλi kiλýäρ. By oorsirτρeτλeρy ribmτ lmmmýesyryň
çmk meλy löomürhi riτmniλm piýheλermekyň ýoλλeρyry mşλäp hüzmio
üçmr oλeρyň läsmýiτλiρmrm wi hüzümmrm öwρirmio wenyp yλmy misiλi
boλyp hyρýeρ.
Yλmy hiρňiwhi Γoτy
ρhipärmň wi Eoiρimmň ribmτλiρmrmň
keρyrhysyryň (1:1 keτreşyohe) mezyτyrher (405−440 0C, 440−490
0C, 490−550 0C) wi kyhρoryrher (>550 0C) weoyymhe oowmeo
eρoeλy eλrer heρ keýreme çäoλm jρeosmýeλeρyň (405−440 0C, 440−490
0C, 490−550 0C wi >550 0C) jyρjyρoλ bmλir eρesseλerer ρe�reτλeρyr
her seýλeýny iρihmnmλiρmň oömikm bmλir böλürmp çyoeρyλer oeheλy
kyρλyşλy peρe�rλiρmň oorsirτρeτλeρyryň �zmom−lmmmom köρoizmnmλiρm
(hyoyzλyky, süýkişmoλmkm, hoňme τimpiρeτyρesy) öwρirmλhm. Rλeρyň
hüzümmrhäom hoýkyr wi eρomeτmo ykλiwohoρohλeρyň myoheρy
ehsoρbsmor lρomeτokρe�ýeryň (AСК smλmoekiλhi) oömikm bmλir
eryoλerhy. Ýooeρhe ekzeλer jρeosmýeλeρhe hoýkyr ykλiwohoρohλeρyň
ymymy myoheρyryň hikmşλmλmohi 98,8; 97,7; 97,3 wi 92,7%−i
(messesy boýyrçe) beρebeρhyky ýüzi çyoeρyλhy.
Aρomeτmo ykλiwohoρohλeρher eρesseλerer oeheλy kyρλyşλy
peρe�r ykλiwohoρohλeρyryň oorsirτρeτλeρyryň mrhmwmhyeλ hüzümm
kez−sywyo lρomeτokρe�ýe ysyλyryň oömikm bmλir “Akmλirτ 6890
N” lρomeτokρej irnemyrhe öwρirmλhm. Rλeρyň hüzümmrmň hiρňiλýär
jρeosmýeλeρyň keýreme çäoλiρmri (405−440 0C, 440−490 0C, 490−550
0C wi >550 0C) hikmşλmλmohi, iseser r−C22−C30, r−C24−C36, r−C26−
C38 wi r−C28−C40 kyρλyşλy peρe�rλiρhir hyρýerhyky oiskmτλirhm.
Diρňiλýär ryskeλeρyň keýreme cäoλiρmrmň ýooeρλermeky bmλir,
oλeρyň hüzümmrhi şeleλerer kyρλ
yşλy peρe�rλiρmň myoheρyryň
hikmşλmλmohi 5,1%−hir 19,3%−i çirλm eρτýerhyky ýüzi çyoeρyλhy.
100
200
300
400
500
600
700
800
900
1000
120
140
160
180
200
220
240
260
280
300

=0.0
=0.05
=0.07
=0.09
ρihiλ kρehmýirτmň besyşe ihýär τäsmρm
Γöρşümmz ýeλy, pρihiλ kρehmýirτmň belesy yλeλhykyçe besyşyň
kρe�km eşeoher kiçýäρ.
Işhi sτesmoreρ leλhe kezyň bmρöλçikλm τiomz−ρehmeλ süzüλmi
ýekheýyrhe besyşyň pρihiλ kρehmýirτmrmň besyşe ihýär τäsmρm
hiρňiλhm. Süzüλmärmň hüρλm ýekheýλeρyry lesebe eλýer hiňλimiλiρm
çözmio üçmr wekτy τykşyτλemeo bebeτhe emeτλy boλer emeλe eşyρme
ysyλy seýλeryp eλyrhy. Seýλeryp eλrer ysyλ eρoeλy Meτλeb hmλmrhi
pρokρemmeλeρ τopλymy τeýýeρλeryλhy.
AΛAUYNYŇ
KADAΛY
ΓUUΛUŞΛY
PAUA
UΓΛEWRDRURDΛAUYNYŇ
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň τekeλλesy bmλir τüρomir yλmyry
yohysehyýiτmň öňürm çiomnm küýni öwüρmio, ýiρλm çmk meλλeρher
ýekheýyre kiτmρýäρ. Şiýλi keτλeoλeρher örüm eλmeo üçmr oλeρe
şyň üýτkimikmrm höρiτmiλm boλýeρ.
Γowşeo kiçmρmnmλmoλm öýnüoλm keτλeohe sywyň, ribmτmň wi kezyň
liρioiτm besyşyň beşλerkyç kρehmýirτmrmň oömikm bmλir beşλerýeρ.
Şoryň üçmr kyýyryň zeboý zoresyrheoy besyşyň beşλerkyç
kρehmýirτmrmň τäsmρmrm lesebe eλmeo emeλy τeýher yλy älmmýiτi
iýihmρ.
Γoý, kezyň liρioiτm ýooeρy kiçmρmnmλmoλm keτλeohe kyýe τeρep
körm ykyρ boýyrçe, kowşeo kiçmρmnmλmoλm keτλeohe boλse, köwşeo
kiçmρmnm birhmň (перемычка) üsτürhir hmo ykyρ boýyrçe emeλe eşýer
Bmρöλçikλm τiomz−ρehmeλ süzüλmi ýekheýyrhe besyşyň pρihiλ
kρehmýirτmrmň ihýär τäsmρmri siρihiλmň. By ýekheýhe kezyň sτesmoreρ
liρioiτmrm biý
er ihýär hmjjiρirsmeλ hiňλimi eşeoheoy köρrüşi iýi
hhP
PP
ρhρhρKll

−−−=


− pρihiλ kρehmýirτ;
− ýooeρy kiçmρmnmλmoλm keτλekyň keλyňλyky.
(1), (2) misiλiλiρmň çözüwm Meτλeb hmλmrhi emeλe eşyρme
(установления) wi süρmi (pρokoroe) ysyλλeρyry yλermeo eρoeλy
pρokρemme hüzüp, ory çözmio eρoeλy τepyλhy. Aşeoheoy syρeτhe
besyşyň ρehmys bmλir bekλeryşyky pρihiλ kρehmýirτmň hüρλm beleλeρy
(Ioρhermýe)
INNRWASI
Neroτilroλokmýeλeρyň wi reromeτiρmeλλeρyň läzmρom zemer
hyρmyşyň hüρλm nälτλiρmrhi eneýyp kiλnikm beρ. Rλeρ boλse λyomerçyλyo,
heşoy kyρşew, oosmos, iriρkiτmoe, iλioτρormoe, lowpsyzλyo wi
irçimi biýλiom zeτλeρ bmλir bekλyhyρ. Mmλλm Yλym kezresyryň
mekλymeτλeρyre köρä, ABŞ−ryň kiλnioom mşλäp τeýýeρλeýer sirekeτy
reroörümçmλmo bmλir öňi seýλereρ wi oλeρyň soňoy 10 ýyλyň
howemyrhe rerokyρλyş meτiρmeλλeρyň bezeρyre τäsmρmrmň bmρ ýyλhe,
τeomyrer, 340 mλρh hoλλeρe çirλm ösniohmkm lesep ihmλýäρ.
Neroyλym wi reroτilroλokmýe ykyρλeρy beρλekλeρyň hiρseρe ykρy
lesep ihmλýäρ wi oλeρ �zmoe, lmmmýe, bmoλokmýe, mržiriρçmλmo syrkeτy
wi meτimeτmoe ýeλy hüρλm hiρsλiρmň beρλekλeρyry wi ysyλλeρyry
bmρλişhmρýäρλiρ. Heçer−he reromeτiρmeλλeρy yλermeo çäosmz ýeλy
köρürýär wekτy rerokyρλyşyň smrτizm, τäzi reroyλkemλeρyň wi
kyρλyşλeρyň ykτybeρλyλykyryň hiρinism, reromeτiρmeλλeρyň heşoy
kyρşewe wi sekλyke τäsmρmrmň öλçikm ýeλy τäzi wilmmλiρ lim öňi
çyoýeρ.
By çyoyşhe bmz yλmy bmρλişmoλi
ρmň öňürhi hyρýer oäbmρ wizmpiλiρm
köρoizmikm wi meτimeτmom yλymλeρyň, şoλ serhe sτeτmsτmo lim
lesepλeýyş siρmşhiλiρmrmň mölümhmkmrm reroyλym wi reroörümçmλmo
ykyρλeρhe iýýäm beρ boλer ysyλλeρy kowyλeşhyρmeo üçmr eρe eλyp
iρir
STASIRNAU
ATAΓYNDAKY
PA
ΛANYΛYŞY
Γez ýeτeoλeρyry özλişhmρmikmň τinρmbismrhir biλλm boλşy ýeλy,
örümλm keτλekyň τoýyrsow ýe−he beşke kowşeo kiçmρmnmλmoλm keρyrhy
bmλir öρτüλmikm, keτλeoλeρyň kyýyryň hüýbürhir mzoλmρλirmio
Ýeş eλymλeρyň lyzmeτheşλyky leoyrhe küρρüň kmhirhi, τeoyo
yλymλeρ bmλir kymermτeρ yλymλeρy öwρirýärλiρmň özäρe mşλiρm ýe−he
τesλemeλeρy beρehe işmhäýmio nyhe oyr. Myryň mλomrnm sibäpλiρm
löomürhi oλeρyň eρesyrhe, misiλim, �zmoλiρ bmλir syrkeτy
öwρirmnmλiρ, keλτeşhyρyny rooeτλeρyň ýoohykyry ekzep boλeρ.
Emme myňe siρiτmizhir, şiomλλirhmρmş syrkeτyryň isiρλiρmrm
öwρirmiohi, siλniρmiohi oλeρyň lyzmeτheşλyky üçmr yλy poτirsmeλ
beρ hmýmp boλeρ.
iρ−
AΛAUYNYŇ
ΓUMANITAU
YΛYMΛAUA
Γiokmňmşλmo τilroλokmýesy wi kiokρe�o mekλymeτλeρ yλkemy
ýiτiρλmo hiρinihi yzeo wekτyň howemyrhe �zmom wi τibmky
yλymλeρhe beρλekλeρyň oywweτλy kyρeλλeρy löomürhi kmňhir
yλeryλyphy. Γiokmňmşλmo τilroλokmýeλeρy, eheτçe, �zmom wi τibmky
yλymλeρhe yλeryλse−he, sosmeλ yλymλeρy öwρirmnmλiρ wi kymermτeρ
yλymλeρyň eλymλeρy ýeoyrhe oλeρy öwρirmio wi öwρiτmio üçmr
oywweτλy kyρeλλeρyň mölüm yλeryλyşyry wi piýheλeryλyşyry ýüzi
çyoeρhyλeρ. Royw meoseτremeλeρyrhe sepeoλeρyň beρle oöpüsm
oλeρy öwρirmikmň kmňmşλiýmr läsmýiτremeλeρyre kyzyoλerhyρme
bmλhmρýäρλiρ wi oλeρ ýeş lüräρmirλiρi by τilroλokmýeλeρyň
mümomrçmλmoλiρmrm yλmy beρλekhe rälmλm yλermeλyhyry öwρihýäρλiρ.
Myrher beşke−he kiokmňmşλmo siρmşhiλiρmrmň wekτy kiçmihmo iρomr
wi eçyo çişmism (misiλim, Γookλi Eeρτl) beρλekçyλeρe τes msλirhmo
sepeoλeρ boýyrçe öz beρλekλeρyre kmňmşλmo öλçikλiρmrm kmρmzmäki
ýeρhem ihmp bmλiρ.
bebeτhe eλeheλeρ lim eρτýeρ. By misiλiλiρ iriρkmýeryň hyρryoλy
wi keýτeher hmoiλhmλýär çişmiλiρmrm közλimikm τeλep ihýäρ. Seρp
ihmλmşmň eρτmeky bmλir hürýä ribmτi beρle bekλyλyo bmλir ýüzbi−ýüz
boλýeρ. Nibmτi isesλerýer ýerkyny isesy seρp ihmnmλiρmň bmρm−hi yλek
yλkemyhyρ. Rwryo sywoτyλeρy kiλinikm boλer keýτeher hmoiλhmλýär
wi hyρryoλy çişmihmρ wi oλ bmohmziλλiρm örhüρmio boýyrçe
iriρkiτmo çöokürλmkmň çözkühm boλyp bmλiρ. Rwryo sywoτyλeρy
ýiρüsτm ösümλmoλiρ bmλir hiňişhmρmλirhi λmpmhλiρm wi bmomesseλeρy
örhüρmikmň yλy hipkmrmri iýihmρ.
AΛYMΛAU
INNRWASIRN
EWURPA
Isλirhmo ýyρhyň yohysehy ösüşmrmň isesy yλmyň, bmλmmmň wi
örümçmλmkmň özeρe bekλeryşyky lim−hi oλeρyň kyρλyş bmτiwmλmkmrm
üpnür ihýär bekλeýny milermzmλiρmň höρimikm boλyp hyρýeρ. By
bebeτhe oäbmρ höwλiτλiρhi ehy ekzeλer keτreşyoλeρyň üzňiλmkm wi
koşyλyşme pρosisλiρmrmň milermzmλiρmrmň boλmezλyky yohysehy
ösüş üçmr hüýpλm päskiλçmλmo boλyp hyρýeρ.
Yλym−bmλmm yλkemyryň wi örümçmλmkmň keτreşykyre
hüşürmiohi örümçmλmohi mrrowesmýeλeρy ýe−he yλmy mşmň riτmniλiρmrm
yλermeo ýeλy mölüm misiλiλiρm öwρirmio yλy älmmýiτi iýihmρ. By
bebeτhe Ýiwρoperyň öňhibeρyny höwλiτλiρmrmň τinρmbismrm öwρirmio
mölüm boλyp hyρýeρ. Ýeş yλmy mşkäρλiρmň ryoheýrezeρyrher
Ýiwρope Bmλiλişmkmri kmρýär ýyρτλeρyň mrrowesmor mşλiρmrmň kürhiλmo
ýiρmri ýiτmρmλmşmrmň köρoizmnmλiρmrm 2010−rny ýyλ boýyrçe öwρirmp,
şiýλi biλλäp bmλiρms: mrrowesmýeλeρy höρiτmäki hooτoρerτyρeλeρy
kyτeρer ehemλeρ (25−34 ýeş eρeλykyrhe, ISCEDΓ (MCKR)) les oöp
keτreşýeρλeρ.
UΛUΛYK
PA
ΛAŞDYUYϑY
MAΓΛUMATΛAUYŇ
HABAUΛY
Mekλymeτλeρy seoλeýny byλyτλy wi ooρpoρeτmw yλkemλeρ öz
müşhiρmλiρm üçmr hmso kmňmşλmkmrmň piτebeýτyry wi koşyrhyλeρy löhüρ
ihýär orλeρçe müň siρwiρλiρhir hyρýeρ. Işniň böλioλiρ hmýλmp lim
eτλerhyρyλýer hybλmρλirmλir obýioτλiρmň şiýλi hmremmom kiρmmmrhi
ýeýρerλyky ýooeρy özeρe böλioλiýmr bmρmomärm imiλi kiτmρýäρ
wi yλkemyň keρeşme howemλyλykyry yzeλhýeρ. Rrher beşke−he
mekλymeτλeρyň obýioτλiρmrmň mşniň böλioλiρmrmň köçmismrmň τäzirhir
oor�kyρesmýesy üçmr çyohenyλeρy iτmäki kiτmρýäρ.
Beρ boλer seoλeýny yλkemλeρ siρwiρλiρmň wi obýioτλiρmň oöpserλy
boλmeky ziρeρλy şiýλi misiλärm çözmio üçmr ýeρemsyz boλyp hyρýeρ.
Şy ρismmremehe mekλymeτλeρy seoλeýny yλkemλeρyň wi obýioτλiρmň yλy
möçbiρm üçmr kiρmmm üýτkihýär iospiρmmirτeλ yλkemyň mşλäp hüzüλmikm,
ýiρmri ýiτmρmλmikm wi bele biρmism köρoizmλirhmρ. Bmzmň yλkemymyz
keρeşme wekτyň howemλyλykyry wi mekλymeτλeρy köçüρmλirhi kiçmρmnm
oywweτ üçmr çyohenyλeρy ezeλτmeke ykρyohyρyλerhyρ. By meosehe
ýiτmio üçmr bmzmň yλkemymyz ýiρλm oor�kyρesmýeryň yλeryλýer
hiρinismrhi mekλymeτλeρyň τeoyo ryskesyry mekλymeτλeρe kmρmihi
ýiρλişhmρýäρ wi opτmmmzesmýe wizmpiλiρmrmň köρrüşλiρmrhi obýioτλiρmň
τopeρλeρyry wi siρwiρmň mşniň böλümλiρmrm seýλeýeρ lim−hi τäzirhir
oor�kyρesmýe üçmr çyohenyλeρy ezeλτmeo meosehy bmλir ýiρmň lebeρλy
köçüρmismrm ýiρmri ýiτmρýäρ.
TADAN
DUUNUKΛY
AΛYMΛAUYŇ
BAUΛAΓΛAUY
Nibmτ ýerkynyryň yλeryλmekyryň beρle ösmikm riτmnismrhi
büτmr hürýähi kλobeλ ýyλyλyo wi iriρkmýe çişmiλiρmrmň lowpsyzλyky
wi λyomerçyλyo yλymλeρyry koşyp, oλ mekλymeτλeρ wi eρekeτreşyo
τilroλokmýeλeρyrhe, keýτeher hmoiλhmλýär iriρkmýe çişmiλiρmrhi,
λyomerçyλyo eryoλeýyş wi biniρkm mşλiρmrhi, leρby τilrmoehe wi ş.m.
yλermeo üçmr emeτλy yλeryλýer meτiρmeλλeρy wi kyρλyşλeρy öshüρmäki
körüohmρmλirhmρ. Büτmrhürýä eρekeτreşyo wi yλek mümomrçmλmoλiρm,
leλoeρe mesλeleτλeρyň wi simmreρλeρyň seryryň eρτmeky, şiýλi−hi
leλoeρe žyρreλλeρyň iλýiτiρλm boλmeky leλoeρe lyzmeτheşλykyry
hmňi bmρ eňseτλeşhyρmer, iýsim örhümλm yλmy kezeryλerλeρ üçmr
elyρ
MUΛTIMRDEΛΛEŞDIUIΛMEΓINDE
YΛYMΛAU
BABATDA
Mohiλmρλimikmň soňoy iλimirτm lysysy höρihmnmλiρhi wi oλeρyň
yλkemλeρyrhe bmρ−bmρλiρmri keτreşyoλeρ bebeτhe çözüλmp bmλmrnio
öρär çyλşyρymλy misiλiλiρm owryo iλimirτλiρi böλmio bmλir
hiňλimiλiρmň τeomyrerρeo çözkühmrm τepmeo üçmr lesep ysyλy boλyp
hyρýeρ. Mohiλmρλimikmň soňoy iλimirτmrmň oäbmρ läzmρom zemer
byoneλeρy ýyλyλyo, iλioτρomekrmτ, sywyoλyoλeρ wi zälmiτmň kyρλyş
şiρτλiρm ýeλy eryo oomporirτλiρhir ybeρeτhyρ. Myňe keρemezher,
by ykyρheoy τilroλokmo üsτürλmoλiρ �zmoeryň yλmyň mom ýe−he orher
oöpρäo ykyρλeρyrhe emeλe eşyρyλýer misiλiλiρmrm bmλiλmohi çözmäki
Şiýλi−hi boλse by siρmşhiλiρ şy kürλiρi çirλm ýyλyλyo τρyboesy
ýeλy les çyλşyρymλy yλkeme siλniρmi biρλirhi şiýλi bmρ riτmniλm häλhmρ.
Hyzmeτheşλykyň şoλ köρrüşλiρmrm löwisλirhmρmio syreryşykyrhe by
beρλekλeρ mohiλmρλimikmň soňoy iλimirτmrmň yλmyň eryo ykyρλeρyryň
eρesyrheoy üzňiλmkm ýiňmp kiçmiohi oywweτyry eçyp köρoizýäρ,
soňρe boλse yλmyň bmρräçi biýλiom ykyρλeρyryň eρesyrheoy üzňiλmkm
ýiňmp kiçmiohi öz oywweτyry köρoizýäρ.
By mohiλ kmhρohmremmoe wi ýyλyλyo eλyş−çeλşykyre keτreşýer
�zmom misiλiλiρm çözmiohi piýheλeryλýeρ.
SUWΛAUY
TRΛKUNΛAUYŇ
PA
YΓϑAMΛYΓY
Büτmr hiρýe boýyrçe pλeτjoρmeλeρy keýτeher τesλeme seλmeo
beρehe irçimi lebeρλeρ beρ wi oλeρher oäbmρm kyρλyşy mşλäp hüzmiohi
yλeryλýer isesλeρyň oybepheş häλhmkm beρehe eýhyλyp kiçmλýäρ.
Yλmy−beρλek mşλiρmrmň eλryp beρyλmezλyky Meλeýzmýeheoy
ojjşoρ kyρλyşλeρyň oöp böλikm üçmr by sibmτλiρhi öλçikλiρ mşλirmp
hüzüλirhi “isesλeρ” yλeryλýeρ. Rjjşoρ kyρλyşλeρ, hiňmz pλeτjoρmeλeρ
ýeλyλeρy, ribmτ wi kez sirekeτyrhe les ýöρmτiλişhmρmλir wi mölüm
kyρλyşλeρhyρ. Şiýλi mölüm kyρλyşλeρ, küρρüňsmz, kyρλyşyo üçmr
kymmeτ hüşýäρ wi hmzeýre bmλhmρmλýär τeλeby pisiλτmikmň lesebyre
oryň kymmeτy eşeoλehyλyp wi wekτ kyskeλhyλyp öλçikλiρm bmλriρ.
By yλmy mşhi ρipρospioτmw mekλymeτλeρy yλermekyň lesebyre
ýiλmň τmzλmkmrmň, ýiλmň ykρyryň wi τoλoyrλeρyň biλirτλmkmrmň τäsmρm
wi oλeρyň Meλeýzmýe sywλeρyre eρeλeşmekyryň bmλiλmohäom
mümomrçmλmoλiρmri siλniρmi biρλiρ.
NANRYΛYM
BABATDA
HYZMATDAŞΛYΓYŇ
ZEUUUΛYKΛAUY
Neroyλymλeρy wi reroτilroλokmýeλeρy, eheτçe, “XXI esyρyň
yλymλeρyre wi τilroλokmýeλeρyre” hikmşλm ihýäρλiρ. Neroyλym
meτiρmeλλeρy wi lehyseλeρy rerohiρinihi, ýekry eτomλeρ möçbiρmrhi
öwρirýäρ. Neroτilroλokmýeλeρ boλse hüşürniλiρm wi meτiρmeλλeρy
piýheλermeo bmλir, rerohiρinihi özeρe liρioiτ ihmp, hüρλm yλmy
hiρsλiρm bmρλişhmρmp, oλeρy bmrýeτλeýyr yλymλeρe−he (lmmmýe, �zmoe,
bmoλokmýe wi ş.m), mržiriρçmλmo (iλioτρmo wi iλioτρmo mržiriρλmkm,
meτiρmeλ eoymλeρy mşλäp kiçmio, meşyr kyρλyşyo, oompýyτiρ
yλymλeρy wi τilrmoeλeρy, bmoλyomerçyλyo meşyr kyρλyşyky wi ş.m.)
BAUΛAΓΛAUYŇ
USUΛY
AΛYMΛAU
BAUΛAΓΛAUYŇ
USUΛYNY
Beρλekλeρy rälmλm kiçmρmiλmhmkmrm τeλypλeρe leçer wi rälmλm
öwρiτmiλm? Şy wekτe çirλm yrmwiρsmτiτλiρ wi ooλλinλiρ by soweλe
biλλm bmρ oiskmτλm nokep τepyp bmλmihmλiρ. Beρλek mşλiρmrm eλyp beρýer
yrmwiρsmτiτ rälmλm boλmeλy wi eoehimmom rişmρλiρm wi yλmy mşm
rälmλm çeλτλerhyρmeλy hmýir misiλiλiρi yrmwiρsmτiτλiρmň oöpüsmrmň
öz keρeýyşλeρy beρ. Şiýλi misiλiλiρm çözmikmň ýörioiý ysyλy boλse
τeλypλeρy yλmy−beρλek mşλiρmri çiomiohmρ.
Bmλiλmohäom mşλiρ beρλekλeρy kiçmρmikmň ysyλλeρyryň bmρmhmρ
wi oλeρy irçimi ykyρλeρhe wi sepeoλeρhe yλermeo boλeρ. By ysyλ
ýeş eλymλeρ üçmr kyzyoλy wi çyλşyρymλy ýeλy köρürýäρ, sibäbm oλ
yλeryλerhe oλeρ beρλekyň obýioτm wi sybýioτm bmλir bmλiλmohi by mşi
hoλy hiρinihi keτreşyp bmλiρλiρ.
BABATDA
Ýekτyλyo bmzmň hyρmyşymyz üçmr τibmky zeτ löomürhi özürmň
mrτirsmwλmkm, τoλoyrλeρyryň wi poλýeρmzesmýesyryň yzyrλyky
bmλir läsmýiτλirhmρmλmp bmλriρ. Poλýeρmzesm
ýe τoλoyryň (ýekτyλykyň,
kρewmτesmor τoλoyryň, sis τoλoyryryň wi ş.m.) ymymy läsmýiτremesy
boλyp hyρýeρ. Rλ özürmň seρsmeλeρy, şiýλi lim ýekτyλerhyρýer obýioτm
beρehe mekλymeτλeρy özürhi seoλeýeρ. Ýekτyλykyň poλýeρmzesmýesy
smλmeρ myşse löomürhi mäλmm boλer myşsehe ýekτyλyky τyτmeo
mümomrçmλmkm çäoλmλmkm sibäpλm, eheτy ehe
m közm bmλir ory köρüp
boλmeýeρ. Şiýλi−hi boλse, möρ−mönioλiρmň oöpüsm wi biýλiom
oňyρkeλy leýwerλeρ üçmr oλeρyň siτçeτoesy (köz beρhesy) by ýekheýe
öρär hyýkyρhyρ wi oλeρ by ýekheýy rewmkesmýe üçmr yλeryp bmλiρ.
Häzmρom wekτhe oompýyτiρ meoseτλeρy üçmr poλýeρmzesmýe
şiomλλiρmň, obýioτλiρmň wi τiosτyρeλeρyň sikmirτesmýeλeρyry
oiskmτλimiohi yλeryλýeρ.
nälτλiρmri hüşürmio üçmr irçimi rezeρy wi τinρmbi mşλiρm
kiçmρmλmphm. By çyoyşhe lim bmz τinρmbiλiρhir wi emeλe eşyρyλer
rezeρyýiτ mşλiρmrhir oäbmρλiρmri siρihmp kiçmioçm boλýeρys.
Bmρräçi oöpüρnmoλiρmň ýe−he irçimi oöpüρnmoλiρmň özλiρmrm eλyp
beρşy, oöpüρnmoλiρmň özäρe τäsmρλiρm, oλeρyň eoymy wi oewmτesmor
oöpüρnmoλiρmň hüρλm ykyρλeρhe yλeryλyşy beρehe küρρüň ihmλmiz. Rryň
ýiρmri oöpüρnmoλiρmň hmweρλeρyryň liρioiτλiρmrmň hiňλişhmρmλmism,
liρioiτi τäsmρ ihýär jeoτoρλeρ, oöpüρnmkmň ýeρyλmesy wi peρτλeme
wekτyrheoy kyzkyrλyky lim−hi besyşy beρehe küρρüň ihmλiρ.
AΛYM
TA
Bmz ýeş eλymλeρy oorhirsmρλirir kyρşewyň �zmoesyryň kmň
ykyρλeρyrhe ooeτmekyň ysyλλeρyry wi köρrüşλiρmrm mesλeleτλeşýeρys.
Teλypλeρ bmzmň oejihρemyze öz iλλiρmri iýýäm mekmsτρ hiρinismrm eλyp,
�zmoe ykρyrher hooτoρλyo hiρinärm eλmeke kiλýäρλiρ. Bmz oλeρe ziρyρ
boλer τinρmbi, siλniρmş wi lesepλeýyş siρmşhiλiρmri isesy oρry biρýäρms.
By boλse oλeρyň �zmoe ykρyrher ýooeρy hiρiniλm eλymλeρ boλmeky üçmr
ziρyρhyρ. Ýoλbeşçyryň ýe−he leλyperyň by çyλşyρymλy pmomρλiρm ýeş
eλymλeρe rälmλm biρmp bmλniohmkmri hüşürmio mölümhmρ. Roeτmeoher
wi sözλüo meτiρmeλλeρy wi beρλek siρmşhiλiρmrm üpnür iτmiohir beşke−
he, ýeş eλymλeρyň höρihmnmλmo yλlemyry wi τäzi pmomρλiρm kyýýeρλeρ.
By boλse oλeρe beρλekλeρe hüýpλm koşerτ koşmeoλeρyre mümomrçmλmo
biρmio üçmr ziρyρhyρ.
Soňoy ýyλλeρhe oompýyτiρ mohiλmρλimiλiρm �zmom beρλekλeρyň
eýρyλmez böλioλiρmri öwρüλhm. Bmz �zmoe yλkemλeρyre les kowy
hüşürmio üçmr ziρyρ lesepλeýyş çimiλişmşm eρe eλyp mesλeleτλeşýeρys.
Misiλim, Morτi−Keρλo mohiλmρλimiλiρm, moλioyλýeρ hmremmoe wi
ş.m. Bmz ýeş eλymλeρy ooeτmeohe mň kowy ysyλλeρher ykyρ eλýeρys.
Rλeρ by kyρeλλeρy öz ereλmτmo wi τinρmbi beρλekλeρyryň üsτürm hoλmeohe
yλyrmeky beşeρmeλyhyρλeρ.
ömüρow
MATEMATIKI
BIRΛUKMANÇYΛYK
RUMATIKA
Bmomrjoρmeτmoe – bmoλokmo misiλiλiρm öwρirmio üçmr �zmoe,
mrjoρmeτmoe wi meτimeτmoe ýeλy myoheρ hiρsλiρmň kyρeλλeρyry yλerýer
bmoλyomerçyλyo beρλekλeρyň ykρyhyρ. Γir τeρepyrher mekλymeτλeρy
çeλτ wi biλλm bmρ hiρinihi eρzerρeo ysyλhe ýooeρy hiρinihi örhüρmnmλmoλm
ihmrmäki ýeρhem biρýär bmoλyomerçyλyo τilroλokmýeλeρyryň
ösmikm bmλir şiýλi kir çimiλişmλmşm bmoλyomerçyλyo beρλekλeρ
bebeτhe biλλm bmρ üλňä öwρüλhm. Şiýλiλmo bmλir, kλobeλ hiρinihäom
beρλekλeρyň kmň τekeλλeλeρy bmoλokmo mekλymeτλeρyň nimkyýiτçmλmo
kezresyrhe hüρλm �zmoλokmo wi ýeρewsyz öýnüo ýekheýλeρyrhe
Bmomrjoρmeτmoe çeλτ hipkmrλiρ bmλir ösýär ykyρhyρ. Rλ
meτimeτmoe, �zmoe, oompýyτiρ yλymλeρy, τilrmoe wi bmoλokmýe ýeλy
hüρλm ykyρλeρher ysseτλeρy, τeλypλeρy özüri çioýäρ. Üsτürλmoλm mşλiýär
eλym bmomrjoρmeτmoe eýρeτyr irhmoλiρm bmλir bmλiλmohi bmoλokmýe
ykρyrher kowy bmλmmi iýi boλmeλyhyρ. Şiýλiλmo bmλir, ýeş τeλypλeρe−
ysseτλeρe bmomrjoρmeτmoery öwρiτmio mşm meτimeτmoe wi lesepλeýyş
yλymλeρyry lim−hi bmolmmmýery, moλioyλýeρ bmoλmkmýery keýτeher
öwρihmλmikmrm öz mçmri eλýeρ.
KAWITASIRN
1917−rnm ýyλhe eýλerýer leýsyhyρ bmρ irnemyň eýλermeky
riτmnismrhi sywhe piýhe boλýer oöpüρnmoλiρmň miτeλλeρyň üsτ
keτλekyryň zeýeλermekyre kiτmρýärhmkm eýer ihmλhm. Aýλeryş
τmzλmkmrmň mň ýooeρy lowpλy hiρinihir kiçirhi oöpüρnmoλiρ piýhe
boλýeρλeρ. Öρτkmrmň sywhe heρkemeky biýer ihmλir τäziçmλ rezeρyýiτ
mşm Λoρh Uiλiýime hikmşλmhmρ. Şorher bäρm by çyλşyρymλy lehyseryň
keρyrhysyrher ybeρeτ boλer τibmky çmk meλ ýeτyρ. Sompmheρy keýτeher
mşλimikmň özir τepkyρy hmýλmp, oryň isesy oomporirτm boλer
e−pmrirmň oeτeλmom mzomiρmzesmýesy lesepλerýeρ. Biλeρysyň Mmλλm
yλymλeρ eoehimmýesy bmλir Wýiτremyň Yλymλeρ wi τilroλokmýeλeρ
eoehimmýesyryň eρesyrheoy leλoeρe keτreşyoλeρyre λeýyoλyohe
“Tiρpir ykλiwohoρohλeρyry mzomiρmzesmýeλeşhyρmeo pρosis
λiρmrhäom τäzi oeτeλmτmom yλkemλeρyň közλikλiρm” τimeheoy τesλeme
Işλirmp τeýýeρλeryλer τäzi oeτeλmzeτoρλeρ τibmky çmk meλy –
sompmheρy riτmniλm keýτeher mşλimäki mümomrçmλmo biρhm wi oryň
nimm löomürhi τäzi kymmeτλy örümλiρ eλyrhy.
eomρowe,
ρrezeρowe
(Γyρkyzysτer)
ΛAWESSRN
AUKAΛY
TA
MADDAΛAUYŇ
UΓUUKDYUYΛAN
Häzmρom zemer oρkermom lmmmýesyryň mň mölüm misiλiλiρmrmň
bmρm−hi bmoλokmo τeýher mşniň bmρλişmiλiρm közλimiohmρ. Rλ kyρλyşλeρyň
mşniňλmkmrmň, çeoλemesyryň wi hikmşλm hüzüm bmλir meoseheλeýyo
kyρλyşλeρyň soňρeoy smrτizm bmλir özeρe bekλeryşykyryň
oeryreλeýyoλykyry öwρirmäki isesλerýeρ.
Γyρλyş oöphüρλüλmkm wi jeρmeoobmoλokmo mşniňλmkmrmň spioτρm
ryoheýrezeρyrher ýeseme pmρezoλλeρ eýρeτyr kyzyoλerme höρihýäρ.
Pmρezoλ τikiλikm τinρmbi älmmýiτi iýi boλer irçimi bmρλişmiλiρmň
moλioyλýeρ kyρλyşyryň isesyrhe ýeτýeρ.
Ýeseme pmρezoλλeρy λyomerçyλyohe wi obe loneλykyrhe
yλermeo les yλy kyzyoλerme höρihýäρ. By bmρλişmiλiρmň bmoλokmo
Şoryň üçmr−hi ykλiwohy özürhi seoλeýer ýeseme pmρezoλλeρyň
leτeρyrhe λyomerçyλyo ýe−he obe loneλyo älmmýiτλm τäzi siρmşhiλiρm
öρihýäρ.
ýymşeo – mekrmτ meτiρmeλλeρyry örhüρýäρλiρ. Izoλmρλiýnm keτλeoλeρ
himmρ çesτmseλeρyryň (owryo
kyρyrhyλeρyryň) bmρm−bmρm bmλir
keτreşmekyre päskiλ biρýäρλiρ, riτmnihi, ýymşeo – mekrmτ
meτiρmeλλeρyryň özboλyşλyλyky iλioτρoτilrmom poλeτher ýeseλer
λemmrmρλirir siρhiçrmoλiρmň özboλyşλyλykyre koλeýhyρ.
Kompozmsmor ýymşeo – mekrmτ meτiρmeλλeρyry örhüρmiohi
moλmbhir piρmeλλoýyň (MPP), sirhesτ ýeλy kymmeτ poρoşooλeρher,
şiýλi lim les kymmeτ Hmkl Fλyξ (HF) poρoşokyrher
piýheλeryλýeρ.
oberow,
ρio
STASIRNAU
PΛAT
SINTEZATRUY
Aheτçe, ehemλeρyň eρesyrheoy
oommyrmoesmýeλeρ sismň wi
işmhmşmň üsτm bmλir emeλe eşyρyλýeρ. Şiýλi eρebekλeryşyo meşyrλeρ
bmλir ehemλeρyň eρesyrhe lim boλeýse hmýλmp löwis ihmλýäρ.
Γipλişmkmň mşλirmλmp τeýýeρλeryλer smrτizeτoρy biλeρys, ρys, ýeoyτ
hmλλiρmrhäom oäbmρ sözλiρm, sözλimλiρm wi τiosτλiρmň böλioλiρmrm
lesepλeýyş kyρeλyre ooemeke mümomrçmλmo biρýäρ.
Γüρλiýşmň smrτizeτoρy oöpçüλmoλiýmr yλeryλýer myλτmmihmýeλeρy
kyρmeo üçmr lim piýheλeryp boλeρ. Myseλ üçmr, küρλiýär iλioτρor
neρçyry (lebeρ biρmnmrm); eyhmoomτeby (yzykmhiρ ooemeo, bmλmmλiρ
hmeλoky, eyhmolebeρλeρy kyρemeo); Irτiρriτ−ρehmory (seýτλeρy ooemeo)
ýeλy τilroλokmýeλeρy höρiτmiohi piýheλeryλse, ýiρmri hüşýäρ.
λioserhρ
mhoρiroo,
UΓΛEWRDRURDΛAUY
KATAΛIZATRUΛAU
Smrτiτmom erbeρ ysλy nmsmmλiρm wi hiρmerλyo siρmşhiλiρm eλmekyň
esλyrhe hüýpλm üýτkihmλir sompmheρ – τiρpir ykλiwohoρohλeρyň
Aλrer yλmy riτmniλiρmň yλmy τäziçmλλmkmrmň hiρinism pρokρemme
üpnürçmλmkmrmň bäsλişmki yoypλyλykyryň hiρinismrm şiρτλirhmρýäρ.
SYNAΓΛAUY
WIUTUAΛ
RΛY
AWTRUΛAΓ
ΓUUΛUŞΛAUYNYŇ
HRWPSUZΛYΓYNA
Täzi köρrüşλm yλek siρmşhiλiρmrm çyoeρmekyň mölüm
τepkyρλeρyryň bmρm−hi örümm yλerýer höwλiτλiρhi yλek siρmşhiλiρmrmň
yoρeρ ihmλmikm boλyp hyρýeρ. Siρτm�oeτλeşhyρmeo mşm τibmky şiρτλiρhi
syrekher kiçmρmikmň kmň möçbiρmrm öz mçmri eλýeρ. By boλse hüýpλm
mehhy çyohenyλeρy τeλep ihýäρ wi oöpλirç, yλek siρmşhismrmň biρbeτ
boλmeky ýe−he hüýpλm zipiρ ýiτmikm bmλir yτkeşyp kmhýäρ.
Şoλ sibäpλm−hi hürýähi wmρτyeλ syrekλeρe les oöp ürs biρmλýäρ.
Şyrhe yλek siρmşhismrmň leoyoy özm häλ−hi, iýsim hmňi oryň oompýyτiρ
(meτimeτmom) mohiλm syrekher kiçmρmλýäρ. Şiýλi τilroλokmýeλeρyň
eρτyomeçλyky−he hmňi oryň ez çyoheny τeλep ihýärλmkm−hi häλ−hi,
iýsim oλeρy beρyp τesλemeλeρ τepkyρyrhe lim wmρτyeλ syrekλeρher
kiçmρmäki mümomrçmλmoλiρmň beρλykyrhehyρ. Wmρτyeλ syrekλeρyň
riτmniλiρm yλek siρmşhismrmň kyρλyşyryň üsτm ýiτmρmλýär wekτyrhe−he
τesλeme τeýýeρλeýnyλeρ τeρepyrher körühir−körm yλermeo üçmr emeτλy
köρrüşhi boλyp bmλiρ. Wmρτyeλ mohiλλiρmň sery wi mohiλmρλimio
syreryşyoλeρy hmňi wmρτyeλ τiosτm τeýýeρλemeke seρp ihmλýär wekτ
bmλir çäoλirýäρ. Rλ boλse oompýyτiρmň oywweτyryň beρle eρτmeky
bmλir bekλy kyskeλmeo τirhirsmýesyre iýihmρ.
moτoρ
owoρ,
λioserhρ
UTÜΓI
MATEUIAΛΛAUY
TA
Häzmρom wekτhe bmρkmhir �ρmeλeρ hüzümmrhi mzoλmρλiýnm keτλeoλeρ
boλer himmρ poρoşokyryň (oüλoismrmň) isesyrhe oompozmsmor
MATEMATIKAÇYΛAUY
TA
AΛAUY
Häzmρom wekτhe oompýyτiρλiρ wi Irτiρriτ büτmr hürýähi, şoλ
serhe yrmwiρsmτiτ oτekλeρyrhe−he iλýiτiρλm boλhy. Erçimi höwλiτλiρ
üçmr mekλymeτλeρ wi eρekτreşyoλeρ τilroλokmýeλeρyry höρiτmio wi
ýeýρeτmeo mölüm mλiρm τyτyλer ykyρλeρ boλyp hyρýeρ.
Irτiρriτi kmň ýoλ eçyλmeky τeλypλeρ üçmr mekλymeτλeρyň
oöp myoheρyry ihmrmäki mümomrçmλmo biρýäρ. Urmwiρsmτiτ
omτeplereλeρyrhe ziρyρ omτepλeρ wi žyρreλλeρ ýiτiρλmo häλ. Irτiρriτ by
misiλärm çözmäki ýeρhem biρýäρ.
Wib−τilroλokmýeλeρ τäzi mrτiρeoτmw wi myλτmmihme wib−
siρmşhiλiρmrm yzykmhiρλm hyρmyşe kiçmρýäρλiρ. Bmzmň beρλekλeρymyzher
bmρ myseλ: Dorisomrmň mmλλm yrmwiρsmτiτmrhi (Uoρemre)
meτimeτmoeçyλeρy ooeτmeo üçmr kiomiτρmýeryň bmλmm mrτiρeoτmw
ereλmτmo poρτeλyry köρoizmio boλeρ.
Rλ Sτirjoρh yrmwiρsmτiτmrmň (ABŞ) seýτλeρyry höρiτmio boýyrçe
ooywλeρe τeλepλeρyň isesyrhe kyρyλhy wi şy ooywyň mykeλλymλeρy
beρehe kyskeçe mekλymeτλeρy, ooywλeρyň τiρτmbmrm, ooyw
meoseτremeλeρyry, çyoyşλeρyň ýezkyλeρyry, çyoyşλeρyň sλeýhλeρyry
wi biýλiomλiρm öz mçmri eλýeρ.
MAKSATΛA
USUΛY
RKAUY
TA
AKTRUY
Ameλyýiτ älmmýiτm wi yλmy τäziλmkmrmň hiρinism yλmy közλikλiρmň
riτmniλmλmkmrmň isesy öλçikλiρmhmρ, sibäbm oλeρ ýooeρy lüräρλm yλmy
mşkäρλiρm oimeλe kiτmρmiohi älλm küýçλiρm bmρ ýiρi nimλimikm
şiρτλirhmρýäρλiρ. “Yohysehyýiτmň meτimeτmom wi m
rsτρymirτeλ ysyλλeρy”
lüräρm boýyrçe mekmsτρerτλeρyň wi eλymλyo hiρinismri heλeşkäρλiρmň
közλikλiρmrmň köρriτmr riτmnism löomürhi oλeρyň mşλäp τeýýeρλer
wi mohm�smρλär köρrüşλiρmrmň lim−hi τeoyo meoseτremeλeýyr
örümλiρhäom ysyλλeρyryň hyρmyşe oρreşhyρyλyşyryň riτmnismri wi
mümomrçmλmoλiρmrmň hiρinismri bele biρλmşmrm köρoizmio boλeρ.
sekehyň howemyrhe kλýyτemmr τyρşyλykyryň oeτeλmτmo myoheρyryň
seoλeryλmekyrhe emeλe eşeρyλhy.
Soňρe bmz Bmkmriλλmrmň ρieosmýesyryň milermzmmrm YAMP−rmň
spioτρosoopmýesyryň oömikm bmλir beρλehyo. Bmz hmkmhρopmρmmmhmrmň
EUMENISTANDA
AΛYMΛAUYŇ
TAKYK
YΛYMΛAU
HYZMATDAŞΛYΓY
Soňoy orýyλλyoλe
ρhe ýoλbeşçy kyρemeλeρyň ýeşλeρe boλer
keτreşykyrhe hüýpλm özkiρmşλiρ közi mλýäρ. Ýeşλeρe sosmeλ özkiρmşλiρi
mşniň keτreşýerλeρ löomürhi siρihmλmp beşλerhy. Heλoeρe τinρmbismrmň
köρoizmşm ýeλy, ýyρhyň üsτürλmoλiρm kezermeky wi küλλäp ösmikm yλmy
öshüρmizhir wi yλmyň kezererλeρyry hyρmyşe oρreşhyρmezher
esλe mümomr häλhmρ. Çeλτ hipkmrλiρ bmλir özkiρýär nimkyýiτhi lim
ýeşyλy risλmň τopλer bmλmmmrm wi τinρmbismrm lim−hi soňoy ýyλλeρyň
kezeryλerλeρyry özüri “smňhmρir” ýeşλeρyň τäziçmλ keρeýyşλeρyry−he
yλermeo kiρio. Ýeş eλymλeρe şiýλi kyzyoλerme bmrýeτλeýyr yλmyň
mümomrçmλmoλiρmrm seoλep keλmeo lim−hi pyheoλeýyr yλmy−beρλek
mrsτmτyτλeρyň mşmrmň bis ihmλmio şiρτλiρmrhi yzykmhiρλm mrrowesmor
syýeseτy eλyp beρmeo ziρyρλyky bmλir bekλyhyρ.
Yλme kiλýär ýeşλeρ iρomrλmki, keρeýyşλeρyryň özbeşheoλykyre,
ezeτλyke wi öz zilmrλiρmrm hyρmyşe kiçmρmio mümomrçmλmkmri eýρeτyr
oρyr biρýäρλiρ.
Eρmirmsτerhe yλmyň läzmρom τimpλiρmrm, beý yλmy τinρmbärm wi
τeρyly, yλmyň ösüşmrm lesebe eλyp, ýeş lüräρmirλiρmň çözküτλiρm
oebyλ iτmio wi yλmyň ösüşmrmň ýoλyry seýλep eλmeo mşmri les
mşniň keτreşmeoλeρy öňi süρüλýäρ. Ýeş eλymλeρy löwisλirhmρmikmň
yλkemyry mşλäp hüzmikmň wizmpiλiρm sτρeτikmo τeýher mölüm boλyp
hyρýeρ wi oλeρy höwλiτ ýe−he sibmτ läommmýiτλiρmrmň yλmy ýeşλeρyň
zmeτheşλyohe çözmioλiρm ziρyρ.
eserow,
zmzow,
λkeρ
KISΛRTASYNYŇ
UMRSIΛIKAT
KATAΛIZATRUΛAUYNYŇ
Nibmτlmmmýe smrτizmrmň wenyp ykyρλeρyryň bmρm hmýmp,
bmoçmkmeλλeρy keýτeher mşλäp, kymmeτλy lmmmom nmsmmλiρi öwüρmioλmkm
eýhyp boλeρ. By bebeτhe ösümλmo ýekλeρyry τykşyτλy piýheλermeo
les wenyphyρ, çürom oλeρyň hüzümmrhi hüρλm omsλoτeλeρ (oλimr, λmroλ,
λmroλir, eρelmr) beρ.
Ösümλmo ýekλeρyrher ýooeρhe ekzeλer hyoyz häλ omsλoτeλeρyň
böλürmp çyomeky wi şoλ omsλoτeλeρher ýooeρy lmλλm mçom oλi�rλiρmň
eλyrmeky läzmρom höwρüň beş wizmpiλiρmrmň bmρmhmρ.
Tibmky wi smrτiτmom eλýymosmλmoeτ oeτeλmzeτoρλeρyry
piýheλermeo bmλir yzykmhiρ eoymλy yλkemhe oλimr omsλoτesyryň
UTAMIN
TUUŞUΛYKΛAUY
AΛAUY
KATAΛIZATRU
Dmlmλρopmρmmmhorλeρyň oöpüsm wi oλeρher eλyrýer oeλsmý
eoebeλeρyryň erτmkmpiρτirzmw siρmşhiλiρmň, e−erτokormsτλiρmň,
mmoρobλeρe keρşy siρmşhiλiρmň wi biýλmoλiρmň bekλeýnyλeρy löomürhi
jeρmoooλokmo bebeτhe mölümhmρ. Şiýλiλmohi, şyryň ýeλy bmρλişmiλiρm
Soňoy höwüρhi esmmmiτρmo ysyλλeρyň ösmikm irerτmoýireλeρe
beý hmlmλρopmρmmmrhλiρmň kiriρesmyesyre mümomrçmλmo biρhm.
Λýymsmň eρem τyρşyλyky löomürhi kλýyτemmr τyρşyλykyryň eneýyp
oeτeλmzeτoρyry ýüzi çyoeρhyo. Beρλek τinρmbismrmň mekλymeτλeρy
boýyrçe bmz kλýyτemmr τyρşyλykyryň Bmkmriλλmrmň ρieosmýesyrhe
öρär mölüm älmmýiτi iýihmkmrm köρýäρms. Bmzmň ρieosmýemyz oτek
lowe şiρτλiρmrhi iτeλory iρihmnm löomürhi yλermeo bmλir lim−hi 15
TAKYK
YΛYMΛAUDA
AΛYMΛAUYŇ
oλmorezeρ
KWAZIΛENΛI
PAUABRΛIKI
AΛY
EUENSIAΛY
Nyτyo Kiλλiρ−Smniλmň yλkemy boýyrçe eλrer owezmλirλm peρeboλmom
hiňλimärm λmrmýeλy çmτkäτ hyρýer ooij�smzirτλm hmjjiρirsmeλy hiňλimä
öwüρmioλmki bekyşλerýeρ.
ehmρ
ΓATY
ΓAΛWANRMAΓNIT
Mekrmτ miýherλeρyryň wi kyzkyrλyo hmepezorλeρyrhe mrhmýe wi
smro bmλir λikmρλirir morooρmsτeλ keτy iρkmrλiρhi iλioτρmo kiçmρmnmλmo,
Hoλλyň ijjioτm wi mekrmτi keρşy hyρynyλyo öwρirmλhm. Smromň wi
mrhmýeryň eτomλeρy bmλir λikmρλimioλmkmň iλioτρorλeρyň beşλerkyç
nimλirmismrm bmρräçi issi ezeλhyp, öwizmrm hoλýer τäsmρm ýiτmρýärhmkm
eryoλeryλhy. Irhmýe wi smro bmλir λikmρλirir keτy sywyoλyoλeρhe
ermzoτρopmýe kiçmρmnmλmkmrmň ýooeρλerýerhyky köρoizmλhm. By,
iseser−he, hmo keτλeoλeρe körüohmρmλir yhiλ keρşyλykyň eρτmekyryň
lesebyre boλyp kiçýäρ. Myryň özm λikmρλirir wekτyrhe eτomλeρyň
bmρ böλikmrmň räsezλyoλeρ köρrüşmrhi keτλeoλeρyň eρesyrheoy wer−
hiρ−weeλs yşλeρyre eρeλeşýerhykyry çeoλemeke mümomrçmλmo biρýäρ.
Λikmρλirir keτy sywyoλyoλeρhe kyzkyrλyke bekλyλykyň kowşemeky
räsezλyoλeρhe köτiρmnmλiρmň heρkeme pρosisλiρmrmň milermzmλiρmrhi
älmmýiτmrmň eρτýerhykyre şeýeτλyo ihýäρ. Öwρirmλir bmρλişmiλiρmň
loλλ−jeoτoρλeρyryň yλyλyoλeρy boýyrçe miňzişhmoλiρm eryoλerhy.
By boλse λikmρλimikmň keτy sywyoλyoλeρhe iλioτρorλeρyň zoλeo
öλçikλiρmri hüýpλm τäsmρ ýiτmρmiýärhmkmri şeýeτλyo ihýäρ.
2008−rnm ýyλhe τäzihir ρiniλirmp oebyλ ihmλir Esesy oeryrhe,
2011−rnm ýyλhe oebyλ ihmλir “Tüρomirmsτeryň Pρizmhirτmrmň
seýλewλeρy leoyrhe” Tüρomirmsτeryň oeryryrhe, 2012−rnm ýyλhe
oebyλ ihmλir “Heλo mesλeleτλeρyryň wi Γiňişλiρmň ekzeλeρyryň
seýλewλeρy leoyrhe” Tüρomirmsτeryň oeryryrhe, kiλniohi
τeýýeρλerneo Tüρomirmsτeryň seýλew oohiosmrhi seýλewλeρ beρehe
kmň hüşürniλiρ, yλmy mekλymeτλeρ biρmλýäρ.
Tüρomirmsτeryň Pρizmhirτmrmň wizmpismri 2012−rnm ýyλyň 12−
rnm jiwρeλyrhe kiçmρmλir himooρeτmom seýλewλeρhe leλoyň bmρekyzher
älλymymy, hiň, körm seýλew lyoyky isesyrhe iρomr, eçyo eýer sis
biρmikmrhi Γyρberkyλy Biρhmmylemihow τäzi τepkyρe seýλerhy.
By seýλewλeρ leλoyň ρyly, mihirm keλoyryşyryň ýooeρy köτiρmλmşmrm
eňλeτhy. Ýyρhymyzy hyρmyş−yohysehy τeýher öshüρmikmň Pρizmhirτ
Meoseτremesyryň hyρmyşe kiçýär höwρürhi Tüρomirmsτeryň
seýλew oohiosmrmň τeýýeρλeryλmeky köz öňürhi τyτyλýeρ.
Ýyρhymyzyň seýλew lyoyoλy ρeýeτλeρyryň keτreşmekyrhe kiçmρmλýär
mmλλm himooρeτmýeλy seýλewλeρe seýλew hüzkürλiρm melsyshyρ.
ekzeλeρyryň seýλewλeρy älλmymymy, hiň seýλew läsmýiτmri iýi
boλmeo bmλir kiçmρmλýäρ. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy
Biρhmmylemihow “Heλoyň ebeherçyλykyryň lyoyo oipmλm – mmλλm
oeryrçyλykyň beş meosehy” eτλy sözbeşy bmλir 2012−rnm ýyλyň 12−
rnm ýerweρyrhe Tüρomirmsτeryň Minλmsmrmň hipyτeτλeρyryň öňürhi
çyoyş iτhm. Ýyρτbeşτyτerymyz şoλ çyoyşyrhe: “Tüρomir leλoy
mmλλm himooρeτmýeryň seýλewλy isesλeρyryň ýooeρy riτmniλmλmkmri öz
τinρmbismrhi köz ýiτmρhm” hmýmp rykτehy.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň 2013−rnm ýyλyň 14−rnm ýerweρyrhe
Tüρomirmsτeryň Minλmsmrmň hipyτeτλeρyryň öňürhi ihir çyoyşyrhe
kiλniohi seýλew oohiosmrm wi ýiρλm wiomλλmoλiρmň býyniτmrm höρiτmio
beρehe eýher pmomρλiρm wi beşλerkyçλeρy höwλiτ τeρepyrher seýλew
yλkemyre biρmλýär ürsm wi by ykyρhe ihmλir beşλerkyçλeρyň eýhyň
ryskesy boλhy. Hoρmeτλ
y Pρizmhirτmmmz öz pmomρmrm howem iτhmρmp:
“Şiýλi lim seýλewλeρ leoyrheoy oeryrçyλyky oämmλλişhmρmäki wi
ýyρhymyzyň Esesy oeryryre lim−hi hikmşλm leλoeρe lyoyo oeheλeρyre
λeýyo kiτmρmäki körüohmρmλir mşλiρm kiçmρmio ziρyρhyρ. Şiýλi lim
Tüρomirmsτeryň ρeýeτλeρyryň mň mölüm syýesy lyoyoλeρyryň bmρmrm
seýλemeke wi seýλermeke boλer lyoykyry oipmλλirhmρýär mmλλm
lyoyo oeheλeρyry τiρτmpλişhmρmio boýyrçe mşλiρm howem iτmiλm,
kiλniohi seýλew oohiosmrm mşλäp τeýýeρλemeλy wi oebyλ iτmiλm”
hmýmp rykτehy. Häzmρom wekτhe Tüρomirmsτeryň seýλew oohiosm mşλäp
τeýýeρλeryλýeρ. Şoλ oohioshi lim seýλewλeρ bebeτheoy oeryrçyλyo,
seýλew yλkemyryň isesλeρy, ýöρiλkiλiρm, üpnürçmλmkm, eýerλyky,
ρeýeτλeρyň seýλew oipmλλmoλiρm, seýλew τopeρλeρy, kyρemeçyλyky,
Miρoizm seýλew τopeρyryň oeρeρλeρy, ykτyýeρλyoλeρy köz öňürhi
τyτyλýeρ. By boλse Tüρomir Mmλλm himooρeτmýesyryň özkiρmikmrm,
büτür hürýä ýüzürhi ýeýbeňλermekyry, lyoyo höwλiτmrm kyρmeohe
seýλewλeρyň mmλλm τinρmbä isesλerýer oämmλ ykρyry eňλehýeρ.
Teρyly ryoheýrezeρ bmλir siρihirmňhi hürýä höwλiτλiρmrmň
oöpüsmrmň syýesy−nimkyýiτçmλmo hyρmyşyryň τeρylyrhe seýλewλeρyň
boλerλyky ýüzi çyoýeρ. Γehymy Γρismýehe wi Umm höwλiτmrhi
seýλewλeρyň sehe köρrüşmrmň leλo üýşmiλiňλiρmrmň riτmnismrhi
seýλewλeρ eλryp beρλyphyρ. Tüρomir leλoy boλse seýλew yλkemyrhe
himooρeτmýeryň eheτy hüzkürλiρmrm seoλephyρ. Öňom höwüρλiρhi ler,
koşyrbeşy, siρoiρhi seýλerλeρyrhe−he, mλom bmλir, seýλerýer ehemyň
τüρomir läsmýiτmri melsys τeρepλeρy köz öňürhi τyτyλyphyρ.
Seλyρ−seρyo ýoλy – Aleλ wiλeýeτyryň Seρels iτρeby wi Meρy
wiλeýeτyryň älλm iτρepλeρy.
Ýomyτ−köoλiň ýoλy – Deşokyz wiλeýeτy, Beλoer wiλeýeτy.
Demere ýoλy – Aleλ wiλeýeτyryň Keoe, Äriw, Bekyρ sibmτλiρm
wi Beλoer wiλeýeτyryň Siρheρ, Mekτymkyλy iτρepλeρy.
Äρseρy ýoλy – Λibep wiλeýeτy.
By böλüşmkmň şiρτλmhmkmrm ýiri−hi bmρ kizio rykτemeλyhyρys.
Sibäbm bmρ wiλeýeτyň çäkmrhi örüp−ösüp, ýeşep, biýλiom bmρ
wiλeýeτe melsys ýoλher eýhym eýhýer bekşyλeρ lim kebeτ kiλýäρ.
Tüρomirmsτeryň eτ kezerer eρτmsτm Amerλy Γeρnyoow, Tyweokyλyç
Γyρberryýezow Λibephe ýeşer lim boλseλeρ, ýiρmri ýiτmρmnmλmkm
ýomyτ−köoλiň ýoλyre, les τeoyky Deşokyz ysseτλeρyryňoe
çeλymheşhyρ. Şiýλi myseλλeρ beşke−he beρ. By ýoλhe, ykyρλeρhe
ýiρmri ýiτmρmnmλmo häpλiρm bmρmiňziş ýeýρemerhyρ. Aleλhe τmρmiçmλmo,
Meρyhe, Deşokyzhe hisserçyλyo, ýereme ysyλy Seρelshe,
hemere ýoλy Meρy iτρepλeρyryň oä ýiρλiρmrhi les ýöρkürλmhmρ.
Bekşyçyλyo häpλiρm, ykyρλeρy wi ýoλλeρy bmρm−bmρm bmλir bekλyhyρ
wi özeρe sezλeşyohe ösýäρ. Sis yλeryλyşyrheoy nyokyλhy, lüýýüλhm
ihmλmşmrhäom eýρeτyrλyoλeρ, bizikλiρ bmρm−bmρm bmλir bekλyhyρ wi isesy
öwüşkmrλiρmhmρ.
Heλype−şäkmρτλmo ýoλy bmλir howem ihmp kiλýär bekşyçyλyo
syrkeτy bebeτhe lirmzi çirλm ýezyλer yλmy mşλiρ, mekλymeτλeρ ezλyo
ihýäρ.
Γiλniohi bekşyçyλyo syrkeτyrhe öçminio yz keλhyρer ysseτ
leλypeλeρyň ýiρmri ýiτmρir eýhymλeρyry roτe ýezkyλeρyre kiçmρmp,
yρyýiwe
DEMRKUATI
ΛAWΛY
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi ýyρhymyzhe
kiçmρmλýär seýλewλ
eρ mmλλm himooρeτmýeryň isesyrhe ýüzi çyoýeρ.
Döwλiτmň mşλiρmrm hoλerhyρmeohe Tüρomirmsτeryň ρeýeτλeρyryň
mşniňλmkm eρτýeρ. Tüρomirmsτeryň Pρizmhirτmrmň, Tüρomirmsτeryň
Minλmsmrmň hipyτeτλeρyryň, Heλo mesλeleτλeρyryň wi Γiňişλiρmň
serhe Tüρomir mmλλm oorsiρweτoρmýesyrhe bekşyçyλyo syrkeτyryň
mrçi τmλsmmλiρmrm leλype mykeλλymλeρ öwρihýäρλiρ.
Rzerçyλyo, eýhynyλyo, hisserçyλyo häpλiρmrmň nimm boλyp
hyρýer bekşyçyλyo syrkeτymyz leλo höρihmnmλmkmmmz bmλir biρo
bekλeryşyoλyhyρ. Seýλeme ihibmýeτymyzyň wiomλλiρmrmň koşkyλeρy
hisserλeρymyz lim−hi şehisserλeρymyz by syrkeτyň mň ýeoyr
çişmismhmρ. Tüρomir sezyryň ösmikmrhi wi oämmλλişmikmrhi
hyτeρ−kyneo sezλeρy, τüýhüo liňλiρm isesy oρyr τyτýeρ. Γehymy
höwüρλiρhi, oρτe esyρλeρhe, şiýλi lim XV−XVI esyρλeρhe ýeşer
τeρylçyλeρyň, eλymλeρyň “Sez τρeoτeτλeρyrhe”, “Rkyzreme”, “Γoρoyτ
eτe”, “Γöρokλy” ýeλy şehisserλeρymyzhe by syrkeτyň τeρylyre,
ösüşmri hikmşλm kymmeτλy mekλymeτλeρ beρ. Mmλλm ihibmýeτymyzyň
ösüşmri bekλy boλer bekşyçyλyo syrkeτy öwρirmλirhi ihibm
mmρesymyz, hisserλeρymyz, ρoweýeτλeρymyz, seýλeme ihibmýeτymyz
τeρylçyλeρymyzyň mşλiρm bmλir bmρλmohi isesy çişmi boλyp lyzmeτ
ihýäρ. Myňe myseλ ihmp, kehymy höwüρλiρhäom, oρτe esyρλeρhe höρär
“Rkyzreme”, “Γoρoyτ eτe”, Melmyτ Keşkeρλyryň sözλükm ýeλy ihibm
ýehykäρλmoλiρm Γürhokeρyň τeρylçyλeρyryň, eλymλeρyryň keλhyρer
mmρesλeρyry köρoizmio boλeρ. Rλeρhe hüρλm sez kyρeλλeρyryň, ymymy
sez beýλyoλeρyryň mişlyρ ysseτλeρ beρehe hüρλm mekλymeτλeρ beρ.
Şoňe köρä−hi, Biýmo Γeρeşsyzλykymyzyň mλomrnm ýyλλeρyrher beşλep,
kehymy τeρylymyzy wi ihibmýeτymyzy öwρirmiohi yλy mşλiρ eλryp
beρyλhy wi bmρräçi mşλiρ τiρnmmi ihmλmp leλo oöpçüλmkmri ýiτmρmλhm.
Şoλ ihibm τeρyly çişmiλiρhi lim eýhym−seze, bekşyλeρe, eýhynyλeρe
hikmşλm hüρλm mekλymeτλeρ beρ. Sez syrkeτyryň bekşyçyλyo sirihmrmň
hyρmyşhe rälmλm yλy oρyr τyτýerλykyry, leλoyň τeρylyry, häp−
hissyρyry öwρirmiohi isesy çişmiλiρmň bmρm boλyp hyρýerhykyry
köρmio boλýeρ. Nyskewy ihibmýeτymyzyň oämmλλişmikmrhi
bekşyλeρyň, eýhynyλeρyň, ozerλeρyň lyzmeτy les−he yλyhyρ.
Mmλλm bekşyçyλyo syrkeτyry şiρτλm bäş ýekheýe böλmio
boλeρ. Bmρm−bmρmrhir häpλiρm, ýiρmri ýiτmρmio eýρeτyrλyoλeρy bmλir
hüýpλm τepewyτλerýer by ykρyň miňziş τeρepλeρy lim oöphüρ. Şoλ
eýρeτyrλyoλeρ wi miňzişλmoλiρ boλse ymymy bekşyçyλyo syrkeτyry
beýλeşhyρýer, çipiρλişhmρýär isesy zeτλeρhyρ. Bekşyçyλyo syrkeτyry
Aleλ ýoλy – Aleλ wiλeýeτyryň Seρels iτρebyrher beşkeλeρy.
Ösümλmo şiomλλm miτeλ mölüρλiρhi hürýä ekeny, eçyλyp hyρer
çmkmλhim küλm syρeτλerhyρyλyphyρ. Dürýä ρoweýeτλeρyrhe ehem
ρyly hürýä ekenyryň üsτm bmλir esmere hüşüp bmλmphmρ. Syrkeτhe
ory, oöpλirç, küλ, süτür, mmreρe, miρhmwer, ybeheτlere, lyheý
wi biýλiomλiρ köρrüşmrhi syρeτλerhyρyphyρλeρ. Rryň ýooeρoy ýiρm
esmery, hüýbm ýiρm, oöoλiρm boλse ýiρesτy ymmery eλemeτλerhyρyphyρ.
Arτρopomoρj şiomλλm mölüρλiρhi ýyρτyny leýweryň üsτürhi
oτyρer “leýwerλeρyň öý bmoism” wi bmρ zehy ýesep oτyρer ehemyň
seheλeşhyρyλer şiomλm syρeτλerhyρyλyhyρ.
Heýwer şiomλλm mölüρλiρhir Kiλλiλm 1 oτyρymλy ýiρhir τepyλer
wi büρküτλiρm syρeτλerhyρýer büρürç mölüρm eýρeτyr kyzyoλyhyρ.
Γyşλeρyň üçüsim τikiλio boýyrçe oiλλiλiρm çipi öwρüλmp, τüwiλiý
ρoziτoery imiλi kiτmρýäρ. Büρkühmň oişbm boλ−τiλomλmkm, “oiρemeτλy
ekeny” eňλehyphyρ. Meρkmereryň oümüş mölüρλiρmrhi kereτλeρyry
ýeýyp, oiλλismrm kepheλe öwρir büρküτλiρ, oäbmρmrhi boλse oλeρ
ýyλerλeρ bmλir yτkeşhyρyλer τesλemeλeρhe şiomλλirhmρmλmphmρ. Ýyλeryň
wi büρkühmň ryşerλeρy eşeoy wi ýooeρoy hürýärmň, esmeryň wi
ýiρmň, ýiρmň wi ýiρesτy hürýärmň kepme−keρşyλykyry eλemeτλer
hyρýeρ. Kiλλiλm 4, Γoňyρhipi, Teyphipi oτyρymλy ýiρλiρhir hmo
hyρer kiçm şiomλmrhäom büρürç mölüρλiρm τepyλhy. Γiçmλiρ, oöpλirç,
“oiρemeτλy ömüρ ekenyryň” koρekçysy löomürhi şiomλλirhmρmλmphmρ.
Ýoλbeρse miňziş syρeτλy Teyyphipi wi kepλeňe miňziş şiomλλm
mölüρλiρ Γoňyρhipi ýehykäρλmoλiρmrhir τepyλyphyρ. Ýyρτyny
leýwerλeρyň şiomλmrhäom büρürç mölüρλiρm oλeρy mň keleρneň wi beτyρ
leýwer läsmýiτmrhi köρoizýäρ. Düýi köρrüşmrhäom mölüρ lim öρär
ysseτλyo bmλir ýiρmri ýiτmρmλmphmρ.
AUΛYK
BAΓŞYÇYΛYK
SUNΓATY
Pihiρλiρmmmzmň mmρes koýer bekşyçyλyo syrkeτy by kürom küri
çirλm leλype−şäkmρτλmo ýoλy bmλir, rismλhir−risλi kiçmp kiλhm. Biρoeρeρ
höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi bmzmň kiλnikmmmz boλer ýeşλeρe
mihirmýiτ−syrkeτ ykρy boýyrçe oρτe lüräρ ooyw miohipλiρmrhi, şoλ
mýmio mesλeleτ biρmλýäρ. Dürýä mişlyρ Λyomer Hiomm (Ibr Smre)
“Tibmpçmλmo yλmyryň oeryrλeρy” omτebyrhe eýhe üç kizio beλyo,
ýyλhe üç kizio oiλλibeşeýeo mýmioλmkm seρkyτ ihmphmρ.
Ahem süňoürmň biρo boλmekyrhe, bihirmň oisiλi keρşy
koρeýnyλyo yoybyryň wi közüň köρinmrmň ýooeρλermekyrhe beλykyň,
beλyo örümλiρmrmň piýhesy yλyhyρ.
iρir
METAΛ
Ahemyň miτeλy çipiρ mşλimio ysyλλeρyry öwρirmioλmkm wi
ory öz hyρmyşyry ebeherλeşhyρmeohe isesy meτiρmeλ löomürhi
yλermeoλyky nimkyýiτmň hüşürnismrm, eňyýiτmrm hüýpköτiρ üýτkihir
oryň mň biýmo üsτürλmoλiρmrmň bmρmhmρ.
Tüρomirmsτeryň küroρτe−kürhokeρ Γeρekymyň ýeρym çöλλüo
zoλekyrhe Meρkmere hmýλmp eτλerhyρyλýer kehymy ýyρτhe miτeλher
ýeseλer kep−keçλeρ, mölüρλiρ, şeý−sipλiρ, pyçeoλeρ wi biýλiom
zeτλeρyň τepyλmeky lim myňe şeýeτλyo ihýäρ. Miτeλ örümλiρmrmň
mçmrhi büρürç, oümüş mölüρλiρmň ýüzürhäom syρeτλeρ Meρkmereryň
mihirm mmρesy beρehe mň oöp mekλymeτ biρýärhmρ.
Mölüρλiρ oöp leλeτλeρhe ýöρmτi keλypλeρe kyýλyp ýeseλyphyρ.
Rλeρyň eρoe τeρepyrhe zowwem kiçýär hişmoλm leλoeλeýyr τyτeweç
ýiρλişhmρmλmphmρ. Mölüρmň ýüz τeρepyrheoy şiomλλiρmň owryo böλinmoλiρi
böλmio eρoeλy ýiρmri ýiτmρmλirhmkm sibäpλm oλeρe kiρmiwλm mölüρλiρ
hmýmp eτλerhyρyphyρλeρ. Syρeτyň läsmýiτm boýyrçe oλeρy kiomiτρmo wi
ösümλmo rekyşλy, ehemλeρy, leýwerλeρy syρeτλerhyρýer τesλemeλeρy
boλer köρrüşλiρi böλmio mümomrhmρ.
Mölüρλiρ läommmýiτmň wi şelsy iýiçmλmkmň ryşerλeρy boλyp,
oλeρyň ýüzürhäom şiomλλiρ lim iýismrm koρemeo üçmr lyzmeτ ihmphmρ.
Γiomiτρmo rekyşλy mölüρλiρmň köρrüşmrhi pirni wi pmşmi şiomλλm,
τikiλiki seλrer, körübyρçλy ikρiλhmλir, hiňτeρepλy leçλeρ kmňhir
ýeýρephyρ. Iλomhyρmyş hüşürniλiρmrhi leçyň hmo ooy hürýärmň
miρoizm, hürýä ekeny löomürhi eλemeτλerhyρyλyphyρ. Heç şiomλλm
miτeλ mölüρλiρhir beşke−he bäşbyρçλy, siomzbyρçλy, hooyzbyρçλy
ýyλhyzλeρ köρrüşmrhäomλiρm lim τepyλyphyρ.
höρärhmkmri şeýeτλyo ihýäρ. Esesy lim bioρi, çöoi, oipmρ beλyoλeρyry
mýmmτ löomürhi yλeryphyρλeρ. Wekτyň kiçmikm bmλir beλyoçyλyo
lüräρm kmňäphmρ. Beλyoλeρher hmňi mýmmτ häλ−hi, iýsim oryň
süňoλiρmrhir, mşbmλmrhir loneλyohe piýheλeryphyρλeρ. Heτhe kowy
lmλλm ýiλmmλiρ lim ýesephyρλeρ. Hezeρ hiňzmrmň Esirkyλy, Asτρebeτ
eýλekλeρyrhe, Çiλioir (läzmρom Hezeρ) wi Rρyρneλy eheλeρyrhe beλyo
τyτmeke oρτe esyρλeρhe eýρeτyr ürs biρmphmρλiρ wi wekτyň kiçmikm
bmλir by lüräρmň eoebeλeρy kmňäphmρ.
Beλyo τyτmeohe isesy piýheλerer zälmiτ kyρeλλeρy: çiňňio,
iτλmo, keňρeo, serçky, ýüpiohir ikρmλmp öρüλir τoρλeρ boλyphyρ. Rλeρy
ýiρλm ysseλeρ ýesephyρ. Beλyoçyλeρyň isesy keýyoλeρy−omρnmmλiρ,
“rewλeρy” boλyphyρ. Rry ýese
meo üçmr ekeç meτiρmeλλeρyry
Eýρerher, Asτρebeτher seτyr eλyphyρλeρ.
Tüρomirλiρ τyτýer beýλyoλeρyry wi beλyo örümλiρmrm,
oeoehyλer beλyoλeρy, mşbmλλiρm Eýρeryň Asτρebeτ, Mezirheρer, Γmλýer
wiλeýeτλeρyre, Asτρelere seτyphyρλeρ. Asτρelerher ekeç örümλiρmrm
(keρe öýλiρ, serhyo, kämmλiρm), yr kep−keçλeρy, hü
ρλm meτeλeρy seτyr
eλyphyρλeρ. Şiýλiλmohi, beλyoçyλyo leλoeρe söwhe keτreşyoλeρyryň
ösmikmrhi mölüm oρyr iýiλäphmρ.
Kireρýeoe τüρomirλiρmrmň isesy lüräρmri öwρüλir beλyoçyλyo
bmλir mişkyλλermeo üçmr oäρmri beşeρryo, ysseτλyo ziρyρ boλyphyρ.
Ýyλyň küýz wi ýez möwsümmrhi oöp beλyo τyτyλyphyρ. Beλyoçyλeρyň
özeρe τopeρy, şiρioiτλiρm piýhe boλyphyρ. Heτhe by lüräρ bmλir
bekλeryşyoλy bmρräçi häp−hissyρλeρ, yρymλeρ piýhe boλyphyρ.
Tüρomirmň biλλm mmλλm τersy boλer “Küşhiphmrmň” höρiýmş τeρyly
lim beλyo ewλemeo, ewyň şowλy boλmeky üçmr ihmλir hissyρλeρ
bmλir bekλeryşyoλyhyρ. Nyl pykembiρ boλse ekeç kämmrmň pmρm
lesepλeryλýeρ.
Γeρeşsyzλyo zemeremyzhe Tüρomirmsτeryň beλyoçyλyo pyheky
les öshüρmλhm. “Tüρomirmsτerhe örhüρmλhm” biλkm bmλir beλyo örümλiρm
hürýä bezeρyre çyoeρyλhy.
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi Mmλλm Λmhiρmmmzmň
beşτyτerλykyrhe beλyoçyλyo pyhekyre eýρeτyr ürs biρmλýäρ. Sibäbm
beλyoçyλyo höwλiτi, loneλyke hmňi bmρ kmρhinm biρmio bmλir çäoλirmär,
yrser sekλyky üçmr ziρyρ boλer josjoρy, A wmτemmrλiρm özürhi
nimλiýäρ. Beλyo wmτemmrλiρi beý, hüzümmrhi ýeky ez, smňmism ýiňmλ
boλerhyky sibäpλm köwρiλm zirerλeρe, biρlmz seoλeýerλeρe yzykmhiρλm
hoλerhyρyphyρ. Mäλmo Seλyl ory omçm wekτyrheoe ýeryre eλyphyρ.
Sepeρe çyoerhe ýe−he öýhioä−hi ory lmç ýeryrher eýyρmerhyρ.
Şeneρeτ−eh−Düρ 1250−rnm ýyλhe leçpeρezλeρ bmλir peρeleτçyλyoλy
şiρτremeλeρ bekλeşyp, leλoy ekyρ seλkyτλeρher boşehyphyρ wi oλeρyň
kür−küziρerλeρyry kowλephyρ. Zmokilereλeρhe oryň ehyre pyλ
zmokiλirmphmρ. Ýöri oryň hyşmerλeρy by ýekheýy köρüp bmλmärhmρλiρ.
Bekheτ leλyjy eλ−Mysτesyme oryň üsτürhir küλoüλm leτ ýezyphyρ. Şoλ
sibäpλm lim τüρomir kyzy Şeneρeτ−eh−Düρ leλyje räρezyλyo bmλhmρmp,
1250−rnm ýyλhe höwλiτ mesλeleτyry çekyρýeρ wi löoümheρλyoher
miýλiτmr iλ çioýäρ. Rrher soňρe immρλiρ Aýbik τüρomirm koşyryň
eτebikλmkmri biλλäphmρλiρ.
Döwλiτmň köρrüoλm siρoiρhiλiρm, immρλiρm Şeneρeτ−eh−Düρi
siρoiρhibeşy Aýbik τüρomir bmλir rmoeλeşmeky τioλmp ihmphmρλiρ.
Rλeρyň rmoeλeşmekyryň riτmnismrhi Aýbik τüρomir Müsüρhäom
τüρomirλiρmň Mimλyoλyλeρ höwλiτmrmň soλτery hmýλmp ykλer ihmλmphmρ.
Rryň beşτyτerλykyrhe Müsüρhi mimλyoλyλeρ höwρm beşλerýeρ.
Käbmρ τeρylçyλeρyň pmomρλiρmri köρä höwλiτmň mλomrnm soλτery Şeneρeτ−
eh−Düρ hmýirλiρ lim boλyphyρ. Emme ekλebe τeρylçyλeρ Mimλyo
τüρomirλiρmrmň höwλiτmrm mλomrnm isesλerhyρer Aýbik τüρomir hmýmp
lesep ihýäρλiρ. Rλ ýihm ýyλher kowρeo wekτ ýyρhe löoümheρ
boλyphyρ.
AΛYKÇYΛYK ΓÜNBATAU
STANDA D
Ň ΓADYMY KÄUD
Tüρomirmsτeryň ýiρλiρmrhi mň kehymy ehemλeρ 1,8 mmλλmor
ýyλ öň beşλephyρλeρ. Rλeρyň ise
sy mioerλeρy Hezeρyň kürhokeρ
oireρλeρyrher, Uzboýyň ykyρλeρyrher, Symbeρ, Çirhmρ
nüλkiλiρmrhir, Köpiτhekyň miρoizmrhir, Seρelsyň küroρτesyrheoy
Beτlyz beýyρλyoλeρyrher τepyλhy. Iň kehymy ehemλeρyň eρesyrhe
ýüzi çyoer mλomrnm oäρλiρm: ýykreýnyλyo, ewçyλyo wi beλyoçyλyo
boλyphyρ. Γürbeτeρ Tüρomirmsτerheoy keýλy, Demhemçişmi II wi
ϑimiλ koweoλeρyrhe kezyw−ekτeρyş mşλiρmrmň riτmnismrhi τepyλer
beλyo süňoλiρm, ew kyρeλλeρy beλyoçyλykyň mňňär kehymy wekτhe
τeρylçyλeρ Ekiý hiňzmrmň oireρyrheoy τüρomir bikλmoλiρmrmň höρiýşm,
hoλerhyρyλyşy wi kiokρe�o ýiρλişmşm beρehe eryo mekλymeτλeρy
biρýäρ.
2. Ýiwρope τeρylçyλeρy τeρepyrher öwρirmλmşm: Ýiwρope
ýyρτλeρyrhe Ekiý bikλmoλiρmrmň τeρylyry öwρirmio XIX esyρyň 70−
rnm ýyλλeρyrhe Seρyler bikm
ň, Aýhyň okλy Hyhyρ (Hyzyρyň), Rρler
Mirτişi okλyryň ehyre zmokiλirir λeτyr τiňňiλiρmrmň τepyλmeky
bmλir beşλerhy. Teρylçy K.I.Bosjoρh özürmň mysyλmer hmresτmýeλeρy
leoyrhe ýezer mşmrhi τüρomir bikλmoλiρm leoyrhe kyskeçe
mekλymeτ biρmphmρ. Aλym Sτirλm Λir−Pyλ mňλms hmλmrhi rişmρ ihmλir
“Tli syccissoρs oj τli Seλnyos mr Asme Mmroρ” (Siλnyoλeρyň Kmçm
Azmýeheoy rismλλiρm) eτλy isiρmrhi oireρýeoe τüρomir bikλmoλiρmrmň
τeρylyry biýer ihmλmphmρ.
3. Uys eλymλeρy τeρepyrher öwρirmλmşm; Uys τeρylçysy
K.A.Žyoowyň “Эгейские эмираты в XIV−XV вв“ eτλy mşmrhi
höρτ sery oireρýeoe bikλmkmň τeρyly, kiokρe�om ýiρλişmşm, ýiρ
iýiçmλmkmň köρrüşλiρm leoyrhe hoλy mekλymeτλeρ biρmλýäρ. Teρylçy
W.Γoρhλiwsomý boλse özürmň Государство селджукидов Малой
Азии eτλy isiρmrhi Siλnyo höwλiτmrmň çäoλiρmrhi ýüzi çyoer
bikλmoλiρ leoyrhe kymmeτλy mekλymeτλeρ kiτmρmphmρ.
iρiτkiλhm
ESASΛANDYUYΛYŞY
Müsüρhi Mimλyo τüρomirλiρmrmň höwλiτm Eýýyby τüρomir
λiρmrmň höwλiτmrm howem iτhmρmnmhmρ. Asλy τüρomirλiρhir boλer
mimλyoλyλeρ Eýýybyλeρ höwλiτmrhi lyzmeτ ihmphmρλiρ. Mimλyoλyλeρ
höwλiτm iýýybyλeρyň koşyryrheoy esλy τüρomir immρλiρ τeρepyrher
Müsüρhi, Şemhe wi Hynezhe kyρλer höwλiτhmρ. Eýýyby soλτery
Mäλmo Seλyl 1244−rnm ýyλhe τüρomir mimλyoλeρyň oömikm bmλir
Kyhysy (Iiρyseλmmm) iλi kiçmρmphmρ. Uzeo wekτ kiçmäroä Smρmýery−
he Müsüρi bmρmohmρmphmρ. 1249−rny ýyλhe soλτer Mäλmo Seλyl eρeher
çyoýeρ. Rryň ýiρmri Abhyλλe τüρomirmň kyzy Şeneρeτ−eh−Düρ höwλiτm
Tüρomirmsτeryň loρmeτλy Pρizmhirτm Γyρberkyλy Biρhmmylemihow
Bmρλişir Mmλλiτλiρ Γyρemesyryň Beş Assembλiýesyryň 66−rny
minλmsmrhäom çyoyşyrhe Ýiwρezmýe kmňmşλmkmrhi yλek eoymλeρyry
sezλeşhyρmeo boýyrçe Tüρomirmsτeryň mρm τesλemeλeρy emeλe
eşyρmekyň üsτürhi mşniň mşλirmλýärhmkmrm wi yoλymhe yohysehy wi
söwhe keτreşyoλeρyry öshüρmäki ýeρhem iτniohmkmrm rykτehy.
Tüρomirmsτeryň Azmýe wi Ýiwρope keτreşyoλeρyryň ösmikmri
ihir τäsmρmri lim−hi Biýmo Ýüpio ýoλyryň ehemzeτ τeρylyrheoy
oρryre hmňi XX–XXI esyρyň sipkmhmrhi ehemzeτ nimkyýiτm
τeρepyrher hoλy hiρinihi bele biρmλhm. Şoλ sibäpλm kiçmmşhir
kiλir hosτ−hokerλyo ýoλyry τäzihir hmoiλτmio üçmr hürýä
bmλiλişmkm τeρpyrher yλy mşλiρ emeλe eşyρyλýeρ. Biρoeρeρ höwλiτmň
bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ýoλbeşçyλykyrhe
Γeρeşsyz, beoy Bmτeρep Tüρomirmsτer höwλiτm sibmτhi wi hürýähi
peρeleτçyλyky seoλemeo, leλoλeρyň lyzmeτheşλykyry ýooeρy hiρinä
ýiτmρmio meosehy bmλir, Biýmo Ýüpio ýoλyryň τäzi ykyρλeρyry mşniň
hmoiλhýäρ, τüρomir leλoyryň leλ−ýekheýyry les lim öshüρmp, koňşy
leλoλeρe hosτ−hokerλyo oömikmrm ihýäρ.
KENAUYNDAKY
TAUYHYNYŇ
Iom yoλymyň çeτρykyrhe, Ekiý hiňzmrmň oireρyrhe ýiρλişir
τüρomir bikλmoλiρm esyρλeρboýy syýeleτçyλeρyň, söwhekäρλiρmň wi
τeρylçyλeρyň ürsürm özüri çiomphmρ, hüρλm höwüρhi hüρλm eλymλeρ
τeρepyrher öwρirmλmphmρ. By höwλiτλiρmň τeρylyryň öwρirmλmşmrm, iseser,
üç miohibi böλmio mümomr.
1. Tüρo eλymλeρy τeρepyrher öwρirmλmşm; Ekiý hiňzmrmň
oireρyrhe höρär bikλmoλiρmň τeρyly, mλomrnm robeτhe, Tüρomýärmň öz
τeρylçyλeρy τeρepyrher ö
wρirmλmp beşλerýeρ. Mişlyρ τeρylçy Ismeýmλ
Heoom Uzyrçeρşyλy “Rsmerλy τeρyly” eτλy mşmrhi kehymy τüρom
höwλiτλiρhir beşλep, Rsmerλy mmpiρmýesyryň löoüm süρir soňoy
ýyλλeρyre çirλm boλer τeρyly weoeλeρy yzykmhiρλm biýer ihmphmρ. Rλ
by mşmrhi hüρλm τeρyly çişmiλiρhir piýheλeryphyρ. Şiýλi lim Aλy
Siwmm, Ýeşeρ Ýüniλ, Rsmer Tyρer, Heλyλ Yreλnyo, M.Ç.Uλyçeý ýeλy
emeλe eşyρyp beşλehy. Tüρomirmsτer Γeρeşsyzλykyň mλomrnm kürλi
ρmrhi “Açyo kepyλeρ” syýeseτyry ykλer iτhm. Häzmρom zemer hürýäsm
bmλir eýeoheş kmτmio üçmr eτe Weτerymyzehe keρe, himmρ ýoλλeρy
çiomλmp, şäliρλiρmň wi obeλeρyň eρeλyoλeρy bmρλişhmρmλhm. Γoňşy wi
yzeo höwλiτλiρi lowe wi hiňmz ýoλλeρy yzeλyp, leλoeρe keτreşyoλeρ
kmň kiρmmi iýi boλhy. Dürýä höwλiτλiρmri wi leλoeρe bezeρλeρyre
iriρkmýe siρmşhiλiρmrm ykτybeρλy wi hyρryoλy üsτeşyρ kiçmρmio
boýyrçe yλy mşλiρ eλryp beρyλýeρ. Γeρeşsyz, beoy Bmτeρep Tüρomirmsτer
höwλiτmrmň iriρkmýe siρmşhiλiρmrm ykτybeρλy wi hyρryoλy üsτeşyρ
kiçmρmiohi lowpsyzλyky üpnür iτmio boýyrçe ihir τioλmbm Bmρλişir
Mmλλiτλiρ Γyρemesy τeρepyrher bmρekyzher koλλeryλhy.
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi loρmeτλy
eλyp beρýer syýeseτy riτmnismrhi Biýmo Ýüpio
ýoλyryň kehymy ykyρλeρy oiskmτλirmp, Dimmρkezyo – Γüroρτe
wi Γürhokeρ − Γürbeτeρ leλoeρe yλek kiçiλkiλiρmrmň kyρλyşyky
küýçλm hipkmrhi eλryp beρyλýeρ. Tüρomir höwλiτmrmň eλyp beρýer
peρeleτçyλyo söýünmλmoλm, loşmiýmλλm koňşyçyλyoλy wi ymymehemzeτ
bälbmτλiρmrhir ykyρ eλýer yrserpiρwiρλmo syýeseτyryň riτmnismrhi,
eλys wi ýeoyr koňşyλeρ, hüρλm höwλiτλiρ bmλir ysryşyoλy
lyzmeτheşλyo ýoλe koýλyp, leλoymyzyň kehymy ýöρiλkiλiρm τäzihir
hyρmyşe kiçmρmλýäρ. 2009−rny ýyλyň hioebρyrhe yλermeke biρλir
Tüρomirmsτer – Hyτeý leλoeρe kez kiçmρmnmsm, 2010−rny ýyλyň beşyrhe
yλeryλmeke biρλir Döwλiτebeτ – Seρels – Herkiρer kez kiçmρmnmsm
ýeλy τesλemeλeρyň hyρmyşe kiçmρmλmikm myňe eýhyň myseλhyρ.
Tüρomirmň τibmky kezyryň Biýmo Ýüpio ýoλyryň beşλerýer
ýiρm boλer Hyτeý höwλiτmrmň leλoλeρyryň oneoλeρyre ýiτmρmλmikm,
loρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ymymehemzeτ bälbmτλiρmrhir ykyρ eλýer
öňhirköρünmλmoλm syýeseτyryň mmwismhmρ. Şy ykyρhe mmλλm Λmhiρmmmzmň
beşλerkyny bmλir Tüρomirmsτer − Rwkerysτer – Päomsτer – Hmrhmsτer
leλoeρe kez kiçmρmnmsmrmň τesλemesyryň üsτürhi mşλirmp beşλeryλmeky,
kiλniohi by äpiτ τesλemeλeρyň hyρmyşe kiçmρmλniohmkmri yλy yrem
bmλhmρmλýäρ.
Γeρeşsyz, beoy Bmτeρep Tüρomirmsτer höwλiτm kiçmmşhir kiλýär
Biýmo Ýüpio ýoλyry τäzihir hmoiλhmp, läzmρomzemer hürýäsmrmň ösüş
τeλepλeρyre λeýyoλyohe öz syýeseτyry eλyp beρýeρ. Γoňşy höwλiτλiρ
bmλir les ýeoyr lyzmeτheşλyo ihmp, sibmτ wi τyτyş hürýä höwλiτλiρmrmň
yohysehy, syýesy wi sosmeλ ösüşmri ýeρhem biρýäρ. By beρehe
ösir mihirm keτreşyoλeρ, şoλ serhe “Hmrhmsτerhe τüρomir
mihirmýiτmrmň kürλiρmrmň” wi “Tüρomirmsτerhe lmrhm mihirmýiτmrmň
kürλiρmrmň” kiçmρmλmikm myňe şeýeτλyo ihýäρ.
AUΛYK
Tüρomir−τüρo hosτλyoλy keτreşyoλeρy beρehe eýhyλerhe, oλ öz
oöoürm esyρλeρyň nümmüşmrhir eλyp keýhýeρ wi läzmρom höwüρhi
τeρepλeρyň loşrmýiτλm iρomr, ρyly ýeoyrλyke heýermeo eρoeλy myresyp
howem iτhmρmλýäρ. Tüρomir−τüρo leλoλeρyry özeρe bekλeryşhyρýer
oöpρm, oλ oöpρmrmň bmrýehy öρär mäoäm wi biρohir τyτyλerhyρ. Çürom
by mom leλo bmρ rismλbeşyher – Rkyz lerher öρňäp keýhýeρ. Tokρyλ
bik Aλp−Aρsλer, Mäλmo şe, Äρτokρyλ kezy, Γeρeneokλer, Ýyrys Emρi,
mom leλoy ρyly τeýher bmρ−bmρmri biρo nibmsλişhmρýär ρyly süτürλiρmhmρ.
Hyτ şoryň üçmr lim mom ýyρhyň eρesyrhe ymymy mmρesymyzy,
τeρylymyzy öwρirmiohi yλy τekeλλeλeρ ihmλýäρ. Γeρeşsyzλykymyzyň
mλomrnm ýyλλeρyrhe τüρomir eλymλeρyryň τopeρy Tüρomýärmň
omτeplereλeρyrhe boλyp, τüρomir τeρylyre helyλλy koλýezmeλeρyň
wi omτepλeρyň yλy τopλymyry eτe Weτerymyze kiτmρhmλiρ. Tüρomýiλm
eλymλeρ Tüρomirmsτerhe kiçmρmλýär leλoeρe yλmy mesλeleτλeρyre
yzykmhiρλm keτreşýeρλeρ.
AUΛYK D
ÜUKMENISTANYŇ
RΛUNYŇ ΓADYMY
UΓUUΛAUYNY
TÄZEDEN DIKEΛDIΛMEΓI
Tüρomirmsτeryň Biýmo Ýüpio ýoλyryň ykρyrhe kiokρe�om
τeýher öρär emeτλy ýiρλişirhmkmri oryň läzmρom zemer ösüşm lim
eryo şeýeτλyo ihýäρ. Tüρomirmsτer Γeρeşsyz höwλiτ boλerher soň,
Biýmo Ýüpio ýoλyryň τäzihir hmoiλhmλmikm üçmr ziρyρ wizmpiλiρm
wi kiλnikmň keτreşyo bekλeρyry ýoλe koýyp bmλýär by kymmeτbele
isiρλiρ ehemzehyň
ρyly hürýäsmrmň, eňyýiτmrmň τäziλirmikmri,
beýλeşmekyre, oämmλλişmikmri lyzmeτ ihýäρ. Ahemzehyň ρyly
mmρesy şy kür lim mölüm älmmýiτi iýi boλyp, rismλλiρm höwρibep
τiρbmýiλimiohi mmλλm lezyre boλyp hyρýeρ.
ΓATNAŞYKΛAUY
Tüρomirmsτeryň wi Hmrhmsτeryň eρesyrheoy keτreşyoλeρ
közbeşyry τeρylyň kehymy höwρürhir eλyp keýhýeρ. Tüρomirmsτeryň
kehymy τeρyly ýehykäρλmoλiρmrhi kezyw−ekτeρyş mşλiρm kiçmρmλirhi
bmzmň ýyρhymyz bmλir Hmrhmsτeryň eρesyrheoy söwhe wi mihirm
keτreşyoλeρy läsmýiτλirhmρýär eρlioλokmom mekλymeτλeρyň irçimism
τepyλhy. Aρlioλokmom beρλekλeρyň riτmnismrhi Aλτyrhipi bmλir
Hmrhmsτerheoy Heρeppe kehymy smwmλmzesmýesyryň özeρe söwhe
keτreşyoλeρyry seoλerhyoλeρy biλλm boλhy. Bmzmň ýyρhymyzyň kehymy
ioiρerçyλyo miýherλeρyrhe kezyw−ekτeρyş mşλiρm kiçmρmλirhi Heρeppe
mihirmýiτmri hikmşλm örümλiρ bmλir miňziş mölüρλiρ τepyλhy.
Aρlioλokmo beρλekλeρ kehymy Meρkmerehe byhhe nimekeτλeρyryň
boλerhykyry köρoizhm. Miρwhir mçmrhi lmrhm koλýezmeλeρy
ýiρλişhmρmλir rekyşλy eneýyp koλçe lim−hi kehymy Hmrhmsτeryň
himmρkezyo – kürbeτeρ böλikmrhäom Kerhleρ miohibmri hikmşλm
heşher ýeseλer liýoiλλiρ τepyλhy. Umymer, Kyşerλeρ mmpiρmýesy
höwρürhir bäρm biρo eρekeτreşyohe boλer Tüρomirmsτery wi
Hmrhmsτery kiçmmşhi Biýmo Ýüpio ýoλy bmρλişhmρmphmρ.
Impiρeτoρ Aobeρy τiρbmýiλär Beýρem ler wi oryň okλy
Abhyρelmer ler Hmrhmsτeryň τeρylyrhe öçmiz−ýmτmiz yz keλhyρyp,
by ýyρhyň nimkyýiτçmλmo hyρmyşyre öz koşerhyry koşyphyρ. 2000−
rnm ýyλhe Beýρem ler τüρomirmň 500 ýyλ ýybmλiým Tüρomirmsτerhe
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hmrhmsτer bmλir
eρekeτreşyo les ýooeρy hiρiniλiρi iýi boλhy. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
älλm pyheoλeρ boýyrçe lyzmeτheşλyky öshüρmio boýyrçe irçimi
yλeλeşyoλeρe koλ çiohm. Tüρomirmsτer bmλir Hmrhmsτeryň eρesyrheoy
UAS ADAMZAT MEDEN
Tüρomir leλoy rismλbeşy Rkyzler Tüρomirhir beşλep, Peρ�ýe,
Siλnyo, Hoρizmşeλeρ, Rsmer höwλiτλiρm ýeλy neler höwλiτmrm kyρer
şölρeτλy wi biýmo τeρylλy hürýärmň mň kehymy leλoλeρyryň bmρmhmρ.
Tüρomirλiρmň biýmohir−biýmo höwλiτ kyρmeky hürýä mihirmýiτmrm,
syrkeτyry, ihibmýeτyry, λyomerçyλykyry, yλmyry öshüρmiohi
myresyp koşerτ koşyphyρ. By yzeo τeρyly höwρüň howemyrhe
kelρymerçyλyoλy kicmmşm boλer τüρomir hmňi bmρ leρby syrkeτhe,
söwişhi şölρeτ kezermer ehemzehe ryskeλyo öλmiz−ýmτmiz isiρλiρm
lim bekyş ihir biýmo leλo lesep ihmλýäρ.
Dürýä τeρylyrhe τüρomirλiρmň şölρeτλy ýoλλeρy kiçmikmrhi,
biýmo höwλiτλiρm esyheλyohe, bekτyýeρλyohe ýeşeτmeohe, koňşy
höwλiτλiρ bmλir loşrmýiτλm keτreşyohe boλmeoλyohe löoümheρλeρyň
yrserpiρwiρ, peρeseτλy, ρeýeτλeρ wi biýλiom mmλλiτλiρ bmλir hokerλyo−
hosτλyoλy keτreşyohe, nibmsλmohi boλmeky isesy oρry τyτyphyρ.
Rrsoňem τüρomirm
ň köρrüoλm, τerymeλ eλymλeρy, eoyλheρλeρy şeλeρe,
lerλeρe, löoümheρλeρe bekyşλep, mesλeleτ biρmnm ýöρmτi omτepλeρy−
rismleτremeλeρy ýezyp biρmphmρλiρ. Şiýλi rismleτremeλeρhe
löoümheρλeρe höwλiτm rälmλm hoλerhyρmeλy, ρeýeτλeρe rälmλm koλhew
iτmiλm, yλmy, mihirmýiτm, syrkeτy, sekλyky rälmλm öshüρmiλm,
�λoso�o pmomρλirmäki yoypλy ýeşλeρy τiρbmýiλäp ýiτmşhmρmio, leρby
syrkeτy öshüρmio beρehe eoyλλy mesλeleτλeρ biρλmphmρ. Myseλ üçmr,
Siλnyo şeλeρyryň wizmρm Nyzemyλmüλoüň “Syýeseτreme”, Ýysyp
Hes Henybyň “Bekτyýeρλyo bmλmmm”, Kiý Kowsyň “Kowysreme”,
Wipeýyryň “Uowreoyλ ysλem”, Azehyryň “Wekzy−Azeτ”, Rsmer
Tüρomir höwλiτmrmň soλτery Myρeτ II−rmň öz okλyre ýezer “Soλτer
Myρehyň rismleτy” ýeλy oöp rismleτremeλeρ höwλiτm hoλerhyρmeohe
öρär yλy ρoλ oýrephyρ. Ersmoλopihmom läsmýiτλm by isiρλiρhi ýezyλer
höwρürmň syýesy−sosmeλ hyρmyşyry ýeτλeme, τinρmbi wi mesλeleτλeρyň
lioeýeτλeρ bmλir biziλmp biýer ihmλmikm, mihirmýiτmmmzhi üýτkiýär
wi üýτkimiýär kymmeτλyoλeρyň eýer boλmekyre mümomrçmλmo
höρihýärλmkm ryoheýrezeρyrher lim kymmeτλyhyρ. Dmňi bmρ ihibmýeτ
τeρylymyz üçmr kymmeτλyλykyrher beşke−he, limmşiλmo leoyoeτ,
eheλeτ wi ýekşyλyo isesλeρyry ýeτλehyp hyρmeky, kiçmmşmň, şy kürüň
ez−Zemelşeρy, Hone Almiτ Ýesewy, Melmyτ Keşkeρλy, Ninmihhmr
Kybρe ýeλy irçimi τüρomir eoyλheρλeρymyz, şelyρλeρymyz özλiρmrmň
isiρλiρmrm eρep hmλmrhi höρihmphmρλiρ. Tüρomir−eρep keτreşyoλeρyryň
biρo bmrýehyry koýyphyρλeρ. Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo
höwρürhi loρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň eλyp beρýer loşrmýiτλm “Açyo
kepyλeρ” syýeseτy riτmnismrhi by hosτ−hokerλyo, mihirm, yλym−bmλmm
keτreşyoλeρy ösüşmň τäzi iýýemyre kehem beshy.
TÜUKMENISTANYŇ
AUYMA
YNSANPEUWEUΛIK
Tüρomirmsτer yrserpiρwiρλmo çykρyrhe leλoeρe yrserpiρwiρλmo
lyoykyryň isesy çişmiλiρm boλyp hyρýer höρτ sery Žiriwe
oorwirsmýesyre wi oλeρe koşyλýer mom sery koşmeçe τiswmρreme
koλ çiohm. Tüρomirmsτer leλoeρe yrserpiρwiρλmo lyoyky çykρyrheoy
beşke şiρτremeλeρy lim τessyoλehy ýe−he oλeρe koşyλhy.
By oorwirsmýeλeρ Tüρomirmsτeryň mşniň keτreşynysy boλyp
hyρýer leλoeρe yrserpiρwiρλmo lyoyky çykρyrheoy mşmrm
hüzkürλişhmρýäρλiρ. Rλeρyň bmrýehyrhe älλm zehy öz mçmri eλýer
oeryrçyλyo bmrýehy höρihmλýäρ. Tüρomirmsτer leλoeρe lyoykyryň
sybýioτm boλmeo bmλir, yrserpiρwiρλmo lyoykyryň ösüşmri wi
oämmλλişmikmri öz koşerhyry koşýeρ.
Heλoeρe Γyzyλ Heç wi Γyzyλ Ýeρymeý liρioiτm – mşm
yrser
piρwiρλmo lyoyky bebeτhe leλoeρe lyzmeτheşλykyryň
pykτeλerhyρyλmekyre körüohmρmλir hürýärmň mň mρm yrserpiρwiρλmo
liρioiτλiρmrmň bmρm. Heλoeρe Γyzyλ Heç wi Γyzyλ Ýeρymeý
liρioiτmrmň hüzümmri kmρýär kyρemeλeρ bmλir lyzmeτheşλyo iτmio
wi τinρmbi eλyşmeo Mmλλm Γyzyλ Ýeρymeý ϑimkyýiτmrmň mşmrhi
mölüm oρry iýiλiýäρ.
yzykmhiρλm öshüρýäρ. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň heşeρy ýyρτλeρe mλomrnm
ρismm sepeρy 2007−rnm ýyλyň epρiλ eýyryň 13−16−sy eρeλykyrhe Seyh
Aρebysτery Peτyşeλykyre boλyphy. 2008−rnm ýyλhe “Tüρomirmsτer wi
Seyh Aρebysτery: hosτλyo wi lyzmeτheşλyo ýoλy bmλir” eτλy eneýyp omτep
höρτ hmλhi, τüρomir, eρep, mňλms, ρys hmλλiρmrhi çep ihmλmp, kmň ooynyλeρ
oöpçüλmkmri ýiτmρmλhm. 2008−rnm ýyλhe Tüρomirmsτeryň Seyh Aρebysτery
Peτyşeλykyrheoy mλçmleresy öz mşmri beşλehy. Tüρomirmsτerher Γyρber
beýρemyryň öňüsyρesyrhe ρeýeτλeρymyzyň liρ ýyλ ýüzλiρçism myoehhis
Miooi wi Mihmri şäliρλiρmri len peρzyry emeλe eşyρmeo üçmr zyýeρeτe
kmτmioλiρm ýoλe
koýyλhy. 2009−rny ýyλyň meý eýyrhe Seyh Aρebysτery
Peτyşeλykyryň mşiwüρ ehemλeρyryň Tüρomirmsτere sepeρyryň çäoλiρmrhi
momτeρepλeýyr lyzmeτheşλyo leoyrheoy Beş yλeλeşyke lim−hi mom ýyρhyň
söwhe−sirekeτ iheρeλeρyryň eρesyrhe lyzmeτheşλyo leoyrheoy yλeλeşyke
2009−rny ýyλhe Seyh Aρebysτery Peτyşeλykyryň Eρ−Umýeh wi
ϑmhhe şäliρλiρmrhi Tüρomirmsτeryň mihirmýiτ kürλiρm kiçmρmλhm.
2009−rny ýyλyň mýyr eýyrhe mom ýyρhyň eρesyrheoy keτreşyoλeρy
öshüρmiohi yλy mşλiρm bmτmρirλmkm üçmr Seyh Aρebysτery Peτyşeλykyryň
Tüρomirmsτerheoy eheτher heşeρy wi hoλy ykτyýeρλy mλçmsm Abhyλ
Azmz Ybρeýym eλ−Γehmρ “Weτere boλer söýküsm üçmr” hmýir miheλ
bmλir syλekλeryλhy. 2010−rny ýyλyň ýerweρ eýyrhe boλse Seyh
Aρebysτery Peτyşeλykyryň Eρ−Umýeh şäliρmrhi τüρomir−seyh
2010−rny ýyλyň 23−24−rnm meýyrhe Seyh Aρebysτery
Peτyşeλykyrhe Tüρomirmsτeryň Mihirmýiτ kürλiρm kiçmρmλhm. 2011−
rnm ýyλyň ýerweρ eýyrhe boλse Tüρomirmsτerhe Seyh Aρebysτery
Peτyşeλykyryň mihirmýiτ kürλiρm boλyp kiçhm. 2012−rnm ýyλhe
Mekτymkyλy Pyρekyryň isiρλiρmrmň ýykyrhysy eρep hmλmri τiρnmmi
ihmλhm. By boλse ihibm keτreşyoλeρy öshüρmiohi yλy älmmýiτi iýi
boλhy.
Γeρeşsyz, beoy Bmτeρep Tüρomirmsτer höwλiτmmmz Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň beşτyτerλykyrhe hürýä ýyρτλeρyryň ýüzhir
kowρeky bmλir, şoλ serhe Seyh Aρebysτery höwλiτm bmλir lim oöp
ykyρλy lyzmeτheşλyoλeρy eλyp beρýeρ. Çürom τüρomir leλoyryň eρep
leλoy bmλir keτreşyoλeρyryň τeρyly öz közbeşyry mρom höwüρλiρhir
eλyp keýhýeρ. Rρτe esyρλeρhe ýeşep kiçir wi büτmr Γürhokeρhe
mişlyρλyke iýi
boλer eλ−Feρeby, Ibr Smre, eλ−Bmρyry, eλ−Hoρizmm,
bmλir bekλeryşyoλy misiλiλiρm öz mçmri eλýeρ” hmýmp oiskmτλimi biρmphmρ.
Uys syýeseτy öwρirmnm eλymy E.A Pozhrýeoow boλse “Γiosyýeseτ
höwλiτmň heşoy kyρşewyň leρby−syýesy, yohysehy wi iooλokmo
lowpsyzλykyry üpnür ihýäρ lim eçyp köρoiýäρ” hmýmp rykτephyρ.
Aλymλeρyň ekλebe böλikm kiosyýeseτe yλmyň oompλiosλiýmr, ýekry
kiokρekmo, τeρyly, syýesy wi biýλiom jeoτoρλeρyň özeρe sezλeşyky −
smrτizm löomürhi höwλiτmň ρisyρs poτirsmeλyre yλy τäsmρ ihmp bmλýäρ
hmýmp biλλäphmρλiρ.
Tüρomirmsτeryň kiosyýesy ýiρλişmşmrmň emeτλy boλmeky
kehymy höwüρhi lim söwhe eρekeτreşyoλeρyryň ösmikmri
ýeρhem ihmphmρ. Γüroρτe Tüρomirmsτeryň τiρρmτoρmýesyryň üsτürhir
Hyτeýy, Hmrhmsτery, Ýeoyr Γürhokeρy wi Ýiwρope höwλiτλiρmrm
bmρmohmρýär “Ýüpio ýoλy” h
mýλmp eτλerhyρyλýer yλy söwhe τρersmmλλm
ýoλy kiçmphmρ. Söwhe iτmio üçmr syw ýoλλeρy−he kiosyýesy τeýher
emeτλy boλyphyρ wi kmňhir yλeryλyphyρ. Hezeρ hiňzm wi Amyhiρýe
eρoeλy koňşy höwλiτλiρ bmλir ýeoyr söwhe eρekeτreşyoλeρy
ýoλe koýλyphyρ. Γiosyýeseτ yλmyrhe boλse sywe çyoeλkesy beρ
boλer höwλiτm “Ummλerh” hmýλmp eτλerhyρyλyphyρ. Häzmρom zemer
hürýäsmrhi kiosyýeseτyň mümomrçmλmoλiρm bmρhir ýooeρλerhy, sibäbm
hürýä τäzi, ýooeρy lmλλm köρrüşi, mrτikρesmýeryň τäzi şiomλλmri τeρep
üýτkiýäρ. Ýyρhyň kiosyýeseτy boλse Tüρomirmsτeryň mçiρm wi heşeρy
syýeseτyryň leλoeρe keτreşyoλeρyrheoy oρry bmλir çyň bekλeşýeρ.
Γeρeşsyz Tüρomirmsτer Γürhokeρ bmλir Γürbeτeρyň çeτρyky
löomürhi öz eρlmτioτyρesyryň özboλyşλyλyky bmλir lim hürýä
τereλýeρ. Tüρomirmsτeryň Pρizmhirτm Γyρberkyλy Biρhmmylemihow
τeρepyrher ýöρihmλýär, älλm höwλiτλiρ bmλir bmρio−bmρiki piýheλy
lyzmeτheşλyo iτmio, oryň myrher biýλiom ösüşm üçmr lim les yλy
emeτλy şiρτλiρmň ýüzi çyomekyre τeρep mτiρkm biρýäρ.
ÜUKMEN WE AUAP HAΛKΛAUYNYŇ AUASYNDAKY
ΓATNAŞYKΛAUYŇ TÄZE DEUEϑES
Γeρeşsyz, limmşiλmo Bmτeρep Tüρomirmsτer höwλiτmmmz Seyh
Aρebysτery Peτyşeλyky, Bmρλişir Aρep Emmρλmoλiρm, Müsüρ Aρep
Uispybλmoesy, Ioρhermýe Heşmmmτ Peτyşeλyky wi biýλiom bmρräçi eρep
ýyρτλeρy bmλir syýesy, yohysehy, mihirm eρekeτreşyoλeρy ýoλe koýhy wi
keρyrheşλyo häλ−hi, ymymy meosehe bekλerer ehemλeρyň ρyly
bmρλmkm köρoizmλýäρ. Rλeρyň momsmrmň läsmýiτmrhi−hi şelyρereλyo, bmρ
pmomρi kyλλyo iτmio misiλism nimλirýäρ. Hiýoiλτeρeşyň höρihir
oişpλiρm beρehe küρρüň ihirmňhi Γeρekoýyrλy τüρomirλiρmň
löoümheρy, şelyρ ϑelerşeryň oişbm köz öňüňi kiλýäρ. ϑelerşeryň
oişbm oompozmsmýeryň hiňekρemλyλykyry bozýer hyýhersyz
lim çeλτ öwρümhi biρλmphmρ. Rrhe pλesτmom τäsmρλmλmo köwρümλiρmň
eokyrλykyryň lim hmremmoesyryň, şiýλi lim çyzyoλeρyň
heρτkyrλyλykyryň riτmnismrhi küýçλirýäρ. Usseτ liýoiλτeρeş Seρekτ
Bebeýiwmň isiρλiρmrhäom ryskewy şelyρλeρ höρihmnm, küýçλm, iρoλm
ehemλeρhyρ. Nyskewy oişpλiρmň liρ bmρm yλym wi mihirmýiτ
wiomλmri höρihmλir ýehykäρλmo häλ−hi, Seρekτ Bebeýiw üçmr oλ eryo
ehemyň oişbm, oλeρyň liρ bmρm yλy bmρ yobeλ. Hiýoiλτeρeş pλesτmom
köwρümmň liρ bmρmrhi pmomρ liρioiτmrm, ρyly piλsipiλiρm eňλeτmeky
özürmň beş meosehy lesepλeýeρ. By morymirτeλ ýehykäρλmoλiρmň
boýy 3,5 miτρ boλyp, oλeρ büρürçhirhmρ.
ASAT YΛMY
STANYŇ MYSAΛYNDA
Γiosyýeseτ – by heşeρy syýeseτyň mλiρm τyτyλýer ykρy boλyp, oλ
höwλiτλiρmň τiρρmτoρmeλ ýeoyrλyky wi oλeρyň bälbmτλiρmrmň ymymyλyky
bmλir oiskmτλirýäρ. Γiosyýeseτ yλmy (kiosyýesy τioρmýe) hürýärmň
oλ ýe−he biýλiom sibmτmrmň kmňmşλmo wi syýesy läsmýiτremeλeρyryň
eρesyrheoy bekλeryşyky öwρirýäρ.
Şy kürom küri çirλm yλmy ihibmýeτλeρhe “kiosyýeseτ” hmýir
hüşürnä hoλy wi τeoyo mekλymeτ boλmerhyρ. XX esyρyň 80−rnm
ýyλλeρyrhe “kiosyýeseτ” hüşürnismri τäziçi siρihmλmp, eýρeτyr
yλym löomürhi öwρirmλmp beşλeryλyphyρ. “Γiosyýeseτ” hüşürnism
beρesyrhe kürbeτeρ wi kürhokeρ syýeseτçyλeρyryň hüρλm−hüρλm eýher
pmomρλiρm piýhe boλyphyρ. Şoλeρyň bmρm−hi, şwih eλymy Uyhoλj Çiλλir
(1864−1922) syýeseτ yλmyre mλomrnm kizio “kiosyýeseτ” hüşürnismrm
kmρmzmphmρ. Nimis rezeρyýiτçm eλym Fρmhρml Ueτsiλ (1844−1904),
“Γiosyýeseτ – by höwλiτmň kiokρe�om eňy. Γiosyýeseτ höwλiτmň heş−
τöwiρikmri boλer keτreşykyry öwρirýäρ, ýekry oňe lowe wi kyρy ýiρ
ϑANΛANDYUAN USSAT
Γöziλ peýτekτymyzyň miρoizmrhi ýiρλişýär “Yλlem”
siýmλkälmrhi kiçmmşhi ýeşep kiçir ryskewy şelyρλeρymyzyň,
eλymλeρymyzyň morymirτeλ ýehykäρλmoλiρm hmoiλhmλhm. Rλ
ýehykäρλmoλiρ τüρomir liýoiλτeρeşλeρy τeρepyrher bmre ihmλhm. Şoλ
ysseτ liýoiλτeρeşλeρyň bmρm−hi Tüρomirmsτeryň leλo syρeτoişm, ysseτ
liýoiλτeρeş Seρekτ Bebeýiwhmρ. Rλ “Yλlem” siýmλkälmrhi hürýä
yλmyre wi mihirmýiτmri yλy koşerτ koşer, ρybeky ýezmekyň yssehy
lesepλerýer Γürhokeρyň biýmo eoyλheρy wi şelyρy Rmeρ Heýýemyň
morymirτeλ ýehykäρλmkmrm hmoiλτhm. Awτoρ eλymyň oişbmrhi ehem
ρylyryň oöpykyρλy merysyre hüşürmikmň çyλşyρymλy misiλismrm
çözýäρ. Esiρmň ýörioiý oompozmsmýesy Rmeρ Heýýemyň oişbmrmň
imosmoreλ wi psmloλokmo beýλyky bmλir bmρλişmp, çipiρ sezλeşyky
imiλi kiτmρýäρ.
Hiýoiλτeρeşyň bmre ihir ýehykäρλmoλiρmrmň ýiri−hi bmρm
irsmoλopihmýeçy piλsipiçm eλym, şelyρ, hmλ wi ihibmýeτ boýyrçe
yλmy mşλiρmň 60−her kowρekyry ýezer, şiýλi lim τüρomir, eρep wi
peρs hmλmrhi ýezyλer hüşürhmρmşλm yλy sözλükmň ewτoρy ХII esyρhe
ýeşep kiçir Melmyτ Zemelşeρyryň liýoiλmhmρ. Hesesyre heýeryp
hyρer here kone, küρρüňhişmri kyλeo esýer ýeλy öňi τeρep ikλmphmρ.
Hiýoiλτeρeş isesy ürsm eλymyň ikλmbρäo hyρyp, sölbiτi beşλeneo
ýeλy boλyp hyρer köρrüşmri çioýäρ. Aλymyň by liρioiτm ýehykäρλmkm
liρioiτλm köρoizýäρ, şoλ bmρ wekτhe lim eryo pλesτmom ymymyλyohe
seoλeýeρ.
Hiýoiλτeρeşyň “Yλlem” siýmλkälmrhi höρihir isiρλiρmrmň
mçmrhäom Beýρem ler bmλir Abhyρelym leryň liýoiλλiρm ýöri bmρ
eτeλy−okλyň oişpλiρm häλhmρ. By isiρhi Weτeryrher eýρe hüşüp,
Hmrhmsτeryň τeρylyryň biλλm selypeλeρyry höρihir mom τüρomirmň
özeρe sölbiτhişλmkm köρoizmλmphmρ. By mom oişbmň pλesτmoesy
yλleme kepλerer meryry biρýäρ. Abhyρelym leryň oiλλism oňeτ
mohiλmρλirir, liýoiλτeρeş syrλeýnyryň ürsürm köρrüoλm şelyρyň wi
höwλiτ mşkäρmrmň ryρere lim kiλşmoλm ýüzüri çioýäρ. Rkλy eτesyryň
sözλiρmrm ürs biρmp hmňλiýär şiomλhi biρλmphmρ, by ýiρhi kerybmρ
bekτyýeρλyo höwρürhi ýyρhymyzyň wiλeýeτλeρyrhe, iτρepλeρyrhe
bmρräçi ýöρmτi wi oρτe çipiρçmλmo syrkeτ miohipλiρmrmň τäzi eçyλmeky,
peýτekτymyzhe wi wiλeýeτλeρhe τäzi myziýλiρmň eçyλmeky, Aşkebeτ
şäliρmrhi Mihirmýiτ şäliρçismrmň höρihmλmikm kiλnioom syrkeτymyzyň
les−he oämmλλişmikmri beheλke biρiρ. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň:
„Soňoy ýyλλeρyň howemyrhe τüρomir syρeτoişλiρmrmň, ziρkäρλiρmrmň,
biýλiom syrkeτ ysseτλeρyryň zilmrλm, ýeş, τäzi risλm oimeλe kiλhm.
Ýyρhymyzyň hüρλm oürnioλiρmrhi, iτρephyρ wiλeýeτλeρyrhe ysseτ
leλypeλeρyň mrçi syrkeτyry wi oλeρyň ryskewy ýoλyry ýöρihýär
oöpserλy leşemçyλeρyň, oyλeλλeρyň, liýoiλτeρeşλeρyň, syρeτoişλiρmň
wi ziρkäρλiρmň ýüzi çyomeky bmzm öρär bikirhmρýäρ” hmýmp
ýeλy, ýyρhymyzhe emeλe eşyρyλýer biýmo özkiρτmiλiρmň
leλoyň eňyýiτmri wi hyρmyşyre biρo oρreşmekyrhe şiomλλirhmρmş
syrkeτyryňhe yλy peýy beρ. Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo
höwρürhi τüρomir şiomλλirhmρmş syrkeτyryň τäzi läsmýiτλiρi iýi
boλýerhykyry köρmio boλýeρ. Bmzmň syrkeτ mmρesymyz mery−
mezmyr boýyrçe, çipiρçmλmo hmλm boýyrçe hüρλm−hüρλm isiρλiρ bmλir
beýλeşýeρ. Myry boλse τäzi keρeýşyň höρiýşm lim−hi mmλλm oöoλiρi
seλkyλermeo bmλir hüşürhmρmio boλeρ. Häzmρom eneýyp özkiρmşλmoλiρ
zemerymyzhe τüρomir syrkeτy wi mihirmýiτm ösüş höwρürm beşher
kiçmρýäρ. Heλoyň biýmo τeρyly kiçmmşmri τäziçi hüşürýär ýeş
syρeτoişλiρ mmλλmλmo läsmýiτm bmλir τepewyτλerýer τäsmr isiρλiρmrm leλoe
löhüρλäp, mmλλiτmň ρylyry keλoyrhyρmeohe özλiρmrmň koşerτλeρyry
koşýeρλeρ. By ykyρhe eýρeτyr lim τeρyly şelsyýiτλiρmmmzmň oişbmrm
höρiτmioλmki yλy ürs biρmλhm. Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo
höwρürmň şiomλλirhmρmş syrkeτyrhe läzmρom höwüρ bmλir bekλeryşyoλy
τäzi höρär miýmλλiρmň özboλyşλy ösüşmrm köρmio boλýeρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň mmλλm τüρomir syrkeτyre koýýer
seρpesy liρ bmρ syρeτoişhi nokepoäρçmλmo hyýkysyry oýeρýeρ.
Ýeş syρeτoişλiρ mmλλm syρeτoişλmo miohibmrmň τeρyly oöoλiρmri,
oryň mrçiλmkmri, ripmsλmkmri şiomλλirhmρmş syrkeτyryň mmλλm ρyly
eýρeτyrλykyre köz ýiτmρýäρλiρ.
Uoweýeτλeρ beρeheoy ýooeρheoy eýhyλerλeρyň üsτürm Aρezbeý
Öρäýiwmň “Γiçmmşhir işmhmλýär ýeň” eτλy omτebyrheoy: “Tüρomir
leλo hisserλeρyrhe, iposλeρyrhe, poimeλeρyrhe biýer ihmλýär
weoeλeρyň eňyρsyrhe leoyoeτher boλyp kiçir zeτλeρyň ýeτerhyky
mäλmmhmρ. Şiýλi boλersoň, “Γoρoyτ eτeheoy weoeλeρ lim hyρmyşhe
boλyp kiçirhmρ hmýir pmomρ höρihýäρ” hmýir sözλiρmrm hiλmλ kiτmρmio
boλeρ.
Almiτ Biomyρehowyň “Ehibm mmρes – ibihm mmρes” eτλy
meoeλeλeρ ýykyrhysyrheoy: “Γehymy ρoweýeτλeρe köρä oobyzy
mλomrnm boλyp ýeser ehem Γoρoyτ Aτe ioirm. Eýsim “oobyz” sözm rälmλm
meryry eňλehyphyρ? Γehymy hmλmmmzhi “oobyz” sözm oöwüo, oöwio
merysyry biρmphmρ. By sözüň mρom zemerλeρheoy merysyry eňλehyp,
τüρomir hmλmrhi “kowyz” sözm läzmρ lim ýöρkürλm yλeryλýeρ. Asλyrhe
“oobyz−kopyz−kowyz” sözλiρmrmň bmρ oöohirhmkmrm siλniρmio oyr
häλ” hmýir biλλmoλiρhir mäλmm boλşy ýeλy, kopyzyň höρiýmş τeρylyryň
lyτ τüρomirλiρi hikmşλmhmkmri ürsm çiomio boλeρ.
ÝAŞ SUUATKEŞΛEU TÜUKMEN SUNΓATYNY DÜN
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi τüρomir
leλoyryň beý mihirm mmρesyry τäzihir hürýä τereher Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň öňhirköρünmλmoλm syýeseτy riτmnismrhi, mmλλm
şiomλλirhmρmş syrkeτymyz ösüşmň biλirτλmoλiρmri beρýeρ. Tüρomir
syρeτoişλiρmrmň höρihir isiρλiρmrmň Heλoeρe siρkmλiρi çyoeρyλmeky,
ýyρhymyzhe syρeτoişλmkm öshüρmio boýyrçe kiçmρmλýär bäsλişmoλiρ
wi şelsy siρkmλiρmň oöpiλmikm höwλiτmmmzmň şiomλλirhmρmş syrkeτyre
Ýyρτ Beşτyτerymyzyň koýýer yλy seρpesyhyρ.
Tüρomirmsτeryň Döwλiτ çipiρçmλmo eoehimmýesyryň
yçyρymλeρyryň ýyρhymyzyň hüρλm oürnikmrhi syrkeτ oneoλeρyrhe
mşλimioλiρm riτmnismrhi τüρomir çipiρçmλmo syrkeτy τäzi biλirτλmoλiρi
keλyp, τäzi sipkmhi kehem beshy. Tüρomirmsτeryň Döwλiτ çipiρçmλmo
eoehimmýesyrhe ýeş zilmrλiρmmmzi şiomλλirhmρmş syrkeτyryň hüρλm
ykyρλeρyrher lüräρmirλiρmň τeýýeρλermeky, Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň
kmňiλτmiohi közλikλiρ eλryp beρyλýeρ wi oλ syrkeτyň çözüλmiλm
wenyp misiλiλiρmrmň bmρm löomürhi howem ihýäρ.
ΓUUAΛY
TAUYHY
Rkyz τüρomirλiρmrmň beý ρyly mihirmýiτm, byýserçλy τeρyly
leoyrheoy leλoyň mmλλm ihibm isiρm boλer “Γoρoyτ eτe” iposy okyz−
τüρomirλiρmň hürýä mihirmýiτmrmň oämmλλişmikmri belesyz keλoyryş
biρirhmρ.
Iλomrnm sez kyρeλλeρyň bmρm boλer kopyzy mλomrnm boλyp oýλep τeper
Γoρoyτ eτehyρ. “Γoρoyτ eτe” iposyrhe kopyz bmλir bekλeryşyoλy
weoeλeρ isiρmň mçmrhir iρmş−eρkeç boλyp kiçýäρ. Tüρomirλiρ mλomrnm
τmkρm oýλep τepyp, büτmrhürýä yλmyryň, mihirmýiτmrmň ösüşmri τmzλmo
biρhm. Tüρo leλoλeρyryň iposyry isesλerhyρyny Γoρoyτ eτeryň kopyz
ýesemeoλyky bmλir by τmzλmkmň behyry les lim eρτhyρerhyρ.
A.Almihowyň “Dyτeρyň owezy – leλoymyň sezy” wi
A.Sepeρowyň “Myoemçy oompozmτoρλeρ” eτλy omτebyrheoy: “Sez
syrkeτy leohe eýhyλerhe, orhe leλo eρesyrhe rismλhir−risλi kiçmp
kiλir mm�iρmň, ρoweýeτλeρyň ρoλy beρehe−he eýτmer kiçmio boλmez,
sibäbm kiçmmşmň sez leohe ýezer leýsy bmρ küýçλm �λoso�ýesyry
eλseň−he, oλeρ özλiρmrmň eçyşλeρyry, τessyoλemeλeρyry, oiskmτλimihmρ
sybyτremeλeρyry, oöpλirç leλeτλeρhe, kehymy ρoweýeτλeρe
seλkyλermeo bmλir hiλmλλirhmρmphmρλiρ. By beρehe sez öwρirmnm eλym
W.P.Şisτeoow şiýλi biλλiýäρ: “Dokρyher lim, kehymy Γürhokeρyň
sez isτiτmoesy üçmr oryň ösüşmrmň mλomrnm beşλerkynyryň mmjoλokmo
joρmehe boλmeky läsmýiτλmhmρ. Myryň şiýλihmkm, mλom bmλir, by ýiρhi
sezyň öz τäsmρmrm hmňi bmρ ehemzeτ psmloλokmýesyry häλ, iýsim
hürýärm, büτmr τibmkeτy, ösümλmoλiρm, hekλeρy, pλeriτeλeρy, pesyλλeρy
wi şyňe miňzişλiρm τebyr iτmäki yoypλy, oywweτλy küýç löomürhi
siρihmλmikm bmλir hüşürhmρmλýäρ” hmýλmp eýhyλýer sözλiρi seλkyλeryλer
ρoweýeτλeρyň özirmrhir biλλm bmρ mekλymeτλeρy τepmeoλykyň
mümomrhmkmri köz ýiτmρmio boλýeρ.
kymmeτyryň keýτeher hmoiλhmλmikm lim−hi höwρibep syrkeτ
isiρλiρmrmň höρihmλmikm ykρyrhe yλy mşλiρm emeλe eşyρýeρ. Häzmρom
höwüρhi syrkeτyň älλm köρrüşλiρmrhi hmýir ýeλy τüρomir syρeτoişλiρm
leλo häpλiρmri ýüz τyτýeρλeρ. Eseser lim, by emeλy−leşem
syrkeτymyzhe, şoλ serhe läzmρom höwρüň kobiλir syrkeτyrhe eçyo
şölλiλirýäρ.
Γobiλir ysseτλeρy W.Γyλλyýiweryň (1938 ý.), A.Aτeýiwmň
(1940−2011 ýý.), A.Honekyλyýiwmň (1947 ý.), K.Beýλyýiwmň (1949−
1996 ýý.) höρihmnmλmoλiρmrhi leλo häpλiρmri boλer hüρλm keρeýyşλeρy
yzeρλemeo boλýeρ. By syρeτoişλiρ öz höρihmnmλmoλiρmrhi çyňňyρ mery−
mezmyrλy wi oişp misiλiλiρmrmň τäzi çözküτλiρm τepyλer oämmλ,
nimkyýiτçmλmo älmmýiτλm isiρλiρm höρiτmio ykρyrhe mşiwüρ közλikλiρm
eλyp beρýeρλeρ. W.Γyλλyýiwe wi A.Aτeýiw özλiρmrmň mρom mşλiρmrhi
leλyryň häp boλyp kiλýär joρmeλeρyre eçyo ýüz τyτmeo bmλir şelsy,
özboλyşλy τimeτmom isiρλiρmrm höρihýäρλiρ [2. s.124a. K.Beýλyýiw
bmλir A.Honekyλyýiwmň häp mmρesyre boλer keτreşyoλeρy miňzişρäo
boλyp, oλeρ leλo mihirmýiτmrmň kymmeτyry – ymymy, eryo boλmehyo
– üzňi meryλy (miτejoρmo) joρmeλeρhe ýüzi çyoeρmeo msλiýäρλiρ [2.
s.126a. By syρeτoişλiρmň kobiλir isiρλiρm özλiρmrmň joλoλoρ läsmýiτλm
žerρ selreλeρy bmλir, şiýλi−hi Weτerymyzyň τeρyly weoeλeρyry,
köziλ τibmkeτyry, leλoymyzyň zälmiτmrm biýer ihýär şiomλλiρm eρoeλy
ýeşλeρy mmλλm ρylhe τiρbmýiλimiohi älmmýiτλm oρre myresyphyρ.
Tüρomir joλoλoρ τimesyrher ykyρ eλrer kobiλirλiρmň çipiρçmλmo
çözküτλiρmrmň hüρλm läsmýiτλiρmri keρemezher, oλeρhe syρeτoişλiρmň
özboλyşλy köziλλmo hürýäkeρeýyşλeρyryň ymymy mmλλm hyýkyλeρy
ýüzi çyoýeρ (W.Γyλλyýiwe “Şehyýer çekeλyo” (1971 ý.), “Rwez”
(1975 ý.) “Peýlesyň ýiňşm” (1987 ý.), A.Aτeýiw “Usseτλeρ” (1972
ý.), “Tomys” (1977 ý.), A.Honekyλyýiw “Beýρemçyλyo” (1972 ý.),
“Γürhokeρ” (1983 ý.), K.Beýλyýiw “Çoper myoemy” (1980 ý.),
„Zälmiτ leoyrhe eýhym“ (1986 ý.), “Ýiρm köτiρir seρy öoüz“ (1991
ý.), „Ahem eτe wi How iri“ (1994 ý.) ). By isiρλiρhi syρeτoişλiρ
morymirτeλ τesλemeλeρyň isesλeρy (kmňmşλmo çözkühm, mesşτeb,
öλçik keτreşyo) bmλir leşem höρihmnmλmkmň oeryrλeρyryň (ρmτm, ρiňo)
sezλeşyoλy bmτiwmλmkmrm kezerýeρλeρ wi oryň üsτm bmλir τüρomir
leλoyryň ρyly beýλykyry köρoizýäρλiρ. Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň
bekτyýeρλyo höwρürhi lim τüρomirmň mmλλm joλoλoρ τimeλeρyry
leşem syrkeτyň hmλmri kiçmρmiohi, orhe çipiρçmλmo çözküτλiρm
ises, oýλeryşyoλy riτmni çyoeρyp bmλmio yoyby τepλeýeρ. Rρτe bmλmm
liρ bmρ bmλmm ykρy hokρysyrhe hoλy hüşürni biρmäki isesλerse, lüräρ
boýyrçe ýöρmτi bmλmmλiρ ýeşλeρyň seýλep eλer ykρy boýyrçe bmλmmmrm wi
lüräρ oämmλλmkmrm çyňλeşhyρýeρ, ýöρmτi bmλmm bmλir bmρλmohi mş τinρmbism
lim yτkeşhyρyλýeρ. Kämmλ lüräρmir τeýýeρλemeke körüohmρmλir
ýooeρy bmλmm boλse, biλλm bmρ ykyρ boýyrçe kmň kyρşewy öz mçmri
eλyp, τeλyby yλym hürýäsmrmň çyλşyρymλy wi kyzyoλy ymmeryre
seρy eτeρýeρ, höρihmnmλmoλm zälmiτi ykρyohyρýeρ. Aλyrýer bmλmm räçi
oöpτeρepλy wi çyň boλhykyçe, yrser şorçe−he oämmλλişýäρ, oryň
ρyly hürýäsm lim beýλeşýeρ. Bmλmm yλkemy boýyrçe höρihmnmλmo
läsmýiτλm bäsλişmoλiρi lim ürs biρmλýäρ, msλirhmo bmλmm iheρesyryň
öz mihirmýiτ oneky, myziým boλyp, oλeρ özboλyşλy, oöpτeρepλy
zilmrλiρm ýüzi çyoeρmeke ýeρhem ihýäρλiρ wi çipiρ isiρλiρ eρoeλy
hüρλm τimeλeρher wmoτoρmreλeρyň, τopeρ bäsλişmoλiρmrmň kiçmρmλmikm
boλse by mşmň älmmýiτmrm eρτhyρýeρ. Uρyş wi zälmiτ wiτiρerλeρy
bmλir hyşyşyoλeρy kyρrep, Weτer myoehhisλmkm, Weτer üçmr çiomλir
zälmiτmň myoehhishmkm beρehe pmomρ eλyşmeλeρ ýeşλeρyň ρylyre τäsmρ
ihýäρ.
Häzmρom wekτhe ýyρhymyzhe höwλiτ hiρinismrhi kiçmρmλýär τoý−
beýρemλeρe mmλλm häp−hissyρλeρymyzyň äliňλiρmrmň çeýyλmeky bmλir,
oλeρyň läsmýiτλm eýρeτyrλyky les−he eýhyň ýüzi çyoýeρ. Aτ çephyρyp,
kebeo eρτhyρyp τoý τyτer eτe−bebeλeρymyz eτ çepyşmeo, köρiş τyτmeo,
ýekλyke τowysmeo ýeλy mmλλm oýyrλeρyň üsτm bmλir biρo bihirλm, çiýi
liρioiτλm, çeλesyr, sekhyr risλmň ýiτmşmikmrm lim kezeryphyρλeρ.
Rλeρy emeλ iτmio üçmr boλse sekhyr hyρmyş ýöρiλkiλiρmri iýiρmio
bmλir bmρλmohi kürhiλmo τeýýeρλyo, özüňm limmşi τüρkirλişhmρmio
ziρyρhyρ. Aτe−bebeλeρymyz şiýλi τoý häp−hissyρλeρyň üsτm bmλir
sekhyr risλm τiρbmýiλäphmρλiρ.
SUNΓATYNYŇ
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo
höwρürhi mmλλm syrkeτymyzyň kehymy çipiρçmλmo häpλiρmrmň
yλy yz keλhyρer eλym Zioiρmýe Uezyryň (854−932 ý.) “Aλ−Mersyρm”
eτλy isiρm boλyphyρ.
Rsmerλy τüρomir höwλiτmrhi XV esyρyň biλλm λyomery wi
niρρely Şiρejihhmr Sebyrnyokλy mbr Aλyhyρ. Rλ Amesýe şäliρmrhi
irihir hokλyp, şoλ şäliρhäom lesselerehe λyomer−niρρel boλyp
mşλäphmρ. Rryň Siýmτ Ysmeýyλ Γüρkirλmrmň “Zelmρi” eτλy isiρmrmň
isesyrhe 1468−rnm ýyλhe ýezer “Münniρmbreme” eτλy isiρm mişlyρhyρ.
Rλ by isiρmrhi öz τinρmbiλiρmrmň isesyrhe kiλir riτmniλiρmrm
biýer ihmphmρ. Awτoρyň leýwerλeρhe hiρmerλeρy yλeryp kiçmρir
τinρmbiλiρmrm siλniρmp ýezmeky by isiρmň isesy eýρeτyrλykyhyρ. Şiýλi
lim Şiρejihhmr Sebyrnyokλy “ϑiρρelmýiτ iλ−Iλlermýýi” eτλy isiρm lim
ýezyphyρ. Rλ isiρmrhi öz şelsy mşλiρm bmλir bmλiλmohi XI esyρhe ýeşep
kiçir Zilρewmrmň “Kmτeb iλ−Tesρmj” eτλy isiρmrhir piýheλeryphyρ.
By isiρ opiρesmýehe piýheλeryλer kyρeλλeρy köρoizir syρeτλeρy boλer
Rsmerλy höwλiτmrhi ýioi−τäo isiρhmρ.
UHY ΓYMMATΛYKΛAUYŇ KEMAΛA ΓEΛMEΓ
SUNΓATYŇ,
DESSUUΛAUY
Syrkeτ özboλyşλy ρyly oöpρä öwρüλmp, yrserλeρy wi leλoλeρy
bmρ−bmρmri ýeoyrλeşhyρmeke τäsmρ ihýäρ. Mihirmýiτ leλoyň
hyρmyşyryň eýρyλmez böλikm boλyp, kiçmmşmň lim läzmρom zemeryň
eρebekλeryşykyry köρoizýäρ,
weτersöýünmλmo hyýkysyry τiρbmýiλiýäρ,
mmλλiτmň ρyly hürýäsm beρeheoy keρeýşy çyňλeşhyρýeρ. Şoryň üçmr
ýeşλeρyň eρesyrhe hüρλm eýhym−sez, çipiρ ooeýyş, selre yoyby,
çipiρçmλmo ykyρλeρy boýyrçe hüρλm hiρinihäom bäsλişmoλiρm yzykmhiρλm
kiçmρmio, ýeşλeρ üçmr rmýiτλirir rişmρλiρhi lim çipiρ höρihmnmλmo
bäsλişmoλiρmrm yzykmhiρλm kyρemeo yλy älmmýiτi iýihmρ. Ýeşλeρyň
höρihmnmλmki boλer yoyp−beşeρryoλeρy limmşi löwisλirhmρmiλmhmρ.
Syrkeτ ysseτλeρy bmλir ooyw miohipλiρmrhi hyşyşyoλeρy yzykmhiρλm
kiçmρmio myňe yλy τäsmρ ihmp bmλiρ.
Ösüşλiρmň özirm seýyλýer bmλmm boλse msλirhmo ykyρ boýyrçe beý
mekλymeτ τopλep, oλeρy öwρirmio wi siλniρmio ýoλy eρoeλy biρo
τüρomir τibmkeτyryň τäsmρmhmρ. Esiρλiρmň ýiri bmρ eýρeτyrλyky lim
hokhyo üλoismrmň ρiňo öwüşkmrλiρmrmň beýλykyry oeλbyre smňhmρir
syρeτoişλiρmň τinρmbism myoem ýeλy biλirτ owezλermeλeρe kiçmp,
ρiňoλiρmň sezλeşyoλy öwüşkmrλiρmrhi öz biýeryry τepýeρ.
Tüρomir syρeτoişλiρm üλoämmzmň mň eneýyp oürnioλiρmrmň bmρm
lesepλerýer “Awezery”, Hezeρ hiňzmrmň wi oryň oireρyrheoy
τäsmr pyρseτλeρy, öwüşkmrλiρm oirhmρ isiρλiρmrhi biýer ihmλýäρ.
Aomylemmiτ Şemylemmihowyň “Kespm hiňzmrhi”, Aşyρmämmiτ
Kyλyýiwmň “Aweze”, Amerkiλhm Hyhyρowyň “Çeρλeo owezλeρy”
üçλimism, “Täzi köziλλmo”, “Hezeρ τoλoyrλeρy”, Döwρer Hyhyρowyň
“Aweze. Täzi piýzež ”, “Hezeρ hiňzm”, Uelmer
Umeρowyň “Kireρ”, Γyλyçmyρeτ Nyρλyýiwmň “Diňmz piýzežy”,
Öwizmylemmiτ Mämmiτryρowyň “Säliρ”, “Hezeρ”, “Hezeρ. Γämm
ΛUKMANÇYΛYK
Teρylhe kyρλer höw
λiτλiρmň eρesyrhe yzeo höwüρ löomüρo
werλyo ihir wi τyτýer miýhery
boýyrçe mň yλy çäki iýi boλer
höwλiτλiρmň bmρm τüρomirλiρmň Rsmerλy höwλiτmhmρ. By τüρomir
höwλiτmrhi höwλiτ kyρλyşyryryň liρ bmρ yλkemy ýooeρy hiρinihi
hoλerhyρyλyphyρ.
Doλerhyρyşyň wenyp yλkemλeρyryň bmρm lim λyomerçyλyo
− τibmpçmλmohmρ. Rsmerλy höwλiτmrhi λyomerçyλyo ykρyryň
lüräρmirλiρmrmň ýiτmşhmρmλmikmri ýooeρy hiρinihi ürs biρλmphmρ.
Λyomerçyλyo bmλmmmrm eλmeo msλiýärλiρ mihρisärm τememλerher
soň λyomerçyλyohe ooemeke mümomrçmλmo biρλmphmρ. Λyomerçyλyo
bmλmmrm ýooeρy hiρinihi ooehyλyp, şoλ bmλmmm eλerλeρe yλy loρmeτ
koýλyphyρ wi oλeρy höwλiτmň nokepoäρ
çmλmoλm wizmpiλiρmri biλλäphmρλiρ.
By ykyρhe isesy hiρs omτepλeρyryň bmρm löomürhi kürbeτeρyň
λyomerçyλyo yλmyre yλy τäsmρ
ihir Ibr Smreryň “Λyomerçyλyo
yλmyryň oeryry” eτλy omτeby mçkmr öwρihmλmphmρ. Şiýλi lim ooyw
omτepλeρyryň ýiri bmρm Hoρeserhe hokyp, ysλem λyomerçyλykyrhe
ΓAT TÜUKMEN SUUATKEŞΛEU
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň τeýsyz τekeλλeλeρy riτmnismrhi
şiomλλirhmρmş syrkeτyryň, mmλλmλmki ýykρyλer häpλiρmrmň howem
iτhmρmλmikmri kmň ýoλ eçyλhy. Γeρeşsyzλyo τüρomir syρeτoişλiρmri
leoyoy höρihmnmλmo ezeτλykyry biρhm. Ýyρhymyzyň syrkeτyryň
ykyρλeρy lmλm, mezmyry, mmλλmλmo bebeτhe τäziλirhm. Aýhyň
pmomρλirmi, közλik, iρomr syρeτλerhyρyλmeλeρyň
riτmnismrhi τüρomir
şiomλλirhmρmş syrkeτyrhe τäzi köρrüşλiρmň wi žerρλeρyň, eoymλeρyň,
sτmλλiρmň (ysyλλeρyň), mmλλm ρiňo wi ρiňo zoλeoλeρyryň höρimikmri
kiτmρhm. Umymer eýherymyzhe, Γeρeşsyzλyo ýyλλeρy mçmrhi τüρomir
Syρeτoişλiρ hüρλm žerρλeρ bmλir bmρλmohi piýzež žerρyry lim
üsτürλmoλm ýiρmri ýiτmρýäρλiρ. Tüρomir τibmkeτy ρiňo beýλyky,
köziλ köρrüşm bmλir özüri birhm ihýäρ. Şoryň üçmr lim τüρomir
reokeşλeρyryň höρihmnmλmkmrhi τüρomir τibmkeτy älλm köziλλmoλiρm bmλir
özürmň kmňmşλiýmr biýeryry τepýeρ. Şoλ isiρλiρm syrλeryňhe, Hezeρ
hiňzmrmň τäsmρ köziλλmkm sirm özüri meýyλ ihýäρ, hek kiρmşλiρmrmň
özboλyşλy sezλeşyky oeλbyňy liýnere seλýeρ, kyşλeρyň seýρeýer sisλiρm
kyλekyňhe ýeňλeryp kmhýäρ. Tibmkeτyň köziλ köρrüşm syρeτoişλiρmň
höρihmnmλmkmrhi özboλyşy τäsmr öwüşkmrλiρm bmλir keýτeλerýeρ.
Piýzežyň τeρyly läsmýiτhi syρeτoiş τeρepyrher τibmkeτ bmλir
bekλeryşyoλy şiomλλirhmρmλir ýörioiý selreλeρyry Ýeρλy Beýρemowyň
“Γeρρy Müρçi”, Arrehyρhy Aλmämmihowyň “Körioismρ”,
Amerkiλhm Hyhyρowyň “Dilmsτeryň beýρyrhe”, Öwizmylemmiτ
Mämmiτryρowyň “Sürçihäom hikmρmir”, Mylemmiτ Bebeýiwmň
“Γeρρy Nolyρ”, Aτe Aoyýiwmň “Köri Miρw” ýeλy isiρλiρmrhi
eýhyň syrλep bmλýäρms. Byλeρyň älλmsm ehemyň τibmkeτ bmλir
sezλeşyke beoy ymτyλmesyryň biýeryhyρ. By ykyρ läzmρom kürhi
syρeτoişλmkmň mmλλm miohibmrmň ösüşmrhi eýρeτyr oρry iýiλiýäρ.
Tibmkeτ bmλir bekλeryşyo τüρomir syρeτoişλiρmri ρiňo öwüşkmrλiρmrm
özboλyşλy ýüzi çyoeρmekyň ýoλλeρyry, oryň τibmky wi �λoso�om
isesλeρyryň çyňňyρ oeryreλeýyoλyoλeρyry seλky biρýäρ. Myryň
özm mmλλmλmo eýρeτyrλykyhyρ, biλom−hi, eýhyň lim hüρλm öwüşkmrλm
119
eλýeρ. By boλse Bekhehyň mmrmeτýyρe miohipλiρmrmň lim by
höwλiτmň keρemekyre kiçmio hmýmiohmρ.
Biýmo Siλnyo löoümheρλeρyrher Mäλmoşe τüρomirmň 1092−rnm
ýyλhe öλümmrhir soň mmpiρmýe höρτ mρm siλnyo höwλiτλiρmri böλürýäρ.
Rλeρher mň oöp howem ihir höwλiτ − Arehoλy Siλnyo höwλiτmhmρ
(1092−1308). Biýλiom Siλnyo höwλiτλiρm boλse syýesy heweλeρyň
riτmnismrhi heρkep, Mokoλλeρyň çozyşλeρyre çirλm omçm löoümiτλiρ
löomürhi seoλerýeρ.
Siλnyoλeρ höwρürhir şy kürλiρi çirλm kiλmp ýiτir mmrmeτýyρeλy
koλýezmeλeρ, iseser, Misopoτemmýehe, Arehoλy Siλnyo höwλiτmrmň
ekeλyo ihir ýiρλiρmrhi τeýýeρλeryphyρ. Bekheτher Arehoλe çirλm
yzep kmhir Korýe, Dmýeρbiomρ, Mosyλ wi Bekheτ ýeλy mρm şäliρλiρ
mmrmeτýyρeryň älmmýiτλm miρoizλiρm lesepλeryphyρ.
By höwüρhi höρihmλir mmrmeτýyρeλeρyň bmρ böλikmrhi Abbesyλeρ
höwρürhi erτm
om çişmiλiρhir nimλirir wi eρep hmλmri τiρnmmi ihmλir
λyomerçyλyo, boτermoe, esτρorommýe wi milermom eçyşλeρy özürhi
nimλiýär τimeλeρ biýer ihmλýäρ. Rλeρ bmλir bmρλmohi, misriwmλiρ wi
çipiρ isiρλiρ, ρoweýeτλeρ lim τiρnmmi ihmλmp, mmrmeτýyρeλeρ bmλir
biziλmphmρ.
Topoepy Seρeýy myziýmrhi seoλerýer “Weρoe−y Γüλşel” eτλy
misriwm isiρmň bizikm Siλnyo τüρomirλiρmrmň mmrmeτýyρe syrkeτyrhe
eýρeτyr seýλerer omτep bizikλiρmň bmρmhmρ. XIII esyρyň beşyrhe
Arehoλy Siλnyo höwλiτmrmň peýτekτ şäliρm Korýehe τeýýeρλerer
by mmrmeτýyρe isiρm ysλem häpλiρmrmň äliňmrhi çiomλmphmρ. Kmτephe
mmrmeτýyρe bizikλiρm ýiρmri ýiτmρir syρeτoiş Ameλ−m Abhüλmü’mmr
b.Mylemmih eλ−reookeş eλ−Hywiýýmrmň ehy lim köρoizmλmphmρ.
XIII esyρyň elyρyrhe Siλnyoλeρ höwρüri höρihmλir mmrmeτýyρe
bizikλiρm boλer koλýezmeλeρyň bmρm “Keλmλe wi Dmmre” eτλy isiρm
eýρeτyr biλλirmλmäki myresyphyρ. By omτeby mmrmeτýyρe bizikλiρm
bmλir bizär syρeτoişmň ehy biλλm häλ. By omτephe löoümheρλeρyň
hyýhyρyşλeρyryň leλo τeρepyrher oebyλ ihmşλiρm hüρλm leýwerλeρyň
şiomλλiρmrmň üsτm bmλir myseλλeρ kiτmρmλmp, köçmi meryλy pmomρλiρ biýer
ihmλmphmρ. Asyλ ryskesy sersoρmτ hmλmrhi boλyp, oλ pilλiwm, eρep, peρs,
τüρo hmλλiρmri τiρnmmi ihmλmphmρ.
118
Ýyρhymyze ýyky−ýykyher kiλýär heşeρy ýyρτ eλymλeρy
myziýλiρmmmzhi iospozmsmýe löomürhi siρkmλirir eρlioλokmýe
τepyrhyλeρyň läzmρom hyρoyry seoλemekyň ýekheýyry wi ýoλλeρyry
öwρirmp lim−hi läzmρom zemer mrrowesmor wi riτmniλm ysyλλeρyry
yλeryp, hmoiλhmş mşλiρmrm eλyp beρýeρλeρ. Myryň eýhyň myseλy
löomürhi Tüρomirmsτeryň Biýmo Sepeρmyρeτ Tüρomirbeşy
ehyrheoy Şiomλλirhmρmş syrkeτy myziýmrhi Mosoweryň höwλiτ
yλmy−beρλek ρisτewρesmýe mrsτmτyτyryň yλmy mşkäρλiρm N.Koweλýowe
wi Γ.Wiρisosoeýe τeρepyrher bmzmň kürλiρmmmzi çirλm oöpserλy
böλinmoλiρ köρrüşmrhi seoλeryp keλer Γoňyρhipihäom peτyşe
kybyρyrher τepyλer τäsmr mozemoeλeρy hmoiλτmio wi mλombeşheoy
hyρoyre kiτmρmio mşλiρmň eλryp beρλerhykyry, kiρmermýeλy eλym
Smλwmýe Wmroiλmerr τeρepyrher Tüρomirmsτeryň Beş mmλλm myziýmrhi
wi Meρy wiλeýeτyryň Teρyly wi üλoärm öwρirmş myziýmrhi
seoλeryλýer Γoňyρhipihi τepyλer eλτyr wi oümüş mölüρλiρm wi
biýλiom τepyrhyλeρy öwρirmio mşλiρmň eλryp beρλerhykyry kiτmρmio
boλeρ.
Şiýλi−hi eρlioλokmýe τepyrhyλeρyry ebeτλemeo bebeτhe
Tüρomirmsτeryň τeρyly wi mihirm ýehykäρλmoλiρm koρemeo, oλeρy
öwρirmio lim−hi hmoiλτmio beρeheoy Mmλλm mühmρλmkmrmň ýeryrhe
ýöρmτi höρihmλir hmoiλhmş beρλekleresyrhe ýöρmτi mşλiρ eλryp beρyλýeρ.
By mşλiρmň riτmnismrhi τep
yrhyλeρyň τeýýeρλerer meτiρmeλλeρyryň wi
örhüρmλmş τilroλokmýesyryň läsmýiτm, ysyλλeρy ýüzi çyoeρyλýeρ.
eleρ Ýezmyρehowe
MINIAT
SUNΓATY
Siλnyo τüρomirλiρm 1040−rny ýyλλeρhe Hoρeserhe keρeşsyz
höwλiτ kyρerher oöp wekτ kiçmäroä Eýρery, Aziρbeýnery,
Misopoτemmýery, Smρmyery wi Arehoλyry iýiλäphmρλiρ wi Biýmo
Siλnyo mmpiρmýesyry höρihmphmρλiρ. Biýmo Siλnyo mmpiρmýesyry
bmrýeτ ihir Tokρyλ bik τüρomir 1050−rnm ýyλhe Bekhehy besyp
117
– ýyρhymyzyň mihirm mmρesyry, ýehykäρλmoλiρmrm öwρirmio
– ýyρhymyzyň kymermτeρ yλymλeρ yλkemyrhe, mihirmýiτ
boýyrçe mş eλyp beρýer ýeş eλymλeρyryň by ykyρhe hürýärmň ösir
mihirmýiτλiρmň özeρe lyzmeτheşλyky boýyrçe τesλemeλeρe
λeýyoλyohe mş eλyp beρmeo üçmr ýeş eλymλeρyň eρesyrhe ýöρmτi
bäsλişmoλiρm kiçmρmp, by ykyρhe mşλimio üçmr ýeş eλymλeρyň mçmrhir
– ýeş eλymλeρy kymermτeρ yλkemhe, mihirmýiτm öshüρmiohi
hürýähäom yλmy τäziλmoλiρ, läzmρom zemer τilroλokmýeλeρy bmλir
– kymermτeρ yλymλeρy, mihirmýiτm, syrkeτy öshüρmio boýyrçe
– ýeş eλymλeρyň mihirmýiτ, kymermτeρ ykyρλeρhe lyzmeτheşλyky
– ýeş eλymλeρyň öz heşeρy ýyρτλy oäρhişλiρm bmλir riτmniλm
TÜUKMENISTANYŇ
TAPYNDYΛAUYNY
DIKEΛTMEK
HYZMATDAŞΛYK
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi mmλλm mmρesymyze
eýewλy çimiλişmiohi wi koρep seoλemeohe, öwρirmiohi wi
hmoiλτmiohi leλoeρe lyzmeτheşλyky öshüρmio wi kmňiλτmio
ýyρhymyzyň höwλiτ syýeseτyryň mλiρm τyτýer ykyρλeρyryň bmρm boλhy.
Ýyρhymyzhe iýýem ýoλe koýλer leλoeρe lyzmeτheşλykyň çäoλiρmrhi
irçimi ýyλλeρyñ howemyrhe τüρomir wi heşeρy ýyρτ eρlioλok
eλymλeρy τeρepyrher eλryp beρyλýer eρlioλokmo kezyw−ekτeρyş
mşλiρm riτmnismrhi ýüzi çyoeρyλer eρlioλokmýe τepyrhyλeρyň mň kowy
ryskeλeρy, iseser, ýyρhymyzyň myziýλiρmrhi τäsmr iospozmsmýeλeρ
löomürhi seoλeryλýeρ. Çürom oλeρy kiλnioom rismλλiρi ýiτmρmio wi
hürýä ýüzürhi wekyz iτmio, koρep seoλemeo wi öwρirmio mşmrhi
ýyρhymyzyň myziýλiρmri eýρeτyr oρyr biρmλýäρ.
116
bmλir çözüλýärhmkmri leýρer keλýeρ. Çürom Miρw zirerλeρy özλiρmrmň
ihip−ioρemy, mmλλm ikmr−işmkm, siρoiρhiλmo beşeρryoλeρy wi biýλiom
leλoλeρhe hyş kiλmiýär eýρeτyrλyoλeρy bmλir ρys eλymλeρyryň
mşλiρmrhi yλy oρyr τyτyphyρλeρ.
üoüρowe
HYZMATDAŞΛYΓY
AΛYMΛAUYŇ
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň peρeseτλy beşτyτerλykyrhe älλm ykyρλeρ
bmλir bmρ leτeρhe, ýyρhymyzyň mihirmýiτ yλkemyry öshüρmiohi−hi
äkmρτ yλy mşλiρ emeλe eşyρyλýeρ, biλirτ sipkmτλiρi ýiτmλýäρ. Dürýärmň
hüρλm ýyρτλeρy bmλir yλmy−τilrmom, mihirm, kymermτeρ, yohysehy,
syýesy wi biýλiom ykyρλeρhe kmň kiρmmλm lyzmeτheşλyo keτreşyoλeρy
riτmniλm ýoλe koýyλýeρ.
Mihirmýiτ yλkemyrhe leλoeρe lyzmeτheşλykyry öshüρmiohi
ýeş eλymλeρyň lim yλy oρry beρhyρ. Ýyρhymyzhe by ykyρhe ýeş
eλymλeρyň yoyp−beşeρryoλeρyry piýheλermeo, oλeρyň riτmniλm
Ýeş eλymλeρyň leλoeρe mihirm lyzmeτheşλykyre les yλy koşerτ
koşmeoλeρy üçmr şy ykyρλeρe eýρeτyr ürs biρmikm meoseheλeýyo
– ýyρhymyzyň mihirm−τeρyly ýehykäρλmoλiρi öρär beýhykyry, by
ýehykäρλmoλiρmň irτio limmiτeρepλeýyr, hüýpλm öwρirmλmärhmkmrm köz
öňürhi τyτyp, by ykyρhe hürýärmň Ýepormýe, Γiρmermýe, Hmrhmsτer,
Hyτeý ýeλy ýyρτλeρyryň öňhibeρyny eλymλeρyryň τinρmbismrm öwρirmp,
– kymermτeρ yλymλeρ boýyrçe mş eλyp beρýer ýeş eλymλeρyň mihirm
lyzmeτheşλyky öshüρmäki yλy koşerτ koşyp bmλniohmkmrm rezeρe
eλyp, hürýärmň ösir ýyρτλeρyryň ýeş eλymλeρy bmλir ýyρhymyzyň
ýeş eλymλeρyryň eρesyrhe özeρe keτreşyoλeρyň yzykmhiρλm ýoλe
– mihirm mmρesy, ýehykäρλmoλiρm eýewλy seoλemeo, öwρirmio,
hmoiλτmio, wekyz iτmio boýyrçe ÝUNESKR−ryň wi biýλiom leλoeρe
115
hüρλm miτρ−ρmτm şiomλλiρmrmň oýryry, ýmτm hmssorers keρmormýeλeρyry,
özboλyşλy kyρeλλemeryň wi şiomλλirhmρmş lmλmrmň yλeryλmeky, oişp−
imosmoreλ kyρλyşyryň beý boλmeky – läzmρom zemer oompozmτoρλyo
τäρλiρmrmň eλemeτλeρy boλyp hyρýeρ.
kyλsebyρ
EUW ZENANΛAUY UUS TAUYHY ÇEŞMEΛEUiNDE
Tüρomir zirerλeρyre melsys eýρeτyrλyoλeρ heşeρy ýyρτ
τeρylçyλeρyryň, syýeleτçyλeρyryň wi biýλiomλiρmň τeρyly isiρλiρmrhi
eýρeτyr oρyr τyτyp, “lmç bmρ ýiρhi köρmihmm” ýe−he “ýioi−τäo” hmýir
sözλiρ eρoeλy hiňişhmρmiλiρi melsys boλyphyρ. Miρw zirerλeρyryň
eýρeτyrλyoλeρy leoyrhe “Miρw oezmsm. Rňe beρýer ýoλλeρ” eτλy
omτephe Miρw zirerλeρyryň λybesλeρyhyρ heoyrýer şeýλeρy beρehe
biýer ihmλmphmρ. Miρw zirerλeρy oümüş şeý−sipλiρm heoyrmeky les
kowy köρýäρλiρ, oλeρyň mň keρybyryň−he bmρräçi ekyρ bmλizmoλiρm
wi biýλiom şeý−sipλiρm beρ. Miρwλm beý zirerλeρyryň seç beky−he
kyzyλ çeýyλer şeý−sipλiρhir ybeρeτ, oöýrioλiρmri lim boýherbeşe
kyρeλeρy rekyşλy τikiλio oümüşλiρ hmomλir, beş kepλeρy boλse oümüş
τiňňiλiρm bmλir biziλir. By ýiρhi zirerλeρ ýüzλiρm eçyo kizýäρλiρ,
leçer−he öýλiρmrhir çyoerhe piρirni hmýmp eτλerhyρyλýer, ρiňoλm,
oweher ýüpio leλehy oiλλismri eτýeρλeρ. Rλ üç hüρλm ρiňohi boλyp,
ýeşyλ wi eçyo seρy ρiňomrm ýeşλeρ, eo ρiňomrm boλse keρρy zirerλeρ
eτyrýeρ. Zirerλeρyň by işmkm oλeρy hyρmyşe çyomehyoλeρher hoλy
τepewyτλerhyρýeρ. Sibäbm kyzλeρ mom öρüm seçyry öρüp, hmňi öňüri
eτýeρλeρ wi beş kephe kizýäρλiρ.
Azmýery eýλeryp öwρirir eλym Ýiwkirmý Meρoowyň “Uyssmýe
Rρτe Azmýehe” eτλy omτebyrhe Miρwmň zirerλeρyryň hyρmyşy,
lysyser−he, Γüλnimeλ ler beρehe les üýτkişmo läsmýiτreme
biρýäρλiρ. Rryň eτyň üsτürhi oτyρyşyry, özürm eλyp beρşyry, orhe
τüρomir siρoiρhiλiρmrmňom ýeλy eýρeτyrλyoλeρyň beρhykyry leýρer
keλmeo bmλir biλλiýäρ. Heçer−he Ýiwkirmý Meρoow Γüλnimeλ leryň
öýürmň mçmrm köρirmrhi oňe hüşiλir leλyλeρ ýeλy leλyry lmç bmρ ýiρhi
köρmärhmkmrm, oryň zirer meşkeλehykyre siρiτmizhir mλ mçmrhi yλy
loρmeτyryň beρhykyre, mesλeleτλeρhe isesy misiλiλiρ oryň sözm
114
NSTUUMENTAΛ ESEUΛEU
DÄP B
ΛEN TÄZE
Ň ΓATNAŞYΓY
Köoλiρm kehymyýiτi yzep kmhýär mmλλm eýhym−sez syrkeτymyz
bmλir bmρλmohi läzmρom zemer oompozmτoρλyo höρihmnmλmkmrm öwρirmio
bmλir bekλeryşyoλy eλryp beρyλýer mşλiρ ýyρhymyzyň syrkeτy
öwρirmş yλmyryň mň wenyp misiλiλiρmrmň bmρm boλyp hyρýeρ.
Tüρomir sezşyresλyo yλmyrhe τüρomir oompozmτoρλyo sezyrhe
höwρüň ρylyryň şölλiλirhmρmλmşm, häp bmλir τäziλmkmň keτreşyky wi
yτkeşmesy, höρihmnmλmo özboλyşλyλyky wi eýρeτyrλyky wi ş.m. bmλir
bekλeryşyoλy boλer misiλiλiρ läzmρom kürλiρhi kmň kiρmmi iýi boλýeρ.
Şoλ misiλiλiρmň bmρm lim mmλλm oompozmτoρλyo miohibmrmň hüρλm
wiomλλiρmrmň mrsτρymirτeλ höρihmnmλmkrm öwρirmio, oλeρy “lysysy mmλλm
läzmρom zemer” misiλism boýyrçe siλniρmp hiρňiw kiçmρmio bmλir
bekλeryşyoλy boλyp hyρýeρ. Tüρomir sezşyresλyo yλmyrhe τüρomir
mrsτρymirτeλ sezyryň eýρeτyr žerρλeρy wi pyheoλeρy leoyrheoy
hüρλm misiλiλiρm Abyoowe F. (1994), Almihowe M. (1972, 1991),
Deheşiwe R.I. (1991,1993), Nowmoowe Λ.F. (1986,1993), Nyρymowe
N. (1975) öz hiρňiw mşλiρmrhi kozkeýeρλeρ. Emme by mşλiρmň eρesyrhe
biλλm bmρ oompozmτoρyň mrsτρymirτeλ höρihmnmλmkmri bekyşλererλeρy
ýoo. Tüρomirmsτeryň mişlyρ wi zilmrλm oompozmτoρλeρyryň bmρm
boλer Uinip Uinibowyň mrsτρymirτeλ höρihmnmλmkm by bebeτhe eýhyň
myseλλeρyň bmρm boλyp hyρýeρ wi yλy kyzyoλerme höρihýäρ.
U.Uinibowyň koboý wi oemiρe oρoisτρm üçmr oorsiρτm wi soλo
wmoλorçiλ üçmr soreτesy häp bmλir τäziλmkmň keτreşyky wi yτkeşmesy
bebeτyrhe eýhyň myseλλeρyň leτeρyre kmρýäρ. Kompozmτoρyň by
isiρλiρmrhi läzmρom zemer oompozmτoρλyo τilrmoesyryň siρmşhiλiρm
bmλir mmλλm öwüşkmrλiρm özürhi τäsmrλmo bmλir sezλeşhyρyλýeρ. Esiρλiρhäom
liňλiρ, keρmormýeλeρ öz τiρλmkm, eýhyňλyky, ρiňoλm öwüşkmrλiρi
çeýyλerλyky bmλir τepewyτλerýeρ. Tüρomir leλo sezyryň eheτλeρyre
heýeryp, oompozmτoρ τimeτmom ösüş pρmrsmpλiρmrmň bmρräçismrm
yλeryphyρ. By pρmrsmpλiρ isiρmň böλümλiρmrmň kyρλyş bmρλmoλiρmrhi,
λeh hüzümmrhi, keρmormom kyρλyşyrhe, leλo sez kyρeλλeρyryň ýiρmri
ýiτmρmλmş τmλsmmλiρmrm yλermekyrhe yzeρλerýeρ. Şoλ bmρ wekτyň özürhi
113
ýeλy ýiri−hi bmρ mölüm misiλärm üsτürλmoλm çözmäki mümomrçmλmo
biρýäρ. Myrher beşke−he by pyheoλeρe hikmşλm boλer oäρlereλeρyň oöp
böλikm obe ýiρλiρmrhi, şäliρçiλiρhi, omçm şäliρλiρhi, iτρep wi wiλeýeτ
miρoizλiρmrhi, hmýmio, lirmz mş oρyrλeρy bmλir hoλy üpnür ihmλmihmo
zälmiτ ρisyρsλeρyryň oöp ýiρλiρmrhi ýiρλişýäρλiρ. Büτmrhürýä
meλmýi−yohysehy çöokürλmkmrmň howem ihýär läzmρom höwρürhi
ýyρhymyzhe örhüρmλýär hoome wi leλy örümλiρmrmň hmňi bmρ öňom
hiρinismrhir seoλeryp keλmer, iýsim ýyρτhe pyheoλeρe hikmşλm
oäρlereλeρyň kyρλyşykyryň küýçλm hipkmr bmλir eλryp beρyλmeky
lim ýooeρy köρoizmnm boλyp hyρýeρ” hmýmp biλλiýäρ. Dokρyher lim,
ýyρhymyzyň çiτ iτρeby boλer Esirkyλy iτρebyrhe hürýä üλňüλiρmri
λeýyo kiλýär älλm emeτλy şiρτλiρm boλer çipiρ leλyçyλyo oäρleresyryň
eçyλmeky, Siρheρ wi Biρioiτ çipiρ leλyçyλyo oäρlereλeρyryň τäzi
bmreλeρyryň yλeryλmeke biρmλmikm örümçmλmkmň biρýär riτmnismrm
ýooeρλerhyρeρ. By ýiρhi mň wenyp zehyň − mλeτyň, eýρeτyr lim, zirer
meşkeλeλeρyň mş bmλir mişkyλλykyryň, oλeρyň kmρhinmλiρmrmň les−he
eρτneohykyry eýρeτyr biλλäsmm kiλýäρ, şiýλi−hi 2009−rny ýyλyň 31−
rnm ewkysτyrhe “Tüρomirleλy” Döwλiτ peýheρλeρ ooρpoρesmýesyryň
miρoizm neýyryň bmresyryň wi mmλλm mmρesymyzyň kirnm−lezyresy
boλer Tüρomir leλysyryň mmλλm myziýmrmň yλeryλmeke biρmλmikm
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi leλyçyλyo syrkeτyryň
höwλiτ τeρepyrher koλheryλmekyryň ýiri−hi bmρ eýhyň myseλyhyρ.
Ýyρτher çyoeρyλýer leλeτyrhe özλiρmrmň seryre keρemezher
leλy wi leλy örümλiρmrmň kümρüo peçλeρyrher boşehyλmeky
τüρomir leλyλeρyryň hürýä bezeρyrhe lim öz oρryry τepmeke
höwλiτ τeρepyrher ihmλýär koλhewyň myseλyhyρ.
Mmλλm Λmhiρmmmzmň ýoλbeşçyλykyrhe ýyρhymyzyň biýλiom
ykyρλeρy boýyrçe emeλe eşyρyλýer mλ−ýyρτ bälbmτλm mşλiρmrhi lim
leλyçyλyo pyhekyryň yohysehy τeýher ösmikm üçmr şiρτλiρ höρiýäρ.
Misiλim, höwλiτmmmzhi eλryp beρyλýer ýeşeýyş neý syýeseτy
τüρomir leλyçyλyo pyhekyryň mçiρom bezeρheoy eλynyλeρyryň seryry
eρτhyρmeke ýeρhem ihýäρ, çürom ýyρhymyzhe τüρomir leλysy liρ
bmρ öýyň τöρürmň bizikmhmρ. Ehmλ şoryň ýeλy lim mmλλm neleroişhiλmo
pyhekyryň ýooeρy τmzλmohi ösmikm τüρomir leλyçyλyo pyhekyryň
heşeρy ýyρhe kmhýär leρyτλeρyryň möçbiρmrm les−he eρτhyρmeke
ýeρhem ihiρ.
112
risλm τiρbmýiλimäki ises höρihmλýäρ. Şoλ spioτeoλλeρyň mçmrhi τieτρyň
“Heλes ihmň!”, “Döwλiτλm höwρer kiλhm”, “Täzi meşkeλe” eτλy
Häzmρom höwüρhi syrkeτyň öňürhi, şoλ serhe τieτρ syrkeτyryň
öňürhi hyρer wenyp misiλiλiρmň bmρm oňeýλy oişbm limmiτeρepλeýyr
şölλiλirhmρmio mşm boλyp hyρýeρ, sibäbm selrehe köρoizmλýär
oňeýλy oişbmň τomeşeçyλeρe yλy τäsmρ ihýärλmkm hüşrüoλm. Mmλλm
ýeşλeρ τieτρymyz lim by ykyρhe öz çipiρçmλmo sözürm eýhýeρ wi
oňeýλy oişpλiρm höρiτmiohi τeρyly isesλeρe ýüzλirýäρ. Häzmρom
zemer spioτeoλλeρyrhe höwüρhişλiρmmmzmň yrerhyρyny oişpλiρmrmň
höρihmλmikm öρär wenyp. Rλeρhe hyρmyş wi çipiρçmλmo leoyoeτ
oρreşhyρyλmeλy. Rňeýλy oişpλiρmň τomeşeçe τäsmρ ihmnmλmkm oňeýsyz
oişpλiρmň τäsmρ ihmnmλmkmrhir les ýooeρy boλmeλy, sibäbm by ýiρhi
τiρbmýiçmλmo misiλism τeρyly şelsyýiτλiρmň, eýρy−eýρy oişpλiρmň
isesyrhe köρoizmλýäρ.
ϑimkyýiτmň läzmρom zemer ösüşm τieτρλeρyň öňürhi wenyp
misiλärm koýýeρ. Rλ lim höwüρhişλiρmmmzmň ρyly msλikλiρmrm
oerekeτλerhyρmeo üçmr τieτρ mihirmýiτmrmň τäsmρmrm kmňiλτmiohir wi
çyňλeşhyρmeoher ybeρeτhyρ.
HAΛYÇYΛYK
ΓRΛDAWY
Tüρomir leλyçyλyo pyheky ýyρhymyzyň biýλiom pyheoλeρy
bmλir hiňişhmρmλirhi ehemyň iλ zälmiτmrmň eρτyomeçλyky bmλir
τepewyτλerýeρ. Ýyρhymyzyň bezeρ yohysehyýiτmri kiçýär höwρürhi
τüρomir iλ leλyçyλyo pyhekyre höwλiτ meλmýi oömikmrmň wi
koλhewyryň biρmλmikm by pyheohe mλiρm τyτyλýer sτρeτikmom meoseτλeρe
ýiτmäki ýeρhem ihýäρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
Γyρberkyλy Biρhmmylemihow
“Doome sirekeτy, leλyçyλyo ýeλy pyheoλeρyň küýçλm hipkmr bmλir
öshüρmλmikmrmň oňyr τeρepλeρy hmňi bmρ hüýpλm meλmýi kmρhinmλiρmrmň
eλyrýerλyky bmλir çäoλirmär, mλeτy, eýρeτyr lim, zälmiτi yoypλy
ýeşheoy zirer meşkeλeλeρy hyρryoλy mş oρyrλeρy bmλir üpnür iτmio
ΓYMMATΛYKΛAUYNYŇ
TEATU
SUNΓATYNYŇ
Tieτρ syrkeτy isτiτmom wi çipiρ mihirmýiτm ýeýρehyny boλyp, ösüp
kiλýär risλm elλeo ρylyrhe τiρbmýiλimäki mşniň keτreşýeρ. Häzmρom
höwüρhi τieτρ syrkeτyryň oρry ýeş risλmň isτiτmom τiρbmýismrhi les
lim älmmýiτλm. Dρeme syrkeτy küýçλm sosmeλ eoyλ ýiτmρmärm, mmλλm
hyýkyλeρy öshüρmiohi wenyp siρmşhi boλýeρ.
Aλp Aρsλer ehyrheoy Mmλλm ýeşλeρ τieτρy öz spioτeoλλeρy bmλir
hüρλm ýeşλeρheoy wi lüräρhäom τomeşeçyλeρe ýüzλirýäρ lim−hi
ooyw iheρeλeρyre wi liρ bmρ meşkeλe ýeşλeρyň hürýäkeρeýşyry
oämmλλişhmρmäki, elλeo oeheλeρyry oρreşhyρmeke oömio biρýäρ
Häzmρom höwρümmzhi mmλλm τieτρ syrkeτyryň isesy eýρeτyrλyky lim
mmλλm mezmyryň küýçλirmikm boλyp hyρýeρ. Tieτρyň ρipiρτyeρyrhe
τeρyly isiρλiρ eýρeτyr oρyr τyτýeρ, sibäbm τeρyly isiρλiρmň mmλλm eňy
öshüρmiohi τiρbmýiçmλmo älmmýiτm yλyhyρ. By spioτeoλλeρhe leλoyň
läsmýiτm, oryň ihiρmirλmkm, kelρymerçyλyky biýer ihmλýäρ, şiýλi−hi
mmλλm τeρylymyzyň eýkyτλy höwüρλiρm şölλiλirhmρmλir. Tieτρyň τeρyly
isiρλiρi ýüzλirmikm oryň höρihmnmλmo közλikλiρmrmň τäzi τepkyρyry
eňλehýeρ. Tüρomir hρemeτyρkmýesyrhe wi mmλλm selrehe τeρyly oişpλiρm
şölλiλirhmρmio mşm irτio hoλy ýiρmri ýiτmρmλmihmohmρ, sibäbm mmλλm
τeρylymyzyň oöoλiρm kehymyýiτi yzep kmhýäρ. Tieτρyň selresyrhe
soňoy ýyλλeρhe koýλer τeρyly isiρλiρmň mçmrhir “Aλp Aρsλer”, “Siλnyo
söýküsm”, “Heoyheλeρ ymmery”, “Ýyρτ” eτλy spioτeoλλeρy biλλimiλm.
Tieτρyň ρipiρτyeρyrhe siλnyo τimesy eýρeτyr oρyr τyτýeρ. Teρyly
isiρλiρ τieτρyň höρihmnmλmo ösüşmrhi mmλλm ýoλymyzy öwρirmäki,
eτe−bebeλeρymyzyň höρihir kymmeτλyoλeρyry özλişhmρmäki,
läzmρom risλi hyρmyş τinρmbismrm kiçmρmäki mümomrçmλmo höρihýäρ.
Aλp Aρsλer ehyrheoy Mmλλm ýeşλeρ τieτρy ýeş risλm
τeρyly spioτeoλλeρe ýüzλirmp, selre siρmşhiλiρmrmň üsτm bmλir τeρyly
leoyhery hmoiλhýäρ. Tieτρyň läzmρom zemer spioτeoλλeρy höwρüň
eýρeτyrλyoλeρyry eçmeke, oňeýλy oişpλiρi ýüzλirmp ýeşλeρyň ρyly
hyρmyşyre τäsmρ iτmäki mτiρkm biρýäρλiρ. By spioτeoλλeρyň üsτm bmλir
ýeş rismλhi elλeo kymmeτλyoλeρyry oρreşhyρmeke, Weτere wipeλy
110
şiomλλiρ, hüýiλm oiρwirmň, eτλeρyň şiomλm omλmmi seλryphyρ. Şoλ oiρwirmň
öňürhir beρýer ehemλeρyň oişpλiρm özboλyşλy läsmýiτi iýihmρ. Aτyň
üsτürhi beρýer ewçyryň sek iλmrhi kyş seoλep şiomλλirhmρmλmphmρ.
Kmλmmhi leýwerλeρyň wi ehemλeρyň oişpλiρm özboλyşλy ρiňo bmλir
hooeλyphyρ. Eseserem, şyλeρ ýeλy omλmmλiρ müşhiρmλiρmň byýyρmesy
boýyrçe ýiρmri ýiτmρmλmphmρ. Heλo oöpçüλmkm üçmr, iseserem, rekyşλy
omλmmλiρ, peλesλeρ hooeλýeρ.
“Tiρbmýi”, “τiρbmýi biρmio” eheλkeλeρy bmλmm yλkemyrhe, les
τeoyky, pihekokmoehe bmλmm biρmio bmλir bekλeryşyoλy yλeryλýeρ.
Tüρomir hyρmyşyrhe şoryň bmλir ykyρheş “ihip biρmio”, “ihip−
ioρem öwρiτmio” hüşürniλiρm mşniň liρioiτ ihýäρ.
Dmýmio, risλi τiρbmýi biρmio, orhe−he mmλλm mihirmýiτmň
isesyrhe ýeşλeρy τiρbmýiλimio misiλism τüρomir meşkeλesyrhe−he,
hyρmyşyrhe−he, nimkyýiτmrhi−hi öρär wenyp oρry iýiλiýäρ.
Şoλ ryoheýrezeρher höwλiτmmmz mihirm kymmeτλykymyzy
hoρep seoλeýeρ, öshüρýäρ lim ory oämmλλişhmρmikmň ýöρiλkiλiρmrm
seλky biρýäρ. By ýöρiλkiλiρ Tüρomirmsτeryň “Mihirmýiτ leoyrheoy”
Tüρomir risλmrm mmλλm mihirmýiτmň üsτm bmλir τiρbmýiλimikmň
läzmρom zemer älmmýiτm öρär yλyhyρ. Häzmρom höwüρhi hürýä
ýyρτλeρyryň mihirmýiτmrmň ýeoyrλeşýer zemeryrhe mmλλm mihirmýiτm
seoλemeo, koρemeo wi öshüρmio ziρyρλyohyρ. Rλ, eýρeτyr−he, ezλyo
mmλλiτλiρi hikmşλmhmρ. Şoλ näliτhir ykyρ eλmeo bmλir, ýeşλeρy mmλλm
mihirmýiτmň isesyrhe τiρbmýiλimikmň τepkyρλeρy löhüρλirmλýäρ.
Rλeρ mmλλm mihirmýiτ eρoeλy τiρbmýi biρmikmň bmρmrnm beskerçeky;
mmλλm mihirmýiτ eρoeλy τiρbmýi biρmikmň momrnm beskerçeky; mmλλm
mihirmýiτ eρoeλy τiρbmýi biρmikmň üçürnm beskerçeky; mmλλm
mihirmýiτ eρoeλy τiρbmýi biρmikmň höρhürnm beskerçeky köρrüşmrhi
löhüρλirmλýäρ.
Γeρyp” opiρeλeρyrheoy τoý eýhymλeρyryň ryskeλeρy, “Zölρi−Telyρ”
opiρesyrheoy yλeryλer τoý häpλiρm bmλir bekλeryşyoλy weoeλeρ,
“Mekτymkyλy” opiρesyrheoy bekşyλeρyň ýeρyşy myňe myseλ boλyp
bmλiρ.
Γöwρümm, ýoρhymy wi kyρλyşy boýyrçe τüρomir opiρeλeρy
eheτy ryskewy opiρeλeρhyρ. Rλeρyň sez hρemeτyρkmýesy Ýiwρoperyň
ryskewy opiρeλeρyrher közbeş eλyp keýτmeo bmλir, özürhi ýioiλmo
eýhymλeρyry, eýhyşyoλeρy, loρλeρy, τersλeρy wi selre liρioiτλiρmrm
bmρ ýiρi nimλiýär, şiýλi lim bmρräçi sekeτλep howem ihýär ihibm−
sezλy oompozmsmýeλeρ lesepλeryλýeρ.
Heλypeλeρyň bmzi mmρes koýer opiρe isiρλiρm ýeşλeρyň sez
bmλmmmrmň oämmλλişmikmrhi wi oλeρe ihip−τiρbmýi biρmiohi
kymmeτλy çişmihmρ.
ÜUKMEN HAΛKYNYŇ PAΛAS SUNΓATY
Tüρomirmsτeryň çäkmrhi eρlioλokmýe kezyw
ekτeρyş mşλiρm
kiçmρmλirhi τepyλer kyρeλλeρ ýyρhymyzyň beρyp kehymy höwüρλiρhi
hi hoomeçyλyo sirihmrmň müňýyλλyoλeρe ýiτýärλmkmrm sybyτ
ihýäρ. Kmλmmmň, peλesyň wi leλyryň rekyşλeρy beρehe τeρyly yλmy
çişmiλiρhir ryskewy ihibmýeτher, joλoλoρher oöp mekλymeτλeρy
eλmeo boλýeρ.
Tüρomir leλoyryň Γeρeşsyzλykyry eλer ýyλλeρyrher beşλep
hoome syrkeτyre boλer ürs les lim küýçλirhm. Ýyλ−ýyλher hooeλyp,
τebşyρyλyşyň sery eρτyp, ρiňo τeýher beýλeşyp, rekyşhyρ köλλiρi
boλer hüşürniλiρmň kmňiλmikm hoomeçyλykyň τeρylyre ýiri−hi bmρ
koşerτ boλhy.
Tüρomirmsτerhe kürbeτeρ himmρkezyo iτρepλeρyrhe hooeλýer
symelλy τüρomir peλesλeρyryň bossery, boýryzyr, küλýeýhy
köρrüşλiρm hooeλýeρ.
Γürhokeρ küroρτe iτρepλeρyrhe iλhi öýhiλmp hooeλýer „zmλm“
smλmp eλmeo ysyλyrhe bişmρ, liρρeτy, çeρlypiλio peλesλeρy hooeλýeρ.
Beλoer wiλeýeτyryň iτρepλeρyrhe hooeλýer omλmmλiρ oompozmsmýe
τeýher özboλyşλy boλyp, τibmkeτymyzyň leýwereτ hürýäsmrhir eλrer
RPEUAΛAUYNDAKY
Γehymy leλoymyzyň mihirm mmρesy, şoλ serhe sez syrkeτymyz
lim bmzi leλoymyzyň τeρylyry, hyρmyşyry, häp−hissyρλeρyry mçkmr
öwρirmäki wi höwρümmzmň bekτyýeρ ýeşλeρyry τiρbmýiλimiohi
şoλ kymmeτλyoλeρy yλermeke mümomrçmλmoλiρm biρýäρ. By bebeτhe
τüρomir opiρeλeρy belesyre ýiτmp boλmeneo kymmeτe iýihmρ. By
syrkeτ bmzmň ýyρhymyzhe ХХ esyρyň 30−40−rny ýyλλeρyrhe syrkeτyň
bmρ köρrüşm hmýλmp yoρeρ ihmλhm wi kyske wekτyň mçmrhi yλy üsτürλmki
iýi boλhy. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň τekeλλesy bmλir ýyρhymyzhe
mmλλm opiρe syrkeτyryň τäzihir hmoiλhmλmikm hmňi bmρ τüρomir
mihirmýiτmrhi häλ, iýsim hürýä mihirmýiτmrmň τeρylyrhe ýeτher
çyomeneo weoe boλhy. Soňoy bäş ýyλyň howemyrhe τäzihir hmoiλhmλmp
leλo oöpçüλmkmri ýiτmρmλir D.Öwizowyň wi A.Şepoşrmoowyň
“Şesirim−Γeρyp”, D.Öwizowyň wi Ý.Miýτysyň “Λiýλm−Minryr”,
A.Şepoşrmoowyň wi W.Mylehowyň “Zölρi−Telyρ”, U.Uinibowyň
“Γöρokλy”, Ý.Miýτysyň “Mekτymkyλy” opiρeλeρy leλoymyzyň beý
sez syrkeτyryň hüρhäriλiρmhmρ. Heλoyň eρesyrhe esyρλeρboýy ýeşep,
leλoe ρyly λizziτ biρmp kiλýär leλo eýhym−sezλeρymyz τüρomir
opiρeλeρyryň sez hmλmrm höρiτmiohi kymmeτλy çişmi boλyp, by
isiρλiρmň leoyoy mmλλm isiρ boλyp leλoyň ýüρikmri eρeλeşmekyre,
τomeşeçyryň msλikmrm oerekeτλerhyρmeke ýeρhem biρýäρ. Tüρomir
opiρeλeρyrhe leλo eýhym−sezλeρy, iseser, mom ysyλhe yλeryλýeρ:
1. Heλo sezyryň liňmrmň lmç lmλm üýτkihmλmär, köçüρmi ysyλyrhe,
boλşy ýeλy piýheλeryλmeky.
2. Heλo sezyryň liň öwρümλiρmrmň ýe−he böλioλiρmrmň,
oeoywλeρyryň yλeryλmeky.
Tüρomir opiρeλeρyrhe leλo sezλeρyre melsys öλçikλiρi,
piρhiλiρi, hyτeρ oeoywλeρyre kmň oρyr biρλmp, oompozmτoρλeρyň öz
höρihir τimeλeρy lim leλo sezλeρyre öρär ýeoyrhyρ.
Byλeρher beşke−he mmλλm opiρe isiρλiρmmmzhi leλoymyzyň
eρesyrhe howem ihmp kiλýär häp−hissyρλeρ, eheτλeρ bmλir bekλeryşyoλy
irçimi myseλλeρe hyş kiλmio boλýeρ. “Λiýλm−Minryr”, “Şesirim−
τieτρhe koýyλýer selre oýyrλeρy Fρersmýehe (Eykiri Iorisoo,
1905), Iρλerhmýehe (Semyiλ Bioλiττ, 1906), Arkλmýehe (Heρoλh
Pmrτiρ, 1911), Uyssmýehe (Aρτyρ Ahemow, 1908) ýöρmτiλişhmρmλir
ykyρλeρhe oämmλλişmäki beşλeýeρ. Häzmρom zemer τieτρ selresyryň
hmλm boýyrçe mň riτmniλm ysyλyýiτ mişlyρ ρys τieτρ syrkeτyryň yssehy,
ρižmssýoρ K.S. Sτermsλewsomý (1863−1938) τeρepyrher mşλäp hüzüλhm
Sτermsλewsomrmň isτiτmo keρeýyşλeρy, ρižmssýoρλyo τäziçmλλmkm,
oryň τeρepyrher mşλirmp hüzüλir eoτýoρλyo höρihmnmλmkmrmň ρieλ
yλkemy, hürýärmň τieτρ mihirmýiτmrmň ösüp oämmλλişmikmri yλy
mτiρkm biρhm. Sτermsλewsomrmň yλkemy läzmρom wekτe çirλm hürýä τieρτρ
τinρmbismrhi kmňmşλiýmr yλeryλýeρ. Rryň yλkemy Hyτeýhe les lim,
Sτermsλewsomrmň yλkemy, orher öňom ysyλλeρ wi τilrmoeλeρ bmλir
hiňişhmρmλirhi, özürmň τeziçmλλmkm, hüýpköτiρ τäzi çimiλişmiλiρ
bmλir τepewyτλerýeρ. Rλ mλomrnm boλyp τieτρ syrkeτyrhe “Empeτmýe”
hüşürnismrm oρτe eτýeρ. By hüşürni Ýiwρoperyň oöriλmşir ýeseme
ysyλλeρyre, hmλiτerτmzmi keρşy köρişmio, τieτρ syrkeτyre τäziçmλλmo
kmρmzmio meosehy bmλir öňi süρüλýäρ (Pρooojýiwe, 1954).
Sτermsλewsomrmň yλkemy şy beşλerkyçλeρy, ýekry köz öňüri kiτmρmikm,
ürsm, kipλişmki boλer yoyby, leoyoeτ hyykysyry, imosmoreλ ýehy,
sezλeşyo hyýkysyry, sözλiýşmň τilrmoesyry wi ş.m (Kyρeomre K.W,
1959) özürhi nimλiýäρ.
Soňoy ýyλλeρhe selreryň hmλmrmň τinρmbiλmkm wi rezeρyýiτmrmň
üsτm ýiτρmλmp oämmλλişhmρmλhm. Selreryň hmλmrm öwρirmio oňe hüρλm
nälτhir çimiλişmikm τeλep ihýäρ. Selreryň şowyre hüşmikm üçmr
selrehe oρyr iýiλiýär eρτmsτmň sözλiyşmrmň çipiρ, sis τimbρmrmň
wi mrτoresmýeryň, sis ρmτmmrmň wi τoryryň hüρs boλmeky, oryň
nerλerhyρýer oişbmrmň keρeşyλýer riτmniλiρm biρmikm üçmr eρτmsτmň
şoλ oişbi hyρoy bmλir kmρmikm, oryň nerλerhyρýer oişbm bmλir
bmτiwmλişmikm, nerλerhyρyλýeryň ρyly hüryäsmri eρeλeşyp, oryň
beşher kiçmρýär hyýkyλeρyre hyρoy bmλir hyýkyheşλyo iτmikm
(impeτmýe) mölüm şiρτλiρhir bmρmhmρ. Ýooeρhe ekzeλer şiρτλiρmň bmρ
ρyλmeky ysseτλyky τeλep ihýäρ.
mλiλmohi ýiρmri ýiτmρmλir liýoiλλiρ,
eheτçe, morymirτeλ isiρλiρ
boλyp hyρýeρ.
Ýioiλmohi ýiρmri ýiτmρmλir liýoiλλiρ,
eheτçe, sτeroohe ýiρmri
ýiτmρmλir boλýeρλeρ. Dokρy, oäleλeτλeρhe ýioiλmohi lim köwρümm yλy
boλmehyo morymirτ liýoiλλiρ lim ýiρmri ýiτmρmλýäρ.
liýoiλλiρ ýeseλerhe yλeryλer siρmşhiλiρ boýyrçe
bmρm−bmρmrhir τepewyτλerýeρλeρ. Hiýoiλλiρ büρürçhir, kmpshir,
pλesτmesher, himmρhir, miρmiρhir, ýöρmτi hek heşyrher,
pλesτmλmrhir, pekseher, simirτ−biτorher wi hüρλm lmλm ýymşeo lmmmom
siρmşhiλiρhir ýeseλyphyρ.
eτyň ýe−he eτλeρyň liýoiλm üsτm ehemλy wi ehemsyz
köρrüşhihmρλiρ.
eτλeρyň ýioiλmohi wi τopeρyň mçmrhi
nerλerhyρyλmeky.
eτλeρyň oişbm liρioiτhäom wi liρioiτsmz ýekheýheoy
liýoiλλiρ.
höwλiτ iýiçmλmkmrhäom wi şelsy ýykyrheoy
liýoiλλiρ.
EATU SAHNASYNDA D
Ň ŞRWUNA
NDE EMPAT
ÄN RUNY
Tieτρ syrkeτy kehymy höwüλiρhi lim ehemzehyň mihirm
hyρmyşyrhe eýρeτyr oρyr iýiλiλäphmρ. Tieτρ, iseser lim, hüρλm
leλoλeρyň mihirmýiτmrm, häp−hissyρyry, rismλhir−risλi kiçmρmiohi
oöpρm lyzmeτ ihmp, şoλ leλoλeρyň hmλ eρesseλykyry koρep seoλemeke
wi ory öshüρmäki ýeρhem ihýäρ. Tieτρ syrkeτyry hüρλm nälτλiρhir
öwρirmäki syreryşyoλeρ boλyphyρ. Tieτρ selreλeρyryň hmλm XIX
esyρyň elyρyrhe XX esyρyň beşλeρyrhe (K.S.Sτermsλewsomý, 1915)
yλmy isesλeρhe öwρirmλmäki beşλeýeρ.
XIX esyρyň soňλeρyrhe läzmρom zemer τieτρy imiλi kiλýäρ wi by
ykyρher syρieλmsτmo, ikzmsτmrsmeλmsτmo, iospρismormsτmo eoymλeρ höρiýäρ
(Fρers Kejoe, 1903). XIX esyρyň elyρyrhe XX esyρyň beşλeρyrhe
TÜUKMENISTANYŇ
KEΛTAUAŞΛYK
SUNΓATYNDA
Tüρomirmsτer Γeρeşsyzλykyre iýi boλeryrher soň, mmλλm
kywernymyz boλer τüρomir bihiwmrmň oişbm ihibmýeτ wi syrkeτ
isiρλiρmrmň üsτm bmλir kmňmşλiýmr wi çyňňyρ wesp ihmλmp beşλerhy.
Tüρomir liýoiλτeρeşλyo syrkeτyrhe lim τüρomir bihiwλiρmrmň
oişpλiρmrm şiomλλirhmρmio kmň kiρmmi iýi boλhy. Tüρomir
bihiwλiρmrmň oişpλiρmrm şiomλλirhmρmiohi leλype liýoiλτeρeşλeρem,
oλeρyň şäkmρτλiρm lim yλyλy−omçmλm isiρλiρm höρiτhmλiρ. Döρihmλir
isiρλiρmň liρ bmρm özürmň özboλyşλyλyky, çipiρ köziλλmkm wi mery−
mezmyry bmλir bmρm−bmρmrhir τepewyτλerýeρλeρ. Hiýoiλτeρeşλeρ
höρihir isiρλiρmrhi τüρomir bihiwmri melsys boλer oweherλyky,
läsmýiτλm eýρeτyrλyoλeρy nerλerhyρmeky beşeρyphyρλeρ. Aτλy
morymirτeλ ýehykäρλmoλiρmň heş−τöwiρio bmλir sezλeşyoλy kiλşmki
iýihmkmrm eýρeτyr rykτemeo kiρio. Döρihmλir liýoiλλiρhir
B.Arremyρehowyň Tüρomirmsτeryň Γeρeşsyzλykyryň 10
ýyλλykyre bekyşλeryp höρihmλir ýehykäρλmkmrm (2001 ý., morymirτ,
Aşkebeτ), S. Bebeýiwmň Rkyz leryň ýehykäρλmkmrm (2010 ý.,
büρürç, morymirτ, Aşkebeτ), Tüρomirmsτeryň Γeρeşsyzλykyryň
10 ýyλλykyre bekyşλeryp höρihmλir ýehykäρλmkmrm (2004 ý., büρürç,
morymirτ, Aşkebeτ), Γöρokλyryň ýehykäρλmkmrm (2010 ý., büρürç,
morymirτ, Deşokyz), Aλp Aρsλeryň ýehykäρλmkmrm (kmps, sτeroo,
şelsy ýykyrhy), Γeλoyryş (2010 ý., kmps, şelsy ýykyrhy, sτeroo,
Aşkebeτ),Aρoehek (2011 ý., kmps, şelsy ýykyrhy), M. Sälihowyň
Şüoüρ bekşy (2010 ý., ρiňoλirir kmps, sτeroo, Aşkebeτ), B.
Herowyň Çepyp beρýer eτ (2008 ý., ρiňoλirir kmps, sτeroo,
Aşkebeτ), Γ. Arremyρehowyň Bebekemmeρ (2010 ý., ρiňoλirir
kmps, sτeroo, Aşkebeτ), Ş.Γiλhmýiwmň Çepyosyweρλeρ (2009 ý.,
ρiňoλirir kmps, şelsy ýykyrhy, sτeroo Aşkebeτ), Çepyosyweρλeρ
(2010 ý., kmps, sτeroo, Aşkebeτ) wi ş.m. mşλiρmrm köρoizmio boλeρ.
Hiýoiλλiρm ýiρmri ýiτmρmλmşm boýyrçe bmρräçi τopeρλeρe böλmio
boλýeρ.
bmλiλmohi wi ýioiλmohi ýiρmri ýiτmρmλir isiρλiρ.
Aρlioλokmýe τepyrhyλeρýryň isesyrhe ki
çmρmλir hiňişhmρmiλiρhir
köρrüşmri köρä, mms−heş esyρyre hikmşλm oüýzi örümλiρmrhäom
rekyşλeρ bmλir τüρomir leλy köλλiρmrhäom rekyşλeρyň biλλm bmρ
hiρinihi kebeτ kiλýärhmkmrm köρmio boλýeρ. Γehymy Tüρomirmsτeryň
çäoλiρmrhi mms−heş esyρyre hikmşλm, bmzmň iýýemymyzher öňom
V− IV mürýýλλyohe nimkyýiτmň älλm keτλeoλeρyrhe piýheλeryλýer
oüýzihir ihmλir kep−keçλeρyň ýüzürhi şy kürom τüρomirmň leλy
syrkeτyrhe siýρio boλmehyo ýekheýhe şiomλλirhmρmλýär (çmτmλýär)
rekyşλeρ seoλeryp keλyphyρ. Myseλ üçmr, läzmρom kürhi mmλλm τüρomir
rekyşλeρy boλer “äλim”, “kyşλy köλ”, “koçeo”, “τezykyýρyo”, “çeρly
piλio”, “seρykoλeo”, “eτereo”, “şiλpiλm köλ
çi”, “ eýre köλ”, wi
biýλiom rekyşλeρ müňýyλλyoλeρyň howemyrhe köziλλmkmrm ýmτmρmär,
şy kürλiρ lim bmzmň hürýä mişlyρ eneýyp leλyλeρymyzy biziýäρλiρ.
eleρ
ET UΛΓAMYNDA HABAU−WAΓYZ
Myziý wi çekeλeρ hmýir meoseτreme boýyrçe τimeτmom
iosoyρsmýeryñ bmρräçismrm mşλäp τeýýeρλemeλy:” Çekeλeρe τüρomir
leλoyryñ häp− hissyρλeρy leoyrhe”, “Tüρomirλiρhi ýüpioçmλmo wi
ýüpio hoomeçyλyky”. Öz leλoyryñ wi hürýä mihirmýiτmrmñ τeρylyry
öwρirýär ýooeρy ooyw miohipλiρmrmñ τeλypλeρy üçmr “Tüρomirmsτeryñ
çäoλiρmrhi mihirmýiτmñ ösmikm wi smwmλmzesmýeryñ höρimikm” hmýir
τimeher iosoyρsmýe biρmp boλeρ. Çipiρçmλmo miohibmrmñ τeλypλeρyryñ
myziý bmλir eρebekλeryşyky, ysyλy wi köρrüşm beşkeρeo boλeρ.
Myziýmñ kezresyrher köçmi siρkmλiρ kyρreλse,
oryñ älmmýiτm
les ýooeρy boλeρ. Royw neýλeρyrhe kezre isbepλeρyry siρkmλimio
hiρsλiρhi lüräρmirλiρm mmλλm mihirmýiτmñ esyλ kymmeτλyoλeρyryñ
üsτm bmλir τiρbmýiλimäki oömio biρýäρ. Γöçmi siρkmλiρmñ köρrüşλiρmrm
ýeş risλm mihirm mmρese ýeoyrλeşhyρmeke ýeρhem biρýäρ. Royw
neýλeρyrhe biρmλýär bmλmm meoseτremesyre myziý bmλir eρekeτreşyo
köρrüşmrhi kmρmzmλýäρ. By, bmρ τeρepher, iospozmsmýehe (τimeτmom
iosoyρsmýe), beşke bmρ τeρepher, ooyw neýyryñ eyhmτoρmýesyrhe
(λiosmýe, myziý köçmi siρkmsm) kyρreλýeρ. By bmλmm yλke
bmρ böλümλiρm bmλir myziýmñ ýeoyr eρekeτreşyky isesyrhe mümomr
boλyp bmλiρ.
Heλoymyzyň oöpesyρλyo ihibm ryskesy boλer ,,Kowysreme’’
isiρmrhi mylmerçyλyo hissyρλeρyre kmň oρyr biρmλýäρ. Esiρmň
,,Mylmer çekyρmeo, mylmerçyλyke kmτmio wi oλeρyň şiρτλiρm
leoyrhe’’ eτλy or momrnm jesyλyrhe şiýλi hmýmλýäρ: ,,Öýüňi mylmer
kiλirmrhi sir älλm meşkeλeň bmλir oλeρyň öňürhir çyokyr, oλeρy küλiρ
Mylmere loρmeτ misiλism leλoymyzyň mmλλm ihibm ýehykäρλmkm
boλer Γöρokλy şehisseryrhe, biýmo söz yssehy, eoyλheρ şelyρymyz
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρm bmzi eτe−bebe howem
ihmp kiλir by häp−hissyρλeρymyzy hoλyλykyre hyρmyşe oρreşhyρmeke
kmň ýoλλeρy eçhy. By kürom kür köwrm−τöρm eçyo τüρomir leλoymyz
büτmr hürýähi mň mylmersöýiρ, seçeky, kyneky eçyo leλo löomürhi
τereλýeρ. Myryň özm eτe−bebe kiλýär häp−hissyρλeρyň hoλyλykyre
hyρmyşe oρreşhyρyλýerhykyryň biλirτ biýeryhyρ.
ÜUKMEN HAΛYÇYΛYK SUNΓATYNYŇ
TAUYHYNDAN
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň “ϑerλy ρoweýeτ” eτλy omτeby τüρomir
leλyçyλyo syrkeτyryň τeρyly
ry öwρirmiohi kymmeτλy çişmihmρ.
By omτephe τüρomir leλysyryň eτe−bebeλeρymyzyň kiçir şölρeτλy
ýoλyryň τeρylyry özürhi nimλiýär myoehhis syrkeτhyky leoyrhe
şiýλi biλλirmp kiçmλýäρ: “Aneýyp leλyλeρymyz eτe Weτerymyzyň,
miρhere leλoymyzyň ebρeý−miρτibismhmρ, hürýä ýeýyλer şölρeτ−
şeryhyρ”. Tüρomir leλysy leoyrhe küρρüň ihmλirhi, oryň
τeρyly oöoλiρmri köz eýλemeo ziρyρhyρ. Aλymλeρ W.M.Messoryň.
W.I.Seρmermhmrmň, Λ.Kmρçoryň, I.N.Hλopmrmň, A.Γybeýiwmň,
A.ϑyoyýiwmň, Γ.N.Hermyρehowyň, N.S.Bäşmmoweryň,
ϑ.Şelbiρhmýiweryň, A.Öρäýiwmň wi beşkeλeρy
ň biλλimioλiρmri
köρä, τüρomir leλy köλλiρmrhäom rekyşλeρ öz τeρyly oöoλiρmrm
Tüρomirmsτeryň ýiρλiρmrhi b.i. öňom V−IV müňýyλλyoλeρhe höρär
mihirmýiτλiρhir (Äriw mihirmýiτmrhir, Nemezkehipihir,
Γöosüýρühir, Γeρehipihir,), τepyλer oüýzi örümλiρmrhäom
şiomλλiρhir eλyp keýhýeρ hmýir pmomρm öňi süρýäρλiρ.
hmýλmp eτλerhyρyλýeρ. Γyρkyz şehisseryryň eýhymçysy−ýiρmri
ýiτmρmnmsm läzmρom wekτhe “meresçy”, öňλiρ boλse nomooçy (nomoo
– kelρymerçyλyoλy şehisser sözürhir kiλmp çyoýeρ) hmýλmp
eτλerhyρyλyphyρ. ϑyρ (eýhym) ý
iρmri ýiτmρmnm kezeo wi keρekeλpeo
hmλmrhi “nyρey” hmýmp eτλerhyρyλyphyρ. Aλτeý leλoy ipmom ýiρmri
ýiτmρmnmrm “oeýçy” (oeý – eýhym sözürhir) hmýmp eτλerhyρyphyρ.
Häzmρom zemer τüρom hmλλiρmrhi “bekşy” sözm mom meryhe eλyrýeρ.
Tüρomir, özbio wi keρekeλpeo hmλλiρmrhi oλ ekziom şehissery ýiρmri
ýiτmρmnmrm eňλehýeρ, kyρkyzλeρhe wi kezeoλeρhe boλse “poρler, bmλkmç,
τibmp” meryλeρyry biρýäρ. Aziρbeýner wi τüρo häpλiρmrhi eýhymçyλeρ
“eşyo” sözm bmλir biρmλýäρ. Aρepλeρyň “yşo’ sözürhir kiλýär by eheλke
söýküsmrhir “minryr” boλer eýhymçy−sezerhery eňλehýeρ.
ΓYMMATΛYKΛAUYNYŇ
MYHMANPAUAZΛYK
Asyρλeρyň howemyrhe eτe−bebeλeρymyz τeρepyrher howem
ihmp kiλir mylmer keρşyλemeo, öýi kiλir mylmery lizziτλimio
hissyρλeρy lmç bmρ leλoyňoe miňzimiýär hiρinihi mmλλm eýρeτyrλyke
iýihmρ. ,,Mylmer kiλiρ mşmohir, ρysky kiλiρ hişmohir’’, ,,Mylmer
eτeňher yλy’’, ,,Mylmery iρomri koýhykyň, oňe syλek iτhmkmň’’,
,,Mylmere söwüş soýmeo äρλmohir häλ, beρλyoher’’ ýeλy reoyλλeρ
lim leλoymyzyň esyρλeρboýy mylmere yλy loρmeτ koýerhykyrher
lebeρ biρýäρ.
Bmzmň mylmerpeρez leλoymyz kiλir liρ bmρ mylmery, oweλy
bmλir, küλiρ ýüzλm keρşyλeρ. Soňρe loρ
meτ bmλir oryň iλmri syw
eohyρeρ−he, ory öýürmň τöρüri kiçmρiρ. Käbmρ leλeτλeρhe boλse oryň
oτyρneo ýiρmri oiçi, leλy, peλes ýeλy hüşio ýezeρ. Şoλ pyρseτλeρhe
loρmeτλy mylmere, ozeλy bmλir, köo çeý löhüρλiriρ. Soňρe boλse
peλew, çiohmρmi ýeλy hüρλm releρλeρ bmλir lizziτλiriρ.
Mylmer keρşyλemeo hissyρλeρy ryskewy ihibmýeτymyzyň
hüρhäri isiρλiρmrhi lim eýhyň biýer τepýeρ. Γiλmň, myseλλeρe
hiρinismrm oiskmτλimio mümomr, şiýλi lim isiρλiρhi yλeryλýer
çipiρçmλmo siρmşhiλiρmrmň, ipmτiτλiρmň, miτejoρeλeρyň, smrikholeλeρyň,
miτormmmýeλeρyň isesyrhe oämmλλmkmň τäzi biλirτ sipkmτλiρmri ýiτmp,
özeρe τinρmbi eλyşmeke kmň mümomrçmλmo höρiýäρ. Çipiρ τiρnmmiλiρ
ooynyλeρ üçmr lim öρär kymmeτλyhyρ. Tiρnmmi ihmλir isiρλiρmň
isesyrhe ooynyλeρ şoλ leλoyň özboλyşλy hyρmyşy, häp−hissyρλeρy wi
biýλiom eýρeτyrλyoλeρy bmλir mçkmr τeryş boλýeρλeρ. Myryň özm hürýä
leλoλeρyryň mmλλm eýρeτyrλyoλeρyryň seoλermeky bmλir bmρ wekτhe
mihirmýiτλiρmň, ρyly hürýäλiρmň ýeoyrλeşmekyre kiτmρýäρ. Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň τeýsyz τekeλλeλeρy riτmnismrhi τüρomir ihibmýeτy
öz ösüşλiρmrmň τäzi beskerçekyre çyoýeρ. Dürýä ihibmýeτyre yλy
ürs biρmλýäρ. Çipiρ τiρnmmi boýyrçe τäzi−τäzi közλikλiρ ihmλýäρ.
Tüρomirmsτer höwλiτmmmzhi limmiτeρepλeýyr ösüşmň wi keλoyryşyň
τäzi sipkmτλiρmrm rezeρλeýer zemeremyzhe, by ykyρhe öρär mölüm
mşλiρm emeλe eşyρýer wekτymyzhe özλiρmrmň öλmiz−ýmτmiz yλmy−ihibm
mmρesy bmλir leλoyň ρyly hürýäsmrm äλimi ýeýer eoyλheρλeρyň ehyry,
miρτibismrm şölρeτλerhyρmeo, oλeρyň τeρylheoy oρryre myresyp
bele biρmio bmz τiρnmmiçmλiρmň myoehhis boρnyhyρ.
UTA
HAΛKΛAUYNYŇ
ANUΛAUYŇ
Dimmρkezyo−Γürhokeρ Azmýeryň kehymy mihirmýiτmrhi ipmom
ýiρmri ýiτmρmnmλmkm wi poρlerçyλyky şy küri çirλm kiλmp ýiτir ekziom
τüρom şehisseryň häpλiρmrhi köρmio boλýeρ. By häpλiρhi les lim
bmzmň kürλiρmmmzi çirλm kiλmp ýiτir poρlerçyλyo τinρmbismrm ýiτmρir
eλτeý leλoλeρyrhe, eýhymçyryň wi poρleryň özboλyşλy wizmpiλiρm
köρürsi−hi, kehymyýiτhi oλeρyň bmρ ehem boλerhyky eryo ýüzi
çyoýeρ.
Ýeoyτλeρhe şehissry ýiρmri ýiτmρmnmrm oλorlosyτ hmýmp
eτλerhyρýeρλeρ. By eheλke “ipmom poimery” eňλehýer “oλorlm”
sözürhir kiλmp çyoýeρ (orhe τüρomirλiρmň wi kezeoλeρyň “öλiň”
sözüri miňzişλmλmo lim hyýyλýeρ). Tüρomir hmλmrhi (şiýλi−hi
özbio wi yýkyρ hmλλiρmrhi) hisseryň ýiρmri ýiτmρmnm hisserçy
Umymer, Γelρymer Aρoehekymyzyň “Äλim mçρi eτ kiziρ”
eτλy ρomery τüρomir ihibmýeτyry beýλeşhyρmeohe lim−hi ihibmýeτ
rezeρyýiτmrmň mrçi wi syρλy ýoλλeρyry yzeρλemeohe, ory yλmy
iseshe öwρirmiohi kymmeτλy çişmi boλyp lyzmeτ iτniohmkmri biρo
mmeρ
EPEU TEUϑ
ME HAΛKΛAUY
Öz oöoürm konemer τeρylyň nümmüşmrhir eλyp keýhýer
τiρnmmiçmλmo syrkeτyryň ehemzehyň öňürhäom yλmy−bmλmmm lim−
hi mihirmýiτm ýeýρeτmeo, leλoλeρy wi mihirmýiτλiρm bmρm−bmρmri
ýeoyrλeşhyρmeo bebeτheoy lyzmeτy ymmesyzhyρ. Aρmsτoτiλ, Sooρeτ,
E�eτyr (Pλeτor) ýeλy ehemzeτ eňyýiτmrmň iλýiτmiz kymmeτλyoλeρyry
mmρes keλhyρer äkmρτλiρmň mşλiρmrm hürýä ýeýmeo τiρnmmiçmλiρmň
ehemzehyň öňürhi bmτmρir lyzmeτλeρyryň bmρ böλikmhmρ. Tiρnmmiçmλmo
bmzmň kürλiρmmmzhi lim öz älmmýiτmrm ýmτmρmär kiλýäρ.
Dürýä bmλiλişmkmrhi iýiλiýär oρry les−he biρoiýär
Tüρomirmsτerhe τiρnmmiçmλmo mşm hiρweýys mşλiρmň bmρmri öwρüλhm.
Şyryň bmλir bekλeryşyoλyλyohe τüρomir ýezyny−şelyρλeρyryň
isiρλiρm biýλiom hmλλiρi, heşeρy ýyρτλy ýezyny−şelyρλeρyň isiρλiρm
boλse τüρomir hmλmri τiρnmmi ihmλýäρ lim−hi eýρeτyr omτep köρrüşmrhi
rişmρ ihmλýäρ. By mşλiρmň kmňhir ýoλe koýyλmeky hürýä leλoλeρyryň
beý ihibm mmρesy bmλir τüρomir ooynyλeρyryň mçkmr τeryşmekyre
mümomrçmλmo höρihýäρ. Deşeρy ýyρτλy ýezyny−şelyρλeρyň isiρλiρmrm
τüρomir hmλmri τiρnmmi iτmiohi τüρomir τiρnmmiçmλiρmrmň yλy lyzmeτy
beρhyρ. Tiρnmmi isiρλiρm “Ehibmýeτ wi syrkeτ” keziτmrhi, “Γeρekym”
wi Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň eλehesy bmλir τäzi höρihmλir “Dürýä
ihibmýeτy” žyρreλλeρyrhe yzykmhiρλm çep ihmλmp hyρyλýeρ.
Ehibmýeτ leλoλeρy hosτλeşhyρýer oöpρüλiρmň bmρmhmρ. Çipiρ
τiρnmmiçmλmo mşm boλse hürýä ihibmýeτyry, hürýä leλoλeρyry
ýeoyrλeşhyρýeρ wi wekτyň kiçmikm riτmnismrhi ρyly kymmeτλyke
öwρüλýäρ. Şoλ leλoyň öz ihibm beýλyky boλyp hyρýeρ. Çipiρ
τiρnmmärmň riτmnismrhi biýλiom leλoλeρyň ihibmýeτλeρyryň ösüş
selypeλeρyrheoy iρτiom lim eýhyň myseλhyρ. Esiρhi τüρomirλiρmň 24
boýy wi oλeρyň liρ bmρmri hikmşλm τekmeλeρ leoyrheoy mekλymeτλeρ
lim hmýsiň τäsmrhmρ. By mekλymeτλeρ ýeşλeρhe ρyly hürýäkeρeýyş
kymmeτλyoλeρyryň oimeλe kiλmikmrhi yλy älmmýiτi iýihmρ.
Biýmo eλym özürmň ,,Sözλükmrhi’’ 300−i ýeoyr reoyλher wi
300−i ýeoyr şykyρ birτλiρmrhir piýheλeryphyρ. Şoλeρyň ekρemλy
böλikm öz wekτyrhe okyz τüρomirλiρmrmň eρesyrhe mişlyρ boλer
reoyλλeρhyρ wi birτλiρhmρ. Rλ reoyλλeρ wi birτλiρ leλoymyzyň
kiçmmş mihirmýiτmrm öwρirmiohi ymmesyz älmmýiτλm çişmihmρ.
Rλeρhe leλoymyzyň miρτλmo, ihiρmirλmo, sözüňi ykρeρλy boλmeo,
yrserpiρwiρλmo pmomρλiρm öz biýeryry τepýeρ.
HRUMATΛY
AT
UATYNΛYΓY
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi τüρomir yλmy
biýmo sipkmτλiρi ý
iτýäρ. Yλmyň älλm ykyρλeρy bmλir bmρ leτeρhe mmλλm
hmλmmmz wi ihibmýeτymyz hokρysyrhe lim yλy mşλiρ emeλe eşyρyλýeρ.
By bebeτhe Mmλλm Λmhiρmmmzmň “Äλim mçρi eτ kiziρ” eτλy τeρyly
ρomery τüρomir ihibmýeτyryň ösüş ýoλyryň eýhyň sybyτremesy
boλyp hyρýerhykyry yoρeρ ihýäρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň by ρomery özürmň les hüşrüoλm,
sehe hmλhi lim−hi çipiρ ýezyλerλyky bmλir kymmeτλyhyρ. Esiρhi,
eýρeτyrem, hyρryoλy söz hüzümλiρmrmň, eτeλeρ sözλiρmrmň wi reoyλλeρyň
ýiρλmoλm yλeryλmeky boλse oryň çipiρçmλmkmrm les−he eρτhyρýeρ.
Eseserem, ρomerheoy liρ bmρ kelρymeryň yrserpiρwiρ oişpλiρmrmň
leoyoy hyρmyş weoeλeρyryň üsτm bmλir biýer ihmλmism by isiρmň
ýiri bmρ eýρeτyrλykyry ýüzi çyoeρýeρ. Byλeρher beşke−he isiρhäom
Arre ekeryň biýmo ehemoäρçmλmo oişbm, Ýezλy yzçyryň τinρmbism,
Mämmş siýsmň syrkeτy, Hermiňλm ekeryň wi Biρhmmylemihmň
leλo λyomerçyλyky, Ky
wweτ päλweryň köρişm, Myρeτ τipm bmλir
Öwiz leρρehyň oüşτ oýreýşy ýeλy bmρräçi ýekheýλeρyň τüρomir
leλoyryň mmλλm hyρmyşy, yρp−eheτλeρy, τiρbmýism, syrkeτy bmλir biρo
bekλeryşyoλy boλmekyryň özm lim, oryň ihibm−çipiρçmλmo τeýher
les oämmλhmkmrm eçyp köρoizýäρ.
ejyρowe
DIWANY
ΛUΓAT
’’
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň:
,,Tüρomir leλoyryň irçimi eλymλeρy, şelyρλeρy yzeo esyρλeρyň
howemyrhe oöpτeρepλy yλmy wi eneýyp isiρλiρm bmλir τüρomirmň
ehyry şölρeτλerhyρhy. Rλeρ yλmy wi çipiρ höρihmnmλmkm bmλir hürýä
mihirmýiτmrmň ösüşmri koşerτ koşhy’’
hmýir peρeseτλy sözλiρm bmzi
leλoymyzyň hmλ mihirmýiτmrmň oimeλe kiλmikmrhi, oryň şele ýeýyp,
ösmikmrhi−öρňimikmrhi kiçmmşhi yλy mşλiρm eλyp beρer köρrüoλm
eλymλeρymyzyň mşλiρm bmλir τeryşmeohe ýeρhem ihýäρ.
Şiýλi şelsyýiτλiρmň bmρm−hi biýmo eλym Melmyτ Keşkeρλyhyρ.
1008−1105−rnm ýyλλeρ eρeλykyrhe ýeşep kiçir eλym beşλerkyç bmλmmmrm
öz hokλer obesy boλer Beρsekerhe eλýeρ. Kämmλλmo ýeşyre ýiτirhir
soň Mewiρerrelρ, Hoρizm, Fiρkere, Byleρe, Eýρer ýeλy ýiρλiρhi
boλýeρ. Dürýä leλoλeρyryň hüρλm hmλλiρhi sözλişmikm kiλnioom eλymyň
ýeşλyoher hmλ bmλmmmri boλer löwismrm eρτhyρýeρ.
Melmyτ Keşkeρλy ýiτkmrnio ýyλλeρyrher beşλep τüρom oowymλeρyň
şmwiλiρmri hikmşλm mekλymeτλeρy τopλemeo bmλir mişkyλ boλýeρ.
Ylλesy, iρniλλmkm oňe by mşλiρ bebeτhe ymmesyz oär mekλymeτλeρy
τopλemeke ýeρhem biρýäρ.
Aλym bmρräçi ýyλ Bekheτhe ýeşep, eρep hmλmrm syweρe öwρirýäρ.
Rλ ýiρhi oλ τüρom oowymλeρyň hmλ beýλykyry beşkeλeρe, lysyser−
he, eρepλeρe öwρiτmio üçmr ,,Dmwery λy
keτ iτ−τüρo’’, ýekry ,,Tüρom
hmλλiρmň sözλükm’’ eτλy sözλükmrm hüzýäρ. 638 selypeher ybeρeτ
boλer oλ sözλüohi eλym sözλiρm iλmpbmý τiρτmbmrhi biρmär, sözλiρmň
bokyrλeρyre, ýekry mλom bmρ bokyrλy, soňρe mom, üç bokyrλy köρrüşmrhi
ýiρλişhmρmphmρ. Myryň özm liρ bmρ sözüň eρepλeρe hüşrüoλm boλmeky
üçmr ihmλmphmρ. Biýmo eλymyň ,,Dmwery λykeτ iτ−τüρo’’ isiρm hürýä hmλ
mihirmýiτmrmň ösmikmrhi äkmρτ yλy ihmλir mşhmρ. Esiρhi söz wi oryň
eňλehýer meryλeρy hüşürhmρmλýäρ. Sözλiρi hüşürhmρmş biρλirhi, hmλmň
oehe−oeryrλeρy, oλ sözλiρmň kiλmp çyoyşy biýer ihmλýäρ.
Heλoλeρyň eρesyrhe ýeşeýer ρoweýeτλeρhyρ iρτiomλiρmň
kiτmρmλmikm isiρmň älmmýiτmrm les−he eρτhyρýeρ. Myňe isiρhäom
,,Tüρomir’’ sözürmň kiλmp çyoyşy leoyrheoy III τomyň 412−416−rny
τüρomir leλoyryň kehymy sez kyρeλλeρyryň bmρmhmρ.
“Γyneo” sözürmň leýsy oöohirhmkmrm bmλmio kyzyoλyhyρ. Umymer,
hmλhi τeρp ýiρhir söz höρimiýäρ. Sözλiρ leýsyhyρ bmρ zehyň τäsmρm
riτmnismrhi imiλi kiλýäρ. Heýsy−he boλse bmρ sez kyρeλy höρihmλirhi,
şoλ sez kyρeλyryň ýeseλyş eýρeτyrλyoλeρyre, myseλ üçmr, oäbmρ sez
kyρeλλeρyryň ýeseλýer çmk meλyre, siρmşhismri ýe−he ýiρmri ýiτmρýär
lyzmeτyre köρä heoyλýerhykyre sözλiρmň kiλmp çyoyşy, merysy
siλniρmλirhi eýer boλýeρ. Γyneo sözürmň imiλi kiλşm τöτärλmo häλhmρ.
Tüρomir hmλmrhi söz ýeseλyşyň isesy çişmism mşλmoλiρhir msmmλiρmň
imiλi kiλmikmhmρ. “Γyneo” sözm esyλ közbeşyry τüρomir hmλmrhäom
“kynemeo” mşλmkmrhir eλýerhyρ hmýmäki ises beρ. “Γynemeo” mşλmkm,
iseser, ,,hmş kynemeo“ merysyrhe yλeryλýeρ. Dmş kyneλerhe hmşλiρ
bmρm−bmρmri hikmp süρτüλýäρ. Γyneo sez kyρeλyrher lim oimirçärmň
omρmşλiρi süρτüλmikm riτmnismrhi sis eλyrýeρ. Iomsmrhi−hi süρτüλmi
liρioiτm boλyp kiçýäρ. Şoryň üçmr “kyneo” sözürhäom “kyne” oöo
söz boλyp, “−o” oryň ýeseýny koşyλmesyhyρ. Γynekyň oimirçismri
τüρomir hmλmrhi süýoiweç lim hmýmλýäρ. Aziρbeýnerhe, Eρmirmsτerhe,
Γρismýehe, Dekysτerhe kynekyň “oimirçi” ehy kmňhir ýeýρerhyρ.
“Kimer, oimirçi’ kehymy sözλiρ boλyp, hüρλm hmλλiρhi hüρλm
meryλeρy eňλehýeρλeρ. Peρs, τüρo hmλλiρmrhi “oimer” sözürmň bmρmrnm
merysy ýeýy, momrnm merysy kiomiτρmýe yλmyrheoy ýeý şiomλλm
çyzkyry (hykery), üçürnm merysy oowys ýyλhyzλeρ τopλymyry,
höρhürnm merysy eρoery, bäşmrnm merysy eρbeλiτm (koλ bmλir zyňyλýer
ýeρeky) eňλehýeρ. Myseλλeρher köρrüşm ýeλy, “oimer” sözürmň
meryλeρyryň limmism−hi ýeρymeý şiomλm eňλehýeρ. Iρom höwüρλiρhi
kynekyň oimirçism ýeý şiomλλm boλery üçmr “oimer” sözürmň yzyre
,,çi“ eτ ýeseýny koşyλmeryň koşyλmeky riτmnismrhi “oimirçi” sözm
imiλi kiλmphmρ. “Kimer” sözürmň momrnm bokyrheoy ,,e“ sism mrçi ,,i“
sismri kiçmphmρ, ýekry ýokyr çiommλmrmň mrçi çiommλä öwρüλmio
lehysesy boλyp kiçmphmρ.
sibmτλiρmrhi ýeşeýer τüρomirλiρmň eρesyrhe höwλiτ höρiτmio
beρeheoy pmomρλiρ küýniýäρ. Azehyhyρ Mekτymkyλy nimkyýiτhi
howem ihýär öwρüλmşmoλiρmň syýesy syrçyλeρy boλyphyρλeρ.
Şy kürom kür Γeρeşsyz höwλiτmmmzmň eλyp beρýer syýeseτyry
rmnimi esyρ myrher öň cipiρ ihibmýeτ oiskmτλäp biρhm. Ehibmýeτyň,
oryň äkmρτ yλy wiomλm Azehyryň şoλ eρzywλeρy läzmρom wekτhe ýioärmi−
ýioär, özim ösir XXI esyρyň τilrоλokmýesyryň τeλepλeρyryň
isesyrhe hyρmyşe oρreşhyρyλýeρ. Myryň özm bmzmň seýλep eλer
ýoλymyzyň hokρyhykyry, leλoyň τüýs ýüρio eρzywyhykyry ýiri bmρ
kizio τessyoλeýeρ.
Azehyryň τeρyly yzeρλep höρihir “Wekzy−Azeτ” omτebyryň
läzmρom zemer τüρomir hmλmrhi eýρeτyr omτep ihmp çep ihmλmikmrmň
wekτy ýiτir misiλi lesepλeýerhykymyzy eýhesymyz kiλýäρ.
A
ΛEN BAΓΛY
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň
ýoλbeşçyλykyrhe höwλiτ
hmλmmmz boλer τüρomir hmλmri yλy ürs biρmλýäρ. Tüρomir hmλm yλmy
ryoheýrezeρher hüýpλm wi çyňňyρ öwρirmλýäρ. Köoλiρmrm esyρλeρyň
nümmüşmrhir eλyp keýhýer τüρomir leλoy öz kiçmmş τeρylyrhe
hüρλm köρrüşλm sez kyρeλλeρyry, eneýyp eýhym−sezλeρy, ymymer, biýmo
eýhym−sez syrkeτyry höρihir leλohyρ. Γiçmmşhi leλoymyzyň hüρλm−
hüρλm sez kyρeλλeρyryň boλerhyky leoyrheoy kymmeτλy mekλymeτλeρ
hüρλm ýoλλeρ bmλir bmzmň kürλiρmmmzi çirλm kiλmp ýiτmphmρ. By ýekheý
hmλçm eλymλeρe eýhym−sez syrkeτyrhe yλeryλýer τüρomir sözλiρmrmň,
söz hüzümλiρmrmň oöpτeρepλy yλmy hiρňiwλiρi mäτäçhmkmrm köρoizhm
lim−hi by ykyρher hüýpλm yλmy mşλiρm eλyp beρmehe mτiρkm biρhm.
Şiýλiλmohi, τüρomir hmλmrhi eýhym−sez syrkeτy bmλir bekλeryşyoλy
eheλkeλeρy τopλep, oλeρyň mery eýρeτyrλyoλeρyre liρτeρepλeýyr bele
biρmio, oλeρyň ýeseλyş ýoλλeρyry öwρirmio läzmρom höwρüň wenyp
oäρmrm köρoizýär boλse, ρys hmλmrhi leρyτλeρyň seoλeryλýer emmeρyry
ýe−he seτyλýer hüoeryry eňλehýeρ.
Umymer, yohysehy eheλkeλeρyň kehymy ryskeλeρyry τopλep,
oλeρy yλmy iseshe limmiτeρepλeýyr öwρirmp, ýeş rismλλiρi ýiτmρmio
bmzmň boρnymyz boλyp hyρýeρ.
WAΓZY
AZAT
KITABYNYŇ
TAUYHY
Zemeresyryň yλy eλym şelyρy Döwλiτmämmiτ Azehy älλm
höwüρλiρhi lim kymmeτy keçmeneo eneýyp “Wekzy−Azeτ” isiρmrm
rismλλiρmri mmρes keλhyρyphyρ.
Dürýärmň mihirm−ρyly kymmeτλyoλeρyre özürmň hiňsmz−
τeýsyz isiρλiρm bmλir ymmesyz yλy koşerτ koşer biýmo eoyλheρ
eλymλeρymyzyň bmρm Döwλiτmämmiτ Azehyryň “Wekzy−ezeτ” isiρmrmň
τeρyly oöoλiρm beρehe eşeoheoyλeρy eýτmeo boλeρ: Döwλiτmämmiτ
Azehyryň keλemyryň oywweτy bmλir höρär isiρλiρm, öwüτ−ürhiw
biρmnm şykyρλeρy ymymy τüρom, şiýλi lim τüρomir ihibmýeτyrhe pmomρ
koýezyλyky bebeτhe−he, çipiρçmλmo bebeτhe−he eýρeτyr oρry iýiλiýäρ.
Tüρomir ihibmýeτyryň XVIII esyρher soňoy mhiýe−çipiρçmλmo
kezererλeρy körühir−körm Döwλiτmämmiτ Azehyryň ihibm−çipiρ
lyzmeτλeρy bmλir bekλyhyρ. Azehyryň by omτeby ýezmeo bmλir ihir
yλy eçyşλeρyryň bmρm lim hürýiwm hürýä bmλir yλely hürýärmň
siρlihmrm eýyλ−seýyλ ihmp biρirλmkmr
hihmρ wi by momsmrmň sezλeşykyry
hüşürhmρmp bmλirλmkmrhihmρ.
Azehy ýeλy yλy mrτiλλioτyeλ pmomρλm şelsyýiτmň höwüρ misiλismri
sisλirmizλmkm mümomr häλhm. Döwλiτmämmiτ Azehyryň bmzi
kiλmp ýiτir kezeλhyρ ρybekyλeρyrhe wi “Wekzy−ezeτ” poimesyrhe
τeρyly leoyoeτ, weoeλeρ körümiλ çipiρ biýer ihmλmisi−hi, orhe
höwρüň ρylyryň hyýyλýerhykyry ýiri bmρ ýoλe rykτemeoçy
boλýeρys. Azehyryň ihibm mmρesyrhe höwüρ leoyoeτy Rρτe esyρλeρ
ihibmýeτyryň ýöρkürλm mşλär kezeλçyλyo lim poimeçyλyo häpλiρmrmň
mçmrhi “kmzλirkm” ýeτyρ. Azehyryň ýeşer höwρürhi Eτρio, Γüρkir
bmλir bekλeryşyoλy τüρomir leλoyryň τeρylyrhe yλeryλer yohysehy
eheλkeλeρyň möçbiρm boýyrçe ez häλhmkmrm biλλimiλm. Myryň isesy
sibäbmrm Biýmo Ýüpio ýoλyryň bmzmň ýyρhymyzyň çäkmrhir kiçmikm
lim−hi koňşy leλoλeρ bmλir ösir söwhe−yohysehy keτreşyoλeρyň
boλerhyky bmλir hüşürhmρmio boλeρ. Γehymy yohysehy eheλkeλeρy
eňλehýer meryλeρy boýyrçe şy eşeoheoy ýeλy τopeρλeρe böλmio
meoseheλeýyo lesepλerýeρ.
Söwhe, yohysehy keτreşyoλeρhe yλeryλer yohysehy eheλkeλeρ:
leρç (seλkyτ), bälρi (piýhe, kezerç), τüτneρ (keτy kyρpλy), risýi (oeρz),
hiλλeλ (eρeçy), lyρeç (τöλik), müλo, zmokilere, bizekeτ, siρmeýe
(oepmτeλ), myzh (mş leoy), eρkyş (söwhe ihmp bmρ ýyρτher keλλe, häri
Pyλ bmρλmoλiρmrmň eτλeρy bmλir bekλeryşyoλy eheλkeλeρ: τümir,
τiňňi, hmρlim, şeýy, hmreρ, epbesy.
Kisp−oäρ bmλir bekλeryşyoλy yohysehy eheλkeλeρ: bizmρkir
(söwhekäρ), beokeλ (söwhekäρ), niλλep (eλyp seτyny söwhekäρ),
niρçm (söwhekäρ, seτyny), siρρep (bero mşkäρm), eττeρ (seτyny), errep
Däp−hissyρ bmλir bekλeryşyoλy yohysehy eheλkeλeρ: zioeτ (seλkyτ,
mysyλmerλeρyň öz ymymy beýλyoλeρyryň 40−her bmρ möçbiρmrhi bmρ
ýyλhe τöλiýär seλkyhy), lüşüρ (seλkyτ, iomrhir eλyrýer lesyλyň 10−
her bmρ böλikm löomürhi τöλirýär seλkyτ), süýτloρ (pyλy köτiρmmmri
biρýär ehem), pmτρi (liρ ýyλ oρeze eýyrhe meşkeλehe beş seryre
Yohysehy eheλkeλeρy yλeryλyş kiρmmm boýyrçe τeρyly
ryoheýrezeρher mρom kehymy höwüρhi; XIX esyρyň elyρyre XX
esyρyň beşλeρyre; Γeρeşsyzλyoher soň höρär ýeλy höwüρλiρi böλmio
boλeρ.
Yohysehy eheλkeλeρyň kehymy ryskeλeρyryň bmρm beρehe
kmňmşλiýmr hyρyp kiçmikm meoyλ bmλhmo. Dmλmmmzhi mρ wekτλeρher bäρm
yλeryλer kehymy yohysehy eheλkeλeρyň bmρm lim “beokeλ” sözühmρ.
“Beokeλ” sözürmň “kürhiλmo hyρmyşhe yλeryλýer ziρyρ boλer
leρyτλeρyň söwhesyry ihýär ehem, söwhekäρ” hmýir meryλeρy beρ.
By söz ρys hmλmrhi “beoeλiýe” köρrüşmrhi yλeryλýeρ. Biλλm ρys eλymλeρy
S.I.Ržikow, W.I.Deλ özλiρmrmň hüşürhmρmşλm sözλüoλiρmrhi “beokeλ”
sözürmň ezyo leρyτλeρyryň τopλymyry eňλehýerhykyry rykτeýeρλeρ.
By söz τüρomir hmλmrhi yohysehy eheλke löomürhi ehemyň oisp−
Telmys” sözürmň eňλehýer merysy beρehe sözλüoλiρhi
eşeoheoy ýeλy mekλymeτ biρmλýäρ.
Telmys” eρepçeher “lems”
sözürhir boλyp, “bäş, bäşhir bmρmrm eλmeo, bäşi τememλemeo” ýeλy
meryλeρy eňλehýeρ. Dmwer ihibmýeτyrhe bmρ kezeλyň liρ biýhmrhir
öň bmρmrnm siτmρλiρmň oepyýesyre sezλeşýer, çipiρçmλmo wi mery
bmτiwmλmkmrm imiλi kiτmρýär üç siτmρ koşmeo eρoeλy τiρτmbi seλrer
bäşλimi, şykyρ. Aýhyλerλeρ τelmys bekλemeo üçmr löomery şiρτhmρ,
sibäbm τelmys bekλemeo ihibm ziρkäρçmλmkmň bmρ köρrüşm boλyp, oλ liρ
öňýiτir şelyρyň beşeρneo mşm häλhmρ. Tüρomir ihibmýeτyryň τeρylyrhe
τelmys bekλer şelyρλeρ löomürhi eλym A. Miρihow Weλilm, Siýhm,
Wipeýy, Nyρmylemmiτ Arheλyp ýeλy şelyρλeρyň ehyry kiτmρmio
bmλir, τelmys bekλer şelyρλeρyň mçmrhi hmňi bmρ τüρomir ihibmýeτyrhe
häλ, iýsim τyτyş Γürhokeρ ihibmýeτyrhe Nyρmylemmiτ Arheλybyň
ýooeρy çipiρçmλmo hiρinismri ýiτir ýioini şelyρyň ýoohykyry
eheλeτλy biλλiýäρ.
Bmz lim by serewyň üsτüri Aλyşmρ Noweýyry, Hüsiýmr
Beýkeρery, Mekτymkyλy Pyρekyryň kezeλyre τelmys bekλer
Nyzemy eτλy şelyρy, şiýλi lim τüρomir ihibmýeτyryň wiomλm
löomürhi keρeşsyzλyo ýyλλeρyrhe öwρirmλmp beşλer Arehoλy τüρomir
ADYMY YKDYSADY ADAΛΓAΛAUYŇ TAUYHYNDAN
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň beşhe hyρmekyrhe leλoymyzyň beý ihibm, mihirm
myρesyry limmiτeρepλeýyr yλmy iseshe öwρirmäki kmň ýoλ
eçyλhy. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň
”Mmλλmλmki, yrserpiρwiρλmki, ýekşyλyke ýykρyλer mehhy−ρyly
kymmeτλyoλeρymyzy öwρirmio, hürýä ýeýmeo, oλeρe leλoeρe yλmy
nimkyýiτçmλmkmrmň ürsürm çiomio bmzmň isesy meosehymyzyň bmρmhmρ
” hmymp, eýρeτyr rykτep biλλiýäρ.
Yohysehy eheλkeλeρyň kehymy ryskeλeρy leλoymyzyň
τeρylyry, hmλmrm, ihibmýeτyry, yohysehy τekλymeτyň τeρylyry
öwρirmiohi ykτybeρλy çişmi boλyp hyρýeρ. Yohysehy hüşürniλiρ
RUKUT ATA”
S WE UUS
NE TEUϑ
Tüρomir leλo höρihmnmλmkmrmň ihibm mmρesyryň bmρm lim
okyzλeρyň Rρτe esyρλeρ şehissery boλer “Γoρoyτ eτeryň omτebyhyρ”.
Häzmρom wekτhe by şehisser ρys, mňλms, mτeλýer, rimis, τüρo hmλλiρmri
τiρnmmi ihmλhm. Şehissery ρys hmλmri eoehimmo W.W.Beρτoλh 1922−
rnm ýyλhe τiρnmmi iτhm, imme 1962−rnm ýyλhe W.M.Žmρmyrsomrmň wi
A.N.Kororowyň çepe τeýýeρλemekyrhe rişmρ ihmλhm. 1950−rnm ýyλhe
Γ.Aρesλy bmλir M.Γ.Telmesmb W.W.Beρτoλhyň ρys hmλmri τiρnmmi ihir
şehisseryre özλiρmrmň hüzihmşλiρmrm kmρmzmp Beoyhe çep iτhmρhmλiρ.
Şehisseryň mňλms hmλmri τiρnmmismrm boλse 1972−rnm ýyλhe Aroeρe
yrmwiρsmτiτmrmň pρojissoρy Feρyo Sümiρ, Aroeρe rişmρýeτyryň beş
ρiheoτoρy Almiτ E.Uýseλ lim−hi Tiles yrmwiρsmτiτmrmň eρlmwmrmň
hmρioτoρy Uoρρir Uoλoiρ hekyλeρ AB
Ş−he çep iτhmρhmλiρ.
TAHMYS
VIII−XVII esyρλeρ Γürhokeρyň ymymy ihibm häpλiρmrhi koşky
hüzüλmşmň oesyhe, kezeλ, misriwm, τelmys, τişτmρ wi şyňe miňziş
şiomλλiρmrmň höρär, peneρλep ösir höwρm lesepλerýeρ. By koşky hüzüλmş
şiomλλiρmrhi Ýysyp Beλesekyrλy, Nyzemy Γirniwm, Almiτ Ýesewy,
Seehy Şmρezy, ϑiλeλihhmr Uymy, Abhyρelmer ϑemy, Aλyşmρ Noweýy,
Nyρmylemmiτ Arheλyp, Döwλiτmämmiτ Azehy ýeλy Γürhokeρyň
hürýä biλλm söz ysseτλeρy öλmiz−ýmτmiz isiρλiρm höρihmphmρλiρ. Rρτe
esyρ Γürhokeρ ihibmýeτyrhe ýooeρhe ehy ekzeλer koşky hüzüλmş
şiomλλiρmrmň şelyρyň ysseτλyo hiρinismrm oiskmτλiýär öλçik bmρλmkm
Rρτe esyρ Γürhokeρ ihibmýeτyrhe biýλiom koşky hüzüλmş şiomλλiρm
bmλir bmρλmohi τelmys bekλemeo häbmrmň lim irçimi köρrüoλm söz
ysseτλeρyryň oimeλe kiλmikmrhi eýρeτyr lyzmeτyryň boλerhyky
yλme mäλmmhmρ.
ymeρ
Ýyρhymyzyň hürýä bmλiλişmkmri mşniň mrτikρmρλirmikm hüρλm
hmλλiρm bmλmikm, τiρnmmiçm, hmλçm eλymλeρy, ýooeρy lüräρλm nimkyýiτçmλmo
mşkäρλiρmrm τeýýeρλemeky, hürýärmň öňhibeρyny τinρmbiλiρmrm
öwρirmikm wi oλeρy mmλλm τinρmbi bmλir yτkeşhyρyp yλermeky τeλep
ihýäρ.
Ahemzehyň eρekeτreşykyry, pmomρ eλyşmekyry üpnür iτmiohi
mölüm siρmşhi lesepλerýer hmλmň ymymy mihirmýiτm öshüρmiohäom
älmmýiτm yλyhyρ. Şoňe köρä−hi, msλirhmo bmρ leλoyň hmλmrm oryň
hyρmyşyry, mihirmýiτmrmň hiρinismrm oryň hmλmrm bmλmizhir
öwρirmio mümomr häλhmρ.
Sözλiýmş oehesy liρ bmρ leλoyň mihirmýiτmrmň isesy böλikmrmň
bmρm boλyp, oöom esyρλeρyň nümmüşmrhir keýhyp, özürmň eýρeτyrλyky,
hüzkürm, oehesy bmλir bmρm−bmρλiρmrhir τepewyτλerýeρ.
Mmλλiτmň şölρeτλy τeρylyry, ihibm mmρesyry, mihirmýiτmrm wi
mmλλiτmň özboλyşλyλykyry hürýä ýeýmeohe hmλ bmλmmm wi ihibmýeτy
öwρirmş yλymλeρyre mölüm oρyr hikmşλm boλyp hyρýeρ.
Dmλmň syýnüλmkm, şmρmrλmkm leoyrhe τüρomir leλo höρihmnmλmkmrhi−
hi çipiρ ihibmýeτhe−he biλλirmp kiçmλýäρ. Myseλ üçmr, τüρomir
leλo höρihmnmλmkmrhi “Dmλ köρom−söz, ýüz köρom−köz”, “Peýlesλy söz
beoyhyρ” hmýir reoyλλeρ ýöri ýiρi eýhyλmerhyρ.
Tüρomir wi mňλms hmλλiρmrmň ihibm roρmeλeρyre λeýyoλyohe
sözλiýmş iτmoiτmrmň hokρy wi hüρs yλeryλmekyry kezermeo τüρomir
wi mňλms hmλmrmň roρmeλeρyryň hmňi bmρ oöpçüλmoλiýmr lebeρ biρmş
siρmşhiλiρmrhi, nimekeτ öňürhäom çyoyşλeρhe biρneý ihmλmikmrm
kezermeo bmλir çäoλirmär, iýsim mňλms hmλmrm lüräρ hmλm lesepλeýer
ýe−he ory isesy eρekeτreşyo siρmşhism löomürhi yλerýer liρ bmρ
ehemyň ihibm hm
λmň oeheλeρyre λeýyoλyohe sözλiýşm kyρep bmλmikmrm
τeýýeρλemeohyρ.
köρrüşλiρmrm hiρñäp kiçýäρ. Rλ orhe: “Sözλimm hiρñimio üçmr oryñ
owryo böλioλiρmrmñ bmρ köρrüşm boλer söz hüzümmrm öwρirmikmñ
yλmy wi emeλy τeýhe
r eýρeτyr älmmýiτm beρhyρ, çürom söz hüzümm
wi sözλim bmρm−bmρm bmλir biρo bekλeryşyoλy smrτeoτmo oeτikoρmýeλeρ
boλyp, söz hüzümmrhi sözλimhäom sözλiρmñ özeρe bekλeryşyoλeρy
hiρñiλýäρ” hmýmp biλλäp kiçýäρ.
By ykyρhe ρyssmýeλy hmλçm eλym N.Γ. Aρlmpowe özürmñ yλmy
hmssiρτesmýesyrhe sözλiρmñ bmρm−bmρm bmλir bekλeryşyşλeρyryñ sözλüoλiρm
hüzmiohäom eýρeτyrλyoλeρyre siρihýäρ wi kmñmşλiýmr syr biρýäρ. Rλ
özürmñ by yλmy mşmrhi: “Sözλiρmñ bekλeryşyp bmλmio läsmýiτλiρm oryñ
merysyre bekλyhyρ wi şoryñ bmλir−hi oiskmτλirýäρ” hmýmp biλλäp
kiçýäρ.
Beşke bmρ ρys hmλçm eλymy M.W. Wλewesoeýe özürmñ oerhmheτλyo
hmssiρτesmýesyrhe şiýλi biλλäp kiçýäρ: “Häzmρom zemer hmλ bmλmmm
yλmyrhe mñ bmρ wenyp misiλiλiρmñ bmρm sözλiρmñ bmρm−bmρm bmλir
bekλeryşyoλyλykyhyρ. Dmλ kyρλyşyrhe by ýekheý sözλiρmň sözλimhi wi
kipλişmohi yλermeo mümomrçmλmoλiρmrm köρoizýäρ” hmýmp biλλiýäρ.
Sözλiρmň bekλeryşyoλyλyky beρesyrhe eýhyλerhe weλirτλmki
eýρeτyr ürs biρmio löomerhyρ. By beρehe R.S. Almerowe şiýλi
biλλäp kiçýäρ: “Aheτ boýyrçe “weλirτλmo” eheλkesy sözλiρmň söz
yλkemyrhe oebyλ ihmλir wi oryň oeτikoρmeλ hikmşλmλmkmrm oiskmτλiýär
mümomr boλer bekλeryşyoλyλykyry köρoizmio üçmr yλeryλýeρ.
Şiýλi boλerhe weλirτλmλmo bmλir bekλeryşyoλyλykyň eρesyrhe ihmλ
mümomrçmλmo bmλir leoyoeτyň eρesyrheoy ýeλy keτreşyo biλλirmλýäρ.
Dmsτρmbysmýe hüşürnism by sözλüohi biρmλýär oiskmτλimä köρä, hmλ
keτreşykyrhe sözüň wenypλykyryň älλm iλimirτλiρmrm özürhi
nimλiýärhmkm sibäpλm, weλirτλmλmkmň kmň merysyhyρ.”
Şiýλi yλmy−beρλek mşλiρ, oöpλirç, leýsy lim boλse bmρ hmλmň
çäkmrhi eλryp beρyλýeρ, ýöri şyryň ýeλy yλmy mşλiρ hüρλm hmλλiρ
hiňişhmρmλmp ýe−he hikşmρmλmp öwρirmλsi, orhe oryň riτmnism les ýooeρy
boλeρhy, ýekry:
1. Eri hmλmmmz boλer τüρomir hmλmrm les beýλeşhyρyλse, oλ mçkmr
2. Iňλms hmλmrm öwρirýärλiρ üçmr
boλse by hmλhi sözλimhi sözλiρmň
yτkeşme oeryrλeρy bmλir mçkmr τerşyλse riτmniλm boλeρ.
Aby Heýýeryň “Kmτebyλ Ihρe
o λm Λmseryλ iτρeo” eτλy sözλükmrhi−hi
şoλ höwüρhi Müsüρmň çäkmrhi ýeýρer τüρomir hmλmrmň eýρeτyrλyoλeρy
biýer ihmλýäρ. Asλy Arheλysmýeher (Ispermýeher ) boλer mişlyρ hmλçm
by omτebyry 1312−rnm ýyλhe Kemρhi ýezyp kyτeρýeρ. Aby Heýýer öz
sözλükmrhi bmρ müň eλτy ýüzi koλeý sözm hiρňiýäρ wi iλλm τöwiρikm sözm
τüρomirçi hmýmp köρoizýäρ. Aoehimmo F. Koρşş lim Aby Heýýeryň
by sözλükmrm wi Hoyτsmeryň “Tiρnymery τüρom wi eρeby wi enimm
Awτoρy räbiλλm “Eτ τyljiτ−üz ziomýýi �λ λykeτ mτ τüρomýýi” sözλükm−
hi XIV esyρhe Müsüρhi ýezyλer sözλüoλiρmň bmρmhmρ. Esiρmň kmρmşmrhi
ewτoρyň: “Kmτeby ýezerymhe mir kypneo şmwismri heýerhym, çürom
oλ läzmρom wekτhe ýöρkürλmhmρ. Dmňi ziρyρ ýekheýyrhe τüρomir hmλmri
seλkyλerhym” hmýmp biλλimikmrm rezeρhe τyτýer eλymλeρ by sözλükm
kypneo hmλmrmň ýehykäρλmkm lesepλeýeρλeρ, ýöri omτebyň sözλüo
böλümmrhi−hi, kρemmeτmoe böλümmrhi−hi τüρomir sözλiρmrmň,
τüρomir hmλmrmň kρemmeτmo oeheλeρyryň bmρräçismrmň biýer ihmλmikm
äρλmkmhmkmrm sybyτ ihýäρ.
Sözλüohir wi kρemmeτmoe hikmşλm omτepλeρher beşke−he şoλ
höwüρhi Müsüρmň çäkmrhi τüρomir hmλmrhi iskiρλiρ üçmr eτ üsτürhäom
söwiş τmλsmmλiρmrm, ýeý eτmekyň ysyλλeρyry öwρihýär omτepλeρ, ihibm
isiρλiρ ýezyλyphyρ. By omτepλeρyň älλmsm−hi τüρomir hmλmrmň Müsüρi
ýeýρer şelesyry öwρirmiohi kymmeτλy çişmiλiρ lesepλeryλýeρ.
WE S
NTAKT
Sözλiρm sözλiýmşhi bmρm−bmρm bmλir bekλeryşhyρyp bmλiλmohi
yλermeo ziρyρλyky, oλeρyň (söz τopλymλeρyryň) yτkeşmeλeρyryň
roρmeλeρy hmλ bmλmmmrmň çäkmrhi beρle ýöρmτi öwρirmλmiλm misiλiλiρmň
bmρm boλyp hyρýeρ. Şy küri çirλm hmλ bmλmmmrhi by ykyρhe hüρλm ýyρτλeρyñ
hmλçm eλymλeρy τeρepyrher ihmλir yλmy mşλiρ oöp. Rλeρ myñe hüρλm
ryoheýrezeρher siρihmphmρλiρ.
Tüρomir hmλçm eλymλeρyrher Γ.Seρyýiw özürmñ: „Tüρomir
ihibm hmλmrhi söz hüzümλiρm” eτλy yλmy mşmrhi τüρomir hmλmrhäom
söz hüzümλiρm, sözλiρmñ sözλimhi bmρm−bmρm bmλir bekλeryşyşλeρyryñ
Şykρyýiτhi moρjoλokmo omormmλiρ (omojoρmeλeρ) yλeryλerhe
mrhmwmhyeλ−ewτoρλyo oýλep τepmeλeρ les oöp ýüzi çyoýeρ.
K.Γyρberripisow τäzi söz yλeryşy bmλir by ýiρhi−hi özürm ysseτ
şelyρ löomürhi τerehyphyρ.
Şelyρ “köziλλmo höρiτmikm” özürmň mň isesy meosehy ihmp
koýýeρhy. Rλ: “Γöziλλmo – ehemλeρe ρyl biρýäρ. Γöziλλmo – ehemλeρy
ýiňşi çekyρýeρ” hmýir pmomρi yýýeρhy. Şoλ sibäpλm oλ koşkyλeρyryň
lim mçom, lim heşoy köziλλmkm üçmr ner çioýäρhm. Rmormmhiş
sözλiρ by ýiρhi koşkyλeρyň liňhişλmkmrm eρτhyρmeo, τäsmρλmλmkmrm
ýooeρλerhyρmeo lyzmeτyry ýiρmri ýiτmρmphmρ.
V
Teρylhe hürýä ýüzüri ýeýρer τüρomir leλoyryň hmλm−hi
mmλλm mihirmýiτm−hi kyρer höwλiτλiρm bmλir bmρλmohi hürýä ýüzüri
ýeýρephyρ. Siλnyoλyλeρ, Eýýybyλeρ höwλiτλiρm höwρürhi τüρom τeýpeλeρ
boλer okyz τüρomirλiρm, kypneoλeρ Müsüρmň çäkmrhi ýiρλişmphmρλiρ. Şoλ
wekτoy soλτerλeρyň, eτebikλiρmň koşyryryň isesy böλikmrm by τüρom
τeýpeλeρy τyτyphyρ . 1175−rnm ýyλhe kyρλer Eýýybyλeρ, orher soňρe
howem ihir Mimλyoλeρ höwλiτm höwρürhi τüρomir hmλm Müsüρmň
çäkmrhi kmňhir yλeryλer hmλλiρmň bmρm boλyphyρ. Şoryň üçmr−hi Müsüρmň
eρep hmλmrhi kipλiýär leλoyre τüρom hmλm öwρiτmio meosehy bmλir
bmρräçi sözλüoλiρ, kρemmeτmoe hikmşλm omτepλeρ ýezyλyphyρ. Müsüρhi
τüρomir hmλmri bekyşλeryλyp ýezyλer isiρλiρmň kehymyλeρyryň bmρm
lim Hoyτsmeryň rişmρ iτhmρir sözλükm boλer “Kmτeby τiρnmmery
τüρom wi eρeby wi enimm wi mokoλm” isiρm lesepλeryλýeρ. 1245−
rnm ýyλhe ýezyλer by isiρmň räbiλλm ewτoρy omτebyň sözbeşysyrhe
“Aρesse τüρom hmλ bmλir τüρomir hmλmrmň eρesyrheoy τepewyτλeρy, beρ
boλer zeτλeρy biλλäp kiçhmm” hmýmp ýezýeρ. Sözλüohi kiτmρmλir oäbmρ
sözλiρmň yzyrher “Tüρomirçihmρ”, ýe−he boλmese, “τüρomirçihi
şiýλi hmýmλýäρ” hmýmio bmλir, τüρomir hmλmrmň eρesse τüρom hmλmrhir
τepewyτλy τeρepλeρyry ýezyp biýer ihýäρ.
Ň UΛANYΛYŞY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň:
“Çyň mery−mezmyrλy, ýooeρy çipiρçmλmoλm omτepλeρ lmç wekτ öz
kehyρ−kymmeτyry ýmτmρmiýäρ. Royny limmşi şiýλi isiρλiρi keρeşýeρ”
hmýmp biλλiýäρ.
Tüρomirmsτeryň Heλo ýezynysy, Mekτymkyλy ehyrheoy
beýρekyň iýism Kiρmm Γyρberripisowyň isiρλiρm lim leλoyň
ýüρikmrhi oρyr τephy. Şelyρyň isiρλiρm mery−mezmyr τeýher
ýooeρy hiρiniλm, çipiρçmλmo τeýher oämmλ isiρλiρ löomürhi
τereλýeρ. Kiρmm Γyρberripisowyň ihibmýeτ beρehe biλλmoλiρmrhi:
“Ýezynyryň kozkeýer läzmρom zemer τimesy räçi älmmýiτλm, räçi
mölüm boλhykyçe, ory çipiρçmλmo τeýher syρeτλerhyρmeke şorçe
lim nokepoäρçmλmo bmλir çimiλişm
io ziρyρhyρ” hmýirλiρmrhir ykyρ
eλseo, oryň öz isiρλiρmrmň çipiρçmλmkm beρehe limmşi eλehe ihirhmkmrm
şübliλirmizhir eýτmeo boλeρ. Şoryň üçmr−hi K.Γyρberripisowyň
isiρλiρm şelyρere sözüň ryskesy, τüρomir hmλmrmň mihirmýiτmrm,
çipiρçmλmkmrm, beýλykyry eçyp köρoizýär, mmλλmλmkm özüri smňhmρir
isiρλiρ lesepλeryλýeρ.
Şelyρyň şykρyýiτmrhi omormmλiρmň çipiρçmλmo siρmşhism
löomürhi yλeryλyşy lim öz eýρeτyrλykyre iýihmρ. Sözλiρmň bmρmiňziş
joρmehe, imme hüρλm meryλeρhe boλmeky şykρyýiτhi byλeρyň oepyýe
üçmr, çipiρçmλmo siρmşhism löomürhi öρär kmňhir yλeryλmekyre
yλy mümomrçmλmo biρýäρ. Rmormmλiρmň bmρm−bmρmri mery τeýher
hüýbürhir koλeý boλmezλyky oλeρy oepyýe löomürhi bmρ birτhi
kiτmρmio şelyρher yλy ysseτλyky τeλep ihýäρ. K.Γyρberripisowyň
koşkyλeρyrhe τime omormmλiρm bmλi kiτmρmio üçmr seýλeryλmer, oλeρ
eheτy, τibmky oepyýeλeρ boλyp köρürýäρ, ýöri, iλbiτhi, ewτoρ koşky
siτmρλiρmri−hi limmşi ýeτhe keλyny, τäsmr oişp τepmeke ymτyλýeρ.
Çipiρçmλmo siρmşhiλiρmri beý ymymyleλo hmλm şelyρe oryň
mçmrhir özürmň pmomρλiρmrm eçyp köρoizmiohi, isiρλiρmň hmλmrm şmρiλm,
τäsmρλm iτmiohi les oňeýλysyry seýλemeke mümomrçmλmo biρýäρ. Heλo
oöpçüλmkmri τeryş sözλiρ K.Γyρberripisowyň siτmρλiρmrhi τäzi ρiňoi,
beşke öwüşkmri iýi boλyphyρ.
ATYNYŇ
TAUYHYNY
HYZMATY
Tüρomir ihibmýeτy öwρirmş yλmyrhe köρrüoλm yz keλhyρer wi
mişlyρλyke iýi boλer ihibmýeτçy eλymλeρyň bmρm Mylemmiτrezeρ
Arremylemmihowhyρ. Rλ öz yλmy höρihmnmλmkmrm ХIХ esyρhe
Tüρomirmsτeryň kürhokeρ sibmτλiρmrhi ýeşer şelyρλeρy ýüzi çyoeρyp,
oλeρyň ihibm mmρesyry τöwiρioλiýmr hiρňäp, yλmy hoλeryşyke
kmρmzmiohir beşλehy. Aλym, τeρyly şiρτλiρi köρä, Tüρomirmsτeryň
çäoλiρmrhir yzeoλeρhe ýeşer τüρomirλiρmň höρihmnmλmkmrm kmňmşλiýmr
öwρirhm. Abhyρelym Zyrleρyryň, Aλλekyλy Aλλelyryň, Abhyşüoüρ
Şüoüρmrmň höρihmnmλmkmrm limmiτeρepλeýyr beρλemeo bmλir bmρ
leτeρhe Nyýezkyλy Nyýezyryň, ihibmýeτhe köρrüoλm yz keλhyρer
Myρeτ şelyρyň, Öwizmylemmiτ Belρyryň, Häomseρyň, ϑymeryň,
Heλλyryň, Γyλrezeρyň, Aτeryýezyň wi beşkeλeρyň höρihmnmλmkm lim
öz wekτyrhe eλymyň ürsürm çiomphmρ.
1975−rnm ýyλhe “Yλym” rişmρýeτy “Tüρomir ihibmýeτyryň
τeρyly” eτλy oöpnmλτλm omτeby çepher çyoeρhy. Mylemmiτrezeρ
Arremylemmihow by omτebyň ewτoρλeρyryň bmρm boλyp, oryň
siomz böλümmrm ýezyphyρ. M.Arremylemmihowyň “Mekτymkyλy,
kmzλmr syρyň beρ mçhi...” eτλy mom omτepher ybeρeτ yλmy hiρňiw mşm
Mekτymkyλyryň höρihmnmλmkmrhäom mmsτmom şykρyýiτmň mhiýe oöoλiρmrm
eçyp köρoizýär kymmeτλy mşλiρmň bmρm lesepλerýeρ. By omτepλeρ
ihibmýeτçy eλymyň oöp ýyλλep eλyp beρer hiρňiwλiρmrmň bmρ böλikmhmρ.
Rryň τüρomir ryskewy şelyρλeρyryň isiρλiρmrmň ýykyrhysyry
τopλep çep iτmiohi, yλmy−hiρňiw mşλ
iρmrm ρiheoτmρλimiohi bmτmρir
mşλiρm lim ez boλmerhyρ.
Tüρomir leλoyryň oörihir kiλýär häp−hissyρλeρy mmλλm
läsmýiτλm boλyphyρ. Biýλi ýekheý τüρomir hmλmri−hi τäsmρmrm ýiτmρmp,
oryň λiosmoesyrhe hüρλm öwüşkmrλm sözλiρmň wi eňλeτmeλeρyň imiλi
kiλmikmri sibäp boλyphyρ. Tüρomir hmλmrmň sözλüo hüzümmrm lesyλ
ihýär sözλiρmň mçmrhi kiλmr−kyzλeρ λiosmoesyre eýρeτyr oρyr hikmşλmhmρ.
Tüρomirmň mmλλm häp−hissyρλeρyry seoλep kiλýär eýeλ−kyzλeρ öz
hmλλmrhi hmňi eýeλ meşkeλe melsys boλer mery öwüşkmrλm lim−hi
sτmλmsτmo yλeryλyşy τeýher peρlλy sözλiρm seoλep kiλmphmρλiρ.
Aýeλλeρyň, kiλmr−kyzλeρyň hmλm τäsmρ ihmnmλmkm τeýher iρoio
ehemλeρyň, çekeλeρyň kipλişmkmrhir özboλyşλy τepewyτλerýeρλeρ.
Aýeλ−kyzλeρyň hmλmrhäom özboλyşλyλyo nerλy kipλişmohi, iτmoiτλiρhi,
ýüzλirmiλiρhi, ümλüoλiρhi, çipiρ
isiρλiρhi, leλo höρihmnmλmkm
isiρλiρmrhi les−he äşkäρ ýüzi çyoýeρ. Aýeλ meşkeλeλeρyň hmλmrmň
özboλyşλyλyky oλeρyň hmλ siρmşhiλiρmrm – sözλiρm eýhyş , yλeryş äliňm
τeýher lim ýüzi çyoyp bmλýäρ.
ATYNYŇ
Döρihmnmλmkmň kmň köwρümλm köρrüşm boλer pρoze žerρyrhe
höρihmλir isiρλiρ köρλüp−işmhmλmihmo üsτürλmoλiρi iýi boλýeρ. Tüρomir
ihibmýeτy, yλeýτe−he, pρoze soňoy höwüρλiρhi oöp esyρλyo ihibm
ýoλy kiçýäρ, çürom oysseçyλyo häbm, hρeme, pρoze, şykρyýiτ ýezmeo
läsmýiτm, hyρmyş weoeλeρyry biýer iτmio ýezywλy ihibmýeτymyzhe
kmň kiρmmi iýi boλýeρ. Tüρomir ihibmýeτçyλeρy ýeňy hyρmyşe
kehem beser τäzi höwρümmzm oämmλ ysyλhe wesp iτmiohi, weoeλeρy
çipiρ syρeτλerhyρmeohe yλy öňikmhmşλmoλiρ kezerýeρ. Γeρeşsyzλyo
ýyλλeρyrhe höρihmλýär wi leλoe ýiτmρmλýär pρoze isiρλiρmrmň bmρ köρrüşm
boλer powisτλiρmň sery kür−kürhir eρτýeρ. Tüρomir ýezynyλeρy
özλiρmrmň eneýyp powisτλiρm bmλir ihibmýeτyň yλy süτürλiρmri öwρüλmp,
pρoze isiρλiρmrm höρiτmikmň eneýyp miohibmri özλiρmrmň zilmr
beşeρryoλeρyry seρp ihýäρλiρ. Täzi nimkyýiτm bmre iτmiohi mşiňňmρ
çyoyş ihýär kelρymeryň oişbm, oryň ihiρmirλmoλiρm ooynyλeρ
oöpçüλmkmri ýiτmρmλýäρ.
iτmio boλmeýeρ, myňe meryheş “
ب یم شوم باوخ رد هنسرگ هبرگ
(sözmi−söz “Aç pmşmo hüýşürhi syçer köρiρ”) hyρryoλy söz hüzümmrm
τepmeλy ýe−he şoλ meryry biρýär sözλiρ bmλir hüşürhmρmiλm. Ehmλ şy
jρezioλokmzm ýeλy hyρryoλy söz hüzümλiρm peρs hmλmrhi−hi sereρher
oöp. Rλeρyň merysyry
öwρirmio üçmr mρ wekτλeρher bäρm leλo
eρesyrhe ekyzher−ekze kiçmp kiλýär ρoweýeτλeρe, lioeýeλeρe ýüz
τyτmeλy boλýeρ.
Λ A
UATYNΛYΓY
Häzmρom zemer hmλ bmλmmmrhi ýüzi çyoýer özkiρmşλmoλiρm
öwρirmio lim isesy misiλiλiρmň bmρm boλyp hyρýeρ. Şoλ sibäbi köρä,
soňoy ýyλλeρhe hmλ bmλmmmrhi nyrsyň lim hmλmň özeρe bekλeryşykyry
öwρirýär eýρeτyr ykyρ – kirhiρ λmrkwmsτmoesy imiλi kiλhm. Häzmρom
höwüρhi eýeλλeρyň wi iρoioλiρmň hmλmrmň eýρeτyrλyoλeρyre hikmşλm
wenyp älmmýiτλm by beρλekλeρ büτmr hürýähi kmň kiρmm bmλir eλryp
beρyλýeρ. Hiρ bmρ hmλmň λiosmoesyre hikmşλm misiλiλiρm öwρirmio, oryň
ösüşmrm, özkiρmşmrm yzykmhiρλm lesebe eλmeo mşm limmşi−hi özürmň
wenypλykyry seoλeýeρ.
Γiλmr−kyzλeρyň hmλmri sypeýyλyo, myλeýymλyo, süýnühmλλmλmo,
ýeoymλyλyo melsyshyρ. Γehymy hürýä leλoλeρyrhe hmλmň
böλürmşmrmň yzλeρy eýeλλeρyň wi iρoioλiρmň hmλλiρmrhi şy wekτe çirλm
seoλeryphyρ. Dokρyher−he, by τepewyτ oλeρyň eρesyrheoy eρesse
bmoλokmýe lehysesyhyρ, ýöri hmλçm eλymλeρy isesy kyzyoλerhyρýer
zeτ by τepewyhe sibäp boλer körm wi kyτeoλeýyr hyρmyş sibäpλiρm
bmλir bekλy şiρτλiρhmρ. Soňoy ýüzýyλλyohe hyρmyş şiρτλiρmrmň wi
oryň hüzkürmrmň yλy üýτkişmä siziweρ boλerhykyre keρemezher,
hmλ lirmzim leýeλ üýτkiýäρ. Häzmρom höwüρhi nimkyýiτhi eýeλλeρyň
oρry, oλeρyň psmloλokmýe eýρeτyrλyoλeρy eryo hiρňiλirhi, eýeλ
hmλmrmň iρoioλiρmňomhir τepewyhy les eýhyň ýüzi çyoýeρ. Özürhi
mälρimλmkm, köziλλmkm, räzmo
λmkm nimλiýär τüρomir zirerλeρyryň hmλm
iρoio ehemλeρyň hmλmrhir sözλärλiρmrhi sypeýyλyky, myλeýymλyky,
räzmoλmkm, iheλyλyky, yτerneňλyky bmλir τepewyτλerýeρλeρ.
AUS WE TÜUKMEN
DIΛΛEUINDE DUUNUKΛY
Ň A
UATYNΛYKΛAUY WE
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
ýeşλeρe yλy yrem bmλhmρmp: „Smzmň liρ
bmρ ihýär liρioiτmňmz, bmτmρýär mşmňmz Tüρomirmsτer höwλiτmrmň,
τüρomir leλoyryň ebρeýyre τäsmρ ihýärhmρ. Özüňmzmň oňeτ
läsmýiτλiρmňmz, bmτmρýär mşλiρmňmz bmλir smz Weτerymyzyň ebρeýyre
Sowehyňyzy, bmλmmmňmzm, yλmyňyzy oämmλλişhmρmiλmhmkmňmzm
ýioini pyρseτ lim ýeτher çyoeρmeň. Smz hürýähäom yλmy τäziλmoλiρhir,
yz“ hmýýäρ.
Fρezioλokmzmλiρ hmλhi sözλiρmň bmρ bmτiwm hüşürni, mhiýe eňλehýer
obρezλy hüzümλiρm löomürhi höρiýäρ. Rλeρ kipλişmo hmλmrmň üsτm bmλir
nimkyýiτçmλmo mezmyre iýi boλýeρ. Şy sibäpλm jρezioλokmýeryň
hüρλm köρrüşλiρm, ýekry liρ bmρ çipiρ, eýλewλy eýhyλýer hüzümλiρ
nerλy kipλişmo hmλmrmň, leλ
o höρihmnmλmkmrmň, ihibm hmλmň çişmiλiρmrmň
isesyrhe ýüzi çyoýeρ, ehemyň eňyre biρo oρreşýeρ wi ekyzher−
ekze, hmλhir−hmλi kiçmp, pmomρm les τäsmρλm biýer iτmio üçmr kipλişmohi
läλm−şmrhm keýτeλermeo bmλir hmλhi oöp yλeryλýeρ.
Fρezioλokmýeryň hüzümm oöphüρλühmρ. Rryň obýioτmri, iseser,
omreýe, hikmşmi, eλoyş, keρkyş eňλehýer hüzümλiρ, reoyλλeρ, eτeλeρ
sözm, iwjimmzmλiρ, ejoρmzmλiρ (“kereτλy” hüzümλiρ), şoρτe sözλiρ
ýeλy çipiρ hmλ siρmşhiλiρm hikmşλmhmρ.
Fρezioλokmzmλiρmň oäbmρ köρrüşλiρm λiosmoe−kρemmeτmo
ryoheýrezeρher λmrkmwmsτmo, leλo höρihmnmλmkm – žerρ misiλism
ryoheýrezeρyrher boλse ihibmýeτy öwρirmş yλymλeρyryň obýioτmri
hikmşλmhmρ. Mmλλm mihirmýiτmň yzeo τeρylyryň howemyrhe mişlyρ
söz ysseτλeρyryň, ýezynyλeρyň isiρλiρmrmň selypeλeρyrher,
ρoweýeτçyλeρyň, iρτiomçmλiρmň hmλmrhir ihibm hmλi sözλiρmň çipiρ
hüzümλiρm, çipiρ miňziτmiλiρ oρreşyphyρ.
Dyρryoλy söz hüzümλiρmrm beşke hmλi hokρy, eryo τiρnmmi iτmio
misiλism τiρnmmiçmλiρmň ysseτλykyry τeλep ihýäρ. Myseλ üçmr, τüρomir
hmλmrhi “Aç τowyo hüýşürhi heρy köρiρ”hmýir hyρryoλy söz hüzümm
beρ, myry “
ب یم نزرا
شباوخ رد هتسرگ غرم
” hmýmp, sözmi−söz τiρnmmi
eleρ
ipbeρowe
Γeρeşsyzλyo ýyλλeρy mçmrhi, yλeýτe−he, Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň
bekτyýeρλyo höwρürhi τüρomir hmλmrmň sözλüo hüzümm les−he
beýλeşýeρ. Γeρeşsyz leλoyň oimeλe kiλmikm bmλir oryň hmλm−
hi oämmλλişhm. Esesy biλλimiλm τeρepy−he, orhe läzmρom zemer
eheλkeşyresλyo yλkemλeρyryň imiλi kiλmikm wi ösüşm boλyp hyρýeρ.
Ýyρhymyzyň hmλçm wi iτrokρej eλymλeρy τeρepyrher mşλirmλýär
les wenyp emeλy misiλiλiρmň leτeρyrhe mehhy mihirmýiτmmmzmň
öwρirmλmşmrm−hi köρoizmio boλeρ, çürom mehhy mihirmýiτmmmz eτe−
bebeλeρymyzyň τeρylyň älλm ösüş beskerçeoλeρyrheoy yohysehy,
mihirm wi nimkyýiτçmλmo hüşürnismrmň ýekheýλeρyry ýüzi çyoeρýer
ykyρλeρyň bmρmhmρ. Mehhy mihirmýiτ leλoymyzyň iτrmom τeρyly
bmλir bekλeryşyoλy oöp misiλiλiρm çözmiohi öρär kymmeτλy
mekλymeτλeρy biρýäρ. B
y mekλymeτλeρ boλse τüρomir hmλmrhäom eo
öýλiρ bmλir bekλeryşyoλy sözλiρm τopλemeohe wi oλeρy yλmy iseshe
öwρirmiohi iosτρeλmrkwmsτmo çişmi boλyp lyzmeτ ihýäρ, sibäbm eo
öýλiρ hmňi bmρ mehhy mihirmýiτmmmzmň eneýyp ýehykäρλmkm boλmeo
bmλir çäoλirmär, iýsim oλeρ hmλ bmλmmmrmň miýheryrhe−he eýρeτyr
oρre myresyphyρλeρ.
Mäλmm boλşy ýeλy, eo öýλiρ τüρomir leλoyryň mň kehymy ýeşeýyş
neýλeρyryň bmρmhmρ, imme şiýλi−hi boλse eo öýλiρ XX esyρyň 20−rnm
ýyλλeρyrher beşλep hüρλm sibäpλiρi köρä yλeryşher keλyp beşλeýeρ.
Şiýλiλmohi, oryň bmλir bekλeryşyoλy sözλiρ lim τüρomir hmλmrmň
oöriλmşir sözλiρm löomürhi yλeryşher keλýeρ. Häzmρom wekτhe,
hmλmmmzmň, häp−hissyρλeρymyzyň keýτeher hmoiλhmλýär höwρürhi eo
öýλiρ τäzihir yλeryλyp beşλerhy. Şyryň bmλir bmρλmohi−hi, yλeryşher
keλer oöri τüρomir sözλiρm keýτeher hoλeryşyke kmρmp ykρehy. Rλeρe
miohip omτepλeρyrhe−he, miτbykeτ selypeλeρyrhe−he ýyky−ýykyher
hyş kiλmio boλýeρ. Şoryň üçmr ýeşλeρyň eo öýλiρ bmλir bekλeryşyoλy
kehymy sözλiρmň merysyre çyň köz ýiτmρmioλiρm ziρyρ boλyp hyρýeρ.
hüşürmşmizλmki ýoλ biρýär oöpmeryλy sözλiρmň esλe yλeryλmezλyky
by τäρm biýλiom jyrosmoreλ τäρλiρhir eýhyň τepewyτλerhyρýeρ.
MAΓTYMΓUΛYNYŇ
AΛAUYNYŇ
Mekτymkyλy öz höρihmnmλmkmrm hürýä leλoλeρyryň, iseser lim,
Γürhokeρyň esyρλeρboýy höρihir mň kowy ihibm ýehykäρλmoλiρmrmň
häpλiρm bmλir yτkeşyoλy eλyp beρyp, özürmň öλmiz –ýmτmiz isiρλiρmrm
höρihmphmρ. Şoryň bmλir bmρλmohi, oλ öz ýeşer höwρürmň weoeλeρyrher,
hyρmyş şiρτλiρmrhir lim ykyρ eλyphyρ. Tüρomir ihibmýeτyryň
τeρylyrhe Mekτymkyλyryň piýhe boλmeky bmλir ihibmýeτhe τäzi
bmρ höwρüň isesy koýλyphyρ. Mekτymkyλyryň höρihmnmλmkm mowzyo,
şiomλ wi mezmyr τeýher öρär beýhyρ. Bmzmň kyzyoλerneo ykρymyz
oryň leλoyň mçmrhir çyoer siρoiρhiλiρi, kelρymerλeρe bekyşλep
ýezer iλikmýeλeρy. Siρheρhyρ siρoiρhiλiρi iλikmýe ýezmeo häbm öz
oöoürm kehymher eλyp keýhýeρ. Şiýλi läsmýiτλm isiρλiρm okyz−oρlor
ýezkyλeρyrhe, ýekry Küλτikmri, Bmλki Kekere, Moýyr Çoρe wi
şyňe miňziş oekerλeρyň, siρoiρhiλiρmň öλümm bmλir bekλeryşyoλy
wi Melmyτ Keşkeρλyryň “Sözλükmrhäom” Aλp Äρ Töňňä bekyşλerer
siτmρλiρhi köρmio boλýeρ. Γeλybiρsi−hi, iλikmýe erτmo höwρüň
ihibmýeτyrhe ýüzi çyoer meleλyrhe lim şiýλi läsmýiτi iýi boλyphyρ.
Soňρe iλikmýeλeρ ýörioiý ehemλeρe hikmşλmλmohi lim ýezyλyphyρ.
Mäλmm boλşy ýeλy, XVIII esyρ τüρomir ihibmýeτy biýλiom
höwüρλiρmň ihibmýeτyre keρeryňhe hüýpköτiρ özboλyşλy. By boλse
Mekτymkyλyryň höρihmnmλmkm isesyrhe emeλe eşýeρ. Eλikmýe žerρy
kehymher kiλýärλmkmri keρemezher, Mekτymkyλyryň keλemyryň
esτyrhe τäzi köρrüşi iýi boλyp, les lim öshüρmλmphmρ, oämmλλişhmρmλmphmρ.
Işmmmzmň howemyrhe şelyρyň “Zeρλeρ mçmrhi”, “Çowhyρ ler”,
“Çowhyρ ler üçmr”, “Γiçhm hmýhmλiρ” ýeλy iλikmýeλeρyrher eλyrneo
eýρeτyrλyoλeρyry bmλmio, kiçmρmλýär kipλişmoλiρmň τimeτmoesy bmλir
mçkmr τeryş boλmeo, hüρλm ýekheýλeρhe hokρy λiosmoery yλermeky
beşeρmeo yoyby heşeρy ýyρτλeρ bmλir ysryşyoλy keτreşyoλeρyň les−
he biρoimikm wi oämmλλişmikm üçmr ziρyρhyρ.
Şy üç jeoτoρ – τimeτmo mezmyr, τäρ wi oompozmsmor kyρλyş
−− eýhyλýer pmomρm bmρmohmρmnm wi kiçmρmλýär kipλişmoλiρmň bmρmiňziş
eýρeτyrλyoλeρy (spism�oesy) boλyp hyρýeρ.
Işiwüρ hmλmň siρmşhiλiρmrmň τopλymλeýyr sτmλmsτmo siλniρmismrm
kiçmρmio yλeryλýer ýöρmτi siρmşhiλiρm wi jρezioλokmýe bmρλmoλiρmrm
öwρirmio üçmr ähmλýär yλy ähmmhmρ.
Dmλmň nimkyýiτhi ýiρmri ýiτmρýär wenyp wizmpiλiρm eρekeτreşyo,
lebeρ biρmio wi τäsmρ iτmio ýeλy wizmpiλiρhir ybeρeτhyρ.
Şiýλi jyrosmýeλeρy hüρs emeλe eşyρmeo üçmr irçimi ýyλλeρyň
howemyrhe mrçiλmo bmλir oämmλλişir biλλm bmρ kipλişmo ykρyre
melsys ýöρmτi λiosmo−jyrosmoreλ, smrτeoτmo wi biýλiom hmλ siρmşhiλiρmrm
wi eýρeτyrλyoλeρyry bmλmio ziρyρhyρ. Şiýλi eýρeτyrλyoλeρe
hmýmλýäρ.
“Uismm−mş τäρm” hmýir hüşürni siλniρmλirhi oryň, mλom bmλir, mşiwüρ
oommyrmoesmýesyrhe, ρismmreme hoλeryşykyrhe yλeryλýer melsys
hmλhmkmrm biλλimio ziρyρhyρ.
Işiwüρ oommyrmoesmýe − by ehmmrmsτρeτmw, meλmýi, yohysehy,
kipλişmo wi ýezyw köρrüşmrhi lyoyo misiλiλiρm bmλir bekλeryşyoλy
mekλymeτ eλyş−çeλşyo ýekheýyhyρ. Eλbiτhi, by oiskmτλimä
kyτeρryoλy hmýmp bele biρmio mümomr häλ. Şy köρoizmλir τopeρλeρ
ymymλeşhyρyny oorhirsesmýe boλyp hyρýeρ (“koýeλme” – λmrkwmsτmo
eheλkeşyresλykyrhe (Pmoτρowsomý, 1989)). By boλse mşiwüρ
oommyrmoesmýesy kiçmρmλýär oäbmρ λeρyň siλniρmärmň çäkmrhir
çyomekyre kiτmρmikm älτmmeλhyρ (misiλim, ρeýeτ −− wizmpiλm ehem,
ýekry ρeýeτ −− bero koýymçysy, neý seτyr eλyny wi ş.m. ýeλy mşλiρm
kiçmρmp bmλiρ), şoλ bmρ wekτyň özürhi lim biλλirmλir
çäoλiρhi älλm
kipλişmoλiρ mşiwüρ oommyrmomesmýe äliňmrhi kiçmρmλmp bmλmrmiz
Uismm – mş τäρmrmň özboλyşλy ýmτm eýρeτyrλyoλeρyry eýhyň köρmio
boλýeρ. Şiýλi eýρeτyrλyoλeρyň bmρm lim τeoyoλyohyρ. By, öz kizikmrhi,
pmomρmň eryo wi nmomi−nmo biýer ihmλmikmrm τeλep ihýäρ. Üλňä λeýyo
hmλ öwρümλiρmhmρ oλmşiλiρmň kmňhir piýheλeryλmeky, kümüρτmoλmki wi
sözoöom sözλüoλiρmň se

ryň öρär ez
hyky şiýλi sibäpλiρi köρähmρ.
Köpçüλmo boλyp mykτyre oömioλiş
km eňλehýer “ümi” sözm τüρom
hmλλiρhi “ümi” (τüρomir, kezeo), “ömä” (beşkyρτ, τeτeρ), “wmmi”
(çyweş), “mmä
çmλmo” (eziρbeýner) ýeλy şiomλλiρhi hyş kiλýäρ. Käbmρ
çyweş eλymλeρy by sözm sersoρmτ hmλmrhi oömio ihmnm, koρeýny
ýeλy mery eňλehýer “yme” sözürhir lesepλeýeρλeρ, ýöri τüρom
hmλλiρmň yρeλ hmλλiρm bmλir bmρ hmλ meşkeλesyre kmρir höwüρλiρmrhi−hi
by sözüň ýöρkürλm boλer
ry, yρeλ hmλλiρmri hikmşλm meρm hmλmrhi
oryň “wyme/myme”, yhmyρτ hmλmrhi “wimi” köρrüşλiρhi hyş
kiλýärhmkmrm rezeρe eλyp, “ümi” sözürmň yρeλ−eλτeý sözm boλmekyryň
mümomrhmkmrm biλ
λimioçmhmρms. Ekiρ şiýλi boλse sis wi şiomλ lim−
hi mery τeýher bmρm−bmρmri les ýeoyr boλer “ümi” wi “oömio”
sözλiρmrm şoλ bmρ sö
züň oöoüri syρyohyρmeo keτy mmρmrhmρmnmhmρ.
“Kömio’ sözürmň soňoy “o” sismrm koşyλme lesep
λeseo, orhe oryň
“oömi’ sözürmň “wimi” hmýir çyweş wi yhmyρτ, “wyme” hmýir
meρm sözλiρm bmλir esyλ
heşhyky leoyoeτe ýeoyrhyρ. By ýekheýhe
“oömio” hmýir τüρomir sözürmň peρs hmλmri−hi “oy:mio” köρ
soňρe τüρom hmλλiρhir eρeλeşerhyky biλλirmiλmhmρ.
ŇΛIS WE TÜUKMEN DIΛΛEUINIŇ UESMI−IŞ
UATYNΛYKΛAUY
Dmλmň wenyp nimkyýiτçmλmo lyzmeτy oryň eρekeτreşyo siρmşhism
löomürhi yλeryλmekyrhehyρ. Yrser keτreşyoλeρyryň hüρλm köρrüşhi
boλşy ýeλy, hmλmň ýiρmri ýiτmρýär lyzmeτy lim läsmýiτm wi köρrüşm
boýyrçe τepewyτλerýeρ.
Aryo sosmeλ şiρτλiρi köρä, hmλmň piýheλeryλýer τeoyo köρrüşmrm
ýüzi çyoeρmeo mümomrhmρ. Şiýλi jyrosmoreλ şiρτλiρ kiçmρmλýär
kipλişmoλiρmň meosehy, ýiρm, köρrüşm ýeλy hüρλm ýekheýλeρe bekλy
boλyp hyρýeρ.
Γürseýyr ösýär wi özkiρýär leλoeρe mşiwüρ keτreşyoλeρyryň
läzmρom zemer şiρτλiρmrhi τänmρçmλmo lyzmeτheşλeρyryň lyoyo wi
söwhe miýheryrhe eλyp beρýer wenyp mşλiρmri yλy τäsmρmrm ýiτmρýär
ρismm−mş τäρmrm öwρirmio öρär mölümhmρ. Dmλmň ρismm−mş τäρmrmň
yhyρowe
ASY (MANYSY)
Tüρomir leλoyryň mmλλm mihirmýiτm wi oryň oöoλiρmrm
kehymyýiτhir eλyp keýhýer, läzmρom höwρi çirλm kiλmr−kyzλeρyň
“ümi” bmρλişmo eheτyry τeρyly wi iτrokρe�om τeýher hoλy öwρirmio
lim−hi eýρeτyrλykyry ýüzi çyoeρmeo ýeλy häpλiρm oimeλe kiλmphmρ.
Rλeρyň hüýp mezmyryry hyρmyş şiρτλiρmrhi öz biýeryry τepyphyρ.
Ümi merysy boýyrçe iτrmom eheλke boλyp, τüρomir leλoyryň
eρesyrhe mρ wekτher bäρm oöpçüλmoλiýmr mşλimikmň les kmň ýeýρer
köρrüşλiρmrm läsmýiτλirhmρýäρ. Sözüň τeρyly leλoyň τeρyly bmλir biρo
bekλeryşyoλy boλery üçmr, hmλhäom sözλi
ρmň kiλmp çyoyşyry, eňλehýer
merysyry eryoλe
mekyň mölüm älmmýiτm beρ. Sözüň oöoürm, oryň
köτiρýär mery ýü
oürm yzeρλemekyň özm iýýäm yλmy eçyşe τe
ρep ähm
λir mλomrnm ähmm lesepλerýeρ. Myr
her mom ýeρym müň ýyλ çimism öň
ýeşep kiçir ýyrer eλymy E�eτyr (Pλeτor) Näρsiλiρi heoyλer eτλeρyň
özirmrm eryoλep bmλsiňmz, oλ zeτλeρyň özüri−hi ýiňmλ köz ýiτmρiρsmňmz
hmýmp ýöri ýiρi eýτmer
hyρ. Sözλiρmň oöoürm yzeρλemeo misiλism
he mρom hmλçmλiρmň lim ürs miρoizmrhi boλyp, Umm şehöwλiτmrhi
yλy ρo
weçλyke iýi bo
λer hmλçmλmo bmλmmmrhi sözλi
ρmň oöoürm yzeρ
ýöρmτi ykyρ höρihmλmp, oňe
iτmmoλokmýe
hm
ýmp eτ biρλmphmρ. Yλymhe
hüρλm zeτλeρy, lehyseλeρy öw
mio, mλomrnm ro
beτhe, oλeρe heoyλer
ehy eryoλemeoher, oryň merysyry, oöoürm ýüzi çyoeρmeoher
beşλerýeρ.
Γehymy τüρomir (τüρ
om) sözλiρmrmň çyλşyρymλy ösüş ýoλyry,
oöoürm oebyλ ihir wi soňρe öz hüzümmri smň
hmρmp, bmτmşmp kmhir ko
şyλmeλeρyry, ösü
rmň hüρλm beskerçeo
he eňλeher me
eryoλemeo sözλüoçmhir yλy τekeλ
λeλeρy τeλep ihýäρ. Sözλiρmň yzeo
ösüş ýoλyry, oebyλ ihir koşyλ
ρyry, keρyrheş hmλ
λiρhäom hüρλm
şiomλλiρmrm wi mery öwüş
kmrλiρmrm kowy öwρirmizhir oλeρyň oö
oürm ýüzi çyoeρmeo (sözoöom sözλükmrm hüz
mio) müm
omr lim häλ.
Tüρom hmλλiρmň söz
λüoçmλmo mşm
rmň Melmyτ Keşkeρλyryň Dmwe
her τes 1000 ýyλ öň) közbeş eλýerhy
kyre wi şy höwüρ mçmrhi
τüρom hmλλiρ, oryň şm
λiρm bebeτhe mom lim−hi oöphmλλm, hüşür
wi keýρy sözλüoλiρmň müňλiρçismrmň hü
hmkmri siρiτmizhir,
Yλmyň wi mihirmýiτmň Γeλoyryşy höwρürhi τüρom leλoλeρyň
eρesyrher hürýä yλmyryň, mihirmýiτmrmň lim−hi piλsipismrmň
ösmikmri mτiρkm biρir mişlyρ eλymλeρ çyoyphyρ. Rλeρ yλym bmλir
bmρλmohi joλoλoρyň, hmλmň, ihibmýeτyň oämmλλişmikmri, söz syrkeτyryň
ymymehemzeτ kymmeτλyoλeρyre öwρüλmikmri öz koşerτλeρyry
koşyphyρλeρ. Aτe−b
ebeλeρymyzyň höρihir leλoy isiρλiρm Hoρizmmrmň,
Beλlyryň, Feρebyryň, Bmρyryryň, Ibr Smreryň, Keşkeρλyryň,
Zemelşeρyryň, Abysekyhyň wi biýλiomλiρmň yλmy, ihibm isiρλiρmri
smňhm. Şy höwüρhi leλoy oysseλeρy ýykremeo wi oλeρy keýτeher
çipiρ mşλäp, τimeλeρ boýyrçe omτepλeρy ýezmeo ihibm häbi öwρüλmphmρ.
Zemelşeρy , Awjy, Zioery, Sejy by ykyρhe mşniňλmo köρoizmphmρ.
Melmyτ Zemelşeρy “Uebmky’λ−ebρeρ” (“Ýekşyzeheλeρyň beleρy”),
Mylemmiτ Awjy “ϑemyky−lioeýeτ wi λewemi’ yρ−ρoweýeτ”
(“Hioeýeτλeρyň ýykyrhysy wi ρoweýeτλeρyň öwüşkmrm”), Ubiýτ
Zeoery “Dmλoyşe” (“Köňüλ eçeρ”), Aλy Sejy “Λeτemj yτ−τewe’mj
(“Düρλm τeýpeλeρyň şoρτe sözλiρm”) hmýir isiρλiρm şy häbi iýiρmλmp
höρihmλmphmρ. Şy isiρλiρ Nesρihhmrmň joλoλoρ kelρymery löomürhi
hüρλm hmλλm leλoλeρyň şoρτe söz kelρymeryre öwρüλmikmri mτiρkm
biρmphmρ. Nesρihhmr Epirhm çipiρ kymmeτλykyň şy özkiρmşλm
höwρürhi yrseryň oeλbyry ýekşyλyo ryρy bmλir hoλhyρýer ýyλhyze
öwρüλmphmρ.
Nesρihhmr τüρoλiρmň, kezeoλeρyň eρesyrhe Nesρihhmr Hone,
τüρomirλiρmň eρesyrhe Epirhm, özbioλiρmň, keρekeλpeoλeρyň eρesyrhe
Nesρihhmr Epirhm ehy bmλir mişlyρhyρ. Ş. Heλmylemmihowyň
biλλiýşm ýeλy, esyρλeρyň howemyrhe hürýä joλoλoρyrhe Epirhmrmň
ehy bmλir şoρτe sözλiρ τopλymλeρy höρihmλmphmρ. Rλeρhe liρ leλo özürmň
mmλλm eýρeτyrλyoλeρyre λeýyo kiλýär lysysy şoρτe söz kelρymeryry
oρτe çyoeρyphyρ. Nesρihhmr Epirhm şoλ leλoλeρyň msλik−eρzywyry,
hyρmyşyry, ýmτm peýlesyry eρeýer kelρymere öwρüλmphmρ. Tüρomir
Epirhmsm lim şy ösü
şmň mçmrhi oimeλe kiλmp, leλoyň τeρepyry çeλýer,
oňe ρyly mihiτ biρýär kelρymer löomürhi hmλhir−hmλi kiçmphmρ.
Häzmρom bekτyýeρλyo höwρürhi Nesρihhmr Epirhmrm hürýä
τereýeρ. Rλ şoρτe söz kelρymerλykyrher leλoλeρy hosτλeşhyρýer,
müňλiρçi wi ýiri müňλiρçi kizio syρλy boλer by hyρmyşhe özürm
bekτλy wi meryλy ihmp bmλnio eλτyr eçeρy beρhyρ.
Häzmρom wekτhe bekτyýeρ höwλiτmmmzhi yλym−bmλmmi boλer
τişriλmkmňm kerhyρmeo üçmr älλm mümomrçmλmoλiρ höρihmλir. Yλym−
bmλmmi höwλiτ hiρiniλm misiλi, orhe−he wenyp misiλi löomürhi
siρihmλmikmrmň sibäbm lim Weτerymyzyň kiλnikm eňλy−hüşürniλm,
yλymλy−bmλmmλm ýeşλeρ bmλir biρo bekλeryşyoλyhyρ. By boλse ýeoyr
kiλniohi τyτyşλykyre mrτiλλioτyeλ nimkyýiτm höρiτmikm meoseτ
ihmrýär Tüρomirmsτer üçmr yλy beheλkehyρ.
Yλym ehemzehyň belesyre ýiτmp boλmeneo kymmeτλykyhyρ.
Rryň τeρylyrheoy emeλe eşyρyλer wi emeλe eşyρyλneo özkiρτmiλiρmň
älλmsmrmň özirmhmρ. Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
yλmy−bmλmmm öshüρmio beρehe, Tüρomirmsτeryň
ösüşmrm, ρoweçλykyry ýooeρλerhyρmeohe ýehewsyz eλehe ihýäρ. Şy
zeτλeρyň isesyrhe lim τüρomir yλmy ösüşmň lmλ τeýher τäzi hiρinismri
çyoýeρ.
Tüρomir ýeşλeρyryň üsτürλmkm −− myryň özm τäzi Γeρeşsyzλyo
iýýemyre yremλy kehem koýer ýyρhymyzyň üsτürλmkmhmρ. By
üsτürλmoλiρ bmρλişmp yλy ýiňşi−τüρomir yλmyryň hürýä hiρinismri
çyomekyre, τibmkeτ bmλir ehemzehyň hmλ τepyşmekyre, oλeρyň bmρm−
bmρmri mälρmber boλmekyre, hyρmyşhe eneýyp sezλeşykyň höρimikmri
iλτiρ.
RUTA
Γürhokeρ söz syrkeτyrhe Nesρihhmr Epirhä eýρeτyr oρyr
hikmşλmhmρ. Rλ hürýärmň oöp böλikmrhi elλeo eρesseλykyryň, iρomrλmkmň,
eoyλ−peýlesyň, eheλeτyň, ýooeρy ehemoäρçmλmkmň τeρepheρyhyρ,
izmλirλiρmň, loρλererλeρyň losseρyhyρ. Rλ Miρoizm wi Kmçm Azmýehe
ýeşeýer leλoλeρyň mmλλm çipiρ kelρymeryre öwρüλir ýmτm sözλm
τeρyly şelshyρ. Nesρihhmr myrher siomz ýüz ýyλ çimism öň hürýä
mrmphmρ. 2008−rnm ýyλhe Nesρihhmr Honeryň siomz ýüz ýyλλyky leλoeρe
kiτmρmp bmλýär koşyλmeλeρyň (ej�osλiρmň), ysryşme, iýiρmi, koşme
sözλimmň böλioλiρmrmň τiρτmbm ýeλy siρmşhiλiρ eρoeλy bekλerýeρλeρ.
By bekλeryşykyň iýiρniň sözλimmň lebeρyryň keλyby eρoeλy emeλe
eşyρyλýerhyky myresybiτλm iýiρniňλm koşme sözλimmň by köρrüşm
ysryşyoλy kρemmeτmo bekλeryşyo wi koşme sözλimmň böλioλiρmrmň
τiρτmbmrmň hyρryoλyλyky bmλir läsmýiτλirhmρmλýäρ.
köρrüşλm iýiρniňλm koşme sözλimλiρhi iýiρniň
sözλim beş sözλim bmλir bmρ wekτyň özürhi lim ereλmτmo, lim smrτiτmo
ysyλλeρ eρoeλy bekλeryşýeρ.
Tüρomir hmλmrhi iýiρniň sözλimλiρ beş sözλimλiρi smrτiτmom,
ereλmτmom−smrτiτmom τäρλiρ eρoeλy bekλererhe iýiρniň sözλimmň lebeρyry
imiλi kiτmρmp bmλýär koşyλmeλeρyň (ej�osλiρmň), ysryşme, iýiρmi,
koşme sözλimmň böλioλiρmrmň τiρτmbm ýeλy siρmşhiλiρmň oömikm eρoeλy
bekλerýeρλeρ. Uys hmλmrhi boλse iýiρniň sözλimmň lebeρy ýörioiý
sözλimmň lebeρy boλyp bmλýär şiomλλiρhi kiλýäρ.
ZAMAHŞAUYNYŇ
Heλoyň hyρmyşyrhe τäzi ösüşλiρm emeλe eşyρmeo üçmr yλmyň,
bmλmmmň lyzmeτy mλomrnm leτeρhe hyρýeρ, çürom ehemzehyň hyρmyşy
yλym bmλir eýρyλmez bekλyhyρ, sibäbm yλym yrseryň koşe kereτyhyρ,
bekτλy ýeşeýşyň közbeşyhyρ. Yλym beρehe τüρomirmň biýmo eλymy
Melmyτ Zemelşeρy: “Bmλmň, yλym nirriτ mioerλeρyre beρýer ýoλhyρ.
Yλym ýeλňyzλyohe ýoλheşhyρ. Mysepyρλyohe hosτhyρ. Ýeλňyz çekyň
syρheşhyρ. Γmzλmr zeτλeρe hiλmλhmρ. Deρλyohe oömioçmhmρ. Dosτλeρyň
ýeryrhe bizikhmρ. Himmi yrserλeρ yrser häλhmρ, hmňi yλmy wi
ihibm boλerλeρ yrserhyρ. Yλym iýiλiρmri hiňmzhäom älλm beλyoλeρ, Ýiρ
ýüzürhäom kyşλeρ, syw wi kyρy ýiρ nerheρλeρy, öý leýwerλeρy beş
ikiρ, sibäbm yλym oeλpλeρy reherλyoher leλes ihir ryρhyρ, közλiρm
keρeňoyλyoher leλes ihir eýhyňλyohyρ. Bihirλiρm inmzλmohir leλes
ihir küýçhüρ. Yλym ýoλbiλiτhmρ, biýλiom mşλiρ lim oňe τebyrhyρ.
Yλym bekτλy birhiλiρi biρλiρ” hmýmio bmλir müň oiρim memλe,
çürom yλymλy yrseryň iλmrhi biýmo mşλiρm emeλe eşyρneo, bmzmň üçmr
üλneler Ýekmyρowe
ÜUKMEN WE UUS D
ΓRŞMA
Ň A
UATYNΛYKΛAUY
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi ýyρhymyz
hürýärmň ösir höwλiτλiρm bmλir hüρλm ykyρλeρ boýyrçe lyzmeτheşλyky
ýoλe koýhy, leλoeρe keτreşyoλeρyryň kiρmmm ip−isλm kmňihm. Hoρmeτλy
heşeρy ýyρτ hmλλiρmrm çyňňyρ öwρiτmio misiλismrm öňi
süρýäρ, sibäbm heşeρy ýyρτλeρ bmλir eρekeτreşyky ýoλe koýmeohe hmλmň
lyzmeτy öρär yλyhyρ. Deşeρy ýyρτ hmλmrm kowy bmλmio üçmr boλse hmλmň
biýλiom ykyρλeρy bmλir bmρλmohi oryň smrτeosmsmrm öwρirmio lim
ziρyρ, çürom ehem sözλimλiρ eρoeλy pmomρ eλyşýeρ, mçom hyýkyλeρyry
biýer ihýäρ.
Tüρomir wi ρys hmλλiρmrhi iýiρniňλm koşme sözλimλiρmň bekλeryş
τäρλiρm bmρm−bmρmrhir hüýpλm τepewyτλerýeρ, çürom by eýρeτyrλyo by
hmλλiρmň hüρλm meşkeλeλeρe hikmşλmλmkm bmλir hiλmλλirhmρmλýäρ. Tüρomir
hmλmrhi iýiρniňλm koşme sözλimλiρ iýiρniň sözλimmň beş sözλim bmλir
bekλeryş ysyλy boýyrçe üç τopeρe: ereλmτmo köρrüşλm iýiρniňλm koşme
sözλimi, smrτiτmo köρrüşλm iýiρniňλm koşme sözλimi, ereλmτmo−smrτiτmo
köρrüşλm iýiρniňλm koşme sözλimi böλürýäρλiρ. Uys hmλmrhi boλse
iýiρniň sözλimmň beş sözλim bmλir bekλeryşyky hmňi ereλmτmom ýoλ
bmλir emeλe eşyρyλýeρ. Dikşmρmλýär hmλλiρhi hüýpλm eýρeτyrλyky lim
beş wi iýiρniň sözλimλiρmň τiρτmbmrhi köρmio boλýeρ. Uys hmλmrhi
iýiρniňλm sözλimλiρ ýiρmrm üýτkiτmäki yoypλy. Rλeρ beş sözλimmň
öňürhi, soňyrhe wi oρτesyrhe hyş kiλmp bmλýäρ. Tüρomir hmλmrhi
smrτiτmom sözλimλiρ, eheτçe, beş sözλimhir öň kiλýäρλiρ.
Häzmρom zemer τüρomir hmλmrhi iýiρniň sözλimλiρ beş sözλimλiρi
ereλmτmo ýoλ bmλir bekλererhe iýiρniň sözλimmň lebeρy ýörioiý
sözλimmň lebeρy boλyp bmλýär şiomλλiρhi kiλýäρ. Şoňe köρä, iýiρniň
wi beş sözλimλiρ bmρm−bmρm bmλir özeρe bekλeýnyλeρ, bekλeýny löomürhi
kiλmp bmλýär sözλiρ, ýekry bekλeýny sözλiρ, iýiρniň sözλimhi soρek
wi beş sözλimhi köρoizmi çeλyşmeλyρyryň yλeryλmeky eρoeλy
bekλerýeρλeρ.
Häzmρom zemer τüρomir hmλmrhi iýiρniň sözλimλiρ beş sözλimλiρi
smrτiτmo τäρ bmλir bekλererhe, iýiρniň sözλimmň lebeρyry imiλi
ASYUYŇ
AHYUYNDAKY
UATYNΛYKΛAU
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň
‘’Yλym küýçλm höwλiτhi isesy oρry iýiλiýäρ’’ hmýmio bmλir by
pyheohe eλryp beρyλýer mşλiρi yλy beheλke biρhm. Asλyrhe, τüρomir
leλoy eλymλeρe limmşi loρmeτ koýyp kiλmphmρ. Mekτymkyλyryň:
hmýmikm−hi, Döwλiτmämmiτ Azehyryň yλmy Γüri hiňimikm−
hi, Rρτe esyρλeρhe, kehymy höwüρλiρhi Hoρeseryň, Hoρizmmň,
Köriüρkirnmň eλymλeρyryň hüρλm eçyşλeρy−he myňe şeýeτλyo ihýäρ.
Häzmρom höwüρhi Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi yλym
pyheky peneρλep ösýäρ. Tüρomir ihibmýeτyryň τeρylyry öwρirmio
leλoyň kiçmmşmri koýyλýer yλy loρmeτhyρ.
ХХ esyρyň elyρλeρyrheoy τüρomir pρozesyrhe leλoyň ýeşeýyş
hiρinism, mş şiρτλiρm, biρmλýär köρoizmiλiρ isesyrhe boρçremeλeρy
hoλmeo ziρyρλyky, ýoλbeşçyλyo τäρm, ehem zälmiτmrmň leρλeryşy,
kiλmr−kyzλeρyň ekyρ zälmiτm, eýρeτyrem, ýeşλeρyň hyρmyşy biýer
ihmλýäρ. By isiρλiρm öwρirmio by höwüρhi leλoyň rähiρinihi
Γeρeşsyzλyke, özbeşheoλyke, biρoeρeρλyke mäτäç boλerhykyre
köz ýiτmρmäki, bmzmň läzmρom höwρümmzmň Biρoeρeρ höwλiτmrmň
bekτyýeρλyo zemeresyryň älmmýiτmri, Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň
τüρomir leλoyryň bekτλy hyρmyşhe ýeşemeky ykρyrhe eλyp beρýer
τeýsyz eλeheλeρyre, ehyλ syýeseτyre köz ýiτmρmäki wi oryň kehyρ−
kymmeτyry hyýmeke mümomrçmλmo höρihýäρ. Γeρeşsyzλykyň öň
ýeryrhe höρihmλir isiρλiρmň öwρirmλmikm isesyrhe τäzi bmρ höwρüň
ýeňyryň hyýyλmeky oryň ziρyρλykyry eýhyňλeşhyρýeρ. Esiρλiρhi
liρioiτ ihýär kelρymerλeρyň ýyρhymyzy hoλerhyρýer şy kürom
kelρymerλeρhyky isiρλiρmň älmmýiτmrm eρτhyρýeρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň τekeλλesy bmλir höρihmλir Biρoeρeρ
höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo zemeresyryň kehyρ−kymmeτyre köz
ýiτmρmio üçmr lim şoλ höwρüň isiρλiρmri siρ seλmeo ziρyρhyρ.
URΓΛY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz
Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň
,,Asyρλeρyň howemyrhe ysseτ bekşyλeρyň, ozerλeρyň ýmτm zilmrm,
yλlemy lim−hi pälmmm smňir ,,Γöρokλy” şehissery şy kürom
nimkyýiτmmmzmň ρyly hürýäsmrmň şemçyρekyhyρ, mň oämmλ mihirm
beýλyoλeρyryň bmρmhmρ” hmýmp biλλiýäρ. ,,Γöρokλy” şehissery iksmλmiz
çişmihmρ. Mmλλm mmρesymyzyň eneýyp ryskesy boλer by omτep
Γöρokλyryň öλmiz−ýmτmiz çipiρ oişbmrmň τäzihir nerλermekyhyρ.
Şelsyýiτmň hyρmyşyre imosmoreλ ýekheýλeρ yλy τäsmρ ihýäρ.
,,Γöρokλy“ şehisseryrhe imosmoreλ ýekheýy eňλehýer mşλmoλiρi oöp
hyş kiλmio boλýeρ.
ϑykeλy bik ekτykyre kyweryp, şeτ boλyp, bäş oiλimi söz eýheρ
Ýooeρhe kiτmρmλir myseλλeρ imosmoreλ mşλmoλiρmň poλožmτiλ wi
oτρmseτiλ merysyre λeýyo τopλeryλhy.
“Akλemeλy, ekλep−iρňäp” sözλiρm oτρmseτiλ meryhe biýer ihmλýeρ.
Käbmρ ýekheýhe myryň τiρsmri ekλemeo sözm poλožmτiλ meryhe lim
kiλmp bmλiρ, ýekry bikirnmrhir ekλemeo . ,,Γöρokλy “ şehisseryrhe
kehymy sözλiρ lim hyş kiλýäρ.
Aτym ýoo, ýoλym heş oλhy.
“Myňeλyp” sözm keýkyλeryp meryry biρýäρ.
Emosmoreλ ýekheýy eňλehýer mşλmoλiρ ýezyny−şelyρλeρyň hmλmri
melsyshyρ. Rλeρy läzmρom höwρüň τeλebyre λeýyo çyňλeşhyρyp
öwρirmio ziρyρhyρ.
wekτhe iriρkiτmoe lowpsyzλykyry koρep seoλemeo büτmr hürýähäom
ýeşeýşyň lmλmri kyske wi yzeo mölλiτλiýmr τäsmρmrm ýiτmρýäρ. Şoλ
sibäpλm kλobeλ iriρkiτmoe lowpsyzλykyry koρep seoλemeohe
ýyρτλeρyň bmλiλmohäom ykτybeρλy çimiλişmismrm oämmλλişhmρmio
ziρyρhyρ. Şiýλi lim ykλiwohoρoh siρmşhiλiρmrm iospoρτ, mmpoρτ
ihýär wi üsτürhir kiçmρýär ýyρτλeρyň ekzybmρ τekeλλeλeρy bmλir
τäzi koρλeρyň közλirmλmp τepyλyşyre, seoλeryλyşyre, oňeýλy
çyoeρyλyşyre, ribmτm wi kezy mrrowesmor τilroλokmýeλeρ eρoeλy
keýτeher mşλirmλmşmri lim−hi iriρkiτmoe çişmiλiρmrmň iλýiτiρλm
wi lowpsyz ýoλλeρ bmλir müşhiρmλiρi ýiτmρmλmşmri meýe koýymyň
eρτhyρyλmeky ziρyρhyρ.
By yλmy mşhi pρojissoρ Beρρy Byzeryň oöp pyheoλeýyr
lowpsyzλyo çimiλişmism wi pρojissoρ Rλi Wieziρmň
lowpsyzλerhyρyş hooτρmresy isesyrhe iriρkiτmoe lowpsyzλyo
misiλism hiρňiλýäρ. By misiλi limmi höwλiτλiρi lim−hi
älλm ehemzehyň lowpsyzλykyre hikmşλm hmýλmp riτmnä kiλmrýäρ.
Ukλiwohoρoh siρmşhiλiρmrm iospoρτ iτmio wi üsτeşyρ kiçmρmio
boýyrçe müşhiρä bmρτeρepλeýyr keρeşλy boλmekyň riτmnismrhi ýüzi
çyoýer syýesy keρeşλyλyoher keçe hyρmeo Kewoezyň wi Rρτe
Azmýeryň ykλiwohoρoh siρmşhiλiρmrm iospoρτ ihýär üç sery isesy
ýyρτλeρy boλer Aziρbeýneryň, Γezekysτeryň wi Tüρomirmsτeryň
wioτoρ syýeseτyryň isesyry hüzýäρ.
Eriρkiτmoe lowpsyzλykyryň höwλiτ ýe−he ehem lowpsyzλyky
misiλismhmkm wenyp soρekλeρyň bmρmhmρ. Eriρkiτmoe lowpsyzλyky
momτeρepλeýyr misiλihmρ. Meoρo hiρinihi oλ höwλiτ lowpsyzλyky
misiλismhmρ. Eriρkiτmoe bebeτhe msλik oerekeτλerhyρyλerhe
wi üpnürçmλmo lowpsyzλyky kezeryλerhe, by ýekheý höwλiτmň
yohysehy hyρryoλyλykyre wi meλmýi siρmşhiλiρmri lyzmeτ ihýäρ.
Myňe keρemezher, misiλärmň mmoρo hiρinism meoρo ýekheý bmλir
özeρe bekλeryşyoλyhyρ. Mmoρo hiρinihi iriρkiτmoe ehemyryň
lowpsyzλykyre τäsmρ ihýäρ. Döwλiτmň mrjρesτρyoτyρesyryň isesy
iriρkiτmom üpnürçmλmkm hyρryoλy wi ykτybeρλy boλer ýekheýyrhe,
höwλiτ öz mλeτyryň iλioτρmo τoky, hyρmyş τöλikλiρm wi ebeherçyλyo
τeýher lowpsyzλykyre oipmλ kiçýäρ. Niτmnihi boλse höwλiτ özürmň
liρ bmρ ρeýeτyryň iriρkiτmoe lowpsyzλykyry kezerýeρ.
By keλyphe imiλi kiλir mşλmoλiρ, oöpλirç, şäρmoλm liρioiτm
eňλeτmeo üçmr yλeryλyeρ.
2. “Süλäsm müniρρihmň” üsτüri mom leρpyň koşyλmeky bmλir “Süλäsm
mizmhmň” bäş keλyby ýeseλýeρ.
Tekeλλym – öwρirmio”;
Tileτyb – kipλişmio”;
By keλypheoy mşλmoλiρ, oöpλirç, ρiňoλiρm wi oimçmλmoλiρm
bmλhmρmio üçmr yλeryλýeρ.
3.. “Süλäsm müniρρihmň” üsτüri üç leρpyň koşyλmeky bmλir
“Süλäsm mizmhmň” bmρ keλyby ýeseλýeρ. Misiλim:
4. “Uybeky müniρρihmň” üsτüri bmρ wi mom leρp koşyλyp ýeseλýer
keλypλeρe “Uybeky mizmh” hmýmλýäρ.
5. “Uybeky müniρρihmň” üsτüri bmρ leρp koşyλyp ýeseλer
“Uybeky mizmhmň” bmρ keλyby beρ. Misiλim:
Tiziλziλiτyr – ýiρ τmτρimio”.
6.“Uybeky müniρρihmň” üsτüri mom leρp koşyλyp ýeseλer “Uybeky
mizmhmň” lim bmρ keλyby beρ. Misiλim:
Ýooeρhe hiρňiλir keλypλeρyň liρ bmρmrhi hüρλm meryry biρýär
ýüzλiρçi mşλmoλiρ keλypλeryp yλeryλýeρ.
Şiýλiλmohi, läzmρom zemer eρep hmλmrmň mşλmo keλypλeρyry öwρiτmio
ysyλyýiτmrmň meosehy eρep hmλmrmň mşλmoλiρmrm hokρy ooemeke,
ýezmeke, sözλimäki ýeρhem biρmiohmρ.
iρheρ
HRWPSUZΛYΓYNYŇ
UATYNΛYKΛAUY
Eriρkiτmoe lowpsyzλyky çyλşyρymλy wi oöpykyρλy misiλi
boλmeo bmλir biρo eρebekλeryşyoλy syýesy, leρby, meλmýi, heşeρoy
kyρşew, τilroλokmom wi biýλiom ykyρλeρher ybeρeτhyρ. Häzmρom
Çyoyşhe τüρomir wi eρep hmλλiρmrhi oöpλükmň eňλehyλyş τäρλiρm,
oλeρyň özboλyşλy eýρeτyrλyoλeρy beρehe mom hmλmň hmλ meτiρmeλλeρy
isesyrhe kmňmşλiýmr hyρλyp kiçmλiρ.
UAP D
K ΓAΛYPΛAUYNY
WAϑYP MESEΛE
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň
ýoλbeşçyλykyrhe Tüρomirmsτer heşeρy ýyρτλeρ bmλir syýesy, yohysehy,
mihirm keτreşyoλeρy ýoλe koýhy. Döwλiτλiρmň keτreşykyrhe boλse
hmλ isesy lyzmeτy ýiρmri ýiτmρýäρ. Şiýλi keτreşyoλeρhe biýλiom hmλλiρ
bmλir bmρ leτeρhe BMΓ−rmň mş hmλm lesepλerýer eρep hmλmrm öwρirmikmň
älmmýiτm yλyhyρ. Aρep hmλmrmň öwρirmλmşmrhi boλse mşλmoλiρi yλy oρyr
hikmşλmhmρ.
Aρep hmλmrmň mşλmoλiρmrm öwρirmio üçmr, mλom bmλir, oryň mşλmo
keλypλeρyry öwρirmio ziρyρhyρ, sibäbm mşλmo sözλimhi isesy
lyzmeτy ýiρmri ýiτmρýäρ. Işλmoλiρ eρep hmλmrhi mşλmo keλypλeρyryň
öλçikmrhi yλeryλýeρ. Myryň sibäbm lim eρep hmλmrmň biýλiom hmλλiρhir
τepewyτλerýer ýiρm leρpλeρyň liρioiτλiρmň (sisλiρmň) oömikm bmλir
ooeλmekyrhehyρ. Aρep hmλmrhi mşλmo keλypλeρy “Süλäsm müniρρih” wi
“Süλäsm müniρρih” üç leρpλy oöo mşλmo (−
zi−oi−ρi – zmoρ iτhm,
“Uybeky müniρρih” höρτ leρpλy oöo mşλmo (−
سوسو
wi−s−wi−si –
weswese seλhy, bmrneλyo iτhm).
By mşλmo keλypλeρy lim, öz kizikmrhi, üsτüri yöρmτi leρpλeρyň
r eşeoheoy omçm keλypλeρy imiλi kiτmρyäρ, ýekry:
I. 1. “Süλäsm müniρρihmň” eλτy keλyby beρ. By keλybyň üsτüri bmρ,
mom wi üç leρp koşyλmeky bmλir üç keλyp ýeseλýeρ wi myňe “Süλesm
mizmh” ehy biρmλýäρ.
II. 1.“Süλäsm müniρρihmň” üsτüri bmρ leρp koşyλmeky bmλir “Süλäsm
mizmhmň” üç keλyby ýeseλýeρ.
Towjyo – oömio iτmio”;
hρemeτyρkmýesyryň mňλms hρemeτyρkmýesy bmλir
keτreşykyry ýüzi çyoeρýer hüρλm hiλmλλiρ ez häλ. By boλse τüρomir
ihibmýeτyryň, syrkeτyryň hürýä ýüzürhäom oρryry oiskmτλimäki
ises höρihýäρ.
ATΛAUYŇ
KATEΓRUI
RΛAUYŇ
AŇΛADYΛYŞY
Tüρomirmsτeryň Hoρmeτλy Pρizmhirτm Γyρberkyλy
Biρhmmylemihowyň “Smzmň liρ bmρ ihýär liρioiτmňmz, bmτmρýär
mşmňmz Tüρomirmsτer hö
wλiτmrmň, τüρomir leλoyryň ebρeýyre τäsmρ
ihýärhmρ. Özüňmzmň oňeτ läsmýiτλiρmňmz, bmτmρýär mşλiρmňmz bmλir
smz Weτerymyzyň ebρeýyre ebρeý koşmeλysyňyz, leλoymyzyň
miρτibismrm biýkiλτmiλmsmňmz” hmýir wisýiτλiρm ýeşλeρ üçmr ýoλ−
ýöρiλkihmρ.
Tüρomir hmλmrhi eτλeρyň ser oeτikoρmýesy wi oλeρyň eρep hmλmrhi
eňλehyλyşy misiλism yλymhe lirmz mşλirmλmihmo. Rryň mşλirmλmikm
boλse τiρnmmiçmλmo lim ysyλy mşλiρ üçmr wenyp ykyρhyρ.
Tüρomir wi eρep hmλλiρmrhi, ymymyλyohe eλrerhe, oöpλükm
ç) λiosmoe−simerτmoe ysyλy eρoeλy emeλe eşyρyλýeρ, ýöri by
hmλλiρmň liρsmrmň özboλyşλy oöpλükm eňλehyş eýρeτyrλyoλeρy beρ. Aρep
hmλmrhi oöpλükmň eňλehyλyşy, hikşmρmλýär hmλhir τepewyτλyλyohe,
eτλeρyň köρrüşmri bekλyhyρ. Tüρomir hmλmrhi eτλeρ les eτλeρ wi nyrs
eτλeρ, eryo (ooroρiτ) eτλeρ wi ymymy (ebsτρeoτ) eτλeρ hmýir τopeρλeρe
böλürýär boλse, eρep hmλmrhi eτλeρ zirer meşkeλe hikmşλm eτλeρ wi
iρoio eheme hikmşλm eτλeρ hmýir τopeρλeρe böλürýäρ. Zirer meşkeλe
hikmşλm eτλeρe eρep hmλmrhi
, iρoio eheme hikmşλm
hmýmλýäρ.
Aρep hmλmrhi, τüρomi
r hmλmrhir τepewyτλyλyohe, hmňi bmρ bmρλmo
ýe−he oöpλüo ser boλmer, momλmo ser lim beρ. Rλeρyň ýeseλyşy sözüň
myerrisλmkmri ýe−he myziooiρλmkmri siρihmλmp, koşyλmeλeρyň oömikm
eρoeλy emeλe eşyρyλýeρ. Ekiρ−hi eτ myziooiρ boλse, −är (
) wi −ýir
) koşyλmeλeρy koşyλýeρ. Ekiρ−hi eτ myirris boλse, −τär (
) wi
) koşyλmeλeρy koşyλýeρ.
τüρomir leλoyryň kiçmmşhäom, şy kürom wi kiλnioom ρyly bmrýeτλeρy−
mmλλm mmρesymyz, beý ihibmýeτymyz, ripms syrkeτ isiρλiρmmmz
τäzihir keλoyrýeρ” hmýir sözλiρm, τüρomir leλoyryň ρyly hürýäsmri
biρλir yλy bele boλmeoher öτρm hürýä mihirmýiτm b
mλir τüρomir
leλoyryň ρyly hürýäsmrmň eρesyrheoy mrçi keτreşyky liρτeρepλeýyr
yzeρλemeky−he seλky biρýär sözλiρhmρ.
Şy nälτhir ihibmýeτ, mihirmýiτ hiρinism ösir höwλiτλiρmň bmρm
Arkλmýeryň syrkeτy bmλir τüρomir hρemeτyρkmýesyryň eρesyrheoy
ihibm keτreşykyň τeρylyry bmλmio lim älmmýiτλm wi ziρyρhyρ hmýsio
Arkλmýehe hρemeτyρkmýe žerρyryň höρiýmş τeρyly Rρτe esyρλeρ
höwρürhir beşλerýeρ.
Aλymλeρ oryň höρiýşmrm oeτoλmo byτleresy bmλir
bekλeryşhyρýeρλeρ. Tüρomir hρemeτyρkmýesyryň oöp eλemeτλeρyry
zmomρhi, oüşτhiphmhi köρüp, by mom leλoyň hρemeτyρkmýesyrheoy
miňziş läsmýiτλiρi−hi τäziçi hüşürhmρmşmň kiρioλmkm leohe pmomρ
öwρüp boλeρ. Şiýλi koλeýλyky, ρyly keτreşyky hmňi bmρ mom leλoyň
hρemeτyρkmýesyryň höρiýşmri isesλeryp häλ−hi, iýsim biλλm mňλms
hρemeτyρky Şiospmρmň hρeme isiρλiρmrmň τüρomir selresyrhe τyτýer
oρryre, oryň τüρomir τomeşeçysyryň, ooynysyryň hürýäsmri smňmp,
Tüρomir selresyrhe 1940−rny ýyλhe Wmλýem Şiospmρmň
“Rτiλλo” eτλy τρekihmýesy köρoizmλýäρ. Şiospmρmň “Koρoλ Λmρ” isiρmrm
boλse 1950−rnm ýyλhe Γeρene Byρyrow τüρomir hmλmri τiρnmmi ihýäρ.
Şorher soň mmλλm hρemeτyρkmýemyze τäzi koşerτ löomürhi mňλms
hρemeτyρkyryň by is
iρm leýeλ iτmär selre çyoeρyλyphyρ.
Tüρomir τomeşeçysyryň lim ooynysyryň Şiospmρmň
hρemeλeρyrher λizziτ eλyp bmλmioλiρmrmň bmρmrnm sibäbm hyρmyş
leoyoeτy bmλir çipiρ leoyoeτyň yτkeşmesy boλse, momrnm bmρ sibäbm
kelρymerλeρyň psmloλokmýesyrheoy, közýiτmmmrhäom koλeýλyohyρ.
Şoryň üçmrim zilmrλm ýezynyryň höρihmnmλmkm τüρomir τopρekyrhe
leoyoy neroöýiρλiρmrm kezerhy. Wmλýem Şiospmρmň isiρλiρmrmň
irçimism Arreλy Biρhmýiw, Beýρem Arreryρow ýeλy τiρnmmiçmλiρmmmz
Tüρomir selresyr
he Amer Γyλmämmihow, Felρmýe Aλyýiwe,
Mylemmiτ Çiρoizow wi beşke−he irçimi eρτmsτλiρmmmz Wmλýem
Şiospmρmň höρihir çipiρ oişpλiρmrm nerλerhyρyp, τüρomir τomeşeçysy
bmλir mňλms kelρymeryryň ρyly hürýäsmrhäom keτreşyoλeρy hmoiλτmikm
beşeρhyλeρ.
oümşm, pyλλeρy, kymmeτλyoλeρy, mρ−mýmmşλiρm kiτmρmp, oλeρy semyρ
(soboλ) hiρmsmri, ýeρeke wi beşke leρyτλeρe çeλşyphyρλeρ. By höwüρ,
ýekry ΙX esyρher XΙII esyρe çirλm Rρτe Azmýe bmλir Powoλžýärmň
eρesyrheoy söwhe keτreşyoλeρyň öρär mşniň ýekheýhe kmhirhmkm wi
hüşiwürτλm boλerhyky eρep−peρs wi ýiwρope çişmiλiρmrhi biýer
ihmλýäρ. Powoλžýärmň şäliρλiρmrhir kiλýär leρyτλeρ Asτρelere, soňρe
Hoρizmi wi Tüρoüsτeryň şäliρλiρmri kiλmphmρ. Biýmo Ýüpio ýoλyryň
üsτürhir kiτmρmλir leρyτλeρ mihirm miρoizλiρ üçmr rmýiτλirmphmρ.
Kümüş ýoλy Γürhokeρe τeρep mň low
psyz ýoλ boλyphyρ. Aτλy wi hüýiλm
yλy oiρwirλiρ by ýoλher leλτeλy oümüş mekheryry heşephyρλeρ, şoλ
ýiρhirim by ýoλyň ehy ýüzi çyoyphyρ hmýmp eλymλeρ eýhýeρλeρ.
Pρmoemýihir Hoρizm oümüş şeýλeρyrhe ýiρλişhmρmλir leτλeρe
miňziş leτλeρ ýezyλer oäsiλiρ τepyλhy. By oümüş oäsiλiρmň
Pρmoemýihir τepyλmeky wi Hoρizm şeýλeρyryň Powoλžýihir
τepyλmeky ijτeλmλiρ bmλir Powoλžýärmň eρesyrhe söwhe wi syýesy
keτreşyoλeρyň boλerhykyry eňλehýeρ. By oümüş oäsärmň ýüzürhäom
ýezky ipmkρe�oehe seoλeryp keλer mň kehymy ýezky boλyp, oλ ihibm
ýezky peρs hmλmrhi ýezyλyphyρ. Mewiρirrelρher τepyλer oäsärmň
ýüzürhi “Azepher hyrhyρýer by oäsärm iλmri eλer ehem koý bekτλy,
şehyýer, λizziτλm, eρzywλeρyryň lesyλ boλmeky bmλir ýeşesyr” hmýir
ýezky boλyp, by koşkyryň beşy kmçom Rρτe esyρλeρhe oäsärmň ýüzüri
ýezmeky kowy köρir Hejyzyň koşkyλeρyry ýeτλehýeρ. X esyρhe
Iλeo ooρyky (Şeş bmλir Fiρkereryň eρeλykyrhe ýiρλişýäρ) oümüş−
kyρşyr mekheryryň keýτeher mşλirýär miρoizm boλyphyρ. Iλeohe−
Mewiρirrelρhe 3−rnm oümüş pyλ
λeρyň zmokiλirýär ýiρm eçyλyphyρ
(1−sm Semeρoerτhe, 2−sm Byleρehe). Rρτe Azmýe oümşürhir ýeseλer
semerm hmρlimλiρmrm mň yλy yλeryny Γürhokeρ Ýiwρope boλyphyρ.
Beλlhe biλλm oümüş ysseλeρyryň oweρτeλy wi miτnmhm boλyphyρ.
DUAMATUUΓI
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň:
“Umymehemzeτ mihirmýiτmrmň kirnm−lezyresyre, mihirm, ihibm,
yλmy ösüşmri öρär yλy koşerτ koşer, hürýärmň hüρλm oürnikmrhi
orλeρçe höwλiτ höρihir, Zimmrmň mň kehymy leλoλeρyryň bmρm boλer
Iňλms hmλmrhi räbiλλmλmo oeτikoρmýesy sözλimhi iýärmň lyzmeτyry
ýiρmri ýiτmρýär ekze bmλir bekλyλyohe eňλehyλerhe “ori” çeλyşmesy
lim−hi oryň räbiλλmλmkm eňλehýer smrormmλiρm boλer “wi, yoy, τliy”
çeλyşmeλeρy yλeryλýeρ. Näbiλλmλmo oeτikoρmýesyryň mňλms hmλmrhi iýism
räbiλλm sözλimλiρhi eňλehyλyşyryň oäbmρ ýoλλeρy T.N. Fihoρowsoeýe,
Γ.W. Ýiλmzeρowe, Γ.H. Seτmmow, D.I. Kozyýiw, M.I. Γehoýiwe;
W.A. Fihoρowe ýeλy hmλçmλiρ τeρepyrher öwρirmλmphmρ.
Bmzmň şy mşmmmzhi räbiλλmλmo oeτikoρmýesyryň mňλms hmλmrhi
smrτeoτmo siρmşhiλiρ eρoeλy eňλehyλyşy lim−hi “ori” çeλyşmesy
bmλir beşλeýer mňλms hmλmrhäom iýism räbiλλm sözλimλiρmň smrτeoτmo
peρehmkmesy kmňmşλiýmr öwρirmλýäρ.
öwliρ
RΛY
RUTA
ASYUΛAUYŇ
KEUWEN
RΛΛAUYNYŇ
Γehymy höwρüň elyρyrhe wi τäzi höwüρhi söwhe oiρwirλiρm
Ýüpio ýoλyry Hyτeýher beşλep Çerýere, orher eňρyo Dyrlye
çirλm, ýekry Biýmo Hyτeý hmweρyryň siρlihmrhi ýiρλişýär şäliρi
çirλm beρyp ýiτmphmρ. By ýiρhir ykyρ mom ýoλe: himmρkezyke lim−
hi küroρτe böλürmphmρ. Dimmρkezyo ýoλy hüρλm−hüρλm eτλerhyρyλer
şeleλeρe, ýoheλeρe böλürmphmρ. Rλeρyň bmρm “Kümüş ýoλ” hmýλmp
eτλerhyρyλýeρ. Şiýλi eτλerhyρyλmekyryň sibäbm lim −− by ýoλ bmλir
oiρwirλiρ Rρτe Azmýeryň oümşürm Hezeρ oekerλykyrher Byλkeρ
höwλiτmri, Kmýiw Uysyre wi Ýiwρope höwλiτλiρmri äomhmphmρλiρ. Şeş
mekheryrher wi Kylm smm (Kümüş heky) hekyrher eλyrýer oümüş
şeýλeρ zmokiλimäki ykρehyλyphyρ. Uyssmýeryň, Γiρmermýeryň,
Beλτmoe höwλiτλiρmrmň siρlihmrhir τepyλer hmρlimλiρ, ýekry oümüş
şeýλeρ lim pyλ, lim leρyτ köρrüşmrhi kiτmρmλmphmρ. Söwhe, iseser,
eλyş−çeλyş köρrüşmrhi boλyp, pyλ hmňi bmρλmo leseby köρrüşmrhi
boλyphyρ. Tänmρλiρ öz leρyhyryň belesyry oiskmτλäphmρλiρ wi şoλ
bele hyρýer leρyhe çeλşyphyρλeρ.
Söwheryň ösir wekτy Kümüş
ýoλ Rρτe Azmýeher beşλep, Powoλžýä, Smbmρi, Γürhokeρ Ýiwρope wi
Soerhmrewmýe beρyp ýiτmphmρ. Byλkeρ söwhekäρλiρm Γürbeτeρ bmλir
Γürhokeρyň eρesyrheoy eρeçyλeρ boλyphyρλeρ. Rλeρ, häp boýyrçe,
KATEΓRUI
Näbiλλmλmo oeτikoρmýesy hmλ bmλmmmrhi yrmwiρseλ oeτikoρmýe
lesepλeryλyp, oλ lim eρτmoλλm, lim−hi eρτmoλλm häλ hmλλiρi melsyshyρ.
Häzmρom zemer hmλ bmλmmmrhi räbiλλmλmo oeτikoρmýesyry eňλehýer hmλ
siρmşhiλiρmrm öwρirmäki oöp ürs biρmλýäρ. Aλymλeρ hüρλm hmλλiρmň
myseλyrhe räbiλλmλmo oeτikoρmýesyry eňλeτmekyň λiosmoe, moρjoλokmýe
lim−hi smrτeoτmoe siρmşhiλiρmrm kmňmşλiýmr öwρirmp beşλehyλeρ (U.I.
Λepτerhiρ, 2008 ý., Λ.О.Areτoλýiwre, 2006 ý., F.T.Memeýiwe, 2005
ý., А.N. Rwişoowe, 2007 ý., Ý.А.Λmriwe, 2007 ý., M.W.Meşτeoowe,
Sözüň heρ merysyrhe räbiλλmλmo oeτikoρmýesy eτλeρyň
hiτiρmmresmýesy bmλir bekλeryşhyρyλýeρ (Большой
энциклопедический словарь. Языкознание. М., 1998.). Γmň
merysyrhe boλse oλ kipλişmki (spiicl smτyeτmor) keτreşynyλeρyň
kipλişmkmň obýioτmrmň eryo häλhmkmrm, rämäλmmhmkmrm, şiýλi lim
küρλiýärmň kipλişmkmň pρihmiτm leoyrhe şüblismrm ýe−he ory eryo
köρoizmp bmλmiýärhmkmrm eňλeτmeo üçmr yλeryλýeρ (M. W. Meşτeoowe,
Näbiλλmλmo oeτikoρmýesy sözλimhi lim hoλhyρkyç eňλehyλerhe,
lim−hi sözλimmň iýism eňλehyλerhe ýüzi çyoýeρ. Eýärmň eňλehyλyş
ýoλλeρy bmλir bekλyλyohe sözλimmň beş ekzeλeρyry moρjoλokmýe
peρehmkmesy ryoheýrezeρyrher öwρirirmmmzhi, mňλms hmλmrhäom
sözλimλiρhi iýi eňλehýer merysy boýyrçe şy eşeoheoy üç τopeρe
lmç lmλm simerτmo ekρemy boλmehyo, ýekry joρmeλ “mτ” çeλyşmesy
iýärmň ehemhykyry mäλmm ihýär, imme oryň ommhmkmrm eryo
köρoizmiýär “ori” räbiλλmλmkm eňλehýer çeλyşmesy lim−hi oryň
böλioλiýmr smrormmλiρm “wi, yoy, τliy” ýeλy çeλyşmeλeρ eρoeλy
ç) hüρλm söz τopeρλeρyre hikmşλm sözλiρ eρoeλy eňλehyλýer, hoλy
Aτe−bebeλeρymyzyň Peρ�ýe şeλyky ehy bmλir höρihir äpiτ wi
oywweτλy höwλiτm bmρmrnm müňýyλλykyň beşyrhe Γürbeτeρ bmλir
Γürhokeρyň eρesyrheoy, les τeoyky, Ýiwρope bmλir Azmýeryň
eρeλykyrheoy oywweτλy höwλiτ
lesepλeryλyphyρ. By höwλiτmň
τeρylyry öwρirmnm eλymλeρ Peρ�ýe şeλykyryň üsτürhir kiçir Biýmo
Ýüpio ýoλyryň τäsmρm esτyrhe Γürbeτeρ wi Γürhokeρ leλoλeρyryň
mihirmýiτλiρmrmň bmρλişhmρmλirhmkmrm, by höwλiτmň mom yoλymy
bmρλişhmρmnm höwλiτ boλyp çyoyş ihirhmkmrm ýezyphyρλeρ.
Iomrnm müňýyλλykyň bmρmrnm ýeρymyrhe kehymy τüρomir
τopρekyrhe kyρλer wi τes hürýärmň üçhir mom böλikmrm özüri
bmρmohmρir, hürýähi biýmo höwλiτ hmýλmp eτ biρλir Biýmo Tüρomir
Siλnyo höwλiτm lim hürýä leλoλeρyryň mihirmýiτλiρmrm bmρλişhmρir bmρ
höwλiτ lesepλeryλyphyρ. By höwλiτmň söwhe, yohysehy wi mihirm
miρoizλiρm lesepλeryλer Miρw, Nyseý, Köriüρkirç, Abywiρτ, Amyλ,
Dilmsτer ýeλy şäliρλiρhi hürýä biλλm yλym wi mihirmýiτ oneoλeρy
liρioiτ ihmphmρ lim−hi by şäliρλiρi hürýärmň çeρ oürnioλiρmrhir
yλym−bmλmm eλmeke wi mihirmýiτm öwρirmäki irçimi heryşmirτ
eλymλeρ kiλmphmρλiρ, şiýλi lim by höwüρhi τüρomir τopρekyrhe boλer
syýeleτçyλeρyň irçimism by höwλiτhi hürýä ryskeλyo yλymhyρ
bmλmmmň beρhykyry, by höwλiτi kiλýär msλirhmo ehem üçmr, mmλλiτmri,
hmrmri keρemezher, yrserpiρwiρ oeryrλeρyň liρioiτ ihirhmkmrm
yλmyň wi leoyoeτyň leτyρesyre ýezyphyρλeρ. Rλ ýezkyλeρyň ekλebe
böλikm bmzmň kürλiρmmmzi kiλmp ýiτmphmρ.
Tüρomir leλoyryň şiýλi eneýyp zemeresy boλer Hoρmeτλy
Pρizmhirτmmmzmň beşyry beheλke biρir Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo
höwρm Γeρeşsyz Tüρomirmsτer höwλiτm yohysehy τeýher hürýärmň
mň bmρ ösir höwλiτλiρmrmň leτeρyrhe τereλýeρ. Irhm Mmλλm Λmhiρmmmzmň
τeýsyz τekeλλeλeρy riτmnismrhi Γeρeşsyz Tüρomirmsτer höwλiτmmmz
leλoeρe hiρinismrhi kiçmρmλýär jisτmweλλeρyň, smmpozmymλeρyň, yλmy
mesλeleτλeρyň, ymymer, hüρλm hiρinihäom syýesy−nimkyýiτçmλmo,
yohysehy−mihirm çäρiλiρmň kiçmρmλýär ýiρmri öwρüλhm. Γiçir 2012−
rnm ýyλhe Meρy şäliρmrmň ΓDA höwλiτλiρmrmň mihirm peýτekτy hmýλmp
ykλer ihmλmikm lim Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň eτe−bebeλeρymyzyň
hürýä leλoλeρ
yry bmρλişhmρýär yrserpiρwiρ ýoλ−ýöρiλkiλiρmrm
höwρibep şiρτλiρhi howem iτhmρmismhmρ. Dmýmio, üçürnm müňýyλλyohe
peneρλep ösýär wi bihiw behy bmλir beρle öňi beρýer Γeρeşsyz
Tüρomirmsτer höwλiτmrmň leλoeρe ebρeýy Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň
ehyλ wi yrserpiρwiρ syýeseτyryň riτmnismrhi kür−kürhir biλirhi
keλýeρ.
boλerhyky sibäpλm Ýeoyp peτyşe oňe “Armsm” hmýmp λeoem biρmphmρ.
Höoümheρ oryň bmλir hikmşmikm kowy köρýär ioir. Mişlyρ leτheτ
“Armsm” λeoemyry özürmň höρihmnmλmo ehyre öwρüphmρ.
Möwλere Abhyρelmer eλ−Hoρizmmrmň momrnm okλy Möwλer
Abhyλoiρmm “Peτyşe” λeoemyry köτiρmphmρ. By λeoemy oňe piρmery
ýezerher soň löoümheρ
yň ýiρmri özm koλ çioirhmkm üçmr mλ eρesyrhe
biρλmphmρ. Möwλere Abhyλoiρmm öz hokery Armsmrmň leτ ýezyş
ysyλyrhe ýezýeρhy wi şoλ sibäpλm oryň leτyry hokeryryň leτyrher
XV esyρhe leτheτλyo syrkeτyrher ysseτ löomürhi özüňm mλ
mçmrhi τereτmeo eňseτ häλhm, sibäbm peτyşeλeρhyρ löoümheρλeρ hmňi
bmρ syρeτoişλmki wi syrkeτe mrçihir loρmeτ koýmeo bmλir çäoλirmär,
iýsim oλeρyň özλiρm−hi syρeτoişλmohir kowy beşλeρy çyoýer ehemλeρ
boλyphyρλeρ.
By, iseser−he, Aokoýyrλy τüρomir soλτerλeρyryň soňoyλeρyrhe
eýhyň hyýyλýeρ, sibäbm oλeρ by syrkeτy öρär kowy bmλýär ehemλeρ
boλyphyρλeρ.
Şiýλiλmohi, esλy Ho
ρizmhir boλer τüρomir leτheτλeρy özλiρmrmň
by özboλyşλy üýτkişmo eρzyλy oäρλiρm bmλir beρer ýyρτλeρyryň
mihirmýiτmri, syrkeτyre lim τäsmρ ýiτmρmp bmλmphmρλiρ. Rλeρ eτe
Weτerλeρyrher heşeρhe−he mişlyρ boλyphyρλeρ.
τeýiw,
TÜUKMENISTAN
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň beşyry beşλer Biρoeρeρ höwλiτmň
bekτyýeρλyo höwρürhi τüρomir leλoyryň beý lim−hi şölρeτλy
τeρylyry yλmy iseshe öwρirmäki kmň ýoλ eçyλhy. By iýýäm
mmλλm τeρylymyzyň esyλ hyρoyrhe öwρirmλýär wi hürýä ýeýyλýer
iýýemyhyρ.
Tüρomir leλoy hürýä τeρylyrhe mň bmρ kehymy leλoλeρyň
bmρm lesepλeryλýeρ. Aτe−bebeλeρymyz τeρylyň hüρλm höwüρλiρmrhi
yλyλy−omçmλm irçimi höwλiτλiρm kyρmeo bmλir, hürýä mmρesyre,
ymymehemzeτ kymmeτλyoλeρyre irçimi smwmλmzesmýeλeρy bekyş
ihmphmρλiρ.
bmρ yλy älmmýiτi iýi boλyphyρ wiλmr, oryň ýeλy hiρinärm Rρτe esyρλeρhe
biýλiom τüρom leλoλeρyň lmç bmρmsm kezeryp bmλmärhmρ” hmýmp, eoehimmo
W.W. Beρτoλh biλλäphmρ. “Rkyz τeýpeλeρy ez wekτhe leλy�ykyň älλm
üλoiλiρmri, Kmçm Azmýe wi Kewoez hekλeρyryň mλiρm sibmτλiρmri çirλm
ýeýρephyρλeρ. Siλnyoλeρyň ekeλyky nyhe mölüm riτmniλiρi kiτmρmphmρ.
Hysyser−he, şoλ höwüρhi hmňi Γürhokeρ ýyρτλeρyryň häλ, iýsim
mihirmýiτλm hürýä älλmrhi lim äkmρτ yλy älmmýiτi iýi boλer nyhe
beý mihirm hyρmyş oimeλe kiλmphmρ” hmýmp, eoehimmo A.Esirow
biλλiýäρ. By pmomρm koλhep,Ýiwρopeλy kürhokeρşyres Λir−Pyλ Sτirλm
lim “Siλnyo τüρomirλiρmrmň höwλiτ beşyre kiçmioλiρm mysyλmer
hürýäsmrhi eneýyp iýýemy eňλehyphyρ” hmýmp, öρär ýiρλmoλm eýhyp
kiçýäρ. “Aλymλeρyň kiλir by riτmniλiρm Biýmo Siλnyo soλτerλeρyryň
Rρτe esyρλeρyň yλmyryň wi mihirmýiτmrmň ösmikmri yλy koşerτ
koşerhyoλeρyre şeýeτλyo ihýäρ” hmýmp, τeρylçy eλym A. Ýezbiρhmýiw
biλλiýäρ.
Tizmshi Siλnyo şehöwλiτmrmň biýmo soλτerλeρy Aλp Aρsλeryň
wi Mäλmo şeryň wizmρm Nmzemyλmüλoüň, biýλiom höwλiτ ýoλbesçy
λeρyryň, eλymλeρyň wi τänmρλiρmň Tüρomirmsτeryň çäoλiρmrhi ýiρλişir
mihirm oneoλeρhe höρihir mihρisiλiρm beρehe küρρüň biρλiρ. Rλeρ:
Miρwmň “Nyzemyýe” mihρisism, Miρwiρyhyň (Meρçekyň) “Mirmky”
mihρisism, Seρelsyň “Siρlimiρτ” mihρisism, Köriüρkirnmň „Aby
XV ASYUYŇ AHYUYNDA
UNΛY D
HATDAT
ΛAUY
Γeρekoýyrλy wi Aokoýyrλy τüρomir höwλiτλiρmrhi leτheτλyo
syrkeτy bmλir mişkyλλerýer meşkeλeλeρ imiλi kiλýäρ. Möwλere Abh−
eρ−Uelmer eλ−Hoρizmmrmň esλy loρizmλm. By oeλλmkρej Aokoýyrλy
τüρomir höwλiτmrmň biλλm soλτery Uzyr Hesere lyzmeτ ihmphmρ.
Möwλere Abhyρelmer eλ−Hoρizmmrmň mom okλy boλyp, oλeρ lim
köρrüoλm ysseτ leτheτλeρ boλyp ýiτmşmphmρλiρ. Rkyλλeρyryň bmρm “Armsm”
(“Dosτλyo”) λeoemy bmλir mişlyρ boλer Möwλere Abhyρelymhyρ.
Rλ Aokoýyrλy höwλiτmrmň peτyşesy Ýeoybyň (1479−1490) hosτy
şoλ serhe Weτerymyzhe, rezeρyýiτ wi τinρmbi hiρňiwλiρmri köρä,
yλym meoseheλeýyo körüohmρmλmp, ymymy şölλiλirhmρmio bmλir
şiρτλirhmρmλirhmρ. Iλomhyρmyş iýýemyryň “sirekeτ mihirmýiτmrmň”
myseλyrhe hürýä τeρylyryň, örümçmλmo ýiρλiρmrmň ýekheýyre köρä
biýer ihmλýär τimeryň kioλokmýe, bmoλokmýe, biλλm bmρ hiρinihi,
iτrokρe�ýe, λmrkwmsτmoe eτλerhyρmeλeρyryň, eheλkeλeρyň, eýρy
zemereλeρhe lim−hi yλymλeρhe by bebeτhe eρebekλeryşykyryň wi
ýeýρewλykyryň hiρinismri keρeλýeρ.
Yλmy rezeρyýiτ lim−hi oemiρeλmsτmoe ýekheýyrhe
(Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ eoehimmýesyryň Teρyl mrsτmτyτyryň
eρlioλokmýe kezresyrheoy heş kyρeλ örümçmλmkmri hikmşλm τepyrhyλeρy
öwρirmio) “mλomhyρmyş iýýemyryň sirekeτyrhe” les−he melsys
boλer τibmky çmk meλy (heş, ekeç, süňo) örümçmλmkmrmň ykyρλeρyrhe
zemere, sibmτi köρä τepkyρλeýyr yýkyrλeşhyρyλyp, hyρryosyz
öshüρmλmşmrm wi oρreşhyρyλyşyry yλmy τeýher ymymy siλniρmp biýer
Şiýλiλmohi, heş esyρy iýýemyrhe les−he ösir sirekeτyň,
eýρeτyr−he, kyρeλ örümçmλmkmrmň myseλλeρyrhe, yλmy τeýher
oryň kehymyýiτi bmrýeτ boλyp lyzmeτ ihirhmkm şölλiλirhmρmλmp,
Tüρomirmsτerhe lim boλer mň mρom wi sibmτλiýmr mihirmýiτλiρmň τyτyş
yoλymhe wi τeρylhe eρebekλeryşykyryň beρhyky oiskmτλm biýer
ihmλmäki çeλşyλhy.
UTA ASYUΛAUDA
STANYŇ ÇÄKΛEU
M RϑAKΛAUY
Γehymy smwmλmzesmýeλeρyň isesy oneoλeρyryň bmρm boλer
Tüρomirmsτerhe Rρτe esyρλeρhe yλym−bmλmm wi mihirmýiτ küλλäp
ösüphmρ. Yλmyň, bmλmmmň, mihirmýiτmň küλλäp ösmikmri Siλnyo
höwλiτmrmň höρihmλmikm lim ises boλyp hyρýeρ. Şoryň üçmr by
oywweτλy höwλiτmň howem ihir höwρürm hürýärmň eλymλeρy
bmρekyzher mysyλmer yλmyryň wi mihirmýiτmrmň ösüp, ýooeρy hiρinä
ýiτir sipkmhm hmýmp lesepλeýeρλeρ. “Siλnyo şehöwλiτmrmň höρimikm
riτmnismrhi okyz ýe−he τüρomir leλoy mysyλmer hürýäsm üçmr şiýλi
böwiτ boλmeýeρ. Öz höwλiτmrm kyρer τüρomirλiρ bikλiρmrmň
ýoλbeşçyλykyrhe koňşy höwλiτλiρm iýiλäp, höwλiτmň çäoλiρmrm
kmňiλhmp beşλephyρλeρ
. Siλnyoλeρyň ýoλbeşçyλykyrheoy τüρomirλiρ
ýüzλiρmrm, iseserem, kürbeτeρe, ýekry Kmçm Azmýe τeρep öwρüphmρλiρ,
çürom şoλ wekτλeρ Kmçm Azmýehe öz löoümmrm ýöρihir Wmzerτmýe
şehöwλiτmrmň mçom kepme−keρşyλyoλeρ bmλir beşekeý boλmeky Rρτe
Azmýeher beρer τüρomir τeýpeλeρyryň Aziρbeýnerhe wi Arehoλyhe
öz läommmýiτλiρmrm kyρmekyry lim−hi oλ ýiρλiρhi ýiρλişmioλiρmrm
üpnür ihmphmρ, sibäbm şoλ wekτλeρ Wmzerτmýeryň koρeryş küýnm keτy
pis ýekheýhehy.
Arehoλe ihmλir köçlä−köçλüoλiρmň ýiri bmρ mölüm syýesy
sibäpλiρmrmň bmρm lim, kozkeλeňçy siλnyo şezeheλeρyhyρ ler−bikλiρmrmň
Arehoλyry keçybeτeλke ihmrmikm wi özλiρmrmň keρemekyrheoy
τüρomirλiρ bmλir, oöpλirç, soλτerλeρyň yzeρλemeλeρyrher keçyp
kyτyλmeo üçmr şoλ ýiρλiρi köçmioλiρmhmρ. Γeλybiρsi−hi, siλnyo
soλτerλeρy Arehoλyry süρkür ýiρm lesepλep, kozkeλeňçy bikλiρm
ribiρiλiρm bmλir bmλiλmohi şoλ ýiρλiρi süρkür ihmphmρλiρ. Şoλ sibäpλm
kozkeλeň ihir şezeheλeρe τebyr τüρomirλiρ lim Arehoλe köçmiλm
boλyphyρλeρ. Γozkeλeňçy şezeheλeρyň isesy küýnm lim τüρomirλiρhir
ybeρeτ boλyphyρ.
Rkyz−τüρomir τeýpeλeρyryň Kmçm Azmýe oöpçüλmoλiýmr ýekheýhe
köçmioλiρmri eλyp beρer syýesy sibäpλiρmň ýiri bmρm lim morkoλ
çozyşλeρyhyρ. XIII esyρhe R
ρτe Azmýery kyρşep eλer morkoλ zyλymy
by sibmτhäom τüρomirλiρmň oöpçüλmo boλyp Kmçm Azmýe keçmeoλeρyre
sibäp boλýeρ. Rρτe Azmýeheoy τüρomirλiρ morkoλ kyλynyryň esτyrhe
ner biρminio, oλeρyň iλmri τyssek hüşminio, morkoλ zyλymy ziρeρλy
beşλerer eýyλkerç eçλyoher öλminio boλyp Kmçm Azmýe keçyphyρλeρ.
SENAΓATY
TAUYHYNYŇ
Time yoλymλeρheoy mλomhyρmyş iýýemyrheoy
sirekeτλeşhyρmeryň ýiρλm wi τopλymλeýyr eýρeτyrλyoλeρyry,
Hoρizmmň eρesyrheoy Hoρeser şäliρmhmρ. Rrher beoneλeρ wi iomr
miýherλeρy heşhehyρ. imme köçmiýär çöλλüo oryñ bmλir bmτmşmohmρ”
hmýmp biλλiýäρ. Şälρmsτeryň lim Köpiτ
hekyň iτikmrhi kyρλerλyky
inheτλeρymyzyň τibmkeτ köziλλmkmri wi oryň ehemzehe ihýär yλy
τäsmρmri eýρeτyr ürs biρirhmoλiρmri şeýeτλyo ihýäρ. Içmrhi müňλiρçi
omτepλy omτeplereλeρ wi miohip mihρisiλiρm ýiρλişir Şälρmsτeryň−he
eτe−bebeλeρymyzyň by τinρmbiλiρmri seλkyλeryp Köpiτhekyň iτikmrhi
Zioiρmýýe iλ−Kezwmrmň by isiρm τüρomir
leλoyryñ beý lim−
hi şölρeτλy τeρylyry öwρirmäki mümomrçmλmo biρýär älmmýiτλm
mekλymeτλeρy özürhi nimλiýär kymmeτλy omτephyρ.
RUTA
A
ASY SEBÄPΛEU
Biλλm boλşy ýeλy, okyzλeρ X esyρhe Hezeρ hiňzmrmň kürhokeρyrher
beşλep Syρhiρýeryň oρτe eoymλeρyre çirλm boλer sälρeλyoλeρhe
ýeşephyρλeρ. Şoλ höwüρhi Γezreλyλeρ, Γeρelerλyλeρ, Semerλyλeρ
ýeλy höwλiτλiρmň öz eρeλeρyrhe läommmýiτ wi ýiρ ykρyrheoy syýesy
köρişλiρ, şiýλi lim löoümheρλeρyň eρesyrheoy τekτ ykρyrheoy
köρişλiρ sibäpλm ýüzi çyoer hyρryosyz ýekheýλeρ çeρwe τeýpeλeρyň
oöpçüλmoλiýmr ýekheýhe orher−oňe köçmioλiρmri sibäp boλyphyρ.
Iλombeşhe özλiρmrhir yzeohe imiλi kiλir, ýöri elyρyrhe özλiρmri
τeρep ýöriλir şyryň ýeλy weoeλeρyň okyzλeρyň köçlä−köçλüoλiρmri
τäsmρ ihirhmkmri köz ýiτmρmio boλýeρ, ýöri isesy zeτ lim heşoy
τäsmρλiρmň okyzλeρyň yλy τopeρyry Mewiρerrelρe mτmikmhmρ. By ýekheý
sibmτhi τäzi syýesy wi yohysehy misiλiλiρmň ýüzi çyomekyre−he
sibäp boλýeρ.
Ýiρλiρmň heρλyo iτmikm, hüρλm çepewyλçyλyoλeρ τüρomirλiρmň les
kürbeτeρe, ýekry Hoρesere, Eýρere leτhe Aziρbeýnere wi Arehoλe
ρoizmλmp bmλriρ.
1040−rny ýyλheoy Derhereoer söwişmrhi τüρomirλiρ ýiňmş
kezermeo bmλir Hoρesere iýi boλýeρλeρ. By ýiňmş τüρomirλiρmň
öz höwλiτmrm kyρmekyre eλyp beρýeρ. Tüρomirλiρmň Hoρesere
löoümheρλyo iτmioλiρm oλeρyň Kmçm Azmýe τeρep liρioiτ iτmioλiρmri
Uişmhihhmr Weτweτyň, Nesρihhmr Tysyň, Şimsihhmr Mylemmiτ
Uezyryň, Siý� Byleρyryň wi beşke−he bmρräçi eλymλeρyň eρyz
lim−hi şykρyýiτ beρeheoy ρmseλeλeρyry mçkmr öwρirýäρ. Rλ öwρirir
yλymλeρy isesyrhe by ykyρher beý τinρmbi τopλeýeρ wi öz öwρirir
zeτλeρyry τüρom leλoλeρe eneýyp omτep köρrüşmrhi bekyş ihýäρ.
elyρ
şyρow
ATΛY
Rρτe esyρλeρyň biýmo eλymy Eby Ýelýe ϑimeλühhmr Zioiρmýýe
ibn Mu
lemmih mbr Melmyh iλ−Kezwmrm 1202−rnm ýyλhe Kezwmr
şäliρmrhi irihir hokyλýeρ.
Zioiρmýýe iλ−Kezwmrmň “
Aseρyλ−bmλeh wi
” (“Ý
yρτλeρyň ýehykäρλmoλiρm wi yrserλeρyň lebeρλeρy
eτλy kiokρe�o isiρm τ
üρomir leλoyryň beý mihirm mmρesy leoyrhe
kmň wi kymmeτλy mekλymeτλeρy özürhi nimλiýäρ.
Aλym by isiρmrm
674/1275−rnm ýyλhe ýezyphyρ.
Zioiρmýýe iλ−Kezwmrm özürmň by
isiρmrhi mişlyρ τeρylçy eλymλeρ Aby Hemyh iλ−Γyρreτyryň, Ibryλ
Feomlmň, Ýeoyτ iλ−Hemewyryň, Ibryλ Diλeýyryň, Aby Düλij iλ
Hezρinmrmň, Aby Uiýler iλ Bmρyryryň wi Misyhyryň mşλiρmrhir
piýheλeryphyρ.
Zioiρmýýe mbr Mylemmiτ mbr Melmyτ eλ Kezwmrmrmň “Aseρyλ−
bmλeh wi elbeρyλ−ybeh” (“Ŷyρτλeρyñ ýehykäρλmoλiρm wi yrserλeρyñ
lebeρλeρy”) eτλy isiρmrhi “Hoρeser, mişlyρ hmýeρhyρ. Rryň kürhokeρy
Mewiρerrelρ wi kürbeτeρy Külmsτerhyρ. Rryň şäliρλiρm Miρw,
Hyρeτ, Beλl wi Nyşepyρhyρ. Rλ Aλλeryň bekyş ihir ýiρλiρmrmň mň
kowysy, ýiρλişmşm öρär ýekşyhyρ, şiýλi−hi, oryň leλoy mň köρmikiý
ehemλeρhyρ.
Rλeρ eoλy τeýher mň oämmλ, bihir τeýher mň küýçλm wi yλme
lim keτy löwisλm ehemλeρhyρ” hmýmp, Hoρeser ýyρhyryň şäliρλiρmrm,
mihirm beýλyoλeρyry eýρeτyrλyo bmλir biýer ihmphmρ. Şoryň ýeλy−
he isiρmrhi “Miρw, Hoρeser şäliρλiρmrhir mň mişlyρλeρyrher, mň
kehymyλeρyrher ” hmýir siτmρλiρ bmλir bmρλmohi, Seρels şäliρmrmň
ýiρλişmşmrmň eýρeτyrλyoλeρyry lim köρmio boλýeρ.
Zioiρmýýe iλ−Kezwmrmrmň “Aseρyλ−Bmλeh wi Albeρyλ−Ybeh” eτλy
omτebyrhe, “Şilρmsτer −Nyşepyρ bmλir çöλ kymλykyň eňyρsyrheoy
üρirow
ΓYMMATΛY
Zelyρihhmr Mylemmiτ Bebyρ „Mybiýýir“, „Dmwer“ eτλy
şykyρλeρ isiρm, şölρeτλy „Bebyρreme“ isiρm lim−hi Heττy Bebyρ
hmýmp eτλerhyρyλýer ýezyw, eρyz, oepyýe, eýhym−sez wi leρby mşλiρ
beρeheoy ρmseλeλeρy bmλir hürýä yλmyre yλy koşerτ koşer şelsyýiτhmρ.
Γyrerseo−he, eoyλheρyň oepyýe, eýhym−sez wi leρby mşλiρ beρeheoy
ρmseλeλeρy bmzmň kürλiρmmmzi kiλmp ýiτmärhmρ.
Bebyρyň yλmy−rezeρyýiτ isiρλiρmrmň mçmrhi „Aρyz ρmseλesy”
ihibmýeτ rezeρyýiτmrm öwρirmiohi kymmeτλy çişmi boλyp hyρýeρ.
Aρyz yλmy Rρτe Azmýe leλoλeρyryň ihibmýeτ τeρylyrhe yλy älmmýiτi
iýihmρ. Rλeρher Ibr Honebmrmň (Honewy) „Yλym eλ−eρyz” („Aρyz
leoyrheoy yλym”), Welyτ Töwρmzmrmň „ϑemyk mylτeseρ” („ϑimλirir
kyskeçe isiρ”), Hone Nesρihhmr Tysyryň „Mykýeρyλ−eşkeρ”
(„Şykyρλeρyň öλçikm”), Mmρ Şimsihhmr Dilλiwmrmň „Heheýmoyλ−
beλeke” („Dmλmň çipiρçmλmo (ρmτoρmoe) bossery”) eτλy omτepλeρy eρep,
peρs eρyz yλmy lim−hi ihibmýeτ misiλiλiρm leoyrheoy kymmeτλy
çişmiλiρhmρ.
Ýeoyr wi Rρτe Γürhokeρ ýyρτλeρyrhe ihibmýeτ rezeρyýiτmrmň by
köρrüşmrm oebyλ ihir liρ bmρ leλo öz ihibm hmλλiρmrmň oehe−oeryrλeρy
isesyrhe eρyz yλmyry oämmλλişhmρmphmρ. Köpesyρλyo τüρom şykρyýiτmrmň
eρep, peρs eρyz yλmyryň oehe−oeryrλeρyry çyňňyρ öwρirir lim−hi
ihibmýeτ yλmyryň by köρrüşmrhi kehymy τüρomir hmλmrhi mλomrnm
isiρ höρihir Noweýy wi Bebyρ lim öz ýeşer höwüρλiρmrmň mň
mişlyρ ihibmýeτçyλeρyhyρ. Aλyşmρ Noweýyryň „Mmzer yλ−öwzer“
(”Şykyρ öλçikλiρmrmň τiρizmsm“) eτλy isiρmrhi eρyz yλmy lim−hi eρyze
ýeoyr boλer şykyρ köρrüşλiρm: çerkm, τyýyk, koşyo, mylebbiτreme,
mysτizeh, eρyzweρy ykyρλeρy leoyrhe kymmeτλy rezeρy pmomρλiρ
biýer ihmλýäρ.
Bebyρyň ihibmýeτ rezeρyýiτm leoyrheoy „Aρyz ρmseλesy“ omτeby
Aλyşmρ Noweýyher soňρe eρyz yλmy leoyrhe τüρom hmλhi höρihmλir
isiρhmρ. Bebyρ by isiρmrm ýezmezyrher öň Aλyşmρ Noweýyryň „Mmzer
yλ−öwzer“ isiρmrm lim−hi Γürhokeρyň biýmo ihibmýeτşyresλeρy
ýezyp keλhyρyphyρλeρ. Iρom höwüρhi Köriüρkirçhi ihibmýeτ, syrkeτ,
τeρyl, �λoso�ýe, hmλ bmλmmm wi biýλiom yλymλeρ bmλir mş seλyşýer biýmo
şelsyýiτλiρmň bmρräçism boλyphyρ. ХI esyρyň beşλeρyrhe „Memyr
eoehimmýesy“ les ýöρkürλm boλyphyρ, özm lim oöp eλymλeρyň bmλmm
eλer wi mşλär ýiρm lesepλeryphyρ. Şoλ eoyλheρλeρyň bmρm−hi biýmo
eλym, pmρ Ninmihhmr Kybρehyρ. Rλ mλomrnm bmλmmm öz oeoesyrher eλýeρ.
Rλ hürýärmň bmλmm oneoλeρyrhe bmλmmmrm oämmλλişhmρmp Köriüρkirni
kiλýäρ wi „Kybρeçyλeρ“ miohibmrm höρihýäρ. Miohiphi mň zilmrλm
ehemλeρ bmλmm eλyphyρ, çürom by ýiρhi biýmo pmρ τeρepyrher
yrserpiρwiρλmo, weτersöýünmλmo, päo elλeoλyλyo beρehe yλy löwis
bmλir öwρihmλmphmρ. By miohibm τememλerλeρ Γürhokeρyň ρyly –
elλeo miρoizmrmň biýmo pmρλiρmri öwρüλmphmρλiρ. Iρom höwüρhi öçminio
yz keλhyρer biýmo pmρ, eλym Ninmihhmr Kybρeryň ýehykäρλmkmrmň
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň τekeλλesy bmλir by ýiρhi leλoeρe yλmy
mesλeleτyň kiçmρmλmikm, oňe hürýä eλymλeρyryň keτreşmeky wi
çyoyş iτmikm by biýmo eλyme Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo
ХV esyρ bmλir siriλirýär Ninmihhmr Kybρeryň eρemkälm 4
sery kümmizλm oτekher lim−hi mçom bmρräçi oτekλeρher ybeρeτhyρ.
Pişτeky çipiρ rekyşλeρ bmλir biziλmphmρ. Rλ bizikλiρmň oöpüsm ýmτmp
kmhmphmρ. Ýeşyλ, köo syρçeλeρ bmλir biziλir ösümλmo şiomλλm rekyşλeρyň
ekλebe böλikm seoλeryp keλyphyρ. Nekyşλy syρçe bizikλiρm kmρiλkärmň
ýooeρsyrhe lim−hi kümmizλm neýyň mç τeρepyrhe oöp kebeτ
kiλýäρ. Γyτλyoτimmρmň ehy bmλir bekλeryşyoλy ýezkyλeρ lim syρçe
bizikλiρmrmň kepheλyrhe öz biýeryry τepýeρ. Aρep syýeleτçysy Ibr
Beτyτeryň ýezkyλeρyrhe Ninmihhmr Kybρeryň eρemkälmrmň ýeryrhe
sopyλeρyň ymymy ýeşeýyş neýyryň boλerhyky biλλirýäρ. Rλ hmňi bmρ
hmrm bmλmmλiρ bmλir mişkyλ boλmer, iýsim hürýiwm eλymλeρher lim
beşy çyoýer küýçλm eλym boλyphyρ. Rλ hmňi bmρ yλmy mşλiρm häλ, iýsim
ρybeky lim ýezyphyρ.
Biýmo ýüpio ýoλyryň ykρyrhe ýiρλişir kehymy Köriüρkirnmň
ýehykäρλmoλiρ τopλymyryň miρoizmrhi oρyr eλer biýmo eλym
Ninmihhmr Kybρeryň eρemkälm mρom höwüρ ysseλeρyryň bmrekäρλmo
ysseτλykyryň biýeryhyρ.
siriremesyryň kürλiρmrmň τeoyo hokρy kiλmikmrm bmλmikm ziρyρ
boλyp hyρýeρ.
Γürhokeρ ýyλ ýezkyλeρyry hüzünmλiρmň biýer ihmp kiçir
weoeλeρyryň siriλiρm Hmnρm ýyλ lesebyrhe biρmλýäρ. Şoλ siriλiρ boλse
läzmρom τeρylçyλeρyň mşλiρmrhi keýτeher lesepλerer köρrüşhi biρmλýäρ.
Siriλiρmň hokρy lesepλeryλmeky, iseser, hürýä τeρylyryň mölüm
weoeλeρy üçmr ihmλmphmρ. Ekiρ kürhokeρ τeρylyryň weoeλeρyry
ýezyp biýer ihýär läzmρom zemer ewτoρλeρyryň mşλiρmrhi siriλiρ ýyλ
lesepλemeλeρyryň mom yλkemyrhe biρλir boλse, orhe isesy siri Hmnρm
leseby boλyp keλýeρ, läzmρom zemer ýyλ ýezkysy yλkemyrhe biρλir
siri boλse bmρmrnm çişmihir ýeseλerλykyry eňλehýeρ.
Γρmkoρmer siriremesyrhe ýyλ liphärmň msλirhmo kürürhir
beşλeryp bmλiρ. Ýyλ eheτy ýe−he hoλy ýyλ lim boλyp bmλiρ. Byλeρyň
älλmsm siriremeryň or höρτ köρrüşmrm biρmp bmλiρ, oλeρ boλse biλλm bmρ
yzykmhiρλmohi kizioλm−kizikmri yλeryλýeρλeρ.
Aheτy ýyλyň liρ bmρ köρrüşmri eheτy ýyλyň ýihm köρrüşmrhir hmňi
biλλm bmρm ýe−he hoλy ýyλyň ýihm köρrüşmrhir hmňi biλλm bmρm öňüρτm
hikmşλm boλyp bmλiρ. Doλy ýyλyň liρ bmρ köρrüşmri eheτy ýyλyň ýihm
köρrüşmrhir hmňi biλλm bmρm öňüρτm hikmşλm boλyp bmλiρ.
Hiρ höρhürnm ýyλ hoλy ýyλ boλyp hyρýeρ, misiλim, 2008−
rnm, 2012−rnm, 2016−rny ýyλλeρ hoλy ýyλλeρhyρ. Asyρλeρyň mom roλe
τememλerýer soňoy ýyλλeρy wi şoλ bmρ wekτhe lim 400−i lmç lmλm
keλyrhysyz böλürýär ýyλλeρ oeheher heşeρy boλyp hyρýeρλeρ. Bmzmň
iýýemymyzyň 2−rnm müňýyλλykyrhe hoλy ýyλλeρ 1200−rnm, 1600−rnm
wi 2000−rnm ýyλλeρ boλyp hyρýeρλeρ. 1100−rnm, 1300−rnm, 1400−rnm,
1500−rnm, 1700−rnm, 1800−rnm wi 1900−rnm ýyλλeρ eheτy ýyλλeρhyρ.
UBUA – ΓADYMY
K AΛYMY
Tüρomir leλoyryň esyρλeρe ýeň seλer mmλλm mihirm mmρesy, τeρyly
kiçmmşm beρ. Şoλ leoyoeτy biýer ihir eoyλheρλeρy, yλemeλeρy, eλymλeρy
beρ. Ýyρhymyzyň himmρkezykyrhe Köriüρkirç τopρekyrhe ýeşep
kiçir eλymλeρ, şelyρλeρ, biýmo Pmρλiρ, ýezeρλeρ beý ihibm mmρesy bmzi
löomürhi Bekheτheoy Nyzemyýe mihρisismrhi mühiρρms boλyp
mşλär Ebyλ – Fiτl Mylemmiτ mbr Abhyλoiρmm mbr Almiτ Tänmhhmr
iλ−Şälρmsτery köρoizmio boλýeρ. Mişlyρ weτerheşymyz Abyλoesym
ϑeρyλλe Melmyτ mbr Almiτ Rmeρ mbr ez−Zemelşeρy lim Bekheτheoy
Nyzemyýe mihρisismrmň omτepleresyrher piýheλeryphyρ. Şoλ ýiρhi
mühiρρmsλiρmň sepeoλeρyre keτreşyphyρ, şiýλi−hi ömρürmň oöp böλikmrm
Tüρomirmsτerhe kiçmρir Hone Ýysyp Himihery, Rmeρ Heýýem
hekyλeρyň lim Bekheτ Nyzemyýesyrhe mşλärhmkm beρehe mekλymeτ
biρmλýäρ. ϑimλäp eýherymyzhe, Biýmo Siλnyo soλτerλeρyryň Bekheτhe
Nyzemyýe mihρisismrmň isesλerhyρyλmekyre koλhew biρmşλiρm ýeλy,
τüρomir eλymλeρy lim Nyzemyýeryň mşmri yλy koşerτ koşyphyρλeρ.
By bmzmň τeρylymyzyň mň şölρeτλy selypeλeρyryň bmρmhmρ.
UTA ASYUΛAUYŇ TÜUKMEN TAUYHYNY
A
SENENAMASYNYŇ ÄHM
Häzmρom wekτhe hürýähi ýyρτλeρyň ekλebesyrhe kρmkoρmer
siriremesy yλeryλýeρ. Rzeλoy Uyssmýe şehöwλiτmrmň çäoλiρmrhi
oλ 1918−rnm ýyλhe kmρmzmλýäρ. XIX esyρyň elyρλeρyrhe XX esyρyň
beşλeρyrhe Tüρomirmsτeryň çäoλiρm Rρsýiτ peτyşeλykyryň hüzümmri
kmρýäρhm wi oλ ýiρhi−hi ýyλmer siriremesy yλeryλýeρhy. Rρτe
esyρλeρhe τüρomir leλoy wi mysyλmer Γürhokeρyryň biýλiom
leλoλeρy kürλiρmň, eýλeρyň wi ýyλλeρyň lesebyry Hmnρm eý lesebyre
köρä ýöρihýäρhmλiρ.
Ekiρ Rρτe esyρλeρyň mysyλmer leτ−ýezyw çişmiλiρmrhi leýsyhyρ
bmρ eλym şyrçeρeo ýyλ wi eý ýeşehy hmýmλsi, orhe oňe şy ýiρhi eý
leseby boýyrçe eýλeρyň wi ýyλλeρyň köz öňürhi τyτyλýerhyky
löomürhi hüşürmio kiρio. Aý siriremesy boýyrçe eýλeρ läzmρom
siriremeryň eýλeρyrher bmρez kyskeρeohyρ. Aý lesebyryň ýyλy
eheτy ýyλher oρτeçe 11 kür oim kiλýäρ. Rρτe esyρ ýiwρope ýezyw
çişmiλiρmrhi ýyλmer siriλiρm köρoizmλýäρ. Rλeρ lim läzmρom zemer
ewτoρλeρyryň mşλiρmrhi−hi köρoizmλmp bmλriρ.
Rρτe esyρλeρyň mysyλmer wi τüρomir τeρyly öwρirmλirhi
läzmρom höwρüň τeρylçysyre Hmnρm siriλiρmrmň wi läzmρom zemer
sirow,
eτyρowe
EΛϑUK TÜUKMENΛEU
AΓDATDA
ESASΛANDYUAN YΛMY RϑAKΛAUY
Siλnyo τüρomirλiρm öz höwλiτmrm kyρer wekτλeρyrher beşλep,
yλme−bmλmmi yλy ürs biρmp, şehöwλiτmň älλm ýiρmrhi yλym−bmλmm
oneoλeρyry hőρihmphmρλiρ. Siλnyo löoümheρλeρy şelyρλeρy, eλymλeρy,
bmrekäρλiρm lim−hi biýλiom höρihmnmλmo mşkäρλiρmrm nimλäphmρλiρ wi
oλeρy koλhephyρλeρ.
Siλnyo τüρomirλiρm Bekheτhe höwρüň mň kowy yλym oneoλeρyry
isesλerhyρmeo bmλir mysyλmer hürýäsmrhi öçminio yz keλhyρýeρλeρ.
By yλym oneoλeρy Biýmo Siλnyo τüρomir soλτerλeρy wi oλeρyň
koλhemekyrhe höwλiτ mşkäρλiρmrmň Nyzemyλmüλoüň, Şiρip eλ−Müλoüň,
Aby Bioρ eş−Şeşyryň, Täç eλ−Müλoüň wi biýλiom şelsyýiτλiρmň
isesλerhyρer yλym iheρeλeρyhyρ.
Şoλeρher Nyzemyýeλeρ öz höwρürhi mň oämmλ ýooeρy
ooyw miohibm löomürhi yz keλhyρyphyρ. Döwλiτ τeρepyrher
isesλerhyρyλmeky wi mehhy τeýher üpnür ihmλmikm oλeρyň mşmrmň
riτmniλm eλryp beρyλmekyre kiτmρmphmρ. Nyzemyýeλeρyň Dimmρkezyo
Ajρmoe ýyρτλeρyrheoy wi Arheλysmýeheoy (Ispermýeheoy) eλymλeρe
τäsmρm les lim yλy boλy
phyρ. Rλeρ Nyzemyýeλeρhe eλer bmλmmλiρmrm
öz ýyρτλeρyrhe kmňhir ýeýρehyphyρλeρ. Şiýλiλmohi, Ispermýeher
Mewiρerrelρe çirλm äkmρτ yλy kmňmşλmohi ρyly bmτiwmλmo oimeλe
kiλmphmρ. Nyzemyýeλeρy isesλerhyρynyλeρyň öňhi koýer meoseτλeρy
hoλy emeλe eşyρyλyphyρ. Yλym öwρiτmikmň mihρisi ysyλyry höρiτmio
bmλir Siλnyo τüρomir höwλiτm yλymhe öçminio yz keλhyρyphyρ.
Nyzemyýeλeρ mihirmýiτ miρoizλiρm boλer şäliρλiρhi
isesλerhyρyλyphyρ. Nyzemyýeλeρyň eçyλmekyryň ýiri bmρ şiρτm
yλym iýiλiρm boλer mişlyρ eλymλeρyň boλmekyhy. Tüρomirmsτeryň
çäkmrhi Miρwhi Nyzem
yýeryň isesλerhyρyλmeky τüρomirmsτerλy
mişlyρ eλymλeρyň şy ýiρhi mşλimikmri kiτmρmphmρ. Miρwhi yλmyň hüρλm
pyheoλeρyry öwρirmäki leτhe Ispermýeher lim eλymλeρ kiλmphmρ.
Rλeρher Eby Mylemmiτ Abhyλλel mbr Ýelýe mbr Mylemmiτ mbr
Bylλyλ Arheλysmýeλyry (510/1116−rny ýyλhe ýokeλer) köρoizmio boλeρ.
Myňe keρemezher, τüρomirmsτerλy eλymλeρymyz biýλiom şäliρλiρhi
kyρλer Nyzemyýeλeρyň lim mşλiρmri kmňhir çiomλmphmρ. Myňe myseλ
ΓYMMATΛYKΛAUYNY
MEUWΛI
Tüρomir leλoyryň yλmyň hüρλm ykyρλeρyrhe kymmeτλy çişmiλiρm
mmρes keλhyρer eoyλheρλeρyryň bmρm lim XII−XIII esyρλeρhe ýeşep
kiçir esλy miρwλm ihibmýeτçy, τeρylçy lim şelyρ eλym Mylemmiτ mbr
Mylemmiτ Awjy Miρwizm Byleρyhyρ. Köp ýyρτλeρe hüρλm meoseτλy
sepeρλeρy, şoλ serhe yλmy sepeρλeρy emeλe eşyρer Mylemmiτ Awjy,
iseser, özürmň Hmrhmsτeryň Γyρλy immρλiρmrhir boλer wi 1203−
1228−rnm ýyλλeρhe löoümheρλyo ihir τüρomir soλτery Nesyρihhmr
Γybeneryň τebşyρyky isesyrhe ýezer Λybebyλ−iλbeb eτλy yλy
köwρümλm isiρm wi Diλmrmň Şimsmýi soλτerλykyry isesλerhyρyny,
1210−1235−rnm ýyλλeρhe soλτerλyo ihir kypneo τüρomirλiρmrmň böρüλm
τeýpesyrher boλer Şimsihhmr Iλτyτmyşyň wizmρm Nyzemyλmüλo
ϑüriýhä bekyşλep ýezer τeρyly, ihibm wi elλeo−hmheoτmom isiρm
boλer „Hioeýeτλeρ ýykyrhysy” eτλy irsmoλopihmom ýykyrhysy bmλir
hürýähi kmňhir τereλýeρ. Rryň „Λybebyλ−iλbeb” τizomρism peρs hmλmrhi
ýezyλer mλomrnm τizomρi boλyp, „Hioeýeτλeρ ýykyrhysy” hürýähi
höρär mλomrnm irsmoλopihmýehyρ. „Λybebyλ−iλbeb” τizomρism ihibmýeτyň
τeρylyry öwρirmnm eλymλeρyň älλmsm τeρepyrher kmňhir piýheλeryλyp
kiλmrýär kymmeτλy çişmi boλyp, orhe 300−i koλeý peρs hmλmrhi
isiρ höρihir şelyρλeρyň τiρnmmileλλeρy wi oλeρyň koşkyλeρyrher
peρçeλeρ, şoλ serhe läzmρom Tüρomirmsτeryň çäoλiρmri hikmşλm 100−i
koλeý eλymλeρyň biýery kiτmρmλýäρ. Aλymyň „Hioeýeτλeρ ýykyrhysy“
boλse 90−her kowρeo mölüm çişmiλiρi wi ýezeρyň ýeoyrher
köρir weoeλeρyre lim−hi hyşyşer eλymλeρyrher ýezyλyp eλrer
mekλymeτλeρe heýeryp höρihmλir yλy köwρümλm isiρ boλyp, oλ τeρyle,
ihibmýeτe, elλeo ürhiwλiρmri, hürýä τäsmrλmoλiρmri bekyşλerer 2113
lioeýeτy öz mçmri eλer 100 bepher ybeρeτ çişmihmρ.
Miρwλm eoyλheρ Mylemmiτ Awjy Miρwizmrmň hüρλm
oyrçyλyoλeρe höz kiλmp, üsτürλmoλm yλmy ýoλλeρy beşher kiçmρir
şölρeτλy ömρm wi höρihir hiňm−τeýy boλmehyo kymmeτλy isiρλiρm
ehemλeρhe beý ρyly hürýäkeρeýşy oimeλe kiτmρmiohi köρiλhi
eλeρλyo çişmiλiρhmρ.
merλyýiw,
TÜUKMENISTANDA
NUMIZMATIKA
HAΛYPA
ŞÄΓIUT
ΓATNAŞYKΛAUY
Nymmzmeτmoe (kehymy pyλλeρy öwρirýär yλym) τeρylyň
kymmeτλy şeleλeρyryň bmρm boλyp, myrhe kehymy τiňňiλiρmň wi
oλeρyň ýüzürhäom şiomλλiρmň üsτm bmλir kiçmmşmmmzmň oöp ykyρλeρyre
ýäρ.
Nymmzmeτmoeryň oρreşmeky wi τepyλer τiňňiλiρm yλmy
τeýher öwρirmio XX esyρyň 20−rnm ýyλλeρyrhe köρrüoλm τeρylçy,
eρlioλok wi rymmzmeτ, Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ eoehimmýesyryň
eoehimmkm M.Ý.Messor (1897−1986 ýý.) τeρepyrher beşλerýeρ.
Rλ Tüρomirmsτerhe lim−hi Özbikmsτerhe ýeşer wi mşλär leλype
eλymhyρ. Rňe Rρτe Azmýeryň mλomrnm rymmzmeτy hmýmp eýτmeo boλeρ
wi sibmτhi orher soňoy rymmzmeτmoe boýyrçe lüräρmirλiρmň
oöpüsm oryň şäkmρτλiρmhmρ. Rλeρher W.M.Messory, E.A.Dewmhowmçm,
M.N.Fihoρowy, Z.A
.Aλlemowery, T.Honeryýezowy,
Γ.A.Koşiλiroory, W.Pmλmpoory, S.Λokmrowy, A.Nmomτmrm wi beşkeλeρy
köρoizmio boλeρ.
Γiçmρmλir eρlioλokmýe kezyw−ekτeρyş mşλiρm wekτyrhe τepyλer
hüρλm höwüρλiρi hikmşλm 1 800 koλeý τiňňiλiρ ρismmλişhmρmλmp, höwλiτi
τebşyρyλyphyρ lim−hi ΓTAKE−rmň hüzümmrhi Nymmzmeτmoe
oebmriτm höρihmλmphmρ. Rλ kymmeτλy τepyrhyλeρ soňoy wekτλeρhe lim
Tüρomirmsτeryň rymmzmeτmoesyry öwρirmiohi isesy çişmi boλyp
lyzmeτ ihýäρ.
M.Ý.Messorher soň oryň şäkmρhm eρlioλok wi rymmzmeτ
T.Honeryýezow kehymy τiňňiλiρm öwρirmiohi yλy mşλiρm emeλe
eşyρýeρ. Rňe Tüρomirmsτerhe rymmzmeτmoeryň hüýbürm τyτer mλomrnm
τüρomir rymmzmeτy hmýmp eýτmeo boλeρ.
Rλ ΓTAKE−rmň hüzümmrhäom
Nymmzmeτmoe oebmriτmrmň lim mühmρm wizmpismrm ýiρmri ýiτmρmphmρ.
Heλype eλym bmρräçi ýyλλep Mekτymkyλy ehyrheoy Tüρomir höwλiτ
yrmwiρsmτiτmrhi rymmzmeτmoe hiρsmrhir τeλypλeρe sepeo biρhm. Rry
ýiρmň hmλmri hüşürýär „eλτyr iλλm” eρlioλok löomürhi lim τereýeρλeρ.
Rryň 13 sery yλy wi omçm köwρümλm omτepλeρy lim−hi 115−hir kowρeo
yλmy meoeλesy çepher çyohy (oäbmρλiρm ewτoρhe
şλyohe). Häzmρom
wekτhe köρrüoλm eλym T.Honeryýezowyň yzyry oryň şäkmρτλiρm
(N.Amerλyýiw, S.Ýysypowe) howem iτhmρýäρλiρ.
biýλiom oöpserλy eρlioλokmýe ýehykäρλmoλiρmrhi kezyw−ekτeρyş
mşλiρm kiçmρmλhm. Niτmnihi, Γüroρτe Tüρomirmsτerhe mλomrnm ösir
ioiρerçyλyo miρoizλiρmrmň – şäliρ höwλiτλiρmrmň (höwλiτ läsmýiτλm,
lyoyoλy, höwλiτi melsys kehymy şäliρλiρmň) mρom wi ösir büρürç
esyρy zemeryrhe piýhe boλerhyky eryoλeryλhy.
By ýehykäρλmoλiρhi eλymλeρ A.A.Meρyşiroo, B.A. Kyjτmr,
W.M. Messor, A.F. Γerýeλmr wi beşkeλeρ τeρepyrher kmňmşλiýmr
kezyw−ekτeρyş mşλiρm kiçmρmλhm.1952−rnm ýyλhe pρojissoρ B.A Kyjτmr
Nemezkehipärmň sτρeτmkρe�ýesyry öwρirmio isesyrhe Nemezke I
Nemezke VI çirλm ýehykäρλmoλiρmň mihirm keτλeoλeρyry hüzýäρ. By
boλse elyρyrhe Aλτyrhipi, Nemezkehipi, Äriw mihirmýiτλiρmrmň
biýλiom ýehykäρλmoλiρmrmň sirismrm öwρirmiohi ises boλyp lyzmeτ
ihýäρ. 1964−rnm ýyλhe W.M Messoryň ýoλbeşçyλykyrhe kyρreλer
iospihmsmýe τeρepyrher Aλτyrhipihi kezyw−ekτeρyş mşλiρmri
beşλeryλýeρ. Eospihmsmýeryň isesy misiλism ösir büρürç esyρy
zemeryre hikmşλm Aλτyrhipihi A.A.Meρyşirooryň eçyşλeρyry
beρλemeoher ybeρeτ boλyphyρ.
Şiýλiλmohi, Nemezke V höwρürmň sirism oiskmτλirmλirhi
Aλτyrhipihir τepyλer mekλymeτλeρe isesλeryλmeλy boλyrýeρ. Bmρräçi
yλmy beρλekλeρyň kiçmρmλmikm riτmnismrhi ösir wi kmçom Heρeppe
mihirmýiτmrmň mekλymeτλeρy bmλir hiňişhmρmλirhi Aλτyrhipihir
τepyλer zeτλeρyň wekτyryň (höwρürmň) hiň kiλmikm bmzi Nemezke
V sirismrm b.i.öňom 2100−1650−rnm ýyλλeρ hmýmp eýτmeke ises biρýäρ.
Öz kizikmrhi, Nemezke V lim: mρom höwρi − b.i.öňom 2100−1850−
rnm ýyλλeρe, kmçom höwρi− b.i.öňom 1850−1650−rnm ýyλλeρe böλmio
B.i öňom II müňýyλλykyň beşλeρyrhe Köpiτhekyň iτikmrhäom
omçm hiρýeλeρyň sywyryň çiomλmikm (kyρρyoλemeky) ziρeρλy,
büρürç esyρyryň ösir mihirmýiτλm miρoizλiρm boλer Aλτyrhipihi,
Nemezkehe, Aohipihi (Bioρiwihi) wi biýλiomλiρhi (b.i öňom XVIII
esyρher) hyρmyş oim−oimhir pisi hüşüp ykρeýeρ. Şiýλiλmohi, mλeτ
Myρkebyň eşeoy eoymyre (sywyň boλ ýiρmri) çiomλmiλm boλýeρ.
B.i.öňom XVII−XII esyρλeρhe oλ mioerhe Ahembeser, Kiλλiλm, Teýyp,
Γoňyρhipi, Tokeλeohipi ýeλy büρürç esyρyryň ösir mihirmýiτλiρmrm
höρihmphmρλiρ.
Bmşmρmλmihmo howeρ süýhüri ýöρmτi τilroλokmýe boýyrçe
τeýýeρλerer koρy koşyp, öρär τekemλy piýrmρ ihýäρλiρ. Piýrmρm hyze
ýeτyρyp, bmρräçi wekτyň howemyrhe seoλep boλýeρ, imme oλ les
yzeo wekτλep seoλereρ ýeλy ory ýöρmτi τeýýeρλerer çibşmň hiρmsmri
hyoýeρλeρ. Niτmnihi, moτeλ hmýλmp eτλerhyρyλýer piýrmρmň τäzi bmρ
köρrüşm imiλi kiλýäρ. Moτeλy mýmizhir öň çibmş hiρmsmrmň mçmri
bmρräçi kizio süýτ kyýyp, soňρe höoüp, piýrmρmň hyzyry eýyρýeρλeρ.
Moτeλ öρär τekemλy piýrmρ boλyp, Tüρomirmsτeryň çäoλiρmrhi oλ hmňi
rolyρλy τüρomirλiρ τeρepyrher τeýýeρλeryλýeρ.
Piýrmρmň sywyry yzeo wekτλep keýrehyp, orher keρekyρτ
τeýýeρλeýeρλeρ. Γeρekyρτ, iseser, leλo λyomerçyλykyrhe süýnm
oisiλmrmň hiρmery löomürhi yλeryλýeρ. Γiçmmşhi çeý mçmλirhi, ory
süýnm hiρikmri lim yλeryphyρλeρ.
Doweρ süýhm sykyρ süýhüri keρerhe les ýekλy boλýeρ. Şoryň
üçmr howeρ süýhürhir keτyo besyρyp, kiçmmşhi ory hiρm ýerλyohe
ýeýmeo eρoeλy miski ýekyry eλyphyρλeρ. Miskism eλrerher soň keλer
eýρery süzmi hiρä kyýyp, süzmi ihmphmρλiρ. Süzmihir τokeλeşhyρyp
kyρτ ýesephyρλeρ. Γyρτ yzeo ýoλe kmhmλirhi lyρyş löomürhi eλryphyρ.
Γyşyre süzmi boλmehyo leλeτyrhe ory izmp, hüρλm releρλeρe
koşyphyρλeρ. Miski ýekyry iρihmp, ýyλboýy zeýeλermer seoλerýer
seρyýeky τeýýeρλephyρλeρ. Nolyρλy τüρomirλiρ seρyýeky hipbi hmýλmp
eτλerhyρyλýer kephe seoλephyρλeρ. Süzmihir kyρτ ýesemeo, keτyky
ýeýyp, ýekyry eλmeo häpλiρm läzmρom wekτhe lim kmňhir yλeryλýeρ,
imme hiρm ýerλyoλeρe hiρio eλýymmr bmhorλeρ ýe−he çehyρ ýerλyoλeρ,
hipbä hiρio boλse syρçeλy pmτmλiρ yλeryλýeρ.
ÜNRUTA
STANYŇ ΓADYMY
Tüρomirmsτerhe b.i öňom IV müňýyλλykyň elyρyrher II
müňýyλλykyň elyρyre çirλm höwüρhi, ýekry büρürç esyρy zemeryrhe
ioiρerçyλyo mihirmýiτm ösüp, ýooeρy hiρinä ýiτmphmρ. XX esyρyň
50−60−rny ýyλλeρyrhe mehhy mihirmýiτmň küλλäp ösir şäliρλiρm
boλer Aohipihi (Bioρiwihi), Nemezkehipihi, Aλτyrhipihi wi
Meşkeλe oöp esyρλeρyň howemyrhe imiλi kiλir häpλiρi iýiρmp,
ehem üçmr ykτybeρλy heýerç, ρylyň wi elλeoλyλykyň çişmism boλyp
lyzmeτ ihýeρ. Nismλhir−risλi kiçýär meşkeλe ýöρiλkiλiρm, leλoyň
ýeş risλm τiρbmýiλimio boýyrçe hyρmyş τinρmbismrmň bmρ böλikm
boλyp hyρýer nimkyýiτçmλmo hyρmyşyryň isesy hüşürniλiρmrm wi
hüzkürλiρmrm, häp−hissyρλeρy lim−hi yρp−eheτλeρy eýewλy seoλemeke,
rismλhir−risλi kiçmρmäki mümomrçmλmo biρýäρ.
iorezeρowe
DRWAU
TA
SAKΛANYΛYŞY
Asyρλeρyň howemyrhe meλheρçyλyo örümλiρm – iτ wi süýτ
τüρomirλiρmň mýmmτ yλkemyryň isesyry hüzüphmρ. Doweρheρçyλyo
meλheρçyλykyň les kmň ýeýρer köρrüşm boλyp, howeρ süýhürhir
τeýýeρλeryλýer örümλiρ τüρomir τekemλeρyryň eρesyrhe eýρeτyr
τepewyτλerýeρ. Doweρλeρ hmňi ýez möwsümmrhi 2−3 eýyň howemyrhe
sekyλýeρ. Ýezλek höwρürhi sekλyp eλyrýer howeρ süýhürhir keρρy
iriλiρmmmz mrhmom sekym möwsümmri çirλm zeýeλermer seoλermeke
ýeρemλy süýτ örümλiρmrm τeýýeρλephyρλeρ. Tüρomir τibmkeτyryň yssy,
kyρeo lowe şiρτλiρmrhi süýτ örümλiρmrm seoλemekyň τäsmr ysyλλeρy,
oλeρy τeýýeρλemeo bmλir bekλeryşyoλy özboλyşλy häpλiρ imiλi
kiλmphmρ.
Nyτyohe Aleλ wiλeýeτyryň Beleρλy iτρebyryň Nolyρ obesyrhe
ýezλek möwsümmrhi τopλeryλer miýher ýezkyλeρyryň isesyrhe
howeρ süýhürhir piýrmρmň, moτeλyň, keρekyρhyň, kyρhyň wi
seρyýekyň τeýýeρλeryλyşy wi seoλeryλyşy beρehe küρρüň ihmλiρ.
Doweρλeρ jiwρeλ−meρτ eýλeρyrhe oöpiλmp, 30−40 kürhir
soňρe sekλyp beşλerýeρ. Nolyρ obesyryň meλheρλeρy obeher 18
omλomiτρ yzeoλyohe ýiρλişýär hek biλirτλmkmri ýezλeke köçüp,
meý−mýyr eýλeρyryň howemyrhe süýτ örümλiρmrm τeýýeρλemeo
bmλir mişkyλλerýeρλeρ. Doweρλeρ, eheτçe, küroρτe çeky sekyλýeρ
wi bmρ sekymhe 0,5 λmτρ süýτ biρýäρ. Bmρ çioirihi meλλeρy boλer
meşkeλeryň zirerλeρy bmλiλmohi süýτ örümλiρmrm τeýýeρλemeo üçmr
eλşyke bmρλişýäρλiρ.
ýekry ýeşeýyş oτekλeρy, oöpλirç, lowλyryň himmρkezyo hmweρyre
ýereşhyρyλyphyρ ýe−he oryň mom τeρepyre köρä kyρλyphyρ.
By ýiρhäom ýeşeýyş neýλeρy löomürhi τemλeρ ýöρkürλm boλyphyρ.
Temλeρ – myryň özm öňm iýwerλy oτekλeρhyρ, sibäbm iýwer ýeşeýyş
oτekλeρyryň mň bmρ ziρyρ kyρλyşy lesepλeryphyρ. Öz kizikmrhi, hüρλm
süτürλiρ iýweryň isesy hüzüm böλioλiρmrmň bmρm boλyp
lyzmeτ ihmphmρ. Rλ süτürλiρ hmweρyň üsτüri koýλer yzyr oöpρmrm
seoλephyρλeρ. Üçiki koýλer ekeçλeρyň bmρ τeρepy hmweρe, biýλiom
τeρepy şoλ oöpρä koýλyphyρ.
TEUB
EΛEMEKDE TÜUKMENΛEU
DÄP−DESSUUΛAUYNYŇ ÄHM
Tüρomirmsτeryň Pρizmhirτmrmň biλλiýşm ýeλy, Tüρomirλiρ
kiçmmşhi mihirm−ρyly wi yλmy ösüşλiρm bmλir hürýä ýeň seλer biýmo
leλo. Şoňe köρä−hi, bmz mmλλm kymmeτλyoλeρymyzy, ýmτiňomρλär häp−
hissyρλeρymyzy hmoiλτmäki wi koρep seoλemeke, öshüρmäki eýρeτyr
ürs biρýäρms. Γeρeşsyzλykymyzy eλer kürümmzhir bäρm esyρλeρboýy
Uyly mihirmýiτm öwρirmikmň häp−hissyρλeρy, eheτλeρy, mmλλm
ýöρiλkiλiρm eýewλy seoλemeohe, biρomτmiohi, ösüp kiλýär ýeş risλm
τiρbmýiλimiohi yλy älmmýiτm beρhyρ. Uyly mihirmýiτ τüρomirλiρmň
imiλi kiλşmrm, kiλmp çyoyşyry wi iτrmom τeρylyry, biýλiom leλoλeρ bmλir
iτrmom−mihirm eρekeτreşyoλeρyry öwρirmiohi mölüm çişmihmρ.
Biρoeρeρ höwλiτmmmzmň bekτyýeρλyo höwρürhi iτroλokmýe
yλmyry öshüρmäki, lysyser−he, meşkeλeryň wi meşkeλeryň mçmrhäom
keτreşyoλeρyň misiλiλiρmri eýρeτyr ürs biρmλýäρ. Ýyρhymyzyň
iτroλokmýesyryň by
ykρyryň ýooeρy yλmy−öwρirmş τeýher älmmýiτm,
mλomrnm robeτhe, meşkeλeryň, oryň mçmrhäom keτreşyoλeρyň, häp−
hissyρλeρyň, yρp−eheτλeρyň nimkyýiτmň ρyly−elλeo isesλeρyry wi
höwλiτ keρeşsyzλykyry biρomτmiohi, limmiτeρepλeýyr, sezλeşyoλy
ösir şelsyýiτm τiρbmýiλimiohi öρär yλy oρry iýiλiýärhmkm bmλir
şiρτλirýäρ.
oρyr iýiλäphmρλiρ. Aýρeτyr lim, ýeşeýyş neýλeρyryň kyρλyşykyrhe
oλeρ bmρräçi ýiρλm özboλyşλyλyoλeρy bmλir τepewyτλeryphyρλeρ. Şoryň
üçmr oλeρ irçimi ewτoρλeρyň mşλiρmrhi öz biýeryry τepyphyρ. By
sibmτmň ýeşeýyş neýλeρy beρeheoy mekλymeτλeρ A.A. Byρlerow, H. N.
Beçmrsomý, B. I. Weýrbiρk, Ý. U. Wmrrmoow, M. Γρyλiw hekyλeρyň
wi biýλiomλiρmň mşλiρmrhi kebeτ kiλýäρ. ΓTAKE−rmň mşλiρmrmň 1953−rnm
ýyλhe çyoer III τomyrhe lim by beρehe eýhyλýeρ.
Ý. U. Wmrrmoow τüρomirλiρmň şoλ höwüρhäom ýeşeýyş neýλeρyry
ýihm τopeρe böλmio bmλir, Λibep τüρomirλiρmrmň by lowλyλeρyry
momrnm τopeρe hikmşλm ihýäρ. Uys çipiρ ihibmýeτλeρyrhe oλ lowλyλeρ
lyτoρλeρ hmýλmp biλλirmλýäρ, ýekry şiýλi äpiτ lowλyλeρyň liρ bmρm τyτyş
bmρ obe beρebeρ köρüλýäρ. Rλ lowλyλeρyň heşyre τyτyşλeýyr äpiτ leýeτ
eýλeryλyphyρ. Rλeρyň liρsm ýeşeýyş neýλeρyryň wi oömioçm loneλyo
neýλeρyryň yλy τopλymyry özürhi nimλäphmρ.
Rλ lowλyλeρ heşoy köρrüşm boýyrçe körübyρçλy ihmλmp kyρλyphyρ
wi liρsm bmρ keλery ýeτλehyphyρ. Rλeρyň äpiτ ekeç hiρwiziλiρm
boλyphyρ. Diρwizärmň ýooeρsyrhe, ýekry lowλyryň öň τeρepyrheoy
byρçλeρhe, oäτi boλse hmweρyň biýλiom ýiρλiρmrhi lim heρenyo ihmλmp
ýeρym kümmizλiρ kyρλyphyρ. Rλ lowλyλeρ mλeτyň sosmeλ τepewyτλeρyre
lim şeýeτλyo ihmphmρ. Misiλim, les kyρpλy loneλyoλeρyň wi hmr
wiomλλiρmrmň lowλyλeρy eheτy lowλyλeρher les yλy wi kyρλyşy τeýher
les çyλşyρymλy boλyphyρ.
Howλyλeρyň mçom kyρλyşy beρehe eýhyλerhe, oλ mom böλiki, ýekry
iρoioλiρ wi eýeλλeρ böλikmri böλürmphmρ. Myryň özm ysλemyň hmrm
häpλiρm bmλir biρo bekλeryşyoλy boλyphyρ. Käbmρ les beý lowλyλeρ oäτi
höρτ böλiki böλürmphmρ, ýekry oλeρ mylmerlereher, eheτy ýeşeýyş
neýλeρyrher, mρm şelλy meλλeρy seoλemeo üçmr omçm lowλyher wi
owryo meλλeρy ýiρλişhmρmio üçmr omçm lowλyher ybeρeτ boλyphyρ.
Howλyryň mçmrhäom kyρλyşyoλeρ öz ýiρλişmşm boýyrçe hüρλm
köρrüşλiρhi boλyphyρ. Howλyhe lowλy hmweρyre ýereşhyρyλyp
seλrer mylmerlere isesy neý lesepλeryphyρ. Rλ mylmerlereλeρ,
oöpλirç, öňm iýwerλy ihmλmp kyρλyphyρ. Mylmerlereher beşke hüρλm
loneλyo neýλeρy lim heşoy hmweρe ýereşhyρyλyp kyρλyphyρ.
Howλyryň mçom böλikm ýeşeýyş oτekλeρyrher ybeρeτ boλyphyρ. Rλ
neýλeρ oä ýioini oτekher, oäτi boλse bmρräçi oτekher ybeρeτ boλyphyρ.
By ýekheý lowλy iýismrmň kyρpλyλykyre wi orheoy ýeşeýnyλeρyň
seryre bekλy boλyphyρ. Rλeρhe bmρ häp eýρeτyr seoλeryλyphyρ,
HAΛYSYNDA
TAKYK WE TEB
ΓY
Ň TAUYHY K
Tüρomir yλmyryň, mihirmýiτmrmň, syrkeτyryň Aρoeheky
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň „ϑerλy ρoweýeτ’’ omτeby nerλy τibmkeτe
hikmşλm syρλeρy eýer ihýäρ lim−hi τüρomirmň Bekτyýeρλyo iýýemyryň
τäzi yλmy keρeýyşλeρyre ises höρihýäρ. Şiýλi çeoλemeryň isesyry,
kehymy τüρomir sözλiρmmmz bmλir läzmρom zemer hmλmmmzhäom
ymymyλyoλeρ: iλmpbmýi He−ρyp, oeρτe He−ρmτe, hmýmλmikm, τüρomir He−
λysyre nerλy τibmkeτyň syρλeρyryň ýezywheoy (slimeheoy) biýery
hmýir τekλymeτy hüzýäρ. By Heλyryň beşλerkynyryň ýiρhir (τeoyρ−
τopρeo−ýiρλmo) lim−hi äλimhir (hürýä kmňmşλmkmrhir) beşλeryp, şyλeρ
bmλir lim kyτeρmeky büτmr τöwiρikmrmň irçimi kizio eλeneλy (DNT),
koçeoλy (UNT) ryskeheoy rekyşλeρ bmλir hoλy eýλeryp, nerλy τibmkeτy
hüzýär mmoρoöλçikλm kyρλyşλeρy meoρoöλçikλm äλim kmňmşλmkmrhir eýρyp
(çäoλirhmρmp), nerλy hürýärmň bmτiwmλmkmrm ebsτρeoτ syρeτλerhyρymeo
boλýeρ. D.Mirhiλiýiwmň iλimirτλiρ üçmr hüzir τebλmsesyrhe liρ bmρ
lmmmom iλimirτmň öz oρryrhe boλşy ýeλy nerλy hürýärm hüzünmλiρ (eλene−
DNT, koçeo−UNT) lim öz oρryrhe boλýeρ.
Heλy ysyλyýiτm oöpöλçikλm nerλy τibmkeτy hüzünmλiρmň (DNT, UNT)
imiλi kiλşmrm, wekτ bmρλmkmrhi höρiýşmrm läsmýiτλirhmρmp, ory slime
(çyzky) köρrüşmrhi şiomλλirhmρmiohmρ. Häzmρom zemer iλioτρor serλy
(3D, 4D, 5D, 6D) ýezywhe, yλymhe, hyρmyşymyzhe, leρby mşλiρhi
by ysyλyýiτmň piýheλeryλyşyre räçi hmýsiň myseλλeρ beρ. Hoρmeτλy
eλym Pρizmhirτmmmzmň HAΛA biρýär „ϑerλy ρoweýeτheoy’ (ϑerλy)
keρeýşyrhe: „mλomrnm ýezyw’’, “mλomrnm omτep’’, „höρihmnmλmo keλyby“
hmýmikm – by τüρomir bekτyýeρλykyry Ýeρeheryň ýeλoewyhyρ.
yheýrezeρow
RUTA
AKYMΛAUYNDA
RTUUYMΛY
ΛAUY
ХIХ esyρhe τüρomir leλoyryň bmrekäρλmo syrkeτyrhe
Amyhiρýeryň oρτe eoymλeρyrhe ýeşeýer τüρomir τeýpeλeρy mölüm
Γürbeτeρ τüρomirλiρmrmň kiλmr τoýy özboλyşλy ýiρλm häp−
hissyρλeρe beýhyρ. R
λeρher τoýher öň ýiρmri ýiτmρmλýär τeňyρýeλoe
keτλeme äomτmio, hyzhehyşme, hooyz çeτmeo, kiňiş iτmio
hissyρλeρy, τoý kürm ýeşλeρ üçmr ýöρmτi öρüo öý hmomio, eo
ýiλirλm oinibi τeýýeρλemeo, myseýyb τoý τyτmeo, τoýyň τyτyş
howemyrhe zmomρ çiomio, τoý ekşemsy çeý kyýhyρmeo wi
iλλişhmρmi hissyρλeρy, τoýyň iρτism ýiρmri ýiτmρmλýär eλyrheňy
kiýhmρmio, ýüz eçeρ, yne eş, ýiňňi keýτeρmeo, kmýiw
çekyρmeo hissyρλeρyry ekzemeo boλeρ. Γürbeτeρ τüρomirλiρmrmň
kiλmr λybesyrhe, τoý hebeρesyryň kyρλyşyrhe, τoý τekemλeρyrhe, τoý
eýhymλeρyrhe lim τepewyτλyoλeρ beρ.
By ýiρλm häpλiρmň eρesyrhe Γürbeτeρ τüρomirλiρmrmň kiλmr τoýher
öň ýiρmri ýiτmρmλýär τeňyρýeλoe keτλeme äomτmio wi hyzhehyşme
hissyρλeρy eýρeτyr oρre iýihmρ. By hissyρ mom meşkeλeryň eρesyrhe
kyheçyλyo keτreşyoλeρyryň beşλerkyny lim−hi τoý−hebeρeλeρyň
beşλerkyny löomürhi biρneý ihmλýäρ. Teňyρýeλoe keτλeme äomτmio
hissyρy sewçyλyke kiλir ehemλeρyň kyhe sözm eλryp, soρeλýer ýiρi
kyzy hyρmyşe çyoeρmeke ρezyçyλyo biρλirhir soň, öňhir howem
ihmp kiλýär hissyρe köρä, mmrriτheρλyo bmλhmρmio lim−hi kyzyň
biλλirýärhmkmrm eýer iτmio wi oňe sowkeτ iλτmio, kyhe ýiρi keτλeme
seλrer seçeo iλτmio löomürhi ýiρmri ýiτmρmλýäρ. Dyzhehyşme
hissyρy les lim yλy τyτyλýeρ wi myňe hmňi eýeλ−kyzλeρ keτreşýeρ. By
hissyρy ýiρmri ýiτmρmio bmλir τäzi kyheλeρ bmρm−bmρλiρmrmň kepysyry
eçmeo, mom meşkeλeryň ekzeλeρy, hoker−keρyrheşλeρy özeρe τeryşmeo,
hyz hehyşmeo, sowkeτλy−seλemλy, syλek−siρpeýλy keτreşmeo, τäzi
keρyrheşλyo eçmeo bmλir yzeoher kowy keτreşyohe, mom τeρepherem
syλeşyoλy boλmeo pmomρm öňi süρüλýäρ.
Tüρomir kiλmr τoýyry mçkmr syrλeseo, orhe bmρio−bmρiki syλek−
loρmeτy, mylmersöýiρλmkm, meşkeλe ekzybmρλmkmrm ürhiýär häp−
hissyρλeρ nyhe oöphüρ.
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi
τüρomirmň esyρλeρyň nümmüşmrhir öz oöoürm eλyp keýhýer özboλyşλy
häp−hissyρλeρyre, τoý τyτyşyre, kyz çyoeρyp, okyλ öýiρmşmri yλy
loρmeτ koýyλýeρ. Rλeρ ρyly τeýher beý lim−hi elλeo τeýher eρesse
nimkyýiτm wi τäzi risλm oimeλe kiτmρmiohi wenyp oρre iýihmρ.
By häp−hissyρλeρy hoλy wi hokρyçyλ öwρirmio, leλo oöpçüλmkmri
ýiτmρmio lim−hi yλmy hoλeryşyke kmρmzmio Biρoeρeρ höwλiτmň
bekτyýeρλyo höwρürhi iτroλokmýe yλmyryň öňürhi hyρer isesy
wizmpiλiρmň bmρmhmρ.
ýiτmρmio wizmpismrm koýýeρ. Γöohipi iτρebyryň çäkmrhi lim
τeρylyň hüρλm höwüρλiρm
ri hikmşλm irçimi ýehykäρλmoλiρ ýiρλişmp,
oλeρy öwρirmio mşm howem ihýäρ.
Γöohipi iτρebyrhe τopeρ τyτýer obenyoλeρ kehymy wekτλeρ
omçiňρäo oezmsm imiλi kiτmρmphmρ. Şiýλi oezmsλiρmň mçmrhi Çoperhipi,
Pissinmohipi wi Tokeλeohipi τepewyτλerýeρ. 1967−rny ýyλhe
W.N. Pmλmpoo bmλir N.Γemeýyrowe τeρepyrher by ýiρhi kezyw
− ekτeρyş mşλiρmrmň kiçmρmλmikm riτmnismrhi Pissinmohipärmň üsτm
eçyλýeρ. Niτmnihi, ϑiýτyr mihirmýiτmrmň ösüşmrmň eρeλyo höwρürhi
by oezmsmň miρoizmrmň Pissinmohipi boλer boλmekyryň mümomrhmkm
eryoλeryλhy, çürom by ýiρhi kezyw mşλiρm riτmnismrhi ybeheτlere
löomürhi yλeryλer yλy bmρ neý τepyλhy. Dmweρλeρyryň äpiτλmkmrm,
oryň hüρλm ρiňoλm rekyşλeρyry, neýyň yλyλykyry, neýyň mçmrhir
τepyrhyλeρyň ez çyoýerλykyry köz öňüri τyτseň, by neýyň rioλmτ
höwρürhi oberyň älλm mλeτyryň liρ lmλm ýykreryşyoλeρyry kiçmρir
ýiρm hmýmp çeoλemeo boλýeρ. Aρlioλok−τeρylçyλeρyň çeoλemekyre
köρä, by neýhe hmrm häp−hissyρλeρ biρneý ihmλmp, kyρberλyo oismλir
boλmeky−he mümomrhmρ. Rryň hmweρλeρyrhe kyzyλ wi keρe ρiňoλiρ
bmλir çiomλir syρeτλeρ beρ. Zoomoρj läsmýiτλm syρeτλeρyň mezmyry
peλioλmτ wi mizoλmτ iýýemyrheoy ew ewλemeo bmλir mişkyλλerer
τeýpeλeρyň häpλiρmrhir lebeρ biρýäρ.
Γöρrüoλm eλym Ö.Biρhmýiw τeρepyrher Pissinmohipärmň mihirm
keτλeoλeρyry beρλemeo üçmr kezyw−ekτeρyş mşλiρm kiçmρmλýäρ wi oλ
ýiρhi höρτ sery keτλekyň beρλyky eryoλeryλýeρ. 1975−rnm ýyλhe TYA
τeρepyrher Pissinmohipihi kezyw−ekτeρyş mşλiρm τäzihir beşλerýeρ.
Bmρmrnm keτλeohe kiçmρmλir ke
zyw mşλiρm riτmnismrhi nimm 1500 mrihöρhüλ
miýheryň üsτm eçyλýeρ wi oberyň syhyρy ýüzi çyoeρyλýeρ.
ΓÜNBATAU
TR
DESSUUΛAUY
Toý−beýρemλeρ τüρomir leλoyryň ρyly, mehhy−mihirm
mmρesyryň eýρyλmez böλikmhmρ. Tüρomir meşkeλesyrhe τyτyλýer
τoýλeρ oöp wi hüρλm−hüρλühmρ, imme şoλeρyň eρesyrhe kiλmr τoýy
biýλiom τoýλeρher hüýpλm τepewyτλerýeρ.
Tüρomir leλoyrhe biλλm p
iλsipiçm eλymλeρyň, zilmrλm eoyλheρλeρyň,
söz ysseτλeρymyzyň ihibm mmρesy belesyre ýiτmp boλmeneo kirnm−
lezyrehyρ. Şy ryoheýrezeρher mmλλm Λmhiρmmmzmň eýhyşy ýeλy:
,,Mir leλoymyň işρiτλm hyρmyşyryň közbeşyry yλym yλkemyryň
oämmλλişmikmrhi köρýäρmr’’ hmýmp rykτemeky ýiri−hi bmρ kizio küwä
kiçýäρ. Ýeşλeρyň yλme boλer löwismrm eρτhyρmeo, oλeρy yλmy mşλiρi
çiomio, şiýλi lim hürýä yλmyryň kezererλeρy bmλir eýeoheş kmτmio
üçmr älλm mümomrçmλmoλiρ höρihmλýäρ. Γiçmmşhi Miρwmň, Köriüρkirnmň
beý omτeplereλeρy boλyphyρ. Tüρomir iλmyheme yλmyň ösmikmrhi
özürmň myresyp koşerhyry koşer biýmo şelsyýiτλiρmri byýserýeρ.
Rλeρ yλymhe, bmλmmhi çyňňyρ yz keλhyρyphyρλeρ. Rλ eoyλheρλeρ
Ninmihhmr Kybρe, Hone Almiτ Ýesewy, Melmyτ Zemelşeρy,
Myse Hoρizmm, Döwλiτmämmiτ Azehy, Mekτymkyλy Pyρeky wi
beşkeλeρhyρ. Mekτymkyλy Pyρeky Hywehe ooer mihρisism bmλir
Γmhiρ boλhym, loş keλ, köziλ Şmρkezy.
By ýiρhi şelyρ ‘’τyλλ
e kepy’’ hmýmp yλym−bmλmm kepysyry köz
öňürhi τyτýeρ. Yλym−bmλmmmň τyλλe kepysyry eçyp bmλiri lmç lmλm
eleρ
KDEPE ETUABYNYŇ AUHERΛRΓ
A
Ş TAUYHYNDAN
Ň MYSAΛYNDA)
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň neýheρ biλλiýşm ýeλy, τüρomir leλoy
müňýyλλyoλeρyň howemyrhe mehhy wi mihirm kymmeτλyoλeρyň,
şoλ serhe syrkeτyň lim keýτeλermeneo eneýyp ryskeλeρyry höρihmp,
hürýä mihirmýiτmri myresyp koşerhyry koşhy. Heoyoeτherem, oλ
kymmeτλyoλeρ läzmρom Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi les
eýewλy seoλeryp, oämmλλişhmρmλýäρ, şiýλi−hi τeρyly kymmeτλyoλeρ
ýeş risλmň Weτer kymmeτyry çyň hy
ýmekyre, eτe−bebeλeρymyzyň
şölρeτλy kiçmmşmrm hüýpλm öwρirmikmri kmň mümomrçmλmo höρihýäρ.
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmz Tüρomirmsτeryň älλm çäoλiρmrhi
ýiρλişýär τeρyly mehhy ýehykäρλmoλiρm öwρirmio wi ory leλoe
kmτmiýäρ. Temhyρyň mçiρom hmweρλeρy lim öz hyρoyry ýmτmρmiýäρ, liρ
ýyλhe τemhyρy sywemeo peρz mş lesepλeryphyρ.
Tüρomirmň τemhyρyryň oberyň ekzybmρλmkmrm biρomτmiohi−hi
mňňär yλy älmmýiτm boλyphyρ. Ekiρ obehe bmρ τemhyρ beρ boλse, oλ
oberyň ekzybmρλmkmrmň ryşery boλyphyρ. Tüρomirλiρ τemhyρ kyρmeo
misiλismri lim öρär nokepoäρçmλmoλm çimiλişmphmρ. By mş obeheoy
leλeλ eheme yreryλyphyρ. Rrsoň oλ leλeλlor ehem τemhyρyň pmρm Pmρ
Temhyρλeρ ekλebe siλiň−sälρeýyρeo ýiρhi kyρλyphyρ. Temhyρ
ysseλeρy ory ýeserλeρyrhe, ihmλ oryň oöρüoλiρmrmň eşeo ýeryrhe bmşir
çöρioλiρm wi oöoiλiρm koýmeo üçmr ýöρmτi kiρmş ýiρ ihmphmρλiρ. Temhyρ
beşyrheoy iri ýe−he kiλmr−kyz, ez−oim sowep, ýüzürmň çeλyomeky
üçmr, bmşir çöρioλiρm şoλ ýiρhi τemhyρe ýepλep koýeρ ioirλiρ. Ekiρ−hi
şoλ wekτ bmρm kiçmp beρýer boλse, çöρio bmşmρýär zirer löomer τemhyρ
peý löomürhi löhüρ ihiρ ioir. “Temhyρpeý” ehy bmλir mäλmm boλer
by hissyρ obeλeρhe läzmρom wekτλeρhe lim howem ihýäρ. Çöρikmň
hyzyrher heτmer kiçmp kmτmio bmihipλmo lesepλeryλýeρ. Zireryň
miλi−myssyo reryrher bmρ böλinmkmrm ekzyňe eτyp, hoke−hmλik iτsiň,
ýoλyň ρoweç, mşmň oň boλneohykyre yrem boλyphyρ. Temhyρhe bmşir
çöρioλiρmň owyrτyoλeρyry lim kyş−kymρyλeρyň peýy löomürhi
τemhyρyň kepheλyrhe koýyphyρλeρ.
Tüρomir leλoyryň ymymehemzeτ mihirm kymmeτλyoλeρyryň
eρesyrhe myresyp oρyr eλer mmλλm ýöρiλkiλiρm, esyλλy häp−hissyρλeρy
mmλλmλmki, yrserpiρwiρλmki wi ýekşyλyke ýykρyλerhyρ. Tüρomir leλoy
τemhyρy myoehhisλmo hiρinismri köτiρmp, τemhyρ kyρmeo sirihmrm wi
oryň bmλir bekλeryşyoλy irçimi häp−hissyρλeρy esyρλeρher−esyρλeρe
eşyρyp, bmzmň kürλiρmmmzi ýiτmρmphmρλiρ.
ymeýiw,
AÇYAN YΛMY ÇEŞMEΛEU
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň syýeseτyrhe Tüρomirmsτer
Weτerymyzy limmiτeρepλeýyr küλλiτmiohi yλym yλkemyry
öshüρmio mölüm oρyr iýiλiýäρ. Teρyly kiçmmşhi τüρomir özürm
soweτλyλyky, yλymλyλyky bmλir hürýä τereher leλoλeρyň bmρmhmρ.
Tüρomirmsτeryň iτrokρe�ýesyry öwρirýärλiρmň ýezer
morokρe�ýeλeρyrhe hoomeçyλyo sirihm beρehe τäsmr mekλymeτλeρ
biρmλýäρ. D.Öwizowyň „Müρçi τmρism“, „Çirhmρ nüλkismrhi wi
Symbeρyň oρτe eoymλeρyrhe ýeşeýer leλo“ hmýir mşλiρmrhi ýüpio
meτeλeρyň hooeλyşyre siλniρmi biρλmphmρ. A.Rρezowyň,
A. ϑyoyýiwmň, A.H.Pmρkyλyýiweryň mşλiρmrhi hoomeçyλyo
beρehe yλy boλmehyo mekλymeτλeρ biρλmphmρ. Tüρomirmsτeryň oäbmρ
wiλeýeτλeρyrhe şy kürom küri çirλm kyňeç, oiτirm, çebyτ hooeýer
„τeρe“ yλeryλyp kiλmrýäρ.
ΛEN BAΓΛANYŞYKΛY DÄP−DESSUUΛAU
Tüρomir leλoy müňýyλλyoλeρyň howemyrhe özürmň mmλλm häp−
hissyρλeρy, ihmm−kyλymλeρy bmλir konemer τeρylyň selypeλeρyrhe
köρrüoλm yz keλhyρyphyρ. Howerheρ Pρizmhirτmmmmňk beşhe
hyρmekyrhe Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi oλ häp−
hissyρλeρymyzyň keýτeher hmoiλhmλýärλmkm byýserçλyhyρ. Hoρmeτλy
“Tüρomirλiρ hürýä mihirmýiτmrmň kirnm−lezyresyre,
mihirm ρyly ösüşmri öρär yλy koşerτ koşer leλoλeρyň bmρmhmρ” hmýmp,
öρär neýheρ biλλäp kiçýäρ.
Mmλλm häp−hissyρλeρymyzy, mmρesymyzy öwρirmio kehymy
ýöρiλkiλiρmmmzmň hmoiλhmλmikmri, öz mmλλmλmkmmmzi byýserýer ýeş
risλmmmzmň oimeλe kiλmikmri oňyr τäsmρ ihýäρ.
Mmλλm kymmeτλyoλeρymyzyň bmρm boλyp hyρýer τemhyρy leλoymyz
oiρemeτ, myoehhis lesepλeýeρ. Rλ τüρomir leλoyryň mihirmýiτmrmň,
mmλλm syrkeτyryň, häp−hissyρλeρyryň, hyýky−hüşürniλiρmrmň bmρkmhir
syρλy selypeλeρyry özürhi nimλiýäρ.
Temhyρyň heşyrher çeρşirbi wi erre kürλiρm heň bmλir üç
kizio eýλerseň, neryň sek, mşmň ρoweç boλýeρ hmýir leλo yrerçλeρy
beρ. Temhyρe çöρio ýepyλyp hyρoe közüňm eýyρmer siρiτsiň,
çöρioλiρ oňeτ bmşmiýäρ. Γür ýeşyp, eýeo ýykrererher soňρe
τemhyρyň ýeryrhe kizmio, oryň heş−τöwiρikmri syw höomio kürä
lesepλerýeρ. Temhyρe oτ koýbiρmλirhi lim msλirhmo zehyňy ohyrλyo
iτmio boλmeýeρ. Aρesse ohyrhe bmşir çöρikmň τekemy ekzyňher
Rsτykeλehe eρlioλokýe yλmy−beρλek mşλiρmrmň kyτeρryoλy emeλe
eşyρyλmerhyky sibäpλm, keλeryň eýer ihmλmihmo kmzλmr syρλeρyryň
irτio oöphükm moyçsyzhyρ. Γiλniohi kiçmρmλnio eρlioλokmýe beρλek
mşλiρm Amyhiρýeryň oρτe eoymyrhe ýiρλişýär by kehymy keλeryň
kiçmmş τeρyly beρehe ýiri−hi les kyzyoλy mekλymeτλeρy biρiρ hmýmp
eýτmeo boλeρ.
RKMAÇYΛYK SENED
UATYNΛYΓY
Doomeçyλyo τüρomirλiρhi mň kehymher kiλýär siriτλiρmň bmρm
boλyp hyρýeρ. Meλheρçyλyoher wi ioiρerçyλyoher soň hoomeçyλyo
τüρomir loneλyoλeρyrhe isesy oρry iýiλiýäρ.
Doomeçyλykyň höρär wekτyry τeoyoλemeo oyr misiλiλiρmň bmρm
boλyp hyρýeρ. Rry öwρirmio üçmr eşeoheoy çişmiλiρi ýüzλirmio
ziρyρ.
Aρlioλokmýe çişmiλiρm − hoome kyρeλλeρyryň hiτeλλeρy ýe−he
Ehibm joλoλoρ çişmiλiρm − meτeλeρyň lmλm ýe−he hoomeçyλyo häp−
hissyρλeρy beρeheoy ýeτλemeλeρ.
Eτrokρe�ýe çişmiλiρm − läzmρom hoomeçyλyo sirihmrhi oörihir
kiλýär τäρλiρmň wi ykyρλeρyň seoλeryp keλmeky.
X esyρhe Ibr eλ Feom Miρwhi ýymşeo pekτeryň öshüρmλmp
ýiτmşhmρmλirhmkm, orher lim ýooeρy lmλλm meτeλeρyň hooeλerhyky
beρehe biλλäp kiçýäρ. Aýρeτyrem, oλ şoλ meτeλeρher oiλλä heňyλýer
ýekλyoλeρyň τeýýeρλererhykyry biλλäp kiçýäρ.
Γiokρej eλ Meohmsm (X esyρ) ýüpio wi rel meτeλeρher Miρwhi
örhüρmλir çäomirλiρi heşeρy ýyρτλy τänmρλiρmň yλy msλik bmλhmρirhmkmrm
biλλiýäρ.
Tüρomirmsτerhe hoomeçyλyo sirihmrmň yλmy τeýher
öwρirmλmikmrhi ρys eλymλeρyryň yλy lyzmeτy beρ. Uiwoλýysmýeher
öňom ewτoρλeρher A.D.Γρibiroowyň, Ý.Ahemoλmirmň, A.Beρmsmň,
K.Bohirmň mşλiρmrhi siriτçmλmkmň ösüşm leoyrhe kyzyoλy mekλymeτλeρ
biρmλýäρ.
Ýehykäρλmkmň τibmky keýeryň üsτürhi ýiρλişýärhmkm sibäpλm,
oryň leoyoy ehy Üsτmkeλe boλyp (keýeryň üsτürhi ýiρλişýär keλe),
Ýiρλm ýeşyλyλeρyň küρρüň biρmioλiρmri köρä, keλehe bmşir
oiρpmçhir bmre ihmλir oweher neýλeρ boλyp, oλ ýiρhi oezy öz ýiρmri
yiτmρmnmλiρm bmλir ýeşephyρ.
Rsτykeλehe mλomrnm kizio 1939−rny ýyλhe köρrüoλm eρlioλok
S.P.Toλsτowyň ýoλbeşçyλykyrhe yλmy−közλik mşλiρm kiçmρmλmphmρ. Rλ
ýiρhi kezyw−ekτeρyş mşλiρm eλryp beρyλmer, hmňi keλeryň syρeτyry
eλyphyρλeρ wi oryň üsτürhäom kep−keçλeρyň höwüoλiρmrm ýykrep,
ýehykäρλmo beρehe riτmniλiρ çyoeρyphyρλeρ. Şiýλiλmohi, keλeryň τeρyly
beρehe mλomrnm kizio yλmy ryoheýrezeρher mekλymeτλeρ çep ihmλmphmρ.
S.P.Toλsτow: „Γeλe çyoyλýer eρebe ýoλy beρ wi ýehykäρλmohir τepyλer
τepyrhyλeρyň oöpüsm erτmo höwρi hikmşλm” hmýmp biλλäphmρ.
Rryň, leoyoeτher−he, şiýλihmkm 1966−1968−rnm ýyλλeρhe
W.N.Pmλmpooryň ýoλbeşçyλykyrhe kiçmρλir eρlioλokmýe kezyw−
ekτeρyş mşλiρmrmň riτmnismrhi τessyoλeryλýeρ. Ýehykäρλmkmň ýooeρsyre
çyoyλýer yλy eρebe ýoλyryň ýiρmrhi mrçinmo ýohenyo imiλi kiλmphmρ.
Γiçmρmλir mşλiρhi keλeryň eşeoy mihirm keτλekyrher Kerkýy höwρüri
(b.i.öňom III−II esyρλeρyň eρeλyky) hikmşλm τepyrhyλeρ τepyλýeρ. Ýooeρoy
mihirm keτλeoλeρher boλse Rρτe esyρλeρher τä XX esyρyň beşλeρyre
çirλm boλer eρeλyke hikmşλm kep−keçλeρhyρ çyρeλeρ wi beşke−he ş. m.
loneλyohe piýheλeryλer zeτλeρ ýüzi çyoeρyλyphyρ.
Γyρλyşyo mşλiρm üçmr çmk oiρpmçλiρ, ýiρλm ekeç püρsλiρm, kemyş
piýheλeryλyphyρ. Iň ýooeρoy mihirm keτλeohe 25ξ24ξ5 sm
öλçikmrhäom bmşir oiρpmçhir seλrer neýλeρ boλyphyρ.
Rsτyryň mλeτy özλiρmri kiρio leρyτλeρy Amyλher (läzmρom
Tüρomirebeτher) Byleρeher, Hyweher wi biýλiom şäliρλiρhir
kiλýär τänmρλiρhir eλyphyρλeρ. By boλse oryň kehymy söwhe
ýoλλeρyryň ykρyrhe ýiρλişirhmkmrm sybyτ ihýäρ. Ýiρλm mλeτyň isesy oäρm
meλheρçyλyo wi ioiρerçyλyo boλyphyρ. Rλeρ leρyhy hmňi pyλe seτyr
eλmer, iýsim söwhe eλyş−çeλyş köρrüşmrhi−hi eλyp beρyphyρλeρ.
Aρlioλokmýe kezyw−ekτeρyş mşλiρmrmň riτmnismrhi Rsτykeλehe b.i.
öňom IV−III esyρλeρher beşλep τä IX esyρe çirλm ýeşeýşyň boλerhyky,
soň boλse XV−XVI esyρλeρe çirλm ýeşeýşyň oismλirhmkm mäλmm ihmλýäρ.
Rryň şiýλihmkm lirmzi çirλm keλeher şoλ höwüρλiρi hikmşλm eρlioλokmýe
τepyrhyλeρyryň τepyλmerhyky bmλir hüşürhmρmλýäρ.
Uzyr Heseryň λeoemy – Nаsρihhmr Aby Nesρ bmλir bekλeryşyoλyhyρ.
Nesρmýi mihρisismrmň koλeýyrhe miτnmτ wi lesselere kyρλyphyρ.
Hesselere öρär yλy boλyphyρ. Rryň bmρbehe müňi koλeý lessery
oebyλ iτmäki mümomrçmλmkm boλyp, releρleresyrhe keρyp−pyoeρeλeρe
releρ biρλmphmρ. By bmre 1780−rnm ýyλheoy ýiρτmτρimihi wiýρer
boλyphyρ.
Uzyr Heseryň höwρürhi kyρλyp beşλerer “Siomz bilmşτ” (“Häşτ
bilmşτ”) bmresyryň kyρλyşyky Ýeoyp bikmň höwρürhi (XV esyρyň
80−rnm ýyλλeρy) τememλerýeρ. Rρτe esyρλeρyň τeρylcysy Fezλyλλel mbr
Uyzbmler Hürnmrmň ýezmekyre köρä, “Siomz bilmşτ” Selypebehyň
miρoizmrhi pöwρmzi heşyrher ihmλir τekτ ýeλy boλyphyρ. Rryň
mmreρeλeρyryň pmρemmheλeρ bmλir hiňişmp bmλnio çüρbeşy boλyphyρ.
Wirismýe Uispybλmoesyryň mλçmsm Amwρosmý Korτeρmrm
ýeτλemeλeρyrhe Töwρmzhi bmρräçi bezeρλeρyň boλerhykyry, by ýiρhir
Aλippo (Heλep) şäliρmri oiρwir bmλir ýüpio wi biýλiom leρyτλeρyň
äomhmλirhmkmrm ýezyphyρ. Aλymλeρyň biλλimikmri köρä, Töwρmzhi
“Keýsiρmýi” bezeρy kyρλyphyρ. By bezeρ söwheryň ösmikmri oňyr
τäsmρ ihmphmρ. Uzyr Heseryň ehy bmλir bekλeryşyoλy “Beky Nesρmýi”
Töwρmzmň köρoüri köρo koşyphyρ.
Umymer, Töwρmz şäliρm Aokoýyrλy şehöwλiτmrmň syýesy, mihirm
wi yohysehy miρoizm boλyphyρ. By ýiρhi oöpserλy τeρyly bmreλeρ
kyρλyphyρ. Şäliρmň τeρylyryň hoλy öwρirmλmikm şölρeτλy τeρylymyzy
hmoiλτmäki koşerτ boλmeo bmλir bmρλmohi, ýeşλeρy weτerçyλyo ρylyrhe
τiρbmýiλimiohi lim älmmýiτλmhmρ.
ρezow,
KEUWEN
Tüρomirmsτeryň çäoλiρm τeρyly−eρlioλokmýe ýehykäρλmoλiρmri
öρär beý boλyp, oλeρher bmρm lim Λibep wiλeýeτyryň Feρep iτρebyryň
miρoizmrhir 38 om himmρkezyo−kürbeτeρhe ýiρλişýär Rsτykeλehyρ.
By ýehykäρλmkmň özboλyşλy eýρeτyrλyky−he keλe smλmrhmρ−τokeλeo
köρrüşλm 18 miτρ biýmoλmohäom τibmky keýeryň üsτürhir kyρλyphyρ.
Γeýeryň hmemiτρm 50−60 miτρi hiň boλyp, ymymy biýmoλmkm 23−24
miτρi ýiτýäρ.
ihmm−kyλymλeρy bmλir bmρ leτeρhe, şeý−sipλiρm, ikmr−işmoλiρm, söwiş
isbepλeρy, τibmkeτ köziλλmoλiρm, leýwereτ hürýäsm, loşτep lowesy...
ysseτλyo bmλir syρeτλerhyρyλyphyρ. Şelyρyň mişlyρ “Tüρomirmň”
eτλy şykρyrhe:“Aλ−ýeşyλ kiýmrmp çyoeρ piρmsm, oüoρiýmp beρo yρeρ
erbeρyň ysy” hmýmp, τüρomir zireryry byýserç bmλir köρoizsi,
“Γiλsi rowρyz äλimi...” hmýir koşkysyrhe boλse τüρomirmň eneýyp
τibmkeτyry, Nowρyz beýρemyryň häbmrm biýer ihmphmρ. Şiýλi myseλλeρ
Mekτymkyλyryň höρihmnmλmkmrhi oöphüρ.
Nyskewy şelyρymyzyň höρihmnmλmkmrhi τeρylyλykyň seoλery
λyşy, ooynyλeρe kehymy höwρüň ýeşeýşyryň çipiρ sözüň üsτm
bmλir ýiτmρmλmşm leýρer keλhyρýeρ. Çipiρ isiρhi τeρylyλyo hmňi bmρ
oλeρhe τeρyly şelsλeρyň ýeşeýyş−hyρmyşλeρyryň eryo biλλm ihmλmşm
bmλirim häλ−hi, iýsim öz höwρürmň ehemλeρyryň oý−pmomρλiρmrmň,
ihmm−kyλymλeρyryň, ýöρihir häp−hissyρλeρyryň hiρinismrm
syρeτλerhyρyşyrhe lim eryo köρürýärhmρ.
Aokoýyrλy höwλiτmrmň löoümheρy Uzyr Heser 1467−rnm ýyλhe
keρekoýyrλy ϑelerşery, 1468−rnm ýyλhe ϑelerşeryň okλy Heser Aλyry,
1469−rny ýyλhe τiýmmρλm Aby Sekyhy boýyr ikhmρýäρ. By ýiňmşλiρhir
soň, Aokoýyrλy höwλiτm Hoρeserher Γeρemere, Kyρe hiρýesyrher
Peρs eýλekyre çirλm ýeýρer kmňmşλmkm öz mçmri eλyphyρ. Uzyr Heser
ýyρhyň miρoizmrm Dmýeρbiomρhir Töwρmz şäliρmri kiçmρýäρ.
XVII esyρyň kiokρejy wi syýeleτçysy Ewλmýe Çiλibm
“Syýeleτreme” eτλy isiρmrhi Töwρmz sözürm: “Töwρmz peρs sözm
boλyp, oλ “Γyzzyρmeryň öňürm wekτλeýyr eλýer” meryry biρýäρ”
hmýmp biλλäp kiçýäρ. Uoweýeτe köρä, kyzzyρme oisiλm bmλir oisiλλär
keýρy höwλiτλm bmρ ehem Töwρmzmň hyρy sywyrher mçirhi oisiλmrhir
eçyλyphyρ.
Uzyr Heseryň höwρürhi Töwρmzhi oöp bmreλeρ kyρλyphyρ.
Myryň eýhyň myseλλeρyryň bmρm Töwρmzmň koλeýyrhe, Selypebeτ
hmýλir ýiρhi kyρλer Nesρmýi mihρisismhmρ. Beρ boλer mekλymeτλeρe
köρä, Nesρmýi mihρisismrhi Uzyr Heser neýλeryphyρ. Nesρmýi sözm
höwλiτm üçmr älmmýiτm öρär yλyhyρ. By ekyρ ýiňλmşhir soňρe Wmzerτmýe
şehöwλiτmrmň Arehoλyry siλnyoλeρher yzyre keýτeρyp eλmeo meosehy
kyτeρryoλy soňλeryphyρ. Bmρmrnm Heçλy ýöρmşhir 1176−rny ýyλe çirλm
lowp seλer Wmzerτmýe şehöwλiτm Mmρmooipleλor söwişmrhir soňρe öz
iλmrhäom ýiρλiρm seoλemeo üçmr koρeryşe kiçmphmρ. By weoeher soňρe
Wmzerτmýe şehöwλiτm kowşep beşλephyρ wi çöoüş höwρüri kmρmphmρ.
Arehoλy Siλnyoλy höwλiτm boλse ösüş ýoλyre kehem besyphyρ. Soλτer
Γyλyç Aρsλer II kezeryλer yλy ýiňmşhir soňρe koňşy mysyλmer
höwλiτλiρi wi Γiρmer mmpiρeτoρy Fρihiρml Beρbeρosse leτ mbiρmp,
biýmo ýiňşmrm çeρ τeρepe neρ ihmphmρ. Şiýλiλmohi, by biýmo ýiňmş
Arehoλy Siλnyo höwλiτmrmň lim kürhokeρhe, lim−hi kürbeτeρhe
ebρeýyryň biýkiλmikmri kiτmρmphmρ.
AΓTYMΓUΛYNYŇ D
A MAΓΛUMATΛAUY
Hoρmeτλy Pρizmhirτmmmzmň ýöρmτi Keρeρyre λeýyoλyohe, 2014−rnm
ýyλhe ýyρhymyzhe Mekτymkyλyryň 290 ýyλλyky hebeρeλy biλλirmλiρ.
Biýmo eoyλheρ şelyρymyzyň leλoymyze mmρes koýer höρihmnmλmkm
biýλiom eλymλeρ bmλir bmρ leτeρhe τeρylçyλeρ, iτrokρe�eρ τeρepyrher
lim les çyňňyρ hiρňiλiρ.
Heλoyň iτrokρe�ýesyry öwρirmiohi çipiρ ihibmýeτyň
isiρλiρmrmň mölüm oρry beρhyρ, sibäbm çipiρ isiρλiρhi leλoyň
mehhy wi ρyly mihirmýiτm, häp−hissyρλeρy, ihmm−kyλymλeρy
beρehe iτrokρe�eρ üçmr kymmeτλy mekλymeτλeρ biρmλýäρ. Tüρomir
leλoyryň biýmo eoyλheρ şelyρy Mekτymkyλyryň älλm koşkyλeρy
τüρomir hyρmyşyryň eýresyhyρ. Rλeρhe τüρomir leλoyryň
miρhereλykem, yrserpiρwiρλmkim, miρτλmkim, nomeρτλykem, kyz−
kiλmrλiρmň leýeλyλykem, köziλ oişpλiρim, iλ lüräρλiρim çipiρ syρeτ
ýeλy şiomλλirhmρmλirhmρ. By mekλymeτλeρy läzmρom kürλiρmmmz bmλir
hiňişhmρirmmmzhi, τüρomir leλoyryň öz kehymy häp−hissyρλeρyre
Mekτymkyλyryň höρihmnmλmo hürýäsmri “ϑimşmhmň nemy” hmýmλmikm
ýöri ýiρi häλhmρ. Rryň şykyρλeρyrhe leλoymyzyň älλm läsmýiτλiρm,
EΛϑUK TÜUKMEN
TAUYHYNDAKY RUNY
1071−rnm ýyλheoy Meλezkmρτ ýiñşmrmñ riτmnismrhi Arehoλyryñ
kepyλeρyryñ τüρomirλiρi eçyλmeky wi by ýiρλiρi yzykmhiρλm köçlä−
köçλüoλiρmň boλyp kiçmikm kyske wekτyñ mçmrhi Arehoλyryñ
τüρomirλişmikmri kiτmρmphmρ. Tüρomirλiρmñ Arehoλyhe ýyρτ
τyτyrmeoλeρy, oλeρyñ by ýiρi oρreşhyρyλmeky Siλnyo soλτerλeρyryñ
isesy wizmpiλiρmrmñ bmρmri öwρüλmphmρ. Iri, şy ýekheý lim
τüρomirλiρmñ Wmzerτmýe şehöwλiτm bmλir howemλy çeoryşmeoλeρyre
sibäp höρihmphmρ.
By köρişhi τüρomirλiρ yλy üsτürλmo kezeryphyρλeρ.
Wmzerτmýe keρşy eλryp beρλer by köρişhi, les hokρysy, Arehoλyry
hoλy iýiλimiohi Mmρmooipleλor söwişmrmň älmmýiτm eýρeτyr
biλλäρλmoλmhmρ.
1155−rnm ýyλhe Γyλyç Aρsλer II Arehoλyryň Siλnyo τekτyre
kiçmikm bmλir höwλiτmň oywweτy beρle eρτmeke beşλephyρ. By ýekheý,
eýρeτyrem, Wmzerτmýe mmpiρeτoρyry yrneλyoher keçyρyphyρ. 1162−
rnm ýyλheoy Arehoλy Siλnyo höwλiτm bmλir Wmzerτmýeryň eρesyrheoy
ýeρeşyo şiρτremesyrher soňρe 1173−rnm ýyλe çirλm mom höwλiτmň
eρesyrheoy keτreşyoλeρ hyρryoλy howem ihmphmρ. Impiρeτoρ Meryiλ,
bmρ τeρepher, τüρomir bikλmoλiρmrmň Wmzerτmýeryň siρliτλiρmri çirλm
eλyp beρýer çozyşλeρyryň öňürm eλmeo, biýλiom τeρepher boλse,
Γyλyç Aρsλer II−rmň Arehoλyheoy syýesy küýnüri zeρbe yρmeo
meosehy bmλir leρby τeýýeρλyo köρüp beşλephyρ. Rλ Arehoλyheoy
siλnyo lowpyry kyτeρryoλy ýoo iτmio meosehy bmλir 1176−rny ýyλhe
liρioiτi kiçmphmρ.
Iom τeρep eρesyrhe boλyp kiçir söwişmň riτmnismrhi
Wmzerτmýe koşyry siλnyo koşyry τeρepyrher hiρbm−hekyr ihmλmphmρ.
Niτmnihi, Γyλyç Aρsλer II bmλir mmpiρeτoρ Meryiλmň eρesyrhe
ýeρeşyo şiρτremesy oebyλ ihmλmphmρ. By şiρτreme λeýyoλyohe,
mmpiρeτoρ Doρyλemorhe wi Sybλemorhe τäzi seλhyρer keλeλeρyry
ýyomeke minbyρ boλyphyρ. By ekyρ ýiňλmşm mmpiρeτoρ Meryiλmň leτhe
özm lim myrher 105 ýyλ ozeλoy Meλezkmρτ söwişmri miňzihmphmρ.
By ýiňmş 1071−rnm ýyλheoy Meλezkmρτ söwişmrhäom ýiňmşhir
soňρe momrnm yλy üsτürλmohmρ. Mmρmooipleλor ýiňşmrmň Arehoλy Siλnyo
eleρ
Ň USUΛΛAUY
Doweρλeρyň soýλyp eλrer lemyre
hmýmλýäρ. Γüýz eýλeρyrhe
soýλyp eλrer hiρmλiρ ýez eýλeρyrhe eλrer hiρmλiρhir les kowyhyρ.
ýezheoy hiρmhäom ýeρe yzλeρy, kyρçyoλeρyň hişir
hişmoλiρm küýzi koλeý kyτyλýeρ.
soýyλneo meλλeρ küýzhi kowy beoyλýeρ, hiρm ýekλy
boλýeρ.
küýz eýλeρy soýλer hiρmrmň kyρemeky üçmr mň
emeτλy höwüρhmρ.
Diρm soýλyp eλrersoň, oryň mç ýüzürhäom iτ, ýek böλioλiρm ýmτm
pyçeo bmλir syρyλyp eýρyλýeρ, soň kowy ihmp hyzλerýeρ wi hoλep,
ýiλ çeλmeýer ýiρhi eλτy−ýihm kürλäp koýyλýeρ. Diρm kowy hyzyry
eλersoň, ker ýooyrhyλeρyry wi biýλiom lepeλeρy eýyρmeo üçmr kowy
ihmp ýywyλýeρ. Ýywλer hiρm oöλikihi kyρehyλýeρ, soň kiρiominio
çeλýeρλeρ.
Diρm iýλimio üçmr eρpe yry
ryň üsτüri τyρşy keτyo kyýλyp
enehyλyp τeýýeρλerer iρkmri
hmýmλýäρ. Eý çeλrer hiρmrm hoλep eλτy−
ýihm kür seoλeýeρλeρ, soň eρesse ýiρhi hiρmrm ýezyp, iý keλyrhyλeρyry
syρyp eýyρýeρλeρ. Diρm bmρez çeλykersoň, ýiri−hi iýλimio mşmri
kmρmşmλýäρ. Γeλyň ýiρλiρm kyρkyç, ikhm ýeλy kyρeλλeρyň oömikm bmλir
kyρyλýeρ. Ýykyρτ eτer ýiρλiρm τoýryoher kiçmρmλýäρ. Diρm heşy bmλir
mşλirmλýäρ. Eλ bmir owoeλerýeρ. Diρm ýymşeo boλýerçe iýλimiλm. Dmňi
şorher soň hiρm mşλimäki τeýýeρ boλýeρ.
Ekiρ bekereλeρ, hiρmλiρ oöp myoheρhe iýλirnio boλse, oλ mşλiρ
iýlerehe emeλe eşyρyλýeρ.
Tüρomirλiρmň hyρmyşyrhe hiρmλiρ kmňhir piýheλeryλýeρ. Rλeρher
örhüρmλýär örümλiρ hmňi bmρ meşkeλe ekzeλeρyryň leneτλeρy üçmr seρp
ihmλmär, iýsim seτywe lim çyoeρyλýeρ. Tüρomirλiρ iýλirir koýyr
hiρmsmrhir iρoio ehemλeρyň heşoy kiýmmλiρmrm – mçmio, τiλpio
τmomphmρλiρ. Ýeş kyzyλeρyň iýλirir hiρmsmrhir işmo τmomphmρλiρ.
Diρmλiρ, oöpλirç, hüşio, oneobeşy löomürhi lim yλeryλýeρ.
Γeρe öýhi ýeryp hyρer onekyň τöwiρikmri iýλirir koýyr, kiçm
hiρmλiρm ýezyλyp üsτürhi oτyρyλýeρ ýe−he hüşioçärmň üsτürhir
ýezyλyp ýeτyλýeρ. Rλ kyşyň kürm ýyλyλyo höρiτsi, momrnm τeρepher,
irhemyňheoy ekyρyλeρyň eýρyλmekyre oömio ihýäρ.
lesebeτ soρephyρ. Soλτer limmşi iomr miýherλeρyrher τopλerer
lesyλλeρher eλrer seλkyhyň möçbiρmrhir, ýiρ iýiλiρmrmň, bezeρ−
yohysehy hüzümλiρmrmň eλyp beρýer mşλiρmrhir, leρyτλeρyň ryρlyrher,
ρeýeτλeρyň lyoyo hüzkürλiρmrm biρneý ihmşλiρmrhir lebeρλy boλyphyρ.
iρokλyýiwe
TAUYHY
Tüρomir rekyşλeρyryň eρesyrhe les ýeýρer çyñ meryλy
rekyşλeρyñ bmρm−hi “koçeo” rekşyhyρ. Umkeλeρyň wi eýρeoλeρyň
köρrüşmrm eñλehýer “koçeo” şiomλm kehymyýiτhir bäρm τymeρ−koρek
löomürhi yλeryλýeρ.
Tüρomir mmλλm rekyşλeρyryñ özboλyşλy beý lim τäsmr yobeλy beρ.
“Γoçeo” rekşy hmňi bmρ Tüρomirmsτeryň çäoλiρmrhi ýüzi çyomer,
oλ iýsim eýeλ−kyzλeρyñ emeλy−leşem syrkeτyre oρreşyp, älλm
Rρτe Azmýe leλoλeρyryñ syrkeτyrhe kmñhir ýeýρeýeρ. Myry τeρyly
mekλymeτλeρ lim τessyoλeýeρ.
Bmzmň iýýemymyzher öňom bäşmrnm müň ýyλλyoher bäρm by şiomλ
τeρyly ýyλλeρyñ howemyrhe τüρomir iλmpbmýmrhi, şehisserλeρyrhe,
τmρi−τeýpe böλürmşmkmrhi “τoτim” löomürhi yλy oρyr τyτýeρ. Rkλer
çeke eτ heoyλerhe−he “koç”, “koçeo” bmλir bekλy hüşürniλiρ leλoyñ
eρesyrher ýmτmp kmτmärhmρ.
Rρτe esyρλeρyň syrkeτyryñ τeρylyry öwρirmnm Uimpiλ koçeo
rekşyryň şiomλmrm ioiρerçyλyo mihirmýiτm bmλir bekλep, oryň ikmr −
işmkmñ bizikm löomüńhi yλeryλýerhykyry biλλiýäρ.
Yλmy beρλekλeρ “koçeo” rekşyryň eşeoheoy hüşürniλiρ bmλir
1. Heρp iλmpbmým löomürhi. Aλym A. Biomyρehowyň mşλiρmri
isesλerseñ, koçeky mρom Rρτe esyρλeρheoy okyzλeρyň τekmeλeρy boλer
Rkyzleryň iýýemyrher keλer iλmpbmý hmýmp τessyoλeýeρ.
2. Toτim, τekme hüşürniλiρm kehymy τüρo sözm boλyp, „mölüρ”,
„yz”, „nehyλy biλkmλiρ”, „ryşer” hmýir meryry biρmphmρ. Hiρ bmρ
3. Nekyş hüşürnism. Rλ oweher, köziλ, ripms boλyp, şoλ leλoyñ
kiçmmşmrm, τeρylyry özürhi nimλiýäρ.
iýmhow,
DRΛANDYUYΛYŞYNYŇ
Biρoeρeρ höwλiτmň bekτyýeρλyo höwρürhi Tüρomirsmτeryň
Hoρmeτλy Pρizmhirτm Γyρberkyλy Biρhmmylemihowyň yλmy
beşλerkyçλeρy, üzrüosmz τekeλλesy bmλir ýyρhymyzhe kiçmmş mmλλm
mmρesymyzy öwρirmäki eýρeτyr yλy ürs biρmλýäρ. Teρylyň büτmr
howemyrhe τüρomir leλoy hürýärmň hüρλm oürnioλiρmrhi äkmρτ yλy
höwλiτλiρm kyρyphyρλeρ. Şoλ höwλiτλiρmň bmρm lim Biýmo Siλnyo τüρomir
höwλiτmhmρ. Siλnyoλeρ zemeresy mihirmýiτmň wi yλmyň küλλäp ösir
höwρühmρ. By höwüρhi siλnyo soλτerλeρyryň lowerheλyo iτmikm
riτmnismrhi, yλmyň hüρλm ykyρλeρy bmλir bmρλmohi syýeseτşyresλyo wi
lyoyoşyresλyo yλmy lim τäzi hiρiniλiρi çyoyphyρ.
Siλnyoλeρ höwρürhi syýeseτşyresλyo wi lyoyoşyresλyo
yλymλeρyryň ösüşm lim−hi şehöwλiτmň höwλiτ iheρeλeρyryň oimeλe
kiλmş τeρyly Aby Aλy Heser mbr Aλy Tysyryň (1017−1092) ehy bmλir
eýρyλmez bekλeryşyoλyhyρ. By ykyρheoy äkmρτ yλy lyzmeτλeρy üçmr
Aby Aλy Heser mbr Aλy Tyse − Nyzemyλmüλo (höwλiτm hüzkürλişhmρmnm)
hmýir λeoem biρλmphmρ. Nyzemyλmüλo ömρürmň oöp böλikmrm siλnyo
soλτerλeρyre, ýekry 9 ýyλyry Aλp Aρsλeryň, soňρe 20 ýyλyry Mäλmo
şeryň lyzmeτyre bekyş ihmp, beş wizmρm wizmpismrhi mşλäphmρ.
Nyzemyλmüλo Syýeseτreme eτλy yλy yλmy isiρmň ewτoρyhyρ.
Syýeseτreme omτebyrhe, iseser, bmλmmλm, eheλeτλy löoümheρ
τeρepyrher hoλerhyρyλýer höwλiτ mhiýesyryň isesλerhyρyλmekyre
ürs biρmλýäρ. Nyzemyλmüλo Biýmo Siλnyo τüρomir höwλiτmrhi miρoizm
läommmýiτm pykτeλerhyρmekyň, ory pälmm−peýlesλy wi riτmniλm
hoλerhyρmekyň ýoλλeρyry isesλerhyρyphyρ. Biýmo Siλnyo Tüρomir
höwλiτmrhi meλmýi−yohysehy, mihirm, loneλyo, höwλiτ hoλerhyρyş,
leρby wi beşke−he bmmäçi ykyρλeρe hikmşλm wizmpiλiρ boλyphyρ. Şoλ
wizmpiλiρ ýooeρher eşeoλykyre soλτer, ρeýeτ hoλeryşykyrhe − wizmρ,
hmwer mşλiρmrm hoλerhyρer − şylre, emyh, msτmje hmwery, işρej hmwery,
les hmwery, oäτmp, lenyp, eτebik wi beşkeλeρhyρ.
Soλτer höwλiτmň älλm yλkemλeρyry öz közikçmλmkmrhi seoλep, mλom
bmλir, wizmρhir, soňρe höwλiτmň biýλiom pyheo ýoλbeşçyλeρyrher
iλmpbmýi kmρmzmλir hmeoρmτmo ryşerλeρy yλermeo bmλir λeτyr leρpλeρyryň
hüρλm köρrüşλiρm τioλmp ihmλhm. By boλse leρpλeρyň seryry eρτhyρhy
wi myheme 26 leρp ryşerλeρyrher hyρýer leoyoy λeτyr iλmpbmýmrmň
Λeτyr leρp ýezywy kezeo hmλmrm öwρirmikm ip−isλm ýiňmλλişhmρiρ,
leρpλeρyň seryry ezeλheρ, hmeoρmτmo ryşerλeρyň yλeryλmeky biλλm bmρ
sism eλmeo üçmr bmρräçi leρpλeρy yλermekyň öňürm eλeρ. Şiýλiλmo
bmλir, bmρräçi leρpλeρyň bmρλişhmρmλmikmrm ezeλheρ. Myrher beşhe−
he λeτyr leρp ýezywy isesyrhe kezeo hmλm biýλiom τüρom wi ρomer−
kiρmer hmλλiρmrm öwρirmikm ýiňmλλişhmρýär siρmşhi boλeρ. By boλse
kezeo hmλmrmň oebyλ ihmλmşmrm sözüň kmň merysyrhe ýiňmλλişhmρiρ.
ETAUA DÜŞÜN
TRPAUΛA
AŇ DÄPΛEU
ΛY
P SAKΛANYŞY
rnm ýyλhe Çembyλ eτλy τeτeρ Tρersmλwermýeryň Smc
(wirkiρçi Széo) obesyre çozyp kmρhm. Hiρ ýyλyň 24−rnm ewkysτyrhe
by oberyň ýeşeýnyλeρy öz leλoyryň 300 ýyλ myrher ozeλoy eheτy
ikmr−işmoλiρmrm kiýmp, 1717−rnm ýyλhe çozyşyň riτmnismrhi pmhe boλer
obeheşλeρyryň leτyρesyre üç hmrm misse keτreşyp, ekyz bioλiýäρλiρ.
Eτrmom yzeρλemeλeρyň myseλλeρyryň τeρyly bmλir bmρ leτeρhe, misseλeρ
τeτeρ ýismρλmkmrhir leλes boλer obe ýeşeýnyλeρyryň lioeýeλeρy
boλyp hyρýeρ. By kürüň meτem kürm boλmekyre keρemezher,
myλτmmihirmýiτλmλmo wi mylmer keρşyλemeo ýeλy häpλiρ ekhyoλyo
ihýär ýeλy. Tρersmλwermýeryň özm oöpmmλλiτλm wiλeýeτ boλyp, by
ýiρhi bmλiλmohi hüρλm−hüρλm iτrmom τopeρλeρ, beρλek kiçmρmλir oberyň
boλse 90%−hir kowρeky Szioiλysλeρhyρ.
Sosmoλokmýe läsmýiτλm soρeşmeryň riτmniλiρmri koρä, τeτeρλeρ bmλir
boλyp kiçir by mihirmýiτeρe keτreşyo τyτyşλykyre eňhe keλyphyρ.
Şyryň bmλir bmρλmohi özbeşheo kymmeτλyoλeρy koρep seoλemeohe
oebyλ iτmi, bekyşλeme lim−hi özeρe hüşürmşmi ýeλy ýöρiλkiλiρi by
siλniρmi öz yλy τäsmρmrm ýiτmρmphmρ.
MRΛDRWADA
Moλhoweryň eρlioλokmýesyryň mλomrnm ähmmλiρm XVIII esyρyň
eýekyre yzep kmhýäρ. Uρyşher soňoy ýyλλeρhe hüρλm höwüρλiρmň
ýehykäρλmoλiρmrmň yλy möçbiρm eçyλhy wi öwρirmλhm, oλeρyň
mihirm hikmşλmλmkm oiskmτλirmλhm, ýiρλm eρlioλokλeρy τeýýeρλemeo mşm
emeλe eşyρyλhy. By mşλiρ boλse 1961−rnm ýyλhe MSSU−mň Yλymλeρ
eoehimmýesyryň Teρyl mrsτmτyτyryň ýeryrhe Aρlioλokmýe böλümmrmň
Γiçir esyρyň 70−rnm ýyλλeρyryň oρτeλeρyrher τäzi kyρλyşyoλeρyň
eλryp beρyλýer zoλeoλeρyrhe oöpçüλmoλiýmr kezyw−ekτeρyşλeρyň
kiçmρmλmikm bmλir bekλy sibmτmň eρlioλokmýe beρλekλeρyryň
çişmişyresλyo koρy hüýpλm oöpiλmp beşλeýeρ. Hüräρmirλiρ τopeρyryň
myoheρ wi lmλ ösüşm howem ihýäρ. Rλeρ boλse öňhir bäρm Seroτ−
Piτiρbyρkyň, Kmýiwmň wi biýλiom şäliρλiρmň yλmy miρoizλiρmrhi
τeýýeρλerýeρhyλeρ.
XX esyρyň 90−rny ýyλλeρyrher beşλep Moλhowe Uispybλmoesyryň
öz keρeşsyzλykyry ykλer iτmikm bmρ wekτhe mmλλm eρlioλokmýe yλmy
hüýpλm özkiρmşλiρi, ozeλy bmλir, kyρemeçyλyoλy läsmýiτλm özkiρmşλiρi
iýi boλhy.
ΛATYN
TA
AUΛYKDA
NYŞANΛAUY
Γezeo hmλm τüρom hmλλiρmň kypneo τopeρyryň eλτeý meşkeλesyre
hikmşλmhmρ wi özürmň özboλyşλy eýρeτyrλykyre iýihmρ. Γezeo hmλmrmň
joriτmoe yλkemyryň öz eýρeτyrλyoλeρy beρ. Rλeρ boλse sis hüzümmri−
hi, sisλiρmň bekλeryşykyre−he, oλeρyň özeρe liρioiτ iτmiλiρmri−hi
wi ş.m. hikmşλmhmρ. Erçimi syj�osλiρm wi koşyλmeλeρy lesebe eλyp,
omρmλλmse ýezywyryň ryşerλeρy hmλm çyλşyρymλeşhyρýeρ wi bmρräçi
joriτmom päskiλçmλmoλiρm höρihýäρ hmýmp lesep ihmλýäρ. Şy kürλiρi çirλm
Bmλmm, eρekeτreşyo, lysyser−he, yλmy beρλekλeρ bebeτhe
hmkmτeλmzesmýe wi myλτmmohyλ kyρşewyň höρihmλýär höwρürhi
τeρyly beρλekλeρyň piýhe boλer keρyşyo isesλy hiρsλiρmň ysyλyýiτ
τeýher τäziλirmikm yλy älmmýiτi iýi boλhy. Beşkeçe eýhyλerhe,
kλobeλ hyρmyş−mihirm kyρşewheoy by mölüm özkiρmşλiρ mλomrnm
çişmiλiρmň kymmeτλy ýykyrhyλeρyryň üsτm bmλir kiçmmşi
eρeλeşmeohe iosoλýyzmwλmλmkm ýoo iτmäki eýρeτyr ürsm biρmp, τeρyly
miρoizmλişhmρmp öwρirmikmň τeρyly peρehmkmeλeρyryň τäzihir bele
HAΛKΛAUYŇ
DESSUUΛAUYNY
Morkoλ hmλλm çeρweλeρ kezepλy τibmky−lowe şiρτλiρm boλer Rρτe
Azmýeryň wi
Γüroρτe Smbmρmň äkmρτ yλy çäoλiρmrm özλişhmρmäki
belesyre ýiτmp boλmeneo koşerτ koşhyλeρ. Myrher beşke−he oλeρ
τeρepyrher özboλyşλy mehhy wi ρyly mihirmýiτ höρihmλhm, ýeşλeρy
τiρbmýiλimiohi eneýyp τinρmbi τopλerhy.
Iρom morkoλ leλoλeρyryň mehhy wi ρyly mihirmýiτλiρmrmň mmρesy
öz oöoλiρmrm byhhmzmhir öňom höwρi yzep kmhýär beý ihibmýeτher,
syrkeτher, leλo mykeλλymçyλykyrher eλyp keýhýeρ.
Iρom höwüρλiρhi Morkoλmýeryň, Byρýeτmýeryň wi Γeλmykysτeryň
çeρweλeρy ösüp kiλýär ýeş risλm τiρbmýiλimiohi hüρλm oýyrλeρe yλy
älmmýiτ biρmphm
ρλiρ. Rλeρ çekeλeρyň hürýäkeρeýşyry, ýehyry, köz
öňüri kiτmρmismrm, ykyρτepynyλykyry, hyýkyρλykyry, syrçyλykyry,
çeλesyrλykyry, küýnürm, iρomrm wi ş.m. öshüρmphmρ.
Şiýλiλmo bmλir, morkoλ hmλλm leλoλeρyň leλo mykeλλymçyλyky
hüýpλm wi çyňňyρ öwρirmλmp, oryň mň kowy τeρepλeρy lim läzmρom
höwρüň ýeşλeρyry elλeo, eň, köziλλmo, bihir τeýher τiρbmýiλimiohi
piýheλeryλse, özürmň oňyr riτmnismrm biρniohmkmrm rykτemeo
RΛAUYŇ
ΓATNAŞYKΛAUYNDAKY
Eýρer oöp mmλλiτλm wi oöp hmrm ykyρλy ýyρτhyρ. By ýyρhyň iτrmoeρe
keτreşyoλeρyryň läsmýiτm peρeleτçyλyoλy ýekheýhehyρ wi imiλi
kiλýär kepme−keρşyλyoλeρ lim−hi heρτkyrλyλyoλeρ τyτyş sibmτhäom
biýλiom irçimi ýyρτλeρ bmλir hiňişhmρmλirhi öρär pis leλhehyρ. By
iτro−syýesy ýöρiλkiλiρmň riτmnismhmρ, şoryň ýeλy−he by ýyρτhe syýesy
mihirmýiτmň ýeýρewy bmλir bekλyhyρ.
Eýρer bmλir Tüρomirmsτeryň eρesyrheoy keτreşyoλeρ öρär kowy.
Syýesy τeýher hyρryosyz by sibmτhi hüρλm iτrmom τopeρλeρher hyρýer
ýyρτ − Tüρomirmsτer peρeleτçyλykyň wi hyρryoλyλykyň miρoizm
boλyp hyρýeρ. Tüρomirmsτer, by sibmτmň biýλiom irçimi ýyρτλeρyrher
τepewyτλyλyohe, koňşy höwλiτλiρhi iτrmom misiλiλiρm önüohmρmiýäρ.
Myrher beşke−he Eýρer τüρomirλiρmrmň oäbmρ mihirm häp−hissyρλeρy
wi eheτλeρy oλeρyň peρeleτçyλyoλy ýekheýhe ýeşemeoλeρyre öz
koşerhyry koşýeρ.
TAUYHY
INNRWASIRN
MUΛTIMRDAΛ
PΛAT
Köpλirç, hmňi τeρyly hiρsλiρi hikmşλm boλer şy kürom kürüň
leoyoeτy bmλir kiçmmşmň leoyoeτyryň eρesyrheoy yλmy τeýher
isesλerhyρyλer keτreşyoλeρyň mň kowy ysyλy myheme oöpserλy
nihiλλiρmň, rezeρyýiτ wi ysyλyýiτ pmomρ ýöρiτmiλiρmrmň pρihmiτm
boλyphy.
Erçimi eλymλeρyň τekeλλeλeρyre keρemezher, kiçmmşm
bmρλişhmρmikmň leoyoeτyre hüşürmiohi wi τäzihir hmoiλτmiohi
ysyλyýiτ wi mhioλokmýe isesλeρyry bmρλişhmρmio beşe beρmehy. Syýesy
mλiρm τyτmeλeρ, şelsy wi sosmeλ räsezλyoλeρ wi biýλiom päskiλçmλmoλiρ
hmňi sibmτ wi yλym τeρylyry häλ, iýsim hürýä τeρylyry hüρλm
höwüρλiρi böλmiohi isesy liρioiτi kiτmρmnm küýç boλyphy.
bmλir, lysyser−he, kmρmşmio pρosism, oisiom, “kürbeτeρ”, “emiρmoer”
ýeşeýyş ýöρiλkiλiρmrm, oýλeryş irhmoλiρmrm, elλeo wi mihirmýiτ
kymmeτλyoλeρyry ryske ihmp eλmeo bmλir ýüzbi−ýüz boλhyλeρ. Şoλ bmρ
wekτhe−he, by pρosis öz iτro mihirmýiτmrm seoλep keλmeke ymτyλyş
bmλir ykρykyp kmhýäρ, oλ boλse ehemyň özürm biλλm bmρ iτrmom τopeρyň
böλikm löomürhi hyýmeky ýeλy ýekheýhe ýüzi çyoýeρ. Şy ýiρhir
lim mmλλm özboλyşλyλyke ýooeρy kyzyoλerme piýhe boλýeρ, iτrmom
τopeρyň bmτiwmλişmio ziρyρλyky, τäzi hyρmyş şiρτλiρmrhi bmρλişhmρmnm
mmλλm mhiýery mşλäp hüzmäki syreryşyo, öz mmλλm mmjoλokmýesyry,
mihirmýiτmrm, τeρylyry “koρemeo” wi eýρybeşkeλeşhyρmeo miýmλλiρm
ýüzi çyoýeρ. Byλeρyň beρy kλobeλλeşmeo şiρτλiρmrhi ρyly wi mehhy
mihirmýiτmň bmρ köρrüşi kiλmikmrmň beρle ösýär miýmλλiρmri
özboλyşλy nokep boλyphy.
Döρihmnmλmo mşλiρmri, oöpλirç, oiskmτλimio wi yλmy beρλekλeρ
üçmr biρo zeτ löomürhi siρihmλýäρ. Häzmρom zemer ihibmýeτyrhe
höρihmnmλmkm oiskmτλimikmň “hüýpλm eýρyλyşyp kmhýär” ysyλy liρioiτ
ihýäρ. Ekiρ höρihmnmλmo “τäzi, piýheλy örümλiρm örhüρmikm öz mçmri
eλýer boλse” (Mymjoρh, 2003), orhe misiλi rämi τäzi wi piýheλy,
rämi−hi biýλi häλ, özim leýsy meτλepλeρ bmλir hiňişhmρmλirhi şiýλi
boλýeρ hmýir ýeλy oiskmτλimiλiρmň bmρmiňziş häλhmkmrhihmρ.
Çyoyşhe höρihmnmλmo mşmrm eryoλemeke wi misiλiλiρm çözmikmň,
kiriρesmýeryň lim−hi höρihmnmλmkmň, bizikçmλiρmň yλerýer mşλiýmş
kyρeλyryň koλλermesy üçmr milermzmλiρ boýyrçe oäbmρ yλmy
beρλekλeρe τäzihir siρiτmäki syreryşyo ihmλýäρ. Şyryň bmλir bmρ
wekτhe, çyoyş bmrekäρλmki älmmýiτ biρmio bmλir bizikmň läzmρom
zemer τinρmbismrmň oäbmρλiρmrhi yλmy beρλekλeρe eň seλmeky seλky
biρýäρ.
oryň ρismm hmλλiρmrmň lim kρio wi λeτyr hmλλiρm boλyp hyρýerhykyry
biλλimio öρär kyzyoλyhyρ. Myňe keρemezher, Γürhokeρ bmλir
Γürbeτeρyň eρesyrheoy küýçλm keτreşyoλeρy köρoizýär wi biλom−
hi, Umm mmpiρmýesyrhe ezmýeλy obşmreλeρyň beρhykyry sybyτ ihýär
oäbmρ heşeρy ýyρτ hmλλiρm piýhe boλýeρ.
ANTRNI
MYSAΛYNDA
Arτorm Γeyhmrmň mşλiρmrmň irçimi iλimirτλiρm bmzi oryň hmňi
eρlmτioτoρ häλ, iýsim les biýmo ehem boλerhykyry köρoizýäρ.
Öz ömρürmň howemyrhe oλ bizikλiρm τäsmρλm, ikρm çyzyoλy wi ihmλ
sýyρieλmsτmo sτmλmrm mşλäp hüzüphm. Isper “mohiρrmzmm” liρioiτmrmň
mrrowesmor τäziçmλ öňbeşçysy löomürhi oryň leoyoy yoρeρ ihmλmikm
Rλ eρmery−ýehemery bmλmiýär piρjiosmormsτ boλyphyρ, oλ
τinρmbiλiρmň üsτm bmλir mş eλyp beρyphyρ wi öz−özüri τeroyhy siρiτmikm
yryτmerhyρ, riτmnihi, özürmň büτmr ömρürm bmreryň emeτλy kyρλyşyry
siλniρmäki bekyş ihmphmρ.
ikkoyρ
ŞEUTΛEUINDE
Häzmρom wekτhe hýrýähi boλyp kiçýär kλobeλλeşme pρosisλiρmrm
öwρirmikmň mölümhmkm müňoüρλmo höρiτmiýäρ. By pρosisλiρ boλse
eňyň hyýkyrλeşer keλypλeρyryň, elλekyň süτürλiρmrmň, mmλλm häp−
hissyρλeρyň heρkemekyre wi kλobeλ hüşürniλiρmň wi mihirmýiτmň
höρimikmri kiτmρýäρ. Byλeρ boλse, şoλ bmρ wekτhe, mmλλm özboλyşλyλykyň
küýçλirýär pρosisλiρm bmλir bekλyλyohe boλyp kiçýäρ. Mmλλm
mihirmýiτλiρhi kλobeλλeşmekyň hüρλm hiρiniλiρhi ýüzi çyomeky
λerhşejτyň eρlioλokmýesyre hikmşλm beρλekλeρy kowyλerhyρmeohe
mölüm boλmeke beşλehy. Aρlioλokmýeheoy häp boλyp kiλýär ysyλλeρ
isesy boλmekyrhe keλýeρ, imme bmz Γiokρe�o mekλymeτλeρ yλkemy
(ΓMU) wi kehymy λerhşejτλeρy öwρirmiohi yzeo eρeλyoλeρher
zorh bmλir beρλemeo ýeλy öňhibeρyny τilroλokmýeλeρ bmλir kiçmρmλýär
Tüρomirmsτer ýeλy beý mihirm mmρesy boλer ýyρτhe ýeş
eρlioλokλeρyň oρry mihirm mmρesy eýer iτmiohi yλeryλýer ysyλλeρy
ýooeρy hiρinihi mşλäp hüzmio boλyp hyρýeρ.
Howe wi imiλm limρeryň yzeo eρeλyoher zorh bmλir beρλemeo
ysyλyry wi kiokρe�o çäo yλkemyry yλermeo heşoy kyρşewy
eρlioλokmo ρisyρsλeρyry−he öwρirmio üçmr mrrowesmor kyρeλλeρy
yλermeke mümomrçmλmo biρýäρ.
Myρkep hiρýesyryň eλλýywmeλ çöoürhmλiρmrmň ýiλpiweç şiomλλm
koýy keρyrhysyry öwρirmio boýyrçe 20 ýyλλyo τesλemeryň
çäoλiρmrhi ýiρmri ýiτmρmλir mş şiýλi τilroλokmýeλeρyň eρlioλokmo
beρλekλeρy wi ymymer, beρλekλeρy üpnür iτmikmň koşmeçe älmmýiτmrm
bmρλişhmρmikmň myseλy boλyp hyρýeρ.
RUTA
ΓATNAŞYKΛAU
Ýeş eλymλeρyň eρesyrheoy lyzmeτheşλykyň älmmýiτm kehymy
τeρyle hikmşλm kymermτeρ yλymλeρyň ösmikm bmλir bekλy oäbmρ
lehyseλeρe hüşürmio üçmr mölümhmρ. Hysyser−he, çyoyşhe büτmr
hürýärmň ýeş eλymλeρy τeρepyrher emeλe eşyρyλýer τäzi közλikλiρmň
kehymy höwüρλiρhi eýρy−eýρy ehemλeρyň eρesyrhe özeρe keτreşyoλeρ
beρehe bmzmň hüşürnämmzm biρomτmäki mümomrçmλmo biρýärhmkm
rykτeλyp kiçmλýäρ.
Höhüρλirmλýär myseλ kiτmρmλmi b.i. I wi II esyρλeρyrhe Müsüρhi
τepyλer ýezyw, imme Azmýe ýyρτλeρyryň hmλλiρmrhi ýezyλer
mekλymeτλeρyre siλniρmi biρmio bmλir bekλyhyρ. Şoλ höwüρhi
Müsüρmň Umm mmpiρmýesyryň bmρ hüzüm böλikm boλerhykyry wi
höρihmλir sosmeλ şelsyýiτmň oρryrhe oλeρyň rälmλm oimeλe kiλýärhmkmri
ikm eňλehýeρ. By boλse, öz kizikmrhi, şoλ ýiρhi ýeşeýer
ehemλeρyň hürýäkeρeýşyre yλy τäsmρ ihýäρ. Γöçüp−koryp ýöρir
τüρomir şelsyýiτmrmň oimeλe kiλmikmrmň hiňişhmρmi siλniρmλmism
ρyly kymmeτλyoλeρyň wi läzmρom ýeşλeρyň hürýäkeρeýyşλeρyryň
eρesyrhe biρo mihirm eýρeτyrλyoλeρe hüşürmiohi τäsmr beşλerkyç
rooehy imiλi kiτmρýäρ.
ATYNYŇ
SRKUAT
PΛUTAUH
Mihirmýiτmň τeρyly kmçom erτmo höwρürm öwρirmiohi isesy
misiλi boλyp hyρýeρ. Peýhiýeryň ρmm nimkyýiτmrhi τyτýer mölüm
oρryry lesebe eλyp, bmλmm yλkemyre lρmsτmerçyλykyň kiτmρir
özkiρτmiλiρmrmň belesy kmçom erτmo hürýä hüşmiohi isesy ähmm
boλyp hyρýeρ. Aλymλeρ, öz kizikmrhi, lρmsτmer bmλmm miρoizλiρmrmň
(misiλim, moresτyρλeρyň) höρihmλmikmrmň mölümhmkmrm, ρmτoρmom –
�λoso�o miohipλiρmň oöplyheýλyλyo häpλiρmrmň hyρryoλyλykyry ýe−
he mom sery hüρλm smrlρor wi hmelρor mohiλλiρmň oombmresmýesyry
biλλäp kiçýäρλiρ.
Aρe eλyp mesλeleτλeşmeo üçmr koşmeçe sybyτremeλeρy kρio
hürýiwm ihibmýeτyryň (V – VI esyρyň beşy) smρmýe τiρnmmiλiρmrhi
τepmeo mümomr. Rλeρy boλse şy kürλiρi çirλm läzmρom zemer
beρλekçyλeρy äskiρmär kiλmphmλiρ. Bmρ τeρepher, τiρnmmi ihmλir
ewτoρλeρy seýλep eλmeo kmçom mmpiρmýeryň ρmτoρmom – �λoso�om
miohipλiρmrmň ooyw meoseτremeλeρy bmλir bekλy boλmeky mümomr,
şoλ bmρ wekτhe boλse, biýλiom τeρepher, smρmýe τiρnmmiλiρmrm keýτeher
hirmýiτmri şeýeτλyo ihýäρ.
AUHERΛRΓΛAUY
TA
RKAUY
MAΓΛUMATΛAU
Ýooeρy τilroλokmýeλeρ kiçir esyρyň 60−rny ýyλλeρyň elyρyrhe
wi 70−rnm ýyλλeρyň beşλeρyrhe eρlioλokmo beρλekλeρy, iseser,
ρmsτojiρ
TAUYHY
NAZAUYNDAN
AΛAUYŇ
ΓATNAŞYKΛAUYNA
Mihirmýiτeρe ýe−he oρoss−smwmλmzλirir keτreşyoλeρ kiλiniohi
yλmy özeρe
liρioiτλiρ, lysyser−he, eλymλeρ τeρepyrher özλiρmrmň
hyρmyş ýoλλeρyryň mň mρom τepkyρλeρyrhe ýoλe koýλyp wi emeλe
eşyρyλyp bmλmrniohmkm beρeheoy misiλi mrhm bmρ esyρher oöpρäo
wekτ bäρm çiomşmiλiρmň wi nihiλλiρmň sibäbm boλyp kiλýäρ. Heλoeρe
yλmy keτreşyoλeρ hüşürnism mş ýüzürhi şy kürom kürüň kyske
mölλiτλm wi läzmρom zemer misiλism boλyp hyρýeρ. Rλeρ Miρoizm wi
Γürbeτeρ Ewρopehe XX esyρyň çäoλiρmrhi mişlyρλyke iýi boλhy,
sibäbm rimis, jρersyz, ewsτρmýe wi Bρmτer mmpiρmýesyryň iλmτesy
wi iλmτeλeρyryň rismλλiρm yoλymyň Iρm yrmwiρsmτiτλiρmrmň mesλeleτλeρ
neýλeρyrhe eρe eλyp mesλeleτλeşerλeρyrhe keρyşyp−keτyşyp kmhýäρλiρ.
Häzmρom wekτhe bmz iρomr bezeρ ýöρiλkiλiρm älλm bebeτhe leλoeρe
keτreşyoλeρyryň τibmky iseshe boλyp kiçýärhmkmrm eňλehýer bmρ
hürýä hüzkür−τiρτmbmrmň çäoλiρmrhi liρioiτ ihýär ekλebe höwλiτλiρmň
Şoryň üçmr−hi bmz ýeş eλymλeρyň eρesyrhe kλobeλ keτreşyoλeρyň
τäzi siρmşhiλiρmrm höρiτmiλmhmρms. By çyoyşhe boλse mir şiýλi
τekeλλeλeρ üçmr Irτiρriτmň eýkyτλy älmmýiτi iýi höwρürhi iρτmρom
kürüň eoyλheρλeρyryň wi λmhiρλiρmrmň eρesyrheoy oňyr keτreşyoλeρy
höρiτmio pρosismrmň sosmeλ τoρλeρhe ýioi keλhyρyλyp bmλmrminiohmkmrm
ÇAUWA
Tüρomirmsτeryň beý, çipiρ, hmλ wi mihirm mmρesy rismλλiρi,
oλeρyň ýeşλeρyryň hürýäkeρeýşyre eýρeτyr kyzyoλerme höρihýäρ.
Hysyser−he mrhmwmhyeλ hürýäkeρeýşe eň ýiτmρmäki erτρopoλokmo
çimiλişmi nimkyýiτmň mihirm häp−hissyρλeρy bmλir oiskmτλirýär wi
ooeρheoy ziρyρλyoλeρ isesyrhe bmλiλmohi yλmy mşλiρmň eλryp
beρyλmeky wi τesλemeλeρyň emeλe eşyρyλmeky mom ýyρτ üçmr lim öρär
wenyphyρ. Iom ýyρhyň ýeşλeρyre yλmy mşλiρm üçmr ziρyρ boλer çişmiλiρ
iλýiτiρλm boλmeλyhyρ.
NAΓYŞΛY
BAŞΓAPΛAUYNDA
SANΛAUYŇ
KYBAPΛAUY
Γehymy ehemλeρ mmsτmom mere iýi serλeρy yλeryphyρλeρ wi
oλeρ şoλ ehemλeρyň ρylλeρyň, lyheýλeρyň wi eň bmλir bekλy hüρλm
lehyseλeρyň eρesyrheoy keτreşyoλeρyrhe kyρeλ boλyp lyzmeτ
ihmphmρ.
Rρτe Azmýe τüρom oosmoλokmo hüşürnismrhi höρτbyρçλyo
köρrüşmrhir ybeρeτ öρär mölüm hyρmyşy älmmýiτi iýi boλer
çeρçywe eýλeme oo wi oismşmiλiρ hmňi wekτλeýyr wi kmňmşλmoλiýmr
eň ryşerλeρy bmλir bekλy boλmer, iýsim by üçλüo moorokρe�o köρrüş
τüρomirλiρmň rekyşλy örümλiρmrhi−hi yλy älmmýiτi iýihmρ.
Ekiρ serλeρyň smmwoλmoesyre Rρτe Azmýe bebeτhe siρiτsio, τüρo
ziρkäρçmλmo örümλiρm, bäş (4+1) wi hooyz (8+1), orhe özykτyýeρλyλyo
sery köρriτmr közi mλýäρ. Umymer eλrerhe, Rρτe Azmýe τüρom
rekyşλy beşkepλeρyň hmekρemmesyryň ymymy oompozmsmýesy
miρoizm böλiohi bmρλişmio bmλir, oismşmi wi keρşyλyoλeýyr ooλeρhe
biρmλýäρ.
Wekτy wi kmňmşλmkm τüρoλiρmň oebyλ ihmş yλkemyrhe wekτλeýyr
közikçmλmo lesebe eλyrmeky bmλir bekλyλyohe biλλmki eλyrmekyň
by rooehy hürýärmň miρoizm löomürhi oebyλ ihmλýäρ. Tüρomir
wi Rρτe Azmýe τüρom rekyşλy örümλiρmri hikmşλm rekyşλeρ wi
köρrüş iλimirτλiρm hikmşλmλmohi owmrτirτe, hooyz hmekρemmeλy
oompozmsmýesyre bekλyλyohe ýoλe koýλerhyρ.
ATYNY
RKATMAKDA
Tüρomir hmλm wi τüρomir ihibmýeτy, eziρbeýner wi τüρo hmλλiρm
r bmρ leτeρhe τüρo leλoλeρyryň okyz τopeρyre hikmşλmhmρ. Häzmρom
Aziρbeýner, Tüρomirmsτer wi Tüρomýi sibmτλiρmrmň eρesyrheoy ihibm
Rρτe esyρλeρhe ýeşep kiçir ryskewy şelyρλeρ limmşi hmrm −
sy�sτmom τimeλeρhe isiρλiρ höρihmphmρλiρ. Rλeρyň höρihir isiρλiρmrhi
biýer ihmλir τimeλeρ mezmyr τeýher miňzişλmki iýihmρ wi
şiýλi lim oλeρhe mery τeýher bmρmiňziş hiňişhmρmiλiρ lim
yλeryλýeρ. Timeλeρhe biýer ihmλir hürýäkeρeýyş wi kymmeτλyoλeρ
lim bmρmiňzişhmρ. XVIII esyρyň ihibmýeτyryň köρrüoλm wiomλm
Döwλiτmämmiτ Azehy:
Bmρ oöňüλ ýyomeo ýemerhyρ, iý hihi −”
hmýir siτmρλiρm Ýyrys Emρärmň şykyρλeρyry ýeτλehýeρ.
Şyryň ýeλy myseλλeρyň sery öρär oöphüρ. Ehibm wi mihirm
eρekeτreşyoλeρyň lmç leçer oismλmärhmkm rykτeλmeλy zeτλeρher bmρm
boλyp hyρýeρ.
Häzmρom wekτhe Tüρomýärmň bmρräçi yrmwiρsmτiτλiρmrhi wi
espmρerτyρeλeρhe τüρomir hmλm wi ihibmýeτy öwρihmλýäρ. Häzmρom
zemer τüρom hmλλiρ wi hmeλioτλiρm oejihρeλeρyrhe τüρomir hmλm, τiρnmmi,
τüρomir hmλmrhir hüzmi ýezmeo wi kipλişmo ýeλy hiρsλiρ biρmλýäρ.
Şy ykyρλeρher ooehýer mykeλλymλeρ hüρλm misiλiλiρ bmλir ýüzbi−ýüz
Tüρomir hmλmrhi kipλişmo wi hüzmi sepeoλeρy üçmr ooyw
omτepλeρyre meτäçλmo beρ.
Tüρomir ihibmýeτyryň öwρirmλmikm üçmr ziρyρ boλer çişmiλiρ
Tüρomir wi τüρo hmλmri τiρnmmi ihmλirhi ýüzi çyoýer misiλiλiρ
beρehe yλmy mşλiρi ziρyρλyo beρ.
Tüρomirmsτerheoy yrmwiρsmτiτλiρhi, mrsτmτyτλeρhe wi eλymλeρyň
heşeρy ýyρτλyλeρ üçmr τüρomir hmλmrm öwρihýär yλmy mşλiρmrmň eλryp
beρyλmeky ziρyρ.
Şy esyρyň mλomrnm orýyλλyoλeρyrhe ormüňλiρçi ýeş yýkyρλeρ liρ
ýyλ öz eτe−iriλiρmrhir eýρyλyp, 14−15 ýeşλeρyrher Hyτeýe höwλiτ
τeρepyrher ýoλe koýλer wi meλmýiλişhmρmλýär ýooeρy bmλmmm eλmeo
üçmr mbiρmλýäρ. Myrher beşke−he “mom hmλhi bmλmm” şykeρyre heýeryp,
älλm yýkyρ çekeλeρ bekλeρy wi miohipλiρm lyτeý miohipλiρmri
bmρλişhmρmλhm, oλeρhe sepeoλ
eρ, ihibmýeτ sepeo üçmr biρλir 2 sekeτher
beşkesy, hmňi lyτeý hmλmrhi eλryp beρyλýeρ.
Uýkyρ ýeşλeρyryň mmλλm τeρylyry, ryskewy ihibmýeτyry wi häp
boλyp kiλýär syrkeτyry öwρirmikm beρle pisi keçýeρ. By ýekheý
ürs biρmλmikmrm τeλep ihýäρ.
Dmλ mihirmýiτmň isesyhyρ wi oňe hüşürmikmň lim−hi rismλhir−
risλi kiçmρmλmikmrmň eçeρyhyρ. Öz iri hmλmrm bmλmiýär mmλλiτ biýλiom
hmλλiρ bmλir koşyλyşyp kmhiρ. Häzmρom wekτhe by yýkyρ ýeşλeρyrhe
isesy ýmτm misiλihmρ.
ΓUMANITAU
HYZMATDAŞΛYK
AΛYŞMAΓY
ΓIŇEΛTMEK
ŞHΓ ýeş leλoeρe kyρemesyhyρ. Rryň mihirm−kymermτeρ
lyzmeτheşλyky eýeke keλýer τepkyρyrhe hyρýer−he boλse, orhe
iýýäm oäbmρ mλomrnm riτmniλiρ kezeryλýeρ. Sibmτ lyzmeτheşλykyryň
oim−oimhir çyňλeşmeky wi kmňiλmikm bmλir bmρλmohi kymermτeρ
bebeτhe lyzmeτheşλyo, iseser−he, ýeşλeρ bmλir özeρe keτreşyoλeρ
beρle mölüm älmmýiτi iýi boλýeρ. Sibäbm myryň özm kyρeme ekze
höwλiτλiρmň eρesyrhe özeρe hüşürmşmikm kowyλerhyρmeke ýeρhem
ihmp bmλiρ wi hüρλm τeρyly, mihirm, hmλ τepewyτλyλyoλeρ bmλir bekλy
päskiλçmλmoλiρm ezeλhyp, ŞHΓ−ryň ösüşmri les ýooeρy hiρinihi
ýeρhem ihmp bmλiρ.
ŞHΓ ýeşλeρ keτreşyoλeρyre ýeρhem iτmikm wi mihirm−
kymermτeρ lyzmeτheşλykyň mölüm hüzümm löomürhi ýeş rismλλiρmň
eρesyrheoy hosτλyky biρomτmikm köz öňürhi τyτýeρ.
RUMAΛAUYNYŇ
TAUYHYNDA
TÜUKMENISTANYŇ
Mir, ozeλy bmλir, özümmň Uyzremi−m Meweρe−m Belρ−m Hezeρ
(“Закаспийск
ая туземная газета”) keziτmrm τüρomir wi ρys hmλmrhi
ooer mekλymeτλeρyme isesλeryp, XIX esyρyň eýekyrhe, XX esyρyň
beşλeρyrhe soweτλy τüρomirλiρmň omçmρäo τopeρyryň nimkyýiτhi
mihirm−hyρmyş özkiρmşλiρm höρiτmäki çeλşerhyoλeρyry τessyo
λeýeρyr. Uys mmpiρmýesyryň soňoy ýyλλeρyrhe mysyλmer syýesy
eňyň oýermeky bmλir wi özkiρmşλiρ liρioiτm by ρyly keλoyryşyň
riτmniλiρm löomürhi Kρymhe, Aziρbeýnerhe wi Powoλžýihi,
soňρe Tüρoüsτere wi elyρsoňy, Zeoespm üλoismri ýeýρep, oλ ýiρhi
ρijoρmeçyλeρ nimkyýiτm höwρibepλeşhyρmeo meosehyrher ykyρ
eλyp, bmλmm biρmikmň τäzi ysyλλeρyry wi pρokρissmw hyρmyş
oeheλeρyry koλhephyρλeρ. Uys mmpiρmýesyrheoy τeτeρ wi özbio
nehmhλiρm, Rsmer mmpiρmýesyrheoy ýeş τüρoλiρ ýeλy, kyssekλy
özkiρmşλiρ ýüzi çyoerhe mλomrnm sosmeλ şiρτλiρ löomürhi bmλmmm
öňi süρýäρhmλiρ. Tüρomir ρijoρmeçyλeρy lim bmλmm biρmikm öňhi
meoseτ ihmp koýýeρhyλeρ, iseser−he özλiρmrmň bmρλişmiλiρmrm läzmρom
zemer hürýäsm bmλir hiň hiρinihi koýmekyň siρmşhism löomü
soweτλyλyky öňi süρýäρhmλiρ.
AŞΛAUYNYŇ
BABATDA
Iρom höwüρλiρhir bäρm yýkyρλeρ τüρom τeýpeλeρyryň mölüm
wiomλλiρmrmň bmρm boλyphyρ, sibäbm oλeρyň mihirmýiτm τyτyş τüρo
hürýäsmri ýeýρephy.
XX esyρyň oρτeλeρyrhe beşλep, Γürbeτeρ Tüρoüsτerhe τüρo wi
lyτeý hmλλiρmrhi küρλiýär ehemλeρyň eρesyrheoy howem ihir biλλm
bmρ özkiρmşλiρ boλyphy, lyτeýλyλeρ yýkyρ hmλmrmň lim ihibm, lim
kipλişmo hmλλiρmri küýçλm bekλy boλyp beşλephyλeρ.
mihirmýiτmmmzmň belesyre ýiτmp boλmeneo beýλyky boλyp hyρmer,
iýsim oryň kiλiniohäom ösüşmrmň lim oipmλmhmρ.
XX esyρhe Özbikmsτeryň leλoyre syýesy, yohysehy wi mihirm
seρskyrλeρyň wi öwizmrm hoλyp boλmeneo ρyly ýmτkmλiρmň lirmz
kebeτ kiλmihmo oyr şiρτλiρmrmň boλerhykyre keρemezher, eň−bmλmm
iýýämyryň τeρyly τeýher oiskmτλirir wi mölüm wizmpiλiρmrm
çözmio misiλism öňi çyohy. Sowiτλişir ýekheýhe boλse−he,
özbio nimkyýiτmrmň mekλymeτλeρ mihirmýiτmrmň τäzihir hmoiλmikm
boλyp kiçýäρ. Rλ boλse bmλmm yλkemyryň älλm beskerçeoλeρyrhe,
omτeplereλeρ, rişmρýeτ, miτbykeτ wi iλioτρor lebeρ biρmş yλkem
λeρyrhe, mmλλm hρeme wi sezçyλyo τieτρλeρyrhe, opiρe wi beλiτhi,
Yλymλeρ eoehimmýesyrhe boλyp kiçýäρ.
(Γyρkyzysτer)
KAŞΓAUΛYNYŇ
DIWAN
ΛUΓAT
AT
ATΛY
ΓYUΓYZΛAUYŇ
Himmiλiρi mäλmm boλşy ýeλy, biýmo τüρo irsmoλopihmýeçy eλymy,
“Dmwer λykeτ eτ−τüρo” sözλükmrm hüzünm Melmyτ Keşkeρλyryň sözλükm
τüρom leλoλeρyryň, iseser−he, τüρomir leλoyryň τeρyly, iτrokρe�ýesy
wi hmλ bmλmmm boýyrçe eneýyp mşλiρmň bmρmhmρ. By sözλükmň siλnyo
soλτerλeρyryň τebşyρmeky boýyrçe hüzüλirhmkm beρehe pmomρ beρ.
Mikiρim, şoryň üçmr boλse kiρio, sözλüohi τüρomirλiρi (okyzλeρe)
eýρeτyr oρyr biρmλýäρ. Biýλiom τüρom leλoλeρher τepewyτλyλyohe,
sözλüohi hikmşλm τmρi τekmeλeρyryň syρeτλeρy bmλir bmρλmohi okyz
τeýpeλeρyryň hoλy serewy köρoizmλýäρ.
Awτoρ “Dmwer λykeτ eτ−τüρo” eτλy sözλükmrm öwρirmikmň τüρomir
wi kyρkyz lyzmeτheşλykyryň yλym bebeτheoy ösüşmrhi älmmýiτmrm
köρoizmäki çeλyşýeρ. Şy meoseτ bmλir sözλükmň meτiρmeλλeρyryň
τüρomirλiρmň wi kyρkyzλeρyň iτrokρe�ýesy bmλir hiňişhmρmi
siλniρmλmism kiçmρmλýäρ. Çyoyşhe eτλeρe wi mτλiρi hikmşλm sözλüo
meτiρmeλλeρe eýρeτyr ürs biρmλýäρ wi oλeρy τüρomir leλoyryň eleλτioi
eτλeρy wi τüρomir τezyλeρy ýeλy mmλλm beýλyoλeρy bmλir hirişhmρmäki
syreryşyo ihmλýäρ.
ŞEUTΛEUINDE
AΛAUYŇ
ΓATNAŞYΓYNYŇ
“Smwmλmzesmýeλeρyň keτreşyky” τekλymeτy XX esyρyň eýeoλeρyrhe
ehemzehyň kezererλeρyryň mň mölüm ýöρiλkism boλyp hyρýeρ.
Γeτreşyoλeρ beρehe oöp lim−hi hüρλm hiρiniλiρhi küρρüň ihmλýäρ.
Syýesy ekzeλeλyo beρehe küρρüň kmτsi−hi “syýesy kipλişmoλiρmň”
ziρyρλykyre seλkyλeryλýeρ. Ekiρ mmλλm misiλi çyλşyρymλeşse, orhe
“iτrmoeρe kipλişmoλiρ” τioλmp ihmλýäρ. Dürýä hiρinismrhi bälbmτλiρmň
koλeýλeşýer iýýemyrhe “mihirmýiτλiρmň wi smwmλmzesmýeλeρyň
keτreşyoλeρy” τeλep ihmλýäρ. Niτmnihi, “keτreşyoλeρ” hüşürnismrmň
özm, oäbmρ bele biρmλmiλiρi köρä, “bmzmň smwmλmzesmýemyzyň miρoizm
Smwmλmzesmýeλeρyň keτreşykyryň isesy wizmpism lyzmeτheşλeρyň
özλiρmrmň oý−pmomρλiρmrm özbeşheo hyρmyşe kiçmρmioλiρm boλyp hyρýeρ.
Syýesy mihirmýiτλiρmň hiňlyoyoλyλykyry yoρeρ iτmio bmλir bmρλmohi
öz meoseτλeρyry emeλe eşyρmeo lyoykyry−he yoρeρ iτmär boλmez.
Şoryň üçmr−hi sibmτ lyzmeτheşλykyryň τäzi köρrüşmrm höρiτmio
ziρyρ. Rryň τepewyτλy eýρeτyrλyky boλse bmλiλmohäom beşλerkyçλeρ,
lowpsyzλykyň mλiρm τyτyλmeky, yλy wi omçm höwλiτλiρmň özeρe bälbmτλm
liρioiτλiρm boλyp hyρýeρ.
lyrnerow,
ereweρ
ZBEΓISTANYŇ
AΛYMΛAUYNYŇ
Teρyly çişmiλiρhir mäλmm boλşy ýeλy, sokhmλmλiρ wi loρizmλmλiρ
öz çekeλeρyry 5 ýeşλeρyrher beşλep leτ ýezmeky, ooemeky wi
lesepλemeky öwρihmphmρλiρ. Tüρoüsτeryň bmλmm yλkemyryň,
mihirmýiτmrmň wi yλmyryň τeρyly häp−hissyρλeρy, eλymλeρyň
mşλiρm, şelyρλeρyň wi ýezynyλeρyň isiρλiρm oρτe esyρ wi τäzi
höwρüň �λoso�eρyryň wi τeρylçyλeρyryň ýezer omτepλeρy hmňi bmρ
Tüρoüsτeryň mmλλm−mihirm mmρesyryň hüzüm böλikm wi bmzmň ρyly
oρil
ΛYKΛAUY
Çyoyş, iseser, mρom ysλem höwρürhir beşλep Γeneρλeρ rismλşeλy
kyre çirλm
eρeλyohe liρioiτ ihir peρs zmokiλiρm (τiňňiλiρm) beρehe
kmhýäρ. By mşm joτosyρeτλeρy, Γyρlerher eλrer nümλiλiρm, poimeλeρy,
siriλiρm, ýiρλiρm wi mň isesy−he, by şeýλyoλeρhe yλeryλer, Γyρlerher
eλrer nümλiλiρi hikmşλm çyokyτλeρyň emeτλyλyky üçmr nihwiλλiρ
τopλymyry öz mçmri eλýeρ.
Ysλem τiňňiλiρm ysλemyň hüρλm höwüρλiρmri hikmşλm syrkeτ
isiρλiρmrmň τopλymyry köρoizýäρ; oλeρ syρeτoişλmkm, kρewýyρery,
ýezkyλeρy wi ş.m. öz mçmri eλmeo bmλir, ysλem syrkeτyryň ösüş
beskerçeoλeρyry eýer ihýäρ. Rλeρ ysλemyň wi Γyρleryň myoehhis
sözλiρmrmň äkmρτ y
λy τäsmρmrm sybyτ ihýäρλiρ wi şoλ τiňňiλiρm syrλeýerλeρ
hmrm oorsipsmýeλeρy wi Eýρerhe oöp myoheρhe köρmio üçmr
myziýλiρhi koýyλer älλm ysλem neýλyo pyλλeρyryň τimeλeρyry köρüp
bmλiρλiρ.
ΓATNAŞYKΛAUYŇ
TAUAPDAUY
Ýeş eλymλeρ mλeτyň mşniň böλikm boλyp hyρýeρ. Rλeρ öz mmλλiτmrmň
kiλinikmhmρ. Şoryň üçmr−hi leλoeρe mesλeleτyň ýeş eλymλeρyň
Çyrerseo−he, lirmz hürýähi ehemλeρ yρyş, τiρρoρçyλyo, nyrsy
wi hmrm çyhymsyzλyo ýeλy rokserλyoλeρher lesρeτ çioýäρλiρ.
Şiýλi leλoeρe mesλeleτλeρyň kiçmρmλmikm boλse hürýähi wi sibmτhi
peρeleτçyλykyň wi özäρe hüşürmşmikmň hebeρeλermekyre yλy
ýeρhem ihiρ. By bebeτhe bmzi – ýeşλeρe öz mçom hyýkyλeρyry eýτmeke
mümomrçmλmkmň höρihmλmikm koλheryλmeλy ýekheýhyρ.
Ýeş eλymλeρyň τekeλλesy bmλir sebyρλy wi köwreçyo, τoλiρerτ ýeş
risλm τiρbmyiλäp ýiτmşhmρmio riτmnismrhi, oλeρyň y
λmy leoyoeτe, τinρmbä
wi irhmki isesλerýer lynyw−keýρeτyry nimkyýiτmň wi ehemzehyň
ebeherçyλykyre kyλλyo iτmäki körüohmρmio isesy misiλi boλyp
hyρýeρ.
keλmeohyρ, sibäbm oλ liρ bmρ leλoyň hürýärmň kyρλyşyry oebyλ
ihmşm bmλir bekλyhyρ. By misiλi çipiρ τiρnmmihi lesem eýρeτyr
közmλkmrçhmρ, çürom hmλmň älmmýiτmrmň eňyρsyrhe hüρλm yrmwiρseλ
wi mmλλm oorsipτλiρ ýeτyρ. Γoşky τiρnmmiçmλmkmrhi lim by misiλi
wenypλykyre keλýeρ wi by ýiρhi mmλλm−mihirm özboλyşλyλyoλeρ bmλir
oyrλeşhyρyλýer �λoso�om−iτrmom mekλymeτλeρ mλomrnm oρre çyoýeρ.
AΓTYΛYK
Däbi köρä, şiomλλirhmρmş syrkeτyryň isiρλiρmri sýyžiτ,
oompozmsmýe, ρiňoλmλmo ryoheýrezeρyrher bele biρmλýäρ. Ýekτyλyo
bmλir şiomλλirhmρmş isiρmrmň eρebekλeryşyky wiλmr oär siλniρmλmiýäρ.
Ýekτyλyky läzmρom höwüρhi öwρirmλmşmrhi oňe hüşürmioλmo ysyλλeρy
oyrλeşýere miňziýäρ. Şiomλλirhmρmşhi ýekτyλyo üç lmλm siλniρmλýäρ:
ýekτyλyo ρiňoλmλmkm höρiτmikmň şiρτm löomürhi; şiomλλirhmρmλýär
zehyň ýekτyλykyry biýer iτmiohäom ýekτyλyo löomürhi;
syρeτyň ρyly−hüşürhmρmş merysyry eçyp köρoizmiohäom ýekτyλyo
rhρiý
YΛYMΛAU
TAUYH
AΛYMΛAUYNYŇ
ΓUMANITAU
YΛYMΛAU
HYZMATDAŞΛYΓY
Umymer eλrerhe, läzmρom wekτhe, 35 ýeşe çirλm eρeλyoheoy
ýeş eλymλeρ yλmy mşkäρλiρ τopeρyryň ymymy hüzümmrmň 23%−mrm
τyτýeρ. Myňe keρemezher, hmňi 2012−rnm ýyλhe oλeρ 40−her oöpρäo
leλoeρe mesλeleτλeρyre, şoλ ser
he heşeρy ýyρτλeρhe kiçmρmλir leλoeρe
mesλeleτλeρyň 16−syre keτreşhyλeρ. Ýeşλeρyň heşeρy ýyρτλeρhe
kiçmρmλir mesλeleτλeρy heşeρy ýyρτhe kiçmρmλir çäρiλiρmň ymymy
möçbiρmrmň, τeomyrer, 45%−mrm hüzhm. By serλeρ ýeş eλymλeρyň
öz mşλiρmrm eýer iτmiohäom kynyρλyλykyre wi biýλiom ýyρτλeρheoy
oäρhişλiρm bmλir keτreşyoλeρy wi lyzmeτheşλyoλeρy ýoλe koýýer
hykyre şeýeτλyo ihýäρ.
λioserhρ
YNSANPEUWEUΛIK
AŞΛAUYŇ
INNRWASIRN
TASΛAMAΛAUYNYŇ
“Biλeρysyň çäoλiρmrhi Bmρmrnm ϑeler yρşyryň τeρyly−ýehykäρλmo
mmρesy” τesλemesyryň mölümλmkm şoλ yρşyň beşλermekyryň 100
ýyλλykyryň ýiτmp kiλmikm sibäpλm yρşyň weoeλeρyre nimkyýiτçmλmo
kyzyoλermesyryň eρτmeky bmλir şiρτλirhmρmλirhmρ. Bmρmrnm ϑeler yρşy
ρys hmλλm eλymλeρ wi hürýä τeρyly yλmy τeρepyrher biλλm bmρ hiρinihi
ez öwρirmλhm. By boλse oλ misiλiλiρ bebeτhe beρλekλeρyň yλmy
älmmýiτmrm ýooeρλerhyρýeρ.
Tesλemeryň meosehy Biλeρysyň çäoλiρmrhi Bmρmrnm ϑeler yρşyryň
τeρyly−ýehykäρλmo mmρesyryň ýiρλiρm beρehe oeτeλokλeşhyρyλer sözλüo
mekλymeτλeρyry, syρeτλeρy, oeρτeλeşhyρyλer ýiρλiρm özürhi nimλiýär
mekλymeτ örümmrm höρiτmio boλyp hyρýeρ. Tesλemeryň wizmpiλiρm
boλse şoλ ýiρλiρmň yλek−syýeleτçyλyo kyρλyşλeρyre kmρmzmλmikmrmň
siλniρmλmşmrm öz mçmri eλýer leoyoy miýher beρλekλeρyry kiçmρmikm,
şoλ ýiρλiρ beρehe kyskenyo τeρyly sözλüoλiρm höρiτmikm, eλrer
mekλymeτλeρy τiρτmbi seλmeky, kmň oöpçüλmki by mekλymeτλeρy
ýiτmρmäki rmýiτλirir Bmρmrnm ϑeler yρşyryň τeρyly−ýehykäρλmo
mmρesyryň ýiρλiρmrmň oeτeλokyryň syrek köρrüşmrm höρiτmikm öz
mçmri eλýeρ.
MAΓTYMΓUΛYNYŇ
ΓRŞΓUΛAUYNYŇ
UATYNΛYKΛAUY
Heλoλeρyň wi mihirmýiτλiρmň eρekeτreşyoλeρyryň kmň kiρmm bmλir
ösýär läzmρom höwρürhi çipiρ τiρnmmiçmλo lim eýρeτyr älmmýiτi
iýi boλýeρ, çürom oλ mmλλiτλiρmň wi mirτeλmτiτλiρmň bmρm−bmρmri
ýeoyrλeşmekyrhe wi hüşürmşmioλiρmrhi oňeýλy şiρτλiρm höρihýäρ.
Häzmρom zemeryň τiρnmmiçmλmkmrmň isesy wizmpiλiρmrmň bmρm τiosτhäom
mmλλm−mihirm eýρeτyrλyoλeρy τiρnmmi ihmλýär hmλi kiçmρmλirhi seoλep
lim−hi kiλiniohi oλeρyň özboλyşλyλykyryň seoλeryp keλmekyryň
oipmλm boλhy. Mmλλm hmλ läzmρom zemer syrkeτyryň mşniň ösmikmrmň
çişmismri öwρüλýäρ. Rzeλy bmλir, mmλλm hmλmň ýeşλeρyň eρesyrhe
höwλiτλmλmo noşkyryryň oimeλ kiλmikmrhäom älmmýiτmrm biλλäp kiçiλmň.
Eri hmλmň mişlyρ sez isiρλiρmrhir beşλep isesy syýesy ρismmremeλeρy
rişmρ iτmioλmki çirλm kürhiλmo hyρmyşhe yλeryλmekyryň eρτmeky
leλohe bmτiwmλmo hyýkyλeρyryň küýçλirmikm wi oryň öz höwλiτmrm
kyρmeohe bmρλişmikm üçmr ises höρihýäρ.
λewommρ
TAUYHY
ΓATNAŞYKΛAUY
EWURPADA
Çil wi τüρomir leλoλeρy bmρm−bmρmrhir yzeohe ýeşeýerhyoλeρyre
keρemezher, oλeρyň eρesyrhe−he biλλm bmρ τeρyly keτreşyoλeρyň
boλerhyky ýüzi çyoýeρ. Misiλim, τüρomir leλoyryň kiçmmşmrm oρτe
esyρ mysyλmer hürýäsmrmň τeρyly boýyrçe köρrüoλm çil lüräρmirm
pρojissoρ Uyhoλj Wisiλy wi pρojissoρ, çil kürhokeρy öwρirmş
msτoρmokρe�ýesyrhe Ysλem hürýäsm eτλy bmrýeτλeýyr isiρmň ewτoρy
Fiλmos Teyiρ öwρirmphmρλiρ.
Şoryň ýeλy−he çil ooynysyryň τüρomir ihibmýeτyryň seýλerer
isiρλiρm bmλir τeryşmeke mümomrçmλmkm beρ. Ýeρosλew Wρlλmsom öz
koşkyλeρyry Mekτymkyλyryň şykρyýiτmri heýeryp, oλeρher ρylλeryp
höρihmphmρ. Şoryň ýeλy−he çilλiρmň eρesyrhe τüρomir mihirmýiτmrmň
yzλeρyry çil neleroişhiλiρmrmň mşλiρmrhi hyşmeo boλýeρ.
Tüρomir τeρylyryň wi mihirmýiτmrmň çil ihibmýeτyrhe
öwρirmio üçmr biλλm bmρ hiρinihi τöτärλmo ýekheýλeρyň boλyp
hyρýerhyoλeρyre keρemezher, by τimeryň bmρm−bmρmrhir yzeohe
ýiρλişýär mom leλoyň lim rälmλm h
iρinihi bekλy boλyp bmλniohmkmrmň
eýhyň myseλy boλyp hyρýeρ.
Çep iτmikmň wi bmλmmλiρm ýeýρeτmekyň iλioτρor köρrüşλiρm oim−
oimhir oekyz köρrüşλmλiρ bmλir bäsλişmki kmρmp beşλehyλeρ. Ahemzeτ
τeρylyrhe Irτiρrihmň piýhe boλmeky eheτher heşeρy weoe boλhy. Rλ
boλse τiosτλiρm, bizikλiρm, wmhio wi eyhmo mekλymeτλeρy lim öz mçmri
eλyp, mekλymeτλeρy biρmikmň wi ýyk
rep seoλemekyň älλmτeρepλy
Mekλymeτλeρ τilroλokmýeλeρyryň τäzi mümomrçmλmoλiρm läzmρom
zemer nimkyýiτmri besheşλyo ihýäρhm. Γöρäýmäki oλeρ çäosmz
mümomrçmλmoλiρi iýi ýeλyhy wi oekyze leτ ýezmeo kiçmmşhi keλýere
Myňe siρiτmizhir, eλymλeρyň lüräρ bmλiλişmoλiρm, şiýλi−hi
irçimi ýyρτλeρhe yλmy wi bmλmmm hoλerhyρmeo yλkemy läzmρom zemer
mekλymeτλeρ τilroλokmýeλeρyre keρyşyp−keτyşyp kmτmäki τeýýeρ
häλhmλiρ. Yλmy rişmρλiρmň mihirmýiτm ozeλoyλeρ ýeλy çep iτmio üçmr
oekyzλeρy yλermeo häpλiρmri isesλerýeρhy. Aλymλeρyň ekλebe oöpüsm
öz koλýezmeλeρyry oekyzhe seoλemeoλeρyry howem iτhmρýäρλiρ.
Täzi mekλymeτe wi ory ýeýρeτmekyň τäzi ysyλλeρyre kiçmikmň
τeρyly ziρyρλykyre hüşürir ρys τeρylçyλeρyry yλmy meoeλeλeρy
τeýýeρλemekyň wi çep iτmikmň τäzi ýöρiλkiλiρmrm wi çimiλişmiλiρmrm
mşλäp hüzmäki keýρeτλerhyρhy. Niτmnihi, bmz yλmy rişmρλiρmň τäzi
ZBRΛUŞΛYΛYΓYNY
AKTRUΛAUYŇ
SSSU−mň heρkemeky bmλir bekλy boλyp kiçir weoeλeρ
ozeλoy Sowiτ höwλiτmrmň kmňmşλmkmrhi liρ bmρ τäzi höρär höwλiτhi
keρeşsyzλykyry yoρeρ iτmio wi τäzi syýesy kiλinikm oimeλe kiτmρmio
Mmλλm hmλλiρm yλermeke keýhyp kiλmrmikm öz τeρylyňe boλer ürsm
ýooeρλerhyρhy. Weτer mihirmýiτmrmň müňýyλλyoλeρyň howemyrheoy
kezererλeρy−köρrüoλm τeρyly wi mihirm kymmeτλyoλeρ – keρeşsyz
höwλiτλiρmň läzmρom rismλλiρm üçmr ýeoyr wi hüşrüoλm zehe öwρüλhm
– 2013−rnm ýyλhe Beoyhe Aziρbeýneryň Sτρeτikmo beρλekλeρ
miρoizm wi Aziρbeýneryň Mmλλm yλymλeρ eoehimmýesyrhe Ýeş
λehmmmρ
λehmmmρow
TAUYHY
DEUSAUAΛYK
TAUYHY
RUMATIKA
Diρseρeλyo yλmyň läzmρom zemer ösüşmrmň mň bmρ köρrüoλm
läsmýiτλiρmrmň bmρm boλyp hyρýeρ. Teρyl lim by ýiρhi oeheher çyome
häλhmρ. Diρseρe keτreşyoλeρy öwρirmio τeρyly beρλekλeρyň eheτy
bmρ ykρyre öwρüλýäρ, hüρλm yλymλeρyň çeτρykyrhe bmλmmmň hiρseρe
ykyρλeρy piýhe boλýeρ, τeρylhe lim ýeoyr, lim ýiτiρλmo hiρinihi
heşρeo boλer yλmy hiρsλiρhir eλrer ysyλλeρ wi çimiλişmiλiρ kmňhir
yλeryλýeρ.
Hes kyzyoλy wi çeλτ hipkmrλiρ bmλir ösýär hiρseρe ykyρλeρyň bmρm
τeρyly mrjoρmeτmoe boλyp hyρýeρ. Rryň oimeλe kiλmikmrmň beşλerkyny
kiçir esyρyň 50−60−rny ýyλλeρyre hikmşλmhmρ, imme by yλmy hiρsmň
hoλy hiρinihi ösmikm hmňi yonem oompýyτiρλiρmň piýhe boλmeky
bmλir beşλerhy. Teρyly mrjoρmeτmoe özürmň ösüşmrmň soňoy 20−25
ýyλλeρyrhe özboλyşλy köρrüşhir τeρyly beρλekλeρyň ymymy yoρeρ
mλow,
YΛYMDA
MAΓΛUMATΛAU
TAUYHY
AMAΛY
XX esyρhe τilroλokmýeλeρyň ösmikm riτmnismrhi oöpçüλmo
λiýmr lebeρ biρmş siρmşhiλiρmrmň τäzi köρrüşλiρm wi oλeρy ρipλmoesmýe
iτmikmň (mekλymeτy seoλemeky wi biρmikm lim koşmeo bmλir)
ysyλλeρy piýhe boλhy. Asyρyň momrnm ýeρymyrhe iλioτρor oöpçüλmo
lebeρ biρmş siρmşhiλiρm beρle wi beρle mişlyρλyke iýi boλýeρ.
howemyrhe Azmýeryň hüρλm ýiρλiρmrm bmρλişhmρir wi τyτyş
Tρersýiwρezmýe yohysehyýiτm üçmr mölüm älmmýiτi iýi boλer
oöpserλy söwhe ýoλλeρy üsτürhir kiçir mölüm üsτeşyρ üλoi boλyp
hyρýeρ. Bmzmň kürλiρmmmzhi by ýoλλeρyň älmmýiτm ýiri−hi eρτýeρ,
by boλse ehy ekzeλer τimery les hüýpλm τeρyly iseshe öwρirmio
beρehe misiλärm öňhi koýýeρ. Rρτe Azmýe sibmτmrmň keρeşsyz, bmτeρep
wi çeλτ hipkmrλiρhi ösýär höwλiτmrmň isesyry koýer τüρomir
himooρeτmýesyryň ösüş τeρylyry öwρirmio mölüm älmmýiτi iýi
boλýeρ. Öwρirmio üçmr mρm τimeλeρyň bmρm−hi τüρomir leλoyryň
irçimi esyρλeρyň howemyrhe eýewλy seoλep kiλýär wi läzmρom
wekτhe τyτyş hürýä üçmr eçyλýer beý ihibm mmρesy boλyp hyρýeρ.
Аλioserhρ
ΓÜNDRΓAUŞYNASΛAUYNYŇ
ΓUUUΛTA
AΛYMΛAUYŇ
HYZMATDAŞΛYΓYNYŇ
2012−rnm ýyλyň 3−5−rnm ooτýebρy eρeλykyrhe Uyssmýeryň wi
ΓDA höwλiτλiρmrmň ýeş kürhokeρşyresλeρyryň bmρmrnm kyρyλτeýy
boλyp kiçhm. Rryň mşmri Uyssmýeryň wi ΓDA höwλiτλiρmrmň yλmy
miρoizλiρmrmň, ýooeρy ooyw miohipλiρmrmň wi myziýλiρmrmň 36−
syrher ýeş eλymλeρyň 100−hir oöpρäkm keτreşhy.
Γyρyλτeýe τeýýeρλykyň beρşyrhe “Ýyρτ kürhokeρşyresλykyrhe
häpλiρmň, mmρeshüşiρλmλmkmň wi beρλekλeρyň mλiρm τyτyλýer ykyρλeρyryň
koρeλyp seoλeryλmeky” eτλy τime mşλirmp hüzüλhm wi soňρe oryň üsτm
“Γλobeλ hürýähi läzmρom zemer kürhokeρşyresλykyryň misiλiλiρmrmň
– ΓDA−ryň ýeş kürhokeρşyresλeρyryň yλmy lyzmeτheşλyky
– ýeş eλymλeρyň kyρyλτeýλeρyry wi τimeτmo mesλeleτλeρyry
– kyρyλτeýyň meτiρmeλλeρyry wi yλmy ýeşλeρyň meoeλeλeρyryň
ΓUMANITAU YΛYMΛAU UΛΓAMYNDA
AΛYMΛAUYŇ HYZMATDAŞΛYΓY
AΛYMΛAUYŇ
BAUΛAΓΛAUY
BABATDA
HYZMATDAŞΛYΓY
TAUAP
Aρlioλokmýe eýρy−eýρy ehemλeρyň kiçmmşm beρehe häλ, iýsim
τyτyş leλoλeρ beρehe bmλmmm biρýär yλymhyρ. Köpλirç, koňşy, oäbmρ
oäleλeτλeρhe boλse eýρy−eýρy leλoλeρyň kiçmmşmrm bmλmizhir wi oňe
hüşürmizhir by yλmy öwρirmio mümomr häλhmρ. By Tüρomirmsτer
bebeτhe lim şiýλihmρ, sibäbm oλ mň kehymy höwüρλiρhir bäρm hüρλm
mihirmýiτλiρmň eρesyrhe bekλeýny oöpρm boλyphy.
Tüρomirmsτeryň kiçmmşmri hüşürmio üçmr koňşy sibmτλiρmň
eρlioλokmýesyry bmλmio mölümhmρ. Ýeoyr, Rρτe Γürhokeρyň wi
Γüroρτe Azmýe nimkyýiτλiρmrmň ösüşmrhi boλyp kiçýär pρosisλiρi
hüşürmio üçmr boλse Tüρomirmsτeryň eρlioλokmýesyry bmλmio
mölüm boλyp hyρýeρ. Γehymy Miρw, Nyseý, Köriüρkirç ýeλy
ýehykäρλmoλiρ τopλymλeρy iýýäm ÝUNESKR−ryň Büτmrhürýä mihirm
mmρesyryň serewyre kmρmzmλhm. Γoňyρ ýeλy biýλiom ýehykäρλmoλiρ
boλse, iλbiτhi, by ebρeýλy serewe kiλiniohi kmρmzmλiρ.
Şoλ sibäpλm−hi Tüρomirmsτere liρ ýyλ hüρλm ýyρτλeρher eρlioλokλeρ
kiλýäρ, by ýiρhi hüρλm eρlioλokmo iospihmsmýeλeρ mşλiýäρ. Rλeρyň
eρesyrhe boλse ýeş eλymλeρ−he oöp.
TÜUKMENISTANYŇ
TAUYHYNY
WAϑYP
Tüρomirmsτeryň τeρyly – myryň özm ýöri bmρ eýρeτyr seýλeryp
eλrer höwλiτmň τeρyly häλhmρ. Tüρomirmsτer müňýyλλyoλeρyň
Ýeş eλymλeρ hürýä yλmyry wi mihirmýiτmrm bmρλişhmρmnm
eτλy leλoeρe yλmy mesλeleτy. – A.: Yλym, 2013.–


N.Arrewiλmýiwe, B.Honehyρhyýiwe,

Til. ρiheoτoρ

T. Asλerowe

A – 74512
. Rjsiτ oekyzy. Ehibm keρrmτyρe.
Rjsiτ çep ihmλmş ysyλy. Çep λmsτm 28,25. Hesep−rişmρ λmsτm 24,18.
Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ eoehimmýesyryň “Yλym” rişmρýeτy.
744000. Aşkebeτ, Tüρomirbeşy şeýoλy, 18.
TDKP № 300, 2013

KBK 72 (2 Tü) + 71
© Tüρomirmsτeryň Yλymλeρ eoehimmýesyryň Teρyl mrsτmτyτy, 2013.
© “Yλym” rişmρýeτy, 2013.
ÜUKMENISTANYŇ YΛYMΛAU AKADEMI
ASY
TAUYH INSTITUTY
ΛYMΛAU DÜN
Ä YΛMYNY WE
STANYŇ
Bmτeρep, keρeşsyz τopρekyň ryρhyρ,
Heλoyň kyρer Beoy biýmo bmresy,
Beşλeρyň τänm sir, hmλλiρ siresy,
Dürýä hyρsyr, sir hyρ, Tüρomirmsτerym!
Γeρheşhyρ τmρiλiρ, emerhyρ mλλiρ,
Heρeseτλeρ eλmez, syrhyρmez smλλiρ,
Heλoyň kyρer Beoy biýmo bmresy,
Beşλeρyň τänm sir, hmλλiρ siresy,
Dürýä hyρsyr, sir hyρ, Tüρomirmsτerym!
TÜUKMENISTANYŇ
TÜUKMENISTANYŇ
TÜUKMENISTANYŇ PUEZIDENTI
ΓUUBANΓUΛY BEUDIMUHAMEDRW

Приложенные файлы

  • pdf 14695535
    Размер файла: 4 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий