Қазақ тілінің ықшамд заң УМКД


ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.ЖҰБАНОВ АТЫНДАҒЫ АҚТӨБЕ ӨҢІРЛІК МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Оқу түрі_______________________
____4_курс студенттері (магистранттары) үшін
5В020500 – Филология: қазақ филологиясы мамандығына арналған

Қазақ тілінің ықшамдалу заңдылығы пәні бойынша
пәннің коды мен атауы
оқу-әдістемелік кешен

Ақтөбе қ.
2016 ж.
Қосымша 2
Титулдық парақтың сыртқы жағының үлгісі
ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕН ҚҰРАСТЫРЫЛДЫ ЖӘНЕ ЕНГІЗІЛДІ
Орындаушылар:
____________________ _______________ ___________________
(қызметі, бөлімі) (қолы) (аты-жөні)
« ___ » _______________ 20 __ж.
______________________ _______________ __________________
(қызметі, бөлімі) (қолы) (аты-жөні)
« ___ » _______________ 20 __ж.
Жауапты орындаушы – кафедра меңгерушісі
______________________ _______________ __________________
(дәрежесі, атағы/лауазымы) (қолы) (аты-жөні)
« ___ » _______________ 20 __ж.
ІІ КАФЕДРАНЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК СЕКЦИЯ ОТЫРЫСЫНДА ТАЛҚЫЛАНДЫ
Хаттама № ____ « __ » __________________ 20 __ ж.
ІІІ РЕЦЕНЗЕНТ
______________________ _______________ __________________ (дәрежесі, атағы/лауазымы) (қолы) (аты-жөні)
« ___ » _______________ 20 __ж.
ІҮ ФАКУЛЬТЕТТІҢ ОӘК БЕКІТІЛУІНЕ ҰСЫНЫЛДЫ
Хаттама № ____ « __ » __________________ 20 __ ж.
Ү Қ.Жұбанов атындағы АӨМУ ОӘК ОТЫРЫСЫНДА БЕКІТІЛДІ
Хаттама № ____ « __ » __________________ 20 __ ж.
ҮІ АЛҒАШҚЫ ТЕКСЕРУ МЕРЗІМІ 20 жыл
ТЕКСЕРУ МЕРЗІМДІЛІГІ 2 жыл
Қосымша 3
Пән бойынша тапсырмаларды орындау және тапсыру кестесі
№ Тапсырма түрі Апталар
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15
1 Үй жұмысы 2 Лабораториялык жұмыс, сем/практ.сабактары 3 Дәріс сабағындағы тест сұрақтары 4 Бақылау жұмысы 5 Тест тапсырмалары 6 Жазбаша сұрақ 7 Аралық бақылау 8 Мәнжазба, эссе........... 9 Презентация 10 Курстық жұмыс (болуы) 11 Тапсырмалардың басқада түрлері (болуы) Ескерту: *- тапсырма саны
Қосымша 4
ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУ КАРТАСЫ
№ Автор Атауы Шығарылған баспасы Шығарылған жылы Дана саны
1 Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. Алматы: Мектеп, 1981. -202 бет. 2
2 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992. -448 бет. 6
3 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғылым 1999. – 581 бет. 8
4 Сыздық Р. Сөздер сөйлейді. Алматы: Арыс, 2004. – 232 бет. 11
5 Сағындықұлы Б.
Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат». 1994 2
6 Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998 27
7 Мартине А.
Принцп экономии в фонетических изменениях А.,. М., 1960. 1
8 Поливанов Е.Д..
Статьи по общему языкознанию. Издат. «Наука» М., 1968. 3
9 Қалыбаева А.,
Етістіктің лексико- грамматикалық сипаты. Алматы, 1971. 2
10 Розенталь Д.Э., Толенкова М.А.
Словарь- справочник лингвистических терминов. М., «Просвещении». 1976.- 525 с. 1
11 Ысқақов А.,
Қазіргі қазақ тілі.Морфология А., 1974 25
Қосымша 5
Дәрістер
№ 1 - дәріс. Тақырыбы: Қазақ тілінің ықшамдалу заңдылығы пәнінің зерттеу нысаны, мақсаты мен міндеттері
Жоспары
1.Қазақ тілінің ықшамдалу заңдылығы пәнінің зерттеу нысаны
2. Қазақ тілінің ықшамдалу заңдылығы пәнінің мақсаты мен міндеттері
Сабақтың мақсаты: Қазақ тіліндегі ықшамдалу заңдылығы принципі туралы түсініктерді біледі, пәннің мақсаты мен міндеттері туралы ұғымы қалыптасады, ықшамдалу заңдылығының қандай принцип екенін ұғынады.
Ықшамдалу - тіл құрылысына кең тараған көне заңдылықтардың бірі. Тілдік деректерді саралай, талдай келе, ықшамдалу ауызекі тіл жүйесінде алғаш пайда болғандығы туралы пікір ертеден қалыптасқан. Ал ауызекі тілдің алғашқы екеніне сүйеніп, ықшамдалу заңдылығы тіл дамуында көне замандардан бастап, тіл дамуынан орын алып келе жатқан және күні бүгінге дейін қызмет етіп келе жатқан заңдылық екендігі дәлелденген.
Осы пәнді оқыту барысында студенттерге ықшамдалу заңдылығының тіл дамуындағы заңдылықтардың бірі екендігі, қолданыс ерекшеліктері, тілдегі қызметі, аталған заңдылықтың теориялық негіздері туралы түсініктерін одан әрі нығайту.
Ықшамдалу көне замандардан қолданылып келе жатқан заңдылық болғандықтан, ол арқылы тілде талай өзгерістер болғанын ғалымдар пікірі дәлелдейді.Жалпы тіл білімінде қосымша атаулы толық мағыналы дербес сөздердің грамматикалық дамудан өтуі арқылы көмекші сөздерге, шылауларға, қосымшаларға айналған- әбден танылған пікір.Мұнда басқа заңдылықтармен қатар, ықшамдалу заңдылығы қатысатыны даусыз. Осы пәнді оқыту барысында студенттерге ықшамдалу заңдылығының тіл дамуындағы заңдылықтардың бірі екендігі, қолданыс ерекшеліктері, тілдегі қызметі, аталған заңдылықтың теориялық негіздері туралы түсініктерін одан әрі нығайту.
Сөйлеуші қашан да тілдік элементтердің айтуға жеңіл болуын, сөйлеу органдарына күш түсірілмеуін көздейді. Түркі тілдеріндегі үндесу заңын осының бір мысалы білеміз. Бұл жайында «Жалпы тіл білімі» ұжымдық еңбегінің авторлары былай деп жазады: «Биологическая наука давно установила, что чисто биологические возможности человеческого организма далеко не безграничны.Они имеют определенные физиологические ограничения... Он старается определенным образ реагировать на все те явления, возникающие в языковом механизме, которые недостаточно соответствует определенным физиологическим особенностям организма. Таким образом возникает постоянно действующая тенденция приспособления языкового механизма к особенностям более частного характера» (ОЯ, 1970, 235). Бұған сингормонизм заңы мен үнемдеу заңы да қатысты болады.
Тілдік өзгерістердің түрлері көп. Бұған лингвистер ХІХ ғасырда – ақ назар аудара бастаған. Осы кезеңде философия ғылымында етек алған доктрина бойынша, «тарихқа дейінгі дәуірде тіл қалыптасады, дамып жетіледі; тарих басталғаннан кейінгі кезеңде тіл дамуды тоқтатады, кері кетіп, заман өткен сайын бардан айрылып кедейленеді» (Қордабаев, 1975, 128-129). Бұл концепцияны неміс лингвистері Ф.Шлегель, А.Шлегель, В. Гумбольдт, А. Шлейхер одан әрі дамытты (Звегинцев, 1964).Осы сияқты ағымдар тіл білімінің жетілуіне белгілі бір дәрежеде ықпал жасады. Қазіргі таңда тілдік өзгерістерді айқындайтын факторлар анықталды: «Язык проявляет двоякую зависимость своей эволюции – от среды, в которой он существует, с одной стороны, и его внутреннего механизма и устройства, с другой» (ОЯ, 1970, 198).
Швейцариялық ұлы ғалым Ф. де Соссюрдің синхрондық, диахрондық зерттеулер жөніндегі тұжырымдары да тілдік өзгерістердің табиғатын түсінуге барынша көмектесті (Ф. де Соссюр, 1933). Ол статистикалық күйге жататынның бәрі синхронды, эволюцияғажататынның бәрі диахронды деп түсінді. Алайда тілдің еш уақытта динамикалық күйін жоғалтпайтындығын, барлық жағдайда даөзгерудің тоқталмайтындығын И. А. Бодуэн де Куртенэ, Л.В. Щербак, Г.О. Винокур, Е.Д. Поливанов, Н.С. Трубецкой, Р.Якобсон, т.б. толық дәлелдеп берді(Булыгина, ОНС, 1964, 50-52).
Тілдік өзгерістердің лингвистикалық және экстралингвистикалық себептерін анықтауда А.Мартине менЭ.Косериудің аса зор еңбек сіңіргені белгілі(Косериу Н.Л.,Вып. 3, Мартине, 1962). «Языковая эволюция вообще определяется постоянным противоречием между присущим человеку потребностям общенияи выражения и его стремлением свести к минимуму свою умственную и физическую деятельность»,- деп жазады А.Мартине. Жоғарыдағы шағын шолудан лингвистердің үнемдеу құбылысын әртүрлі түсініп, әртүрлі бағалағанын көреміз.
«Үнемдеу – ежелгі дәуірден келе жатқан тілдік құбылыс. Дыбыстардың, буындардың бірте – бірте түсуі сөздің формасын адам танығысыз дәрежеде өзгертіп жібереді. Туысқан түркі лексикалық айырмашылықтар ең алдымен ықшамдалу, қысқару процесі нәтижесінде пайда болған», - дейді ғалым Б. Сағындықұлы.
Пәннің мақсаты мен міндеті:
тілдің ішкі даму тенденцияларынан туындайтын, ықшамдалу заңдылығының негізгі қызметін, оның тілдің түрлі деңгейлеріне қатыс дәрежесін меңгерту,
ықшамдалу тілдің ішкі даму заңдылықтарына жататындығын игерту;
ықшамдалу заңдылығының қызметі ауызекі тілге қатысты екендігін мысалдармен дәлелдету;
ықшамдалу заңдылығының ықпалы фонетикадан басталып, тілдің грамматикалық құрылысына тарайтынынанықтату;
ықшамдалу тілде үнемі қызмет етіп келе жатқан құбылыс болумен бірге, қазір де оның тілден үлкен орын алатынын дәлелдету.
Ықшамдалу заңдылығын алғаш таныған, зерттеген ғалымдар оны сөйлеумен, сөздердің айтылуымен байланыстырады.Яғни, ықшамдалу алдымен ауызекі сөйлеу тілінде пайда болады деп санайды.
Ғалымдар ықшамдалу заңдылығының көне кездерден басталғанын айтады, ол кезде жазу қалың жұртшылыққа тараған құбылысқа жатпайды, сондықтан оны ауызекі сөйлеуден бастаған деп санау дұрыс.
Бекіту сұрақтары:
Қазақ тілінің ықшамдалу заңдылығы пәнінің зерттеу нысаны не?
Пәннің мақсаты мен міндеттері қандай?
Ықшамдалу заңдылығы қандай құбылыс?
Ықшамдалу заңдылығы неден бастау алады?
№2 -3 дәріс. Тақырыбы:Ықшамдалу заңдылығының даму тарихы.
Жоспары
1.Ықшамдалу заңдылығы туралы
2. Ықшамдалу заңдылының даму тарихы
Сабақтың мақсаты: Студенттер ықшамдалу заңдылығы ұғымын түсінеді, аталған заңдылықтың даму тарихын, үдерісті біледі.
Ықшамдалу - тіл құрылысына кең тараған көне заңдылықтардың бірі. Тілдік деректерді саралай , талдай келе, ықшамдалу ауызекі тіл жүйесінде алғаш пайда болғандығы туралы пікір ертеден қалыптасқан.
ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан бері ғалымдар назарын аударып, қызықтырған,күрделі тақырыптың бірі – ықшамдалу заңдылығы.
Экономия терминін алғаш ендіруші француз ғалымы А. Мартине өзінің «Фонетикалық өзгерістердегі экономия принципі», «Жалпылингвистика негіздері» атты еңбектерінде ықшамдалу теориясының негізін қалады.
Тілдің ішкі даму бағыттарынан туындайтын күрделі де жан-жақты заңдылықтардың бірінен саналады.
Лингвистикалық сөздіктердегі ықшамдалу заңдылығына берілген анықтамаларда ықшамдалу фонетикалық өзгерістердің себебі деп қарастырылса, кейде оны тілдегі өзгерістердің себебі деп қарастырылады.
Қазіргі қазақ тіл білімінде тілдің ұлттық сипатын, ұлттық танымның, рухтың тілдегі көріністерін зерттеу бағытындағы еңбектер мол екені баршамызға мәлім. Ал ойлау мен тіл арасындағы байланыстың нәтижесінде туындайтын үнемдеу заңының тілдің жүйесіне, құрылымына және оның әр деңгейіне ықпалы – зерттеуді күтіп тұрған қазақ тіл білімінің маңызды мәселелерінің бірі. Сонымен қатар үнемдеудің заң ретінде лингвистикалық мәртебесінің нақтыланбауы, тілде лингвистикалық заң, заңдылық, құбылыс ұғымдарының диффинициясы ажыратылмай жарыса қолданылып жүруі де бұл зерттеудің өзектілігін танытады.
Тіл білімінде үнемдеу әр қырынан қарастырылды. Айталық, орыс тіл білімінде Бодуэн де Куртенэ үнемдеуді принцип ретінде қарастырды. Ол сөйлеу кезіндегі ықшамдалудың ыңғайлылыққа, біркелкілікке ұмтылатынын: а) дыбыстық өзгерістердің, ықшамдалулардың күрделіден қарапайымға қарай бейімделуде физиологиялық ерекшеліктің ескерілуін; ә) синтаксистегі сөйлеу кезіндегі ойға қатысты мүшелердің айтылмай, нақтылықтан абстракциялыққа өтуін қадағалауды қажет деп санайды [1,186]. Бодуэн де Куртенэнің ой-пікірлерін Г.Д. Поливанов әрі қарай дамытып, лексикалық, фонетикалық, грамматикалық, графикалық бөліктердегі фонетикалық, фонациялық ықшамдалуларды зерттеді [2,134]. Б.А. Серебренников, Л.И. Ройзензондар үнемдеудің пайда болуын бұрын фонетика саласында қарастырылып жүрген гаплология, редукция, метатеза секілді құбылыстармен қатар, ассимиляциялық және диссимиляциялық құбылыстардың үнемделуге қатысы бар екенін көрсетеді [3,96 б.].
Түркітанудағы сөздердің ықшамдауға ұшырауы дыбыстардың түсірілуімен және буындардың кірігуімен сипатталды. Осы мәселелер белгілі түркітанушы ғалым В.В. Радлов, А. Самойлович, Н.А. Ашмарин, Ж. Дени, Ф. Катанов, Н.К. Дмитриев, А.Н. Кононов, А. Котвич, Э.В. Севортян, Н.А. Баскаков, А.М. Щербак және т.б. түркітанушы-ғалымдардың еңбектерінде қарастырылды.
Қазақ тіл білімінде үнемдеуді А. Байтұрсынұлы, С. Аманжолов, М. Балақаев, І. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев, М. Томанов, А. Ысқақов, М. Дүйсебаева, А. Айғабылов, С. Мырзабеков, С. Исаев, Ә. Ибатов, Ә. Қайдаров, Р. Сыздықова, Б. Сағындықұлы, Р. Әмір, Ә. Жүнісбеков, Н. Уәлиев сынды ғалымдардың еңбектерінде қарастырылған.
Қазіргі лингвистикалық зерттеулерге назар аударар болсақ заң, заңдылық, ұғым, құбылыс, үдеріс, үрдіс деген бір-бірінен ұғымдық айырмашылығы бар сөздер қатар, жарыса қолданылып жүргенін аңғару қиын емес. Бұл мәселе бүгінгі біздің нысанымыз – үнемдеу заңына да қатысты. Тілдік қолданыстағы осы жайтқа назар аудара отырып, үнемдеудің заңдық мәртебесін айқындап алуды жөн көрдік. Сонымен, үнемдеу заң ба, құбылыс па, үдеріс пе?
Жалпы лингвистикалық заң дегеніміздің өзі не? Оның сипаты қандай?
Үнемдеу заңы физиологиямен, психологиямен, таныммен байланысты. Бұл жан-жақтылық аталған мәселенің күрделілігінде ғана емес, мазмұнның ауқымдылығымен де түсіндіріледі. Үнемдеудің тілге ықпалының нәтижесінде маңызсыздану (деактуализация), мәжбүрлік, мәдениеттілік және т.б. логикалық категориялармен бірге редукция, элизия, гаплология және т.б. тілдік заңдылықтармен астасып жатады. Сондықтан үнемдеу заңы тіл білімінің функционалдық бағыттағы прагмалингвистика, паралингвистика, психолингвистика, когнитивті лингвистика, әлеуметтік лингвистика сынды салаларымен байланыстыра зерттеуді қажет етеді.
Үнемдеу заңының табиғаты күрделі болғандықтан, ғылымның әр саласында оның жекелеген қырлары ғана зерттеліп келеді. Қазақ тіл білімінде үнемдеу заңы прагматикалық әдіс арқылы сөйлеудегі субъект пен адресанттың позициясы тұрғысынан қарастырылса, әлеуметтік лингвистика бұл құбылыстың рационалдық сөйлеу әрекетімен байланысын, когнитивтік лингвистика фрейм теориясымен, психолингвистика ақпаратты қабылдау мен беру ерекшеліктері және коммуникация теориясы тұрғысынан қарастырып келген. Сондықтан үнемдеу заңының тілге ықпалының нәтижесінде болатын заңдылықтарды жүйелі түрде қарастыру зерттеуіміздің басты ерекшелігі болып табылады.
Тілдің барлық деңгейінде көрінетін үнемдеу заңының нәтижелері мен салдары туралы айтылған пікірлер аталған заңның тілге ықпал етуіне себепші болған факторлардың бар екенін мойындайды.
Тілдегі үнемдеу адам ойы мен санасында қалыптасқан, сөйлеушінің қарым-қатынас жасау барысында жұмсайтын энергиясының үнемделуін, ойды жеткізушінің құрылымдық жағынан қысқа әрі мағыналық, мазмұндық жағынан бай, өкпеден шыққан ауаның бірыңғай, біркелкі, бірдеңгейлестігін, сонымен қатар сол тілде сөйлеушінің тілінің әуезділігін, эмоцияны адамның қолданылу ыңғайына қарай бейімделуін қамтамасыз етеді және қарастырады.
Тілдік үнемдеу құбылысының сөйлеуге қатысты екеніндей, сөйлеуші коммуникативті тұлға ретінде өз ойын тілдің барлық деңгейлеріне қатысты ықшамдап жеткізе алуына түрлі факторлар әсер етеді. Сондықтан бір ғана сөзге көп мағына сыйғызу арқылы сөйлеушінің де, тыңдаушының да эмоциясы сол жағдайға байланысты болады. Оның өзі қаншалықты ықшамдалып айтылса, тыңдаушы да соншалықты тез түсініп, ойдың ықшам жеткізілуімен қатар, уақыт үнемдеуге де септігін тигізер еді. Сонымен қатар осы жағдайда уақыт факторының да алатын орны ерекше. Себебі үнемдеу заңының өзі – уақыттың үнемделуімен тығыз байланысты заңдылық.
Тілдің дамуындағы үнемдеуді белгілі бір кезеңнің, дәуірдің ғана жемісі деп қарауға келмейді. Бұл құбылыс адамзат тілі пайда болып, дамуы активтенген кезде пайда болған. Алғашқы тіл пайда болған кезде тіліміз үнемделу заңдылығына жиі ұшырады деп айту қиындау. Себебі ол кезде тілде үнемдеуден гөрі өрістеу, қарқындап даму орын алды. Әрине, тілдің дамуы адам санасының өрістеуін негізге ала отырып қарыштады. Кез келген үнемдеуге ұшыраған сөздің табиғатын қарастыра отырып, оған дейінгі қолданылып келген белгілі бір тілдің заңды жалғасы ретінде, сол халық тілінің ерекшелігі ретінде көрініс тауып, өзі өмір сүріп отырған дәуірде белгілі бір тілдік аяда қолданылып, қызмет атқара отырып, келесі бір кезеңге өзі өмір сүрген уақыттың айырмашылығы ретінде беріліп отыратын жалпы тілдің дамуымен байланысты болады. Осындай күрделі өзгертулер мен құбылысты басынан өткізе отырып, біздің дәуірімізге дейін жеткен үнемдеу заңдылығы бір кезеңнің құбылысы ретінде қарастырылмайды.
Тіл біліміндегі үнемдеу, оның табиғаты, үнемделу себебі, салдары, фонетика саласына тиесілі дыбыстардың үнемделуі, лексика саласындағы лексемалардың үнемделуі, морфология саласында қарастырылатын морфемалардың үнемделуі, синтаксистік үнемделулердің туындауына себеп болатын түрлі факторлар болады. Үнемдеудің сыры адамзатта ма, адамзат өмір сүріп отырған қоғамда ма, адамның психологиясында ма, жоқ әлде әлеуметтік жағдай ма, тілдің қолданылуындағы ұзақ уақыт па деген сұрақтар айналасында көп зерттеу қажет болады. Ол үшін, ең бірінші, үнемдеу заңына ұшыраған барлық ықшамдалу түрлерін жинақтап, оларды тілдік өзгерістеріне байланысты жіктеп, ықшамдалу процесінің факторларын анықтауға, айқындауға болады. Үнемдеу заңдылығының тіл білімінің барлық салаларына қатысы бар болғандықтан, үнемделуге, жаңа сапа мен мазмұнға ауысуға, кей жағдайларда мағынасын өзгертпейтін, стильдік тұрғыдан жаңа сапаға, қасиетке ие болуына итермелеген жалпы адамзат тіліндегі үнемдеу заңының пайда болуына әсер етуші факторларды қарастырайық:
1. Физиологиялық фактор. Жалпы адамзат баласы тіліне тән қасиет – сөйлеуге кететін күшті барынша аз жұмсауға ұмтылу. Сөзді айтуға кететін физикалық қуатты үнемдеп жұмсауда барлық тілдер артикуляциясы мен акустикасы жағынан үйлесіп келуді көздейді. Бұл, әсіресе, агглютинативті тілдерге тән құбылыс. Дүние жүзі тілдерінің ішінде түркі тілдерінде дыбыстардың ықшамдалуы бұл құбылыстың тек үнемдеу заңымен ғана байланысты емес, сонымен қатар халықтың этногенезі мен глоттогенезіне тікелей қатысты бола отырып, тілде заңдылық ретінде қалыптасқандығын көрсетеді.
Ғалым Е.Д. Поливанов түркі тілдеріндегі дыбыстардың үнемделуінің пайда болуына негіз болатын мынандай фонетикалық және физиологиялық құбылыстарды атайды: 1) сөзді айтуға, дыбыстауға кететін энергияны үнемдеу; 2) дыбыстауға кететін күшті (қуатты) мейлінше аз жұмсау; 3) үйлесімділікке ұмтылу; 4) әуезділікке ұмтылу; 5) дыбыстардың өзгеруге табиғи бейімділігі; 6) тілдік жүйені жетілдірудің ішкі қажеттілігі; 7) фонемаларды функционалдық сипатына қарай саралау; 8) дыбыстардың артикуляциялық орнын өзгертуі; 9) бір дыбыстық комплекстегі дыбыстардың позициялық жағдайы; 10) өзгеретін дыбыстың белгілі бір дыбыстардың қоршауында келуі; 11) екпін; 12) әлеуметтік орта; 13) географиялық жағдайдың өзгеруі; 14) тілдердің бір-бірінен ажырасуы; 15) тілдердің бір-бірімен тоғысуы және т.б. 5, 63 б..
2. Психологиялық фактор. Психологиялық фактордың үнемдеу заңын нақтылай түсетін бірінші құбылыстары – сөз жұту, үнсіз қалу.
Үнемдеу заңынан туындайтын сөз жұту құбылысы жеке адамның психикалық жай-күйіне байланысты болмақ. Сөйлеушінің сөйлеу актісіндегі сөздерінің жұтылуы түрлі психологиялық жағдаятқа байланысты екенін төмендегі түрлі сезім мен көңіл-күйдің өзгерісінен пайда болатын психологиялық жай-күйлердің әсерін анықтауға болады. Сөз жұту психологиялық жай-күйге (яғни, «қорқу»; «толқу»; «өкіну»; «ашулану»; «сенімсіздік»; «үнсіз қалу»), бейвербалды амалдарды жатқызуға болады.
Үнсіз қалу. Айтар сөздің кейбір бөліктері жазуда әдейі, мақсатты түрде сыртқа шығарылмай, көп нүкте арқылы беріледі. Мәтінде кейіпкердің айтайын деп тұрған сөзін оқырман айтқызбай-ақ саналы түрде түсінеді. Айтылмайтын, хатқа түсірілмейтін сөздер екі түрлі жағдайда беріледі: біріншісі, көп нүкте арқылы, екіншісі басқы әріптерінің берілуі арқылы, кей жағдайда басқы әріптері мен соңғы әріптері беріліп, ортасында көп нүктенің қойылуы арқылы да беріледі.
3. Экстралингвистикалық фактор. Экстралингвистикалық фактор да тілге қоғамның, қоғамда болып жатқан тарихи, саяси жағдайлардың тілге әсері қарастырылады. Е.Д. Поливанов үнемдеу мәселелерін тілдің лексика, фонетика, орфоэпия, грамматика, графика салаларында қарастырып, оны қысқарумен (сөз тудырудағы жаңа тәсіл ретінде танылатын қысқарған сөздер) байланыстырады. Ғалым үнемдеу заңының негізі әлеуметтік (адамға тән жалқаулық), психофизиологиялық (мүмкіндігінше дыбыс жасаушы органдар қызметін қысқарту, мысалы, ауыз, ерін т.б. қозғалысы) факторларда жатқандығын көрсетеді [5, 90-113 бб.].
4. Лингвистикалық фактор. Үнемдеу заңын тудырушы факторлардың ішіндегі ең өнімдісі де осы – лингвистикалық фактор. Тілдің әр саласына қатысты көрінетін үнемдеу заңы фонетикада, лексикада, морфонологияда, морфологияда және синтаксисте көп байқалады. Осы тіл деңгейлеріндегі көріністер лингвистикалық фактор аясында қарастырылады.
Қорыта келгенде, үнемдеу заңы – тіл атаулыға ортақ әмбебаптығымен, тіл деңгейлердің барлығын қамтитын жүйелілігімен, пайда болу себептерінің әр алуандығымен, тұрақтылыққа негізделетін нормалық сипатымен ерекшеленетін айырықша заң. Тілдер табиғатындағы түрлі ерекшеліктерге қарамастан, тілдік деңгейлерде тұтастай танылатын үнемдеу заңдылығы ғалымдардың назарын аударып отырған ірі тілдік құбылыс. Бұл мәселе әлі де тереңдей зерттеуді қажет етеді.
Бекітусұрақтары:
1.Ықшамдалу заңдылығының даму заңдылығы туралы не білеміз?
2. Үнемдеу заңының пайда болуына әсер етуші факторлар қандай?
3. Физиологиялық факторға не жатады?
4. Психологиялық фактордың ерекшелігі не?
5. Лингвистикалық фактордың ерекшелігі не?
6. Ықшамдалу заңдылығы қандай заң?
№5-6 дәріс. Тақырыбы: Ықшамдалу заңдылығының қалыптасуы
Жоспары
1.Экономия принципі
2. Ықшамдалу заңдылығының қалыптасуы
О.С. Ахманова «Лингвистикалық терминдер сөздігінде» тілдікықшамдалуға мынадай анықтама береді: «Стремление говорящего экономить усилия при пользовании речью как одна из причин изменения языка в особенности фонетического изменения». Ықшамдалуды сөйлеу кезіндегі күшті үнемдеуге ұмтылудағы тілдік өзгерістердің, оның ішінде, фонетикалық өзгерістер себептерінің бірі ретінде қарастырады. Осыған ұқсас анықтаманы Д.Э. Розенталь, М.А. Теленковалардың сөздік-анықтағыштарынан да кездестіруге болады. Энциклопедиялық сөздікте тілдік (лингвистикалық) заңға берілген анықтаманың жалпы мазмұны мынадай: «Тілдік заң, лингвистикалық заң — белгілі бір тілге, әр түрлі тілдерге немесе жалпы тілге тән ереже, заңдылық» [4, 19 б..
Лингвистикалық терминдерге арналған сөздіктерде тілдік заң деген ұғым былайша көрініс тапқан:
Қазіргі кезде тілдің ішкі заңдары ретінде төмендегі заңдар көрсетіліп жүр:
аналогия заңы (сөйлеуде дыбыстарды үндестіру);
тілдік дәстүрлер заңы (формаларды тұрақтандыруға ұмтылу);
үнемдеу заңы;
қайшылықтар заңы.
Аталған заңдар барлық тілге ортақтығымен ерекшеленеді. Бұл – бірінші белгісі.
Тілдік заңның екінші бір қасиеті – тұрақтылық. Белгілі бір тұрақты шарттар болғанда, құбылыстардың қайталанып келуі, ондай құбылыстардың жиі-жиі орын алуы тұрақты түрде іске асқанда және сол арқылы тілдік құбылыстардың жиі болуы сол құбылысты заң дәрежесіне көтереді. Мысалы, тіліміздегі есімшенің өткен шақ (-ған, -ген) және көсемшенің өткен шақ (-а, -е) тұлғаларының тілімізде тұрақты түрде барғанмын – барғам, келгенмін – келгем, бергенмін – бергем, жазғанмын – жазғам, барамын – барам, сүйемін – сүйем, жүремін – жүрем деген тұлғада қысқарып келуі тіліміздегі барлық етістікке тән және олардың тұрақты түрде осылай ықшамдалып қолданылуы үнемдеудің заң екенін нақтылай түседі.
Үшіншісі – қолданыс жиілігі нәтижесінде нормаға айналуы. Мысалы: көсемшенің –а, -е тұлғаларынан кейін келетін жіктік жалғауының ІІІ жағының құрамындағы дауысты дыбыстардың ықшамдалып түсіріліп айтылуы да үнемдеу заңының жүзеге асқанын көрсетеді: жетеді – жетет, барады – барат, келеді – келет, қарайды – қарайт, жүреді – жүрет, тұрады – тұрат, сызады – сызат, сүйеді – сүйет, көреді – көрет, қалады – қалат. Бұл құбылыс та сөйлеу нормасына айналып, заңдылыққа айналған.
Төртіншісі – диалектиканың даму заңдылықтарына сүйенетіндігі. Мысалы, қарама-қарсылықтың бірлігі мен күресі заңына сәйкес - күрделену мен ықшамдалу құбылыстары, дамудың спираль тәрізділігі сияқты диалектика заңдарымен тікелей байланысты.
Заң – материалдық дүниенің негізгі белгілері мен даму үрдісін анықтайтын байланыстар мен қатынастардың жиынтығы, ал құбылыс шындықтың сыртқы жақтарын көрсететін нақты жағдай, қасиет немесе процестер. Құбылыс үрдіске айналса, заңдылық тудырады. Кейде заңның нәтижесінде белгілі бір құбылыстар туындап жатады. Олай болса, бұл екеуінің байланысы – диалектикалық байланыс. Сондықтан да үнемдеу – заң, ал бұл заңмен байланысты құбылыс – ықшамдау құбылысы. Осы жерде үнемдеу заңының бесінші белгісі келіп шығады. Ол тілдегі сан алуан құбылыстар мен үдерістерді өзіне тәуелді ете алу қасиеті.
Осыған дейінгі зерттеулерде тілдегі кірігу, сіңісу, жылысу, дыбыстық үнемдеу, ықшамдалудың басқа да түрлері, үнемдеудің жекелеген түрлерін жеке-дара қарастырып келген жұмыстар – тіліміздегі үнемдеу заңының өзіндік үлкен орны бар, ірі заң ретінде танудың бірден-бір дәлелі. Осыған дейінгі зерттеулер тілдегі бұрын құбылыс, принцип деп аталынып келген ұғымдарды заң ретінде қарастыруға толық мүмкіндік береді. Сондықтан үнемдеу заңының тілдің жүйесіне ықпалының нәтижесінде туындайтын тілдің ішкі заңдылықтары тілдің барлық салаларына қатысты (фонетика, морфонология, морфология, лексика, синтаксис) жүйеленген түрде, толық жинақталып, қарастырылып отырған мәселенің тіл ғылымындағы өзіндік үлкен салмағын көрсетеді.
Үнемдеу адамның ойлау қабілетіне және қоғамның дамуына, танымның да өзгеруіне байланысты болғандықтан, үнемдеу заңының күрделі табиғаты оның қыр-сырын ашуда, тілдегі көріністерін зерттеуде ерекше амал-тәсілдерді қажет етеді. Үнемдеу заңы антикалық дәуірдегі ойшылдардан бастап, қазіргі ғылымның әр түрлі саласындағы зерттеушілердің қызығушылығын туғызып келеді. Үнем заңының жүзеге асуының өзі тілдік философияға негізделеді. Тек қана тілдегі үнемделу ғана емес, кез келген құбылыстағы үнемдеулердің өздеріне тән ортақ белгілері, сипаттары болуы керек. Осы тұрғыдан келгенде диалектикалық материализм философиясы әрбір заңға тән ортақ сипаттардың болу керектігін көрсетеді. Біздің зерттеуіміздің нысаны тіл біліміндегі үнемдеу заңы болғандықтан, тіршілік ортадағы үнемдеу заңдарына тән ортақтық болу қажет. Тіл білімінде көрініс табатын барлық заңдар, жалпы заң тұрғысынан алып қарағанда, (мысалы, сингармонизм, үнемдеу, ұқсату т.б.) туралы тұжырымдар қалыптасып, бір ізге түсіп жүйеленбеген. Осы себептен көптеген лингвистикалық еңбектерде заң ұғымының аясында қарастырылған ұғымдар құбылыс, принцип, бірінде заңдылық деп көрсетілген.
Түрлі бағыттар мен мектептер өкілдері де тілдегі ықшамдалу заңдылығына анықтама беріп, түсіндіруге тырысты. Ғалымдардың аталған заңдылыққа берген бағалары да түрліше. Жіті көз жүгіртсек, ықшамдалу заңдылығын зерттеген ғалымдардың басым көпшілігі бұл құбылысты тілдегі өзгерістермен байланыста қарастырғанын байқауға болады.
Бекіту сұрақтары:
1.Ең алғаш экономия принципін тіл білімі ғылымына алғаш ендірген ғалым кім?
2. Лингвистикалық сөздіктерде лингвистикалық ықшамдалу заңдылығына қандай анықтама берілген?
3. Тілдің ішкі даму заңдылығының ерекшелігі қандай?
4. Үнемдеу заңдылығының белгілері қандай?
№7-8 дәріс. Тақырыбы: Ықшамдалу заңдылығының жалпы тіл білімінде және орыс тіл білімінде зерттелуі
Жоспары
1.Ықшамдалу заңдылығының жалпы тіл білімінде зерттелуі
2. Ықшамдалу заңдылығының орыс тіл білімінде зерттелуі
Шетелдің ірі тілші ғалымдары ықшамдалу принципі мәселесін тілдің эволюциялық дамуымен тығыз байланыста қарастырады.Олар: Г.Пауль, Ф.де Соссюр, О.Есперсен, П.Пасси, Г.Спенсер, Э.Сепир, Ж.Вандриес, Л.Блюмфильд, А.Мартине, Э.Брусье, Ф.Кайнц т.б.
Г.Спенсер сөздердің ықшамдалу процесі тілдің эволюциялық даму, қалыптасу барысындакүрделіден оңайға қарай ұмтылу әрекетінен пайда деп есептеген.П.Пасси іріктеп алады да, артықбастылықтан құтылуға әрекет жасайды,сөйтіп,ең аз күш жұмсау заңы мен экономия принципін басшылыққа алады.
П.Пасси тілдегіә экономия принципі жөнінде мынадай пікір ұстанады: «Тіл қашанда өзіне қажеттісін таңдап іріктеп алады да, артықбастылардан құтылуға әрекет жасайды, сөйтіп, ең аз күш жұмсау заңы мен экономия принципін басшылыққа алады». Бұл екі ғалымның пікірлері бір-біріне жуық, бірін-бірі толықтыратын пікірлер.
Ф. де Соссюр фонетикалық өзгерістер туралы былай деген болатын: «... что процесс фонетических изменений без граничен и неисчеслим, что это свойство фонетических изменений обусловлено произвольного языка, ничем не связаннаго со значением». Сонымен, ғалым фонетикалық өзгерістердің мағынағаеш байланыссыздығын көрсетеді.
Грамматикалық құрылыс саласында Ф. де Соссюр фонетиканың грамматикамен байланыстылығына ерекше тоқталып, фонетикалық өзгерістер грамматикалық формаларды да өзгертеді, ал грамматикалық формалар аналогия заңына сәйкес фонетикалық өзгерістермен теңеседі деген пікірді қолдайды.
Ж. Вандриес «Язык» атты еңбегінде морфологиялық өзгеістерге тоқтала келіп, былай дейді: «Морфологиялық өзгерістерде екі негізгі тенденция басшылық етеді. Бірі – нормаға сай сай келмейтін морфемаларды жоюды талап ететін біркелкілікке ұмтылудан, екінші – жаңа морфемаларды қалыптастырудағы мәнерліліктің қажеттілігінен шығады».
О. Есперсен ықшамдалу жайында : «Языки различаются между собой в смысле экономии при употреблении временных форм так же, как и в других отношениях».Сонымен, О. Есперсеннің пікірінше, тілдер үнемділік жағынан бір- бірінен шақтық формада және басқа қатынастарда қолданылуы арқылы ажыратылады.
Г.Пауль тілдік құралдарды үнемі қолдану туралы ойын тұжырымдайды: «ойды жеткізудегі тілдік құралдарды өте-мөте ықшам қолдану қажеттілікпен байланысты».
Лингвистикалық экономия терминін алғаш ендіруші ғалым А. Мартине тіл дамуының қарама-қайшылығына мынаны жатқызады: адам қарым-қатынасындағы үнемі болатын қажеттілік пен оның өзінің ақыл –ой және дене күшін азайтуға тырысуы. Яғни, адам қарым-қатынасындағы үнемі болатын қажеттілік пен оның өзінің ақыл –ой және дене күшін қысқарту арасындағы үнемі болатын қарама-қайшылық тілдік құбылыстардың өзгерісіндегі қозғаушы күш ретінде қарастырылады. Бұл жерде адам белгілі бір мақсатқа жету үшін, соған сәйкесөзінің белгілі мөлшерде күшін жұмсайды, сондықтан басқа да жағдайлар сияқты адам мінез-құлқы да «ең аз күш жұмсау заңына бағынады», - дей келе, «лингвистическая экономия – синтез действующих сил», - деп қорытындылайды. А.Мартине лингвистикалық ықшамдалу – әсер етуші күштердің жинақталуы дегенді дәлелдейді.
Г.К.Суяров Батыс Европаның ірі тілші-ғалымдарының тілдің эволюциялық дамуы мен ықшамдалу (экономия) принципі туралы пікірлеріне тоқтала келіп, мынадай түйін жасайды:
1.Тілдік эволюция мәселесін арнайы зерттеген батыс европаның лингвистикалық ойларының дамуы сөйлеудегі ықшамдалу принципі мәселелері ғалымдардың басты назарда болатындығын көруге болады. Сонымен қатар бұл екі құбылысты теріске шығарып, сынға алған ешбір ғалымды кездестірмейміз. Бұның өзі жоғарыда көрсетілген екі құбылыстың тығыз байланысы – теріске шығаруға көнбейтін, объективті шындық.
2. Тіл эволюциясы мен мен сөйлеудегі ықшамдалу принципі арасындағы өзара байланысты зерттеудегі шетел тілшілерінің әлсіз тұсы ретінде орыс тілшілерінің елеулі табыстарға жеткен еңбектеріменжеткілікті таныс еместігін айтуымызға болады.
Батыс Еропаның ірі лингвист – ғалымдарының көптеген фактілерге талдау жасап, зерттеген еңбектерінің мазмұнынан сөйлеудегі ықшамдалу принципі тіл жүйесі дамуындағы басты тенденция екендігін толық дәлелдейді.
2.Орыс тіл білімінде тілдің тарихын зерттеуде А.А.Потебня, Д.И.Кудрявский, А.И. Томсонның да құнды пікірлері бар.
А.А. Потебня ықшамдалу құбылысын грамматикалық, фонетикалық, графикалық деңгейде қарастырады. Ол, алдымен, грамматикалық жағынан жете қарастырады. Мысалы, сын есімнен зат есімнің жасалу жағдайын қарастыра отырып, ықшамдалу құбылысын ойды жеткізудегі үнемділкпен түсіндіруге тырысады. А.А. Потебня ықшамдалу құбылысын бірнеше тілдік деңгейде: фонетикалық, грамматикалық және графикалық деңгейде қарастырады.
А.А. Потебняның бұл зерттеулері ықшамдалу принципі теориясының дамуына, сондай-ақ, И.А. Бодуэн де Куртенэ мен Е.Д.Поливановтардың ықшамдалу – тілдің даму эволюциясының ең негізгі ғылыми-теориялық факторларының бірі болып табылатындығы жөніндегі еңбектеріне негіз болады.
Тілдің жалпы даму эволюциясымен байланысты ықшамдалу принципі Д.Н.Кудрявский де қарастырады. Ол уақыт өтуімен байланысты сөз өзінің формасын да, мағынасын да өзгертеді, бұл өзгеістер көп уақыттардан кейін ерекше байқалатындығын айтады.
А.И.Томсон да сөздің айтылуының жеңілдеуін тілдегі өзгерістермен түсіндіреді. Сондықтан да айтылудағы қиындықты тіл жүйесіндегі өзгерістерді тудыратын себептердің бірінен санайды.
Тілдің эволюциялық дамуымен тығыз байланысты ықшамдалу қбылысы туралы мәселені зерттеуде Қазан лингвисикалық үйірмесіөкілдерінің елеулі еңбегін атап өтпеуге болмайды.
Қазан лингвист –ғалымдары үйірмесінің өкілдерінің бірі – Н.В.Крушевский өзінің еңбектерінде тілдің даму эволюциясы мәселелеріне ерекше көңіл бөледі. Сонымен, Н.В.Крушевский тілдегі өзгерістердің үш бағытта болатындығын айтады:
а) артикуляция уақытының қысқаруы;
ә) сөйлеу мүшелері қызметінің жеңілдеуі;
б) дыбыстардың орны ауыстырылуы мүмкін.
И.А. Бодуэн де Куртенэ алғаш рет ыңғайлылыққа ұмтылуды ықшамдалу принципімен байланыстырады.
Тіл дамуының жалпы себептерін туғызатын ыңғайлылыққа ұмтылу туралы И.А. Бодуэн де Куртенэ былай дейді:
а) дыбыстар мен дыбыс сәйкестігінің ең қиынына жеңілдеуіне қарай бейімделуде бұлшық ет пен жүйке қызметі жеңілдеуіне күш салу;
ә) нақтылықтан абстракциялыққа өтуде ой дерексіздгінен арылу.
Ықшамдалу құбылысы мәселелері көптеген орыс тілшілерінің еңбектерінде қарастырылған. Олар: Н.Ю.Шведова, Т.М. Ломтев, А.А. Леонтьев, В.В. Шеворошкин, М.В.Черепанов, И.Супруна, У.Ш.Байчура, С.Н. Борунова, Л.А.Грузберг, М.И. Трофимов, Ж.В.Ганиев, Н.Д.Климов, Л.А.Давыдов, Л.п.Крысин, Л.А. Андреева, З.Ф. Занько т.б.
Бірқатар орыс лингсистері тілдік өзгерістерді қарастыра отырып, барлық қысқару, сөздердің, сөз формаларының, дыбыстардың жиіліктег қолданысын ықшамдалу принципі тұрғысынан қарастырады.
Тіл білімінде үнемдеу әр қырынан қарастырылды. Айталық, орыс тіл білімінде Бодуэн де Куртенэ үнемдеуді принцип ретінде қарастырды. Ол сөйлеу кезіндегі ықшамдалудың ыңғайлылыққа, біркелкілікке ұмтылатынын: а) дыбыстық өзгерістердің, ықшамдалулардың күрделіден қарапайымға қарай бейімделуде физиологиялық ерекшеліктің ескерілуін; ә) синтаксистегі сөйлеу кезіндегі ойға қатысты мүшелердің айтылмай, нақтылықтан абстракциялыққа өтуін қадағалауды қажет деп санайды [1,186]. Бодуэн де Куртенэнің ой-пікірлерін Г.Д. Поливанов әрі қарай дамытып, лексикалық, фонетикалық, грамматикалық, графикалық бөліктердегі фонетикалық, фонациялық ықшамдалуларды зерттеді [2,134]. Б.А. Серебренников, Л.И. Ройзензондар үнемдеудің пайда болуын бұрын фонетика саласында қарастырылып жүрген гаплология, редукция, метатеза секілді құбылыстармен қатар, ассимиляциялық және диссимиляциялық құбылыстардың үнемделуге қатысы бар екенін көрсетеді
Бекіту сұрақтары:
Ықшамдалу заңдылығы қандай құбылыс?
Тілдің ықшамдалу құбылысы немен байланысты?
Қандай тілші ғалымдар қандай тұрғыдан қарастырды?
Орыс тіл білімінде қандай бағытта қарастырылды?
Ықшамдалу құбылысын орыс тіл білімінде қандай ғалымдар зерттеді?
№9-10 дәріс. Тақырыбы: Ықшамдалу заңдылығының түркітануда зерттелуі
Жоспары
1.Түркологиядағы ықшамдалу заңдылығының зерттелуі
Сабақтың мақсаты: Студенттер ықшамдалу заңдылғының түркологияда зерттелуін, олардың қандай жағдайда ықшамдалаындығын, қандай ғалымдар зерттегенін меңгереді.
Түркологияда сөздердің ықшамдалуы дыбыстардың түсірілуімен байланыстылығы туралы пікір ертеден қалыптасқан. Бұл пікір В.В. Радлов, А.Самойлович, Н.А. Ашмарин, Ж.Дени, И.Ф. Катанов, Н.К. Дмитриев, А.Н. Кононов, А.Котвич, Э.В. Севортян, Н.А. Баскаков, А.М. Щербак т.б. тюрколо-ғалымдар еңбектерінде дәлелденді. Дыбыстардың түсірілуі жөнінде алғашқы арнай зерттеу еңбек ретінде Н.К. Дмитриевтің «Вставка и выпадение гласных и согласных в тюркскихязыках», «Неустойчивое положение сонорных р, л, н в тюркских языках» деген мақалаларын атауға болады. Алдыңғысында ортаңғы екпінсіз буындағы дыбыстардың түсірілуі жан-жағындағы дауыссыздардың өзгеріске ұшырауына жағдай туғызатындығын айтса, екіншісінде р,л,н дауыссыз дыбыстары түркі тілдерінде тұрақсыз дауыссыздар қатарына жататындығын дәлелдейді.
Э. В. Севортян «Ослабление (редукция) и выпадание (элизия) гласных» атты мақаласында : «Редукция и выпадение гласных связаны с сильным ослаблением ударения на них и происходит при благоприятном фонетическом окружени редуцирующегося гласного. Узкие гласные как менее устойчивые, подвергаются редкуции голаздо легче, чем широкие. Узкие негубные менее устойчивые, чем узкие губные». Яғни, қысаң дауыстылар ашық дауыстыларға қарағанда, тез әлсірейді, қысаң еріндіктерге қарағанда, қысаң езуліктер тұрақтылау десе, «Выпадающие гласные в заимствованиях из русского имеют резко ослабленное ударение и неполную артикуляцию», - деп, орыс тілінен енген сөздердегі дауыстылардың түсірілуі екпіннің тез әлсіреуі мен толық емес артикуляцияны тудыратындығын айтады. Сондай –ақ, «Выпадениесогласных в южных тюркских языках» атты мақаласында: «Выпадение согласных в южных тюркских языках» атты мақаласында: «Выпадение согласных в тюркских языках носит менее закономерный характер, чем выпадение гласных, хотя и абсолютном количественном выражении число различных случаев выпадение согласных достаточно велико. Чаще всего в тюркских языках выпадают сонорные согласные р,л, н, й, ғ за исключением м. Далее могут выпадать некотрорые щелевые, например, х, в губно-губная разновидность которого является сонорным. В определенных фонетических условиях полному выпадению подвергаются смычные т и к. Среди перечесленных согласных губно –зубкой выпадает реже остальных», - деп, оңтүстік түркі тілдеріндегі дауыссыз дыбыстардың түсірілуі жағдайларына сипаттама жасайды.
А.М. Щербак өзінің «Сравнительная фонетика в тюркских языков», «Очерки по сравнительной морфологии в тюркских языков» (имя), «Очерки по сравнительной морфологии в тюркских языков» (глагол) атты еңбектерінде түркі тілдерінің фонетикалық, морфологиялық өзгерістерінің заңдылықтарын зерттей келе, көптеген түбір мен қосымша морфемалардың, сөздердің, буындардың қалыптасуында ықшамдалу құбылысы ерекше орын алатындығын атап көрсетеді.
Н.А. Баскаков өзінің зерттеулерінде ықшамдалу құбылысының түркі тілдер жүйесіндегі граматикализация үдерісінде морфологиялық өзгерістердегі орны туралы құнды зерттеулер жасаған.
В.А.Богородицкий тіл білімі тарихында алғаш рет фонация, аудиция және ойлау үдерісі кезінде тез сөйлеу нәтижесінде энергияны аз жұмсауғаболатындығын атап кетеді.
Көрнекті тюрколог ғалым Г.Д. Поливанов «Где лежат причины языковой эволюции» деген мақаласында былай дейді: «И вот, если пытаться одним словом дать ответ отнисительно того, что является общим во всех этих тенденциях разнообразных ( и без конца в самых различных языках повторяющихся) «типичных» процессов, то лаконический ответ это о первопричине языковых изменений – будет состоять из одного, но вполне неожиданного для нас первый взгляд слова: «лень».Г.Д.Поливановтың пікірнше, тілдегі өзгерістердің негізгі өзегі – қарапйым тілмен айтқанда, «адамның жалқаулығы» немесе еңбек энергиясын үнемдеуге тырысуы.Яғни, тілдегі өзгерістердің алғашқы себептерінің бірі – «жалқаулық». Азербайжан тілінде ықшамдалу құбылысы жайында М.Хусайнзаде, М.Шералиев, С.Ализаде, М.Исламов, С.Жафаровтар еңбектерінен құнды пікірлер кездетіруге болады.
М.Юсифовтың «Экономия в системе языка» атты кандидаттық диссертациясында ықшамдалу құбылысын азербайжан тілі құрылысының барлық деңгейінде, соның ішінде, жалпы тіл жүйесіндегі және әр деңгейінде жеке қарастырады. Сондай-ақ жұмыста қысқарту мен ықшамдалу құбылысының ара жігін былай ашып көрсетеді: «Если тенденция экономии представляет собой объективный закон внутренного развития языка, то сокращения языковых единиц носят характер произвольного вмешательства, хотя и не противоричат определенным структурным закономерностям».
Өзбек тіл білімінде тілдік ықшамдалу мен оның түрлері мәселелерін А.Г.Гулямов, Р.К. Кунгуров, А.Н. Тихонов, Н.Р. Раджаев, А.Нурманов, М.Турапова,Х.Суяров, т.б. ғалымдар еңбектерінен кездестіреміз.
А.А. Махмудов пен А.Нурманов еңбектерінен ұқсас жайттарды кездестіруге болады. Осы екі ғалымның біріалғаш рет фонетикада сөйлеудегі сөздің акустика-физиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, дыбыстардың түрлі позицияда түсірілуі жағдайын зерттей бастайды, сөйтіп, А.Нурманов алғаш рет өзбек тілі фонетикалық өзгерістеріндегі ықшамдалу принципі мәселесін зерттеп, фонетикалық экономияның 7 түрін атап көрсетеді. Олар:
1) анлауттағы фонетикалық экономия;
2) екпінсіз буындағы фонетикалық экономия;
3) дауысты дыбыс аралығындағы фонетикалық экономия;
4) дегеминацияға байланысты фонетикалық экономия;
5) дауысты дыбыстан кейінгі дауыссыздарға байланысты фонетикалық экономия;
6) гаплологияға байланысты фонетикалық экономия;
7) жалпы түркі тілдерінің фонетикалық құрылымына икемделуге байланысты фонетикалық экономия.
Ж.Д. Элтазаров өзінің «Усечение в узбекском языке» атты кандидаттық диссертациясында өзбек тіліндегі қысқару құбылысына жүйелі және жалпы сипаттама жасайды.
Тілдік фактілер мен өзінен бұрынғы айтылған ғалымдар пікірлерін негізге ала отырып, тілдегі ықшамдалу туралы мынадай тұжырым жасайды:
а) ықшамдалу (экономия) тіл дамуындағы негізгі факторлардың бірі болып саналады;
ә) ықшамдалу құбылысының мәні- көп мөлшердегі хабарды шектеулі уақыт аралығында жеткізу, басқаша айтқанда, тілдің коммуникативтік қызметін жақсарту (жетілдіру);
б) ықшамдалу – өте күрделі және қарама-қайшылықты құбылыс;
в) ықшамдалу тек тілдің дамуы мен функциялық қызметін айқындайтын ғана құбылыс емес;
г) ықшамдалу принципі – тілдегі басы артықты шектейтін де құбылыс.
Бекіту сұрақтары:
1.Ықшамдалу заңдылығының түркологияда зерттелуітуралы айтыңыз.
2. Түркологияда ықшамдалу заңдылығының зерттелуі қандай құбылыстармен байланысты?
3. Қандай түркі тілдерінде ықшамдалу заңдылығы мәселелері зерттелді?
4. Өзбек және азербайжан тілінде ықшамдалу заңдылығын қандай ғалымдар зерттеді?
№11-12 дәріс. Тақырыбы: Ықшамдалу заңдылығының қазақ тіл білімінде зерттелуі
Сабақтың мақсаты: Студенттер ықшамдалу заңдылығының қазақ тіл білімінде зерттелуі мен оның ерекшеліктері туралы мәлімет алады.
Жоспары
1.Ықшамдалу принципі және қазақ тіл білімі
2. Ықшамдалу заңдылығының қазақ тіл білімінде зерттелуі
Ықшамдалу мәселесі қазақ тіл білімінде фонетикада элизия, апокопа, т.б., лексикада- метонимия, морфологияда – «сіңісу», «кіріккен сөздер», жіктелу үлгісінде, ауызекі сөйлеуде, синтаксисте сыйыстыру проблемаларына байланысты қарастырылғаны байқалады. Дауыссыз дыбыстардың түсірілуі мәселесін І Кеңесбаев, Ә.Қайдаров, Ш.Сарыбаев, О.Нақысбеков, С.Омарбеков, сондай-ақ С.Аманжолов, Ж.Досқараев, А.Ысқақов, Р. Сыздықова, Н.Оралбай, А.Хасенова, С.Бизақов т.б. ғалымдар еңбектерінде қарастырылған, қазақ тіліндегі ықшамдалған сөздер мен сөзформалардың бірсыпырасы морфологияда сөз етіліп келеді.Ғалым Р.Сыздықова ықшамдалу мәселесінің әдеби нормаға айналуындағы функционалды –стильдік ерекшеліктерді ескеру керектігін ескертеді. А.Хасенова «Аффикстер жайлы бірер сөз» деген мақаласындаүнемдеу заңдылығы туралы өз ойын білдіреді. Осы үнем мәселесін түсуге икем ілік септік жалғаулы сөз бен сол тұлғадағы сөзге қатысты тәуелдеулі сөздерді арнайы зерттеу керектігін былай қойғанда, қосымшаларға байланысты жайттарды тілге тиек ететін уақыт жеткенге ұқсайды деген болатын. Профессор Н.Оралбайқызы осы заңдылық жайында былай дейді: «Грамматикалық құрылыстың жетілуінде тек қана күрделену заңдылығы орын алса, онда тілдің қиын, ауыр тілге айналуы да мүмкін. Міне, мұндай жағдайға жібермейтін тілде екінші заңдылық бар. Ол –ықшамдалу, үнемдеу заңдылығы. Ол ғылымда «законы экономии», «принцип экономии» деп аталып жүр. Бұл заңдылықтың негізі – ойды барынша қысқа жеткізу. Ойды жеткізуге тиісті тілдік элементтердің санын да, дыбыстық, морфемдік құрамын да қысқартуға ұмтылу – осы заңдылықтың негізгі принципі. Сонымен бірге грамматикалық қосымшалардың тілдегі ықшамдалуы туралы былай тұжырым жасаған болатын: Ықшамдалу заңдылығы тілдің грамматикалық құрылысының морфология саласында бұдан да басқа да жерлерге кең қолданылады. Ол, әсіресе, қосымшаларда көп кездеседі.Мысалы: барамын – барам, бармаймын – барман, барасыңыз – барасыз, барғаннан соң – барғасын, баратұғын – баратын, барасың ба – барамысың, сеніменен – сенімен сияқтытілдегі дублеттердің пайда болуы – негізінен ықшамдалу заңдылығының нәтижесі». З.Әділованың «Экономия речи и способы ее реализации», Г.Айғабылованың «Қазақ тіліндегі ықшамдалған сөздер мен сөз формалары» атты кандидаттық диссертациялық жұмыстарын атап кетуіміз керек. Қазақ тіл білімінде, әсіресе синтаксис саласында да өз еңбектерінде С.Аманжолов, Р.Әміров, Қ.Есенов т.б. ғалымдар ықшамдалу процесін сөз етеді.
З. Әділова өзінің «Экономия речи и способы ее реализации» деген кандидаттық диссертациясының мақсатын көрсете келіп, мынадай нақты жағдайларды анықтауды мақсат еткен: негізгі ойды үнемдеп жеткізудегі синтаксистік қолданымды көрсету, сөйлеу тілі элементтерінің функционалдық ерекшеліктерін ашу, сондай-ақ сөйлеу тілінің маңызды деталі саналатын синтагматикалық экономияны зерттеу.
Ж.Шакенов : «Тілде кіріккен сөздерде орын алатын дыбыстық өзгерістердің балығын бірдей үндестік заңы, ассимилияция, екпін, буын алмасуымен байланысты түсіндірумүмкін бола бермейді. Мәселен, қара ала құс дегеннен қарлығаш, бір жыл дүр дегеннен былтыр, білек жүзіктен білезік, сегіз оннан сексен, қой сияқты аң дегеннен қоян деген сөздердің пайда болуын түсіндіру қиын-ақ», - деп, бұнда басқа заңдылықтың барлығына болжам жасап, мойындайды.
Қазақ тілінде көптеген ықшамдалып кіріккен сөздердің қандай тіркестерден қалыптасқандығы айтылғанымен (мысалы: бұл күн – бүгін, бұл жылдан – биыл, сегіз он – сексен т.б.), бқл мысалдардың ықшамдалу жағдайы түсіндіріліп, дыбыс түссе, қандай дыбыс, оның түсірілуіне не себеп болды деген сұрауларға жауап берілмейді.
Г.Айғабылова: «Ал шындығында, бұл сөздердің ықшамдалып жасалуына зер салып, мұқият қарастырсақ, дауысты дыбыстардың, дауыссыз дыбыстардың түсіріліп айтылуын апокопа, прокопа, гаплология жолымен ықшамдалғанын табуға болады», - дейді.
Қазақ тіл білімінде, әсіресе, синтаксис саласында да ықшамдалу процесін өз еңбектерінде С.Аманжолов, Р.Әміров, Қ.Есенов т.б. ғалымдарымыз атап кеткен.
Б.Сағындықұлы «Қазақ тілілексикасы дамуының этимологиясының негіздері» атты монографиясында «үнемдеу заңы» тақырыбында біраз мәселелердің басын ашады. Ғалым: «үнемдеу заңы қашанда тілдік элементтердіңайтуға жеңіл болуын, сөйлеу органдарына күш түсірілмеуін көздейтіндігіне байланысты», - дей келе, үнемдеу құбылысы тілдің бүкіл жүйесін – фонетиканы да, лексиканы да, морфологияныда, синтаксисті деқамтиды. Алайда,бұл заңдылық тіл білімінде әртүрлі терминдермен айтылып жүр. Мысалы, ол фонетикада «элизия», «апокопа», «гаплология» деп аталса, лексикада – «метонимия», морфологияда – «сіңісу», «кіріккен сөздер», синтаксисте – «эллипсис», «толымсыз сөйлемдер» деп аталады. Әрі қарай сөздердің құрамындағы дыбыстадың түсіріліп айлылуына мынандай қорытынды жасайды: «Тарихи тұрғыдан алғанда, түспейтін дыбыс жоқ: дауыстылар да, дауыссыздар да фонологиялық жүк ақармаған кезде әлсіреп, сөз құрамынан шығып қалады».
Қорыта келгенде, тілдің әр тарауына қатысты ықшамдалу үдерісін зерттеу барысында жазылған диссертациялар мен ірі тілші-ғалымдарымыздың азды-көпті пікірлері баршылық.
Бекіту сұрақтары:
1.Ықшамдалу құбылысы қазақ тіл білімінде қалай зерттелді?
2. Фонетикада ықшамдалу қандай құбылыстар кезінде байқалады?
3. Морфологияда ықшамдалу заңдылығы қандай құбылыстар бойынан көрінеді?
4. Лексикада ықшамдалу қалай көрініс тапқан?
5. Синтаксис саласында ықшамдалу қалай көрінеді?
№11-12 дәріс. Тақырыбы: Ықшамдалу – тілдегі заңды құбылыстардың бірі
Сабақтың мақсаты: Студенттерге ықшамдалу құбылысы тілден орын алған құбылыс екенін ұғындыру.
Жоспары
1.Ықшамдалу принципі туралы
2. Ықшамдалу – тілдегі заңды құбылыстардың бірі
Ықшамдалу көне замандардан қолданылып келе жатқан заңдылық болғандықтан, ол арқылы тілде талай өзгерістер болғанын ғалымдар пікірі дәлелдейді.Жалпы тіл білімінде қосымша атаулы толық мағыналы дербес сөздердің грамматикалық дамудан өтуі арқылы көмекші сөздерге, шылауларға, қосымшаларға айналған- әбден танылған пікір.Мұнда басқа заңдылықтармен қатар, ықшамдалу заңдылығы қатысатыны даусыз.
Ықшамдалу заңдылығы – өте кең ауқымды қолданылатын, тілдің барлық салаларын қамтитын, өте күрделі жалпы заңдылық.
Тілдің әр деңгейінің жеке-жеке өзіне тән ерекшеліктері болғанымен, олар бір-бірімен тығыз байланыста өмір сүреді.Олай болса, барлық басқа тілдік деңгейлердегі ықшамдалу заңдылығына қозғау салатын да осы фонетикалық (дыбыстық) өзгерістер болып саналады. Экономия терминін тіл білімінде алғаш ғылыми айналымға енгізген А.Мартине өзінің «Фонетикалық өзгерістердегі экономия принципі», «Жалпы лингвистика негіздері» деген еңбектерінде ықшамдалу принципінің теориялық негізін қалады. Ықшамдалу заңдылығының тілдің ішкі даму заңдылықтарының бірі екендігі анықталған.
Ықшамдалу заңдылығы - өте кең ауқымды қолданылатын, тiлдiң барлық саласын қамтитын өте күрделi заңдылық. Сондықтан тiлдiң барлық саласындағы өзгерiстер – дамудың көбi ықшамдалу заңдылығына қатысты екенiн ғалымдар дәлелдеп жүр.
Н.Оралбаева тiлдiң дамуын жалпы алып, оны ықшамдалу мен күрделену заңдылықтарына байланысты дәлелдеген. Шындығында, тiлдегi түрлi өзгерiстердiң негiзi осы зандылықтарға тiрелетiнiн ғалым тiл деректерiне сүйене отырып саралаған болатын .
Бұл пiкiрдi тiлдiң түрлi салаларын тарихи тұрғыда зерттеген ғалымдардың ғылыми еңбектерi де дәлелдеп отыр. Оны тiлдiң әр саласын зерттеген ғалымдардың еңбектерi, ғылыми пiкiрлерi, дәлелдерi арқылы көрсетудi жөн көрдiк. Ықшамдалу заңдылығының тiлдiң әр саласының дамуындағы қызметiн, әсерiн ғалымдар қалай дәлелдегенiн көрсету аркылы бұл заңдылықтың жалпы тiл дамуындағы атқарған қызметiн айқындауға болады. Өйткенi ықшамдалу заңдылығы тiлдiң барлық саласына қатысты болғандықтан, оны зерттеу бiр адамның колынан келмейдi. Сондықтан ықшамдалудың тiлдегi жалпы заңдылық екенiн көрсету қажет деп бiлемiз. Ықшамдалу заңдылығының жалпылық қасиетiн айқындау үшін тiлдiң әр саласына байланысты зерттеулерге шолу жасайық. Жинақталған материалдарға сүйенсек, ықшамдалу тілдің фонетика, лексикология, морфология және синтаксис саласында көрініс береді. Және олар бір-біріне әсер ете қозғалады. Мысалы, фонетикалық ықшамдалу морфологияға, морфологиялық ықшамдалудың синтаксистік құбылыстарға әсері бар. Ойымызды төмендегі тұжырымдар арқылы жүйелеуге болады.
Фонетикадағы ықшамдалу заңдылығын редукция, элизия, апокопа, синкопа, гаплология т.б. сияқты құбылыстар арқылы түсiндiруге болады.
Тiлдiң әр деңгейiнiң жеке-жеке өзiне тән ерекшелiктерi болғанымен, олар бiр-бiрiмен тығыз байланыста өмiр сүредi. Олай болса, барлық басқа тiлдiк деңгейлердегi ықшамдалу заңдылығына қозғау салатын да осы фонетикалық (дыбыстық) өзгерiстер болып саналады. Сондықтан тiлдiң тарихын және оның өзгеруi мен дамуын дұрыс ұғынуда фонетикалық зандылықтардың айрықша маңызы бар.
Сонымен, ықшамдалу заңдылығы фонетикалық өзгерiстердiң жан-жақты салаларын қамтиды.
Фонетикалық құбылыстардағы ықшамдалу орфографиямен де, орфоэпиямен де байланысты болып келедi. Мысалы, редукция құбылысының ықшамдалу заңдылығына қатысты дәрежесiн қарастырып көрелiк. Бұлардың бәрi тарихи даму нәтижесiнде болып жататын әрекеттер.
Қазақ тiлiнiң тарихи грамматикасын зерттеушi М.Томанов редукция құбылысы қазақ тiлiнде қысаң дауыстылардың көмескiленуiн де (жап(ы)рақ, топ(ы)рақ, т.б.) сөздiң соңғы буынының екпiндi болуы сол буындағы дауыстының алдыңғы буындағы дауыстыға әсерiн тигiзетiнiн де (жақсы ат-жақс ат, қара ала ат-қаралат т.б) атап көрсетедi. Сондай-ақ түркi тiлдерi тарихында негiзгi етiстiк пен көмекшi етiстiк тiркесiнiң редукцияға жиi ұшырайтындығын атайды - келатыр, түрегел, баратыр (келе жатыр. тұра кел, бара жатыр т.б). автор бұлар айтылу нормасы ретiнде қалыптасып кеткен дегендi айтады.
Сөз құрамындағы редукция құбылысы қатарына -ған есiмшесi мен соң шылауының тiр кесiн де жатқызуға болар едi: келгесiн, барғасын, айтқасын, көргесiн т.б. Соң шылауы екпiн түспеудiң салдарынан өзгерiп, грамматикалық формант дәрежесiне жеткен, - деп ғалым екпiн түспеудiң редукцияланудағы орнын ерекше атайды.
Ғалым мынадай қорытынды жасайды: «Сонымен, редукция құбылысы тiл дамуының барысында оның морфологиялық жүйесiнде iз қалдырған фонетикалық құбылыстардың бiрi».
Ықшамдалу заңдылығы - өте кең ауқымды қолданылатын, тiлдiң барлық саласын қамтитын өте күрделi заңдылық. Сондықтан тiлдiң барлық саласындағы өзгерiстер – дамудың көбi ықшамдалу заңдылығына қатысты екенiн ғалымдар дәлелдеді.
Бекіту сұрақтары:
1.Ықшамдалу заңдылығы қандай заңдылық?
2. Ықшамдалу заңдылығы өз бастауын неден алады?
3.Фонетикада ықшамдалу қандай құбылыстар арқылы көрініс табады?
4.Ықшамдалу заңдылығы қандай салаларды қамтиды?
№13-14 дәріс. Тақырыбы: Ықшамдалу заңдылығының ауызекі тілге қатысы
Сабақтың мақсаты: Студенттерге ықшамдалу заңдылығының ауызекі тілге қатысын меңгерту.
Жоспары
1.Ықшамдалу заңдылығы – тілдегі заңдылық
2. Ықшамдалу заңдылығының ауызекі тілге қатысы
Ықшамдалу заңдылығын алғаш таныған, зерттеген ғалымдар оны сөйлеумен, сөздердің айтылуымен байланыстырады.Яғни, ықшамдалу алдымен ауызекі сөйлеу тілінде пайда болған. Ғалымдар ықшамдалу заңдылығының көне кездерден басталғанын айтады, ол кезде жазу қалың жұртшылыққа тараған құбылысқа жатпайды, сондықтан оны ауызекі сөйлеуден басталған деп санау дұрыс санаймыз. Ықшамдалу неге ауызекі тілде көп кездеседі деген сұрақ туады. Бұл сұраққа бір сөзбен жауап беруге болмайды, өйткені оның себептері бірсыпыра.
Алдымен, бұл сөздердің айтылуын жеңілдетумен байланысты.Мысалы, зоология деп айтудың орнына зология деп айту жеңіл, съезд деп айтудың орнына съез деу жеңіл, балалар дегеннен баллар деген жеңіл, текст дегеннен қаза тілінде текіс деген көп жеңіл.
«Ит жүйрік болса, оны түлкі сүймес» деген мақалды жеңілдетіп, «Ит жүйрігін түлкі сүймес» дейміз. Бұл – ықшамдалуға А.Байтұрсынов келтірген мысал. Бұдан шығатын қорытынды: сөйлеуші сөйлеу кезінде тілдік бірліктерді айтуына ыңғайлап, ойын жеткізуге зияны жоқ жерде сөздегі дыбыстарды, сөйлемдегі сөздерді қысқартып, ықшамдап, сөйлеуді жеңілдетуге тырысады. Пікіріміздің дәлелі ретінде ғалымдар пікірін келтірелік. Айтылудың жеңілдеуін А.И.Томсон да дыбыстық өзгерістермен түсіндіреді. Ол артикуляцияның жеңілдеуін ерекше атайды. Сондай-ақ айтылудың қиындығын өзгерістердің себептерінің бірінен санайды. Н.В. Крушевский де тілдік өзгерістердің ең бір өзекті себептерінің бірі – айтылудың жеңілдеуі деп есептеп, оны «сонце» және соған ұқсас мысалдармен түсіндіреді. Ықшамдалу заңдылығының тілде пайда болуы сөйлеушінің ойын тез жеткізуге тыысуымен байланысты.Бұл арқылы сөйлеуші сөйлеуге кетеін уақытты үнемдейді.
Тілдік үнемдеу құбылысының сөйлеуге қатысты екеніндей, сөйлеуші коммуникативті тұлға ретінде өз ойын тілдің барлық деңгейлеріне қатысты ықшамдап жеткізе алуына түрлі факторлар әсер етеді. Сондықтан бір ғана сөзге көп мағына сыйғызу арқылы сөйлеушінің де, тыңдаушының да эмоциясы сол жағдайға байланысты болады. Оның өзі қаншалықты ықшамдалып айтылса, тыңдаушы да соншалықты тез түсініп, ойдың ықшам жеткізілуімен қатар, уақыт үнемдеуге де септігін тигізер еді. Сонымен қатар осы жағдайда уақыт факторының да алатын орны ерекше. Себебі үнемдеу заңының өзі – уақыттың үнемделуімен тығыз байланысты заңдылық.
Тілдің дамуындағы үнемдеуді белгілі бір кезеңнің, дәуірдің ғана жемісі деп қарауға келмейді. Бұл құбылыс адамзат тілі пайда болып, дамуы активтенген кезде пайда болған. Алғашқы тіл пайда болған кезде тіліміз үнемделу заңдылығына жиі ұшырады деп айту қиындау. Себебі ол кезде тілде үнемдеуден гөрі өрістеу, қарқындап даму орын алды. Әрине, тілдің дамуы адам санасының өрістеуін негізге ала отырып қарыштады. Кез келген үнемдеуге ұшыраған сөздің табиғатын қарастыра отырып, оған дейінгі қолданылып келген белгілі бір тілдің заңды жалғасы ретінде, сол халық тілінің ерекшелігі ретінде көрініс тауып, өзі өмір сүріп отырған дәуірде белгілі бір тілдік аяда қолданылып, қызмет атқара отырып, келесі бір кезеңге өзі өмір сүрген уақыттың айырмашылығы ретінде беріліп отыратын жалпы тілдің дамуымен байланысты болады. Осындай күрделі өзгертулер мен құбылысты басынан өткізе отырып, біздің дәуірімізге дейін жеткен үнемдеу заңдылығы бір кезеңнің құбылысы ретінде қарастырылмайды.
«Үнем» деген сөздің өзіне келетін болсақ, қажеттіліктен, мұқтаждықтан туындайтын əрекет түрі сияқты.Осы сөздің синоним ретіндегі «қысқарту» сөзіне мəн берейік. Ол-қажетсіз нəрсенің қысқаруы. Тілдегі үнем заңының пайда болуы да сөйлеу барысында туындайтын мəжбүрлі тілдік қажеттілік немесе тілдің сөздегі қажетсіз деп тапқан буындарын сөздің сөйлесім кезіндегі айтылу ыңғайына қарай қысқаруы, сығымдалуы, сіңісуі т.б.
Тілдегі үнем заңы барлық əлем тілдерінде бар құбылыс. Тілдегі үнем заңы лингвистер назарына ерте заманда-ақ ілінген. Бірақ туындаған пікірлердің əр түрлі екенін аңғару қиын емес. Кейбір ғалымдар А. Шлейхер, В.Д. Уитни, И.А. Бодуэн де Куртенэ, Е.Д. Поливанов, А. Мартине т.б. үнем заңын тілдің негізгі заңы ретінде қарастырады.
Қазақ тіл білімінде бұл мəселелерді А. Байтұрсынұлы, А. Қалыбаева, Х. Кəрімов, А.Айғабылов сияқты ғалымдар зерттеді.
Ықшамдалудың барлық түрі жоғарыда аталған тіл білімінің морфонологиялық құбылысына жатады.
Тақырыптық тірек сөздер: үнем заңы, сөздің айтылу нормасы, тіл заңдылығы.
Зерттеу əдістері. Мақалада тарихи-салыстырмалы сипаттау əдісі, жинақтау, қорыту, талдау əдістері қолданылды.
Нəтиже: Тілдегі ықшамдалған қолданыстар əдеби тілдің нормасынан ауытқуының бір көрінісі сияқты. Сөздің грамматикалық тұрғыдан тұлғалану заңдылығының бұзылып, қарапайым тіл қалыбына көшуі деп те айта аламыз.
Біз өз зерттеуімізде ықшамдалған қолданыстардың тілдік норма бұзушылық жағын емес, қайта тіл үйретудегі өзіндік маңызды рөлі тұрғысынан қарастыруды қажет деп таптық.
Күнделікті тұрмыста қолданылатын жалпы халықтық қарапайым тілде, ауызекі тіл аясында қолданылатын сөздер бар екені белгілі. Тілдік қолданыста бəсең стилге жататын мұндай қарым-қатынас тіліндегі сөздер тобы дəстүрлі немесе классикалық жазба əдеби тіл нормаларына жатпайтыны анық. Дегенмен күнделікті өзіміз қолданып құлағымыз естіп жүрген тілдік қолданыс екеніне ешкім де дау тудыра алмайды. Халықтық тілдің ауызекі тілдік қарым қатынас стилі тұрғысынан қолдау тапқан бұндай сөздер əр түрлі мақсатта, тілдік қарым- қатынаста өзіне түрліше тиесілі қызметін атқарып отыр. Атап айтар болсақ:
• Қарапайым қолданыс үлгілері болғанымен тіл үйренушінің тілді меңгеру деңгейі тұрғысынан қарастырғанда тілдік өлшем қызметін атқарады; Бұған дəлел- күнделікті тіл үйрету тəжірибесі ғана емес, тілді толық білетін, қазақ тілінде таза сөйлейтін адамдардың тілдік қарым қатынасындаы тілдік ықшамдалған қолданыстар да дəлел болады. • Комуниканттардың қатысымдық қажеттіліктерінен де туындап, коммуниканттың эмоционалдық күйін жəне сұрақ пен жауап реакциясын да қамтамасыз етеді. • Айтылмақ сөзді, ойды тілге жеңіл етіп, жылдам уақыт аралығында қысқа түрде айтып үлгеру мүмкіндігін тудырады;
Тілді жақсы білетін кез-келген адамның сөздік қорында үнем заңының күнделікті тұрмыстағы қолданысын байқау қиын емес. Бір ғана əкел сөзінің өзі осы үнем заңының нəтижесінен туып, тілдік нормаға айналып кеткен сөз. Бұл - бастапқы алып кел формасының грамматикалық тəсілдерінің ықшамдалып, қысқарып, бір сөзге сыйыстырылуы. Осы форманың өзі ауызекі тілде ап кел, ап кеш, əкеш түрінде қолданылады. Əрине, мұндай қолданыстар өз тарапынан тіл заңын тəртіптеуді мақсат тұтпағанмен, бұйрық мəнде жұмсала тұрып, бұйрықтың орындалу шапшаңдығын ғана емес, өтініш пен міндет артуды да мақсат етіп тұрғаны анық.. Үнем заңының ең өнімді қолданысы жіктік жалғауының бірінші жəне үшінші жағына қатысты айтылатын сөздерде байқалады.
Бекіту сұрақтары:
1.Ықшамдалу заңдылығы қай кездерден басталды?
2.Ықшамдалу қандай құбылыстардан бастау алған?
3.Ауызекі сөйлеу тілінде неліктен ықшамдалу байқалады?
№15-16 дәріс. Тақырыбы: Ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысы
Сабақтың мақсаты: Студенттерге ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысы мәселесін меңгерту.
Жоспары
1.Ықшамдалу заңдылығы
2. Ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысы
Ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысы деген мәселенің де басын ашып алу қажет.Сөйлеуші өзінің айтайын деген ойының тыңдаушыға түсінікті болуына ерекше мән береді. Бұл тіл арқылы қарым-қатынас жасаудың негізгі шарты, өзекті мәселесі.Сондықтан ықшамдалу айтылуға тиісті ойға нұсқан келтірмеуі керек, ой түсінікті жеткізіліп, тіл қарым-қатынастық қызметін мүлтіксіз атқару керек. Сондықтан ықшамдалатын дыбыс, буын, сөз, сөз тіркестері мағынаның сақталуына зиян келтірмеуі керек. Басқаша айтқанда, ықшамдалу қолданысы да, мағына сақталуы қажет. А.Мартине сөйлеуші өзінің сөзін тыңдаушысы түсінетіндей дәрежеде ғана, ықшамдалуды қолданады, сөйлеу күшін жұмсайды. Сөйтіп, сөйлеудің түсінікті болуын көздей отырып, сөйлеуші сонымен бір мезгілде ықшамдалуды да қоса қамтиды. Сөйлеушінің форма жағынан ықшамдалған, бірақ мазмұны кемімеген хабарын, тыңдаушы дәл сол деңгейде өз санасында «шешуі» керек. Бұл сөйлеуші мен тыңдаушыға бірдей белгілі тілдік ықшамдалудың күрделі табиғаты мен күрделі қызметінен көрініс береді.
А. Мартине осындай фонетикалық өзгерістердегі ықшамдалу құбылысын зерттеу барысында өзгерістердің түрлеріне, дыбыстардың өзара сәйкестігі (корреляция), шоғыры (пучки), бір-біріне әсері, ұлғаюы, жеңілдеуі т.б. мәселелерді кеңінен қарастырады.Қолданылуы тұрғысынан өзгеріс типтерін (түрлерін) төмендегідей түрде ажыратады:
1) тілдің айырымдық мүмкіндігін не ұлғайтуға, не азайтуға әкелмейтін өзгерістер;
2) дыбыстардың қосылуы (фонологические слияния); 3) айырымдық бірліктерді ұлғайтуға ұшырататын өзгерістер. А.Мартине адам мінез-құлқын да аз күш жұмсау заңына бағындырады, демек, адам белгілі бір мағынаны жеткізу үшін, қаншалықты қажет болса, соншалықты күш жұмсайды деген пікірді ұстанады. «Ықшам сөйлеу және оның жолдары» атты кандидаттық диссертациясында ықшамдалу заңдылығы белгілі шектеулі көлемдегі тілдік бірліктер мен олардың жиынтығы (әрекеті) арқылы айтылуға тиісті толық хабарды жеткізуге мүмкіндік береді. Сонымен, ғалымның пікірінен тілдік құралдарды ықшам қолдану арқылы уақыт үнемдеу нәтижесінде ықшамдалу заңдылығы пайда болады да,ол айтылуға тиісті хабарды кемітпейді деген қорытынды шығаруға болады. Тілдегі ықшамдалу заңдылығы осы мәселені зерттеген ғалымдар тап басып таныған, тілдік дамудағы нақты факторлардың бірі болып табылатын, ерекше құбылыс.
Бекіту сұрақтары:
1.Ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысын қалай байқаймыз?
2. А.Мартине өзгеріс типтерін қалай ажыратады?
3.Ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысын қандай ғалымдар қарастырды?
4.Ықшамдалу принципінің мағынаға нұқсан келтірмейтінін қалай көреміз?
№17-18 дәріс. Тақырыбы: Ықшамдалу заңдылығының тіл салаларына қатысы. Фонетикалық деңгейдегі ықшамдалу.
Сабақтың мақсаты: Ықшамдалу заңдылығының тіл салаларына қатысы мәселелерін, сонымен қатар фонетикалық деңгейдегі ықшамдалу туралы құбылыстарды меңгереді.
Жоспары
1.Ықшамдалу заңдылығының тіл салаларына қатысы
2. Фонетикалық деңгейдегі ықшамдалу
Ықшамдалу заңдылығы – өте кең ауқымды қолданылатын, тілдің барлық саласын қамтитын өте күрделі жалпы заңдылық. Сондықтан тілдің барлық саласындағы өзгерістер, дамудың көбі ықшамдалу заңдылығына қатысты екенін ғалымдар дәлелдеп жүр. Н.Оралбай тілдің дамуын жалпы алып, оны ықшамдалу мен күрделену заңдылықтарына байланыстылығын айтқан болатын. Шындығында тілдегі түрлі өзгерістердің негізі осы заңдылықтарға тірелетінін ғалым тіл деректеріне сүйене отырып дәлелдейді.Ықшамдалу заңдылығы тілдің барлық саласына қатысты.Мысалы, фонетика, морфология, синтаксис т.б.
Фонетикадағы ықшамдалу заңдылығы редукция, элизия, апокопа, синкопа, гаплология, т.б. құбылыстар арқылы түсіндіруге болады.Түркологияда да ықшамдалуды дыбыстардың түсірілуімен байланыстырылатындығы туралы айтқан болатынбыз. Бұның өзі ұзақ уақыт дамудың нәтижесінде болатын өзгерістер. Тілдің әр деңгейінің жеке-жеке өзіне тән ерекшеліктері болғанымен, олар бір-бірімен тығыз айланыста өмір сүреді.Олай болса, барлық тілдік деңгейлердегі ықшамдалу қаңдылығына қозғау салатын да осы фонетикалық өзгерістер болып саналады. Сондықтан тілдің тарихын және оның өзгеруі мен дамуын ұғынуда фонетикалық заңдылықтардың айрықша маңызы бар.
Сонымен, ықшамдалу заңдылығы фонетикалық өзгеістердің жан-жақты салаларын қамтиды.
Фонетикадағы ықшамдалу заңдылығын редукция, элизия, апокопа, синкопа, гаплология т.б. сияқты құбылыстар арқылы түсiндiруге болады.
Тiлдiң әр деңгейiнiң жеке-жеке өзiне тән ерекшелiктерi болғанымен, олар бiр-бiрiмен тығыз байланыста өмiр сүредi. Олай болса, барлық басқа тiлдiк деңгейлердегi ықшамдалу заңдылығына қозғау салатын да осы фонетикалық (дыбыстық) өзгерiстер болып саналады. Сондықтан тiлдiң тарихын және оның өзгеруi мен дамуын дұрыс ұғынуда фонетикалық зандылықтардың айрықша маңызы бар.
Сонымен, ықшамдалу заңдылығы фонетикалық өзгерiстердiң жан-жақты салаларын қамтиды.
Фонетикалық құбылыстардағы ықшамдалу орфографиямен де, орфоэпиямен де байланысты болып келедi. Мысалы, редукция құбылысының ықшамдалу заңдылығына қатысты дәрежесiн қарастырып көрелiк. Бұлардың бәрi тарихи даму нәтижесiнде болып жататын әрекеттер.
Қазақ тiлiнiң тарихи грамматикасын зерттеушi М.Томанов редукция құбылысы қазақ тiлiнде қысаң дауыстылардың көмескiленуiн де (жап(ы)рақ, топ(ы)рақ, т.б.) сөздiң соңғы буынының екпiндi болуы сол буындағы дауыстының алдыңғы буындағы дауыстыға әсерiн тигiзетiнiн де (жақсы ат-жақс ат, қара ала ат-қаралат т.б) атап көрсетедi. Сондай-ақ түркi тiлдерi тарихында негiзгi етiстiк пен көмекшi етiстiк тiркесiнiң редукцияға жиi ұшырайтындығын атайды - келатыр, түрегел, баратыр (келе жатыр. тұра кел, бара жатыр т.б). автор бұлар айтылу нормасы ретiнде қалыптасып кеткен дегендi айтады.
Сөз құрамындағы редукция құбылысы қатарына -ған есiмшесi мен соң шылауының тiркесiн де жатқызуға болар едi: келгесiн, барғасын, айтқасын, көргесiн т.б. Соң шылауы екпiн түспеудiң салдарынан өзгерiп, грамматикалық формант дәрежесiне жеткен, - деп ғалым екпiн түспеудiң редукцияланудағы орнын ерекше атайды.
Ғалым мынадай қорытынды жасайды: «Сонымен, редукция құбылысы тiл дамуының барысында оның морфологиялық жүйесiнде iз қалдырған фонетикалық құбылыстардың бiрi» /2, 123/
Б.Қалиев қазақ тiлiндегi дауысты дыбыстардың редукциясы туралы зерттеу жұмысын жүргiзiп, кандидаттық диссертация жазды. Кейiн осы тақырыпта монография шығарды. Монографияда дауысты дыбыстардың түсiп қалуын екпiннiң сөз басынан аяғына қарай жылжу процесiнен iздеп, бiр кезде орн, мұрн, ерн, бөрк, ерк түрiнде дыбысталған сөздер екпiннiң ауысуына байланысты орын. мұрын, ерiн, бөрiк, ерiк болып айтылатын болды да, оған қосымша жалғанған да екпiн тағы сөз аяғына жылжып, екпiнсiзденген қысаң ы, i дыбыстары түсiп қалады да, орны, мұрны, еркi түрiнде өзгергендiгiн айтады. Сондай-ақ Б.Қалиев қысаң дауыстылар редукциясына бес дәйек келтiредi /3, 35/
Г.Айғабылова бұл бес дәйектiң тiлiмiздегi редукция құбылысын толық қамти алмайтын болып шықты дей келе, былай деп ой қорытады: «Себебi бұл құбылысты тек дауысты дыбыстан басталатын қосымша жалғанғанда ғана, жүзеге асады деп түсiнген едiк. Шындығында, бүл түсiнiк дауысты дыбыстардың редукциясына жасалатын төрт жағдайдың бiрi ғана болып шықты. Сондықтан бiз бұл мәселеге тағы үш шарт қостық. Олар:
1)Дауысты дыбыстан басталатын сөз тiркесiп айтылғанда да, дауысты дыбыс редукцияланады. Мысалы: қайын аға қайнаға, мойын ағаш мойнағаш т.б.
2)Дауысты дыбысқа бiткен сөзге дауыссыздан басталатын қосымша жалғанғанда, дауысты дыбыс редукцияланады. Мысалы: ұрыла-ұрла, жоғарығы-жоғарғы.
3)Дауысты дыбысқа бiткен сөзге дауыссыздан басталатын сөз тiркесiп айтылғанда, дауысты дыбыс редукцияланады. Мысалы: сары дала-сардала, келiсап-келсап /4, 61/
Сонымен, ықшамдалу заңдылығы бойындағы редукция құбылысына келтiрiлген бес дәйекке қосылған (қосымшаның да) үш шарты да тереңiрек тани түсудi керек ететiн мәселе деп бiлемiз.
Редукция - ықшамдалу заңдылығының айқын көрiнiсiн танытатын бiр процесс десек, М.Дүйсебаева редукция құбылысының мынадай аспектiлерiн қарастырады: «Шын редукция дегенiмiз - сөзде қысаң дауыстылар айтылмайды да, жазылмайды да. Бұған жарық-жарқыл, корық-қорқақ сияқты сөздердiң өзгерiсiн жатқызамыз. Ал жалған редукция дегенiмiз - айтуда дауысты дыбыс сәл айтылғанмен (көмескi айтылғанмен), жазуда таңбаланады. Мысалы, бұған кекiлiк, соңыра, қабiлет, бұрылу, әсiре, әдiлет, дәрiгер, керiлу сөздерiнiң кеклiк, соңра, қаблет, бұрлу, әсре, әдлет, мағна, дәргер, керлу болып айтылуын жатқызады /5, 94/. Талданған фонетикалық ықшамдалудың әсері тілдегі морфологиялық заңдылықтарға әсері бар.
Бекіту сұрақтары:
1.Ықшамдалу заңдылығының тіл салаларына қатысын қалай аңғаруға болады?
2.Фонетикалық деңгейдегі ықшамдалудың ерекшелігі неде?
3.Алғаш фонетикалық деңгейдегі ықшамдалу қандай құбылыстардан аңғарылады?
4. Гаплология құбылысы қандай құбылыс?
5. Фонетикалық өзгерістердегі ықшамдалу тағы қандай құбылыстардан байқалады?
№19-20 дәріс. Тақырыбы: Морфологиялық деңгейдегі ықшамдалу. Лексикалық деңгейдегі ықшамдалу
Сабақтың мақсаты: Студенттерге морфологиялық және лексикалық деңгейдегі ықшамдалу құбылыстарының ерекшеліктерін меңгерту.
Жоспары
1.Морфологиялық деңгейдегі ықшамдалу
2. Лексикалық деңгейдегі ықшамдалу
Морфологияда ықшамдалу құбылысы «кірігу», «сіңісу» деп аталатындығы белгілі жайт. Жеке дыбыстар, буындар түбірлердің құрамынан ғана емес, сөз тіркестерінен де түсіріліп айтылады.
Қарақат, қарлығаш, белбеу, әкел, әпер, бәйшешек, қонағасы, отағасы, сәресі, қолбасы, сексен, тоқсан, өйткені, әйтпесе, бірдеме, ештеме сияқты күрделі сөздер құрамындағы басқы сыңарлары өзінің дыбыстық құрамын ықшамдаған. Екіншіден, сыңарларының екеуі де бірдей, я біреуі дыбыстық жағынан әрі өзгеріп (кейде ықшамдалып), әрі өзді-өзіне тән екпіндерінен айрылып, бір ғана екпінге ие болып, тұтасымен бір бүтін дыбыстық (тілдік) тұлға ретінде қалыптасқан. Сөйтіп, кіріккен сөздердің қалыптасуы тілдің ықшамдау заңдылығымен тығыз байланысты. Бұл жағдайда кіріккен сөздердің өз алдына категория екеніне дәлел, - дейді А.Ысқақов. Ғалым біріккен сөздердің жасалуындағы, оның құрамындағы дыбыстардың бастарын құрап ұйымдастыратын, сонымен қатар жай сөз тіркестерінен ажырататын, ерекшелендіретін нәрсе – екпін дейді. Яғни, екпінге ерекше мән береді.
Сөздің әдепкі мән-мағынасының жойылуы олардың кірігуіне жағдай жасаған. Мұндай құбылысты В.А. Богородицкий сіңісу деп атайды.
Морфологиядағы сіңісу нәтижесінде о бастағы түбірлер қазір тілде морфемаларға ажырамайтын негізге айналған.
Тілдің тарихи даму барысында морфологиялық сіңісу процесінің әсерінен сөздердің құрамындағы морфемалар бір-біріне кірігіп, бастапқы мағыналары жойылып, соның нәтижесінде басқа сөздер жасалған.Мысалы, ғалым К.Аханов сіңісу құбылысы туралы мынадай анықтама береді: «Сөз құрамындағы морфемалардың мағыналары жойылып, олардың бір-біріне кірігіп кетуіне, соның нәтижесінде сөздің морфемалық жігінің әбден күңгірттеніп,морфемаларға мүшеленбеуіне әкелетінморфологиялық процесс сіңісу құбылысы деп аталады».
Морфологиялық сіңісу процесінің әсерінен түбір мен қосымша да, қосымша мен қосымша да бір-бірімен кірігіп кетуі мүмкін деп, мынадай мысалдарды келтіреді: тімтін, тіміскіле деген етістіктер түбір менқосымша морфемалардың кірігуіне мысал, сексен, тоқсан деген сан есімдерді түбірдің бір-бірімен сіңісуіне мысал ғып келтіреді.
Сонымен, морфологияда сіңісу, кіріккен сөздер туралы мәселеде ықшамдалуқұбылысының көрінісі анық байқалады. Сөз түбірлері мен қосымша, қосымша мен қосымша (жұрнақ) жымдасып, бірнеше дыбыстар түсіріліп ықшамдалған.
Лексикада ықшамдалу заңдылығын метонимия құбылысының бойынан көруге болады. Белгілі ғалым К.Аханов метонимияға мынадай анықтама береді: «Бір заттың немесеқұбылыстың атауының екінші затқа не құбылысқа олардың (заттадың не құбылыстардың) өзара іргелестігі, шектесігі негізінде атау болы ауысуы және осыған орай, сөздің ауыспалы мағынада жұмсалуы метонимия деп аталады». Сонымен, метонимиялық қолданыстарда да бір немесе бірнеше сөздің орнына бір қолданылып, ықшамдалу заңдылығы анық байқалады
Лексика саласындағы ықшамдалу заңдылығын зерттеген Б.Сағындықұлы былай деп ой түйіндейді: «Үнемдеу – ежелгі дәуірден келе жатқан тілдік құбылыс. Дыбыстардың, буындардың бірте-бірте түсуі сөздің формасын адам танығысыз дәрежеде өзгертіп жібереді. Туысқан түркі тілдеріндегі лексикалық айырмашылықтар ең алдымен, ықшамдалу, қысқару процесі нәтижесінде пайда болған. Жоғарыда мысалға келтірілген «оғуллақ» сөзінің «лақ» болып тұлғалануы, «урағун» сөзінің «у» тұрпатын алуы қиыннан жеңілге ұмтылу заңдылығының әсері күшті болғандығын көрсетеді. Қысқару, ықшамдалу түркі тілдерінің әрқайсысында әр түрлі болғандықтан және мұның өзі сандаған ғасырларға созылғандықтан, белгілі бір сөздің сан қилы морфологиялық – фонетикалық сипат алып түрленуі, құбылуы тіл тарихының жемісі болып есептеледі. Қаншама өзгерістерге ұшырағанымен, жіті этимологиялық зерттеулер жүргізілгенде, ондағы дериват түбірлердің ол бастағы формасы бір ғана тұлға болып шығады.
Бекіту сұрақтары:
Морфологиялық деңгейдегі ықшамдалу құбылысы қандай құбылыстар бойынша көрініс тапқан?
Сіңісудің ықшамдалуға қатысы қандай?
Кіріккен сөздердің кірігу процесі ықшамдалуға қалай әсер етеді?
Лексикалық деңгейдегі ықшамдалу қандай құбылыс арқылы көрінеді?
Лексикалық деңгейдегі ықшамдалуды қай ғалым зерттеген?
№21-22 дәріс. Тақырыбы: Синтаксистік деңгейдегі ықшамдалу
Жоспары
1.Ықшамдалу және синтаксис
2. Синтаксистік деңгейдегі ықшамдалу
Тілдік жүйенің синтаксис саласында «сыйыстыру проблемасы», «эллипсис», «толымсыз сөйлемдер» терминдері төңірегінде ықшамдалу заңдылығы көрініс берді.
Қазақ тіл білімінің атасы А.Байтұрсынов та синтаксис саласындағы ықшамдалу заңдылығын танып, ол жайында ойын былай білдіреді: «Бағыныңқы сөйлемдер екі түрде айтылады: 1) ықшам түрде. Толық түрде айтылған бағыныңқы сөйлемдердің бәрін болмаса да, көбін-ақ ықшам түрге айналдыруға болады. Ықшамдау деп сол толық түрден ықшам түрге айналдыру айтылады. Қазақ тілінде толық түрінен де ықшам түрі көбірек жүреді. Бағыныңқы сөйлемнің көбі ықшам түрге айналғанда, басыңқы сөйлемге сіңісіп, жоғалып кетеді. Жазғанда, бағыныңқы сөйлемнің толық түрі мен ықшам түрінің қай қолайлысы, көркемі алынады, - дей келе, ықшамдалу жолдарын көрсетеді. Олар: 1) зат есім арқылы, 2) сын есім арқылы, 3) етістіктің есімше түрі ақылы, 4) етістіктің көсемше түрі арқылы. Мына төмендегідей мысалдар келтіреді. 1)Түсі қандай болса, ісі сондай болады. Бұл – толық түрі.Ықшам түрінде айтқанда, «ісі түсіндей болады» дейміз (зат есім арқылы). 2) Ит жүйрік болса, оны түлкі сүймес. Мұны ықшам түрінде айтқанда, «ит жүйрігін түлкі сүймес» дейміз (мұнда сын есімарқылы). 3) Қалай пішілсе, киім солай тігілмекші. Мұны ықшам айтқанда, «пішілуінше киім тігілмекші» дейміз (мұнда етістік зат есімге айналған түрі арқылы). 4) Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келер. Мұны ықшамдап айтқанда, «Атаңа қылғаның алдыңа келер». Мұны ықшамдап айтқанда, «Көлігі жоқ болып, олар көше алмады» дейміз (мұнда етістіктің көсемше түрі арқылы). Сондай-ақ, әр сөйлемнің қалай ықшам күйге ауысқанын қарапайым түрде былай түсіндіреді: « 1- мысалда «түсі қандай болса» деген бағыныңғы сөйлемжоғалып, «түсіндей» деген жалғыз ауыз сөз болып, басыңқы сөйлемге сіңісіп тұр.2- мысалда «ит жүйрік болса» деген бағыныңқы сөйлем жоғалып, «ит жүйрігін» деген екі ауыз сөз болып, басыңқы сөйлемге сіңісіп тұр. Үшінші, төртінші сөйлемде де осылай түсіндіріліп, бесінші сөйлемдегі ерекшелікті ескертіп, былай түсіндіреді: «Бесінші мысалда «үйткені көлігі жоқ болды» деген бағыныңқы сөйлем ықшамдалып, «көлігі жоқ болып», деген бағыныңқы сөйлемге айналып тұр. Мұнда алдыңғы сөйлемдер сияқты бағыныңқы сөйлем жоғалып кеткен жоқ, тек ықшамдалған. Оның себебі көсемше арқылы ықшамдалуында. Көсемше арқылы ықшамдалған бағыныңқы сөйлемдер өз алдына сөйлемнің күйін ықшамдалған күнде де жоғалтпайды». Сонымен, А.Байтұрсынов «ықшамдау» деп ат қойған құбылысты, кейін С.Аманжолов «сыйыстыру проблемасы» деп қарастырған. Екі ғалымның пікірлері ұқсас, тіпті А.Байтұрсынов қолданған мысалдарды С.Аманжолов та пайдаланған. С.Аманжоловтың А.Байтұрсыновтан «сыйыстыру проблемасына байланысты ерекшелігі – «салалас сөйлемді сыйыстыру» мәселесі. Ол жайында ғалым кеңірек тоқталып, былай деп ойын қорытады: « Салалас сөйлемдерді де сыйыстыруға болады.Бірақ мұнда екі сөйлемнің екеуінде де бірыңғайласпаған тиянақты баяндауыш болса, сыйыспауы мүмкін. Мысалы: Ол келді, біз қарсы алдық. Мұны қысқартып сыйыстыруға болмайды. Өткен түнде қар жауып еді, бүгін жаңбыр жауды. Мұны қысқартып, «Өткен түнде қар, бүгін жаңбыр жауды» деуге болады.
Ғалым сыйысуға ұшырайтындар шартты райлы етістікке құралған сабақтас сөйлемдер мен бір жақты, бір шақты – бірыңғай баяндауыштары бар салалас дей келе, стиль мәселесіне қатысы жөнінде былай дейді: «Құрмаластағы сыйыстыру жалпы сөйлемнің мәнін бұзбайды, сондықтан оның стиль мәселесіне тығыз байланысы бар. Кейбіреулер сөйлемді орынсыз шұбалаңқы құрайды. Мұндайда оның сөйлемін қысқартып сөлін ғана алу үшін, осылайша сыйыстыра қысқартқан жөн».
Белгілі ғалым Қ.Есенов сабақтас құрмалас сөйлемнің компоненттерінің ықшамдалуы жайында айта келіп, ықшамдалудың түсіріліп айтылу жолы сөйлемнің бастауышына тән де, сыйыса айтылу – баяндауыш сөздерімен байланысты болып келеді дейді.
Ғалым құрмалас компоненттеріндегі бастауыштың кейде түсіріліп қолданылуын ортақ бастауышты сөйлемдермен шатастырмау жайын ескертеді. Ортақ бастауышты сөйлемдерді сабақтас құрмалас сөйлем емес, күрделенген сөйлемдер тобына жатқызады. Ал профессор Н.Т. Сауранбаев бір бастауыштың бірнеше баяндауышқа ортақтаса айтылуын сыйысқан құрмалас сөйлемге жатқызады дейді.Мынадай қорытынды шығарады: «Сабақтас құрмалас сөйлем компоненттері арасындағы ықшамдалу тәсілі белгілі бір сөздердің артық, қажетсіздіген болмай, белгілі бір заңдылықтың нәтижесінен, стильдік құбылыстың нормасынан туындап жатады. Сондықтан да сөйлем бойынан кездесетін осы бір жайтты да тілдік құбылысымыздың арнайы бір тәсілі ретінде қарайтын боламыз». Яғни, ғалым ықшамдалу құбылысының синтаксисті де қамтитын, тілімізде орын алатын заңдылық екенін ескертеді.
Ықшамдалу заңдылығының бір көрінісі – эллипсис. Эллипсис туралы Д.Э. Розенталь, М.А. Теленкова мен О.С. Ахмановалар мына төмендегідей анықтама берген: «Эллипсис (эллипс) греч. – выпадение, опущение). Пропуск элемента высказывания, легко восстанавливаемого в данном контексте или ситуации. Во всех окнах – любопытные, на крышах – мальчишки (А.Н.Толстой). Шампанского! (Чехов)».
Д.Н. Шмелевтің эллипсис туралы пікірі мынадай: «Семантикалық жағынан эллипсис мағынаға қатысты бір немесе бірнеше лексикалық бірліктің сөз тіркесінен түсірілуі нәтижесінде көрінеді. Сөйтіп, мағына жағынан жақын сөздер қысқарады. Қалған компонент толығынан барлық тіркестердің тұтас мағынасын білдіруге қабілетті».
Б. Сағындықұлы эллипсис бойынан ықшамдалу заңдылығының нақты көрінісін танып, былай дейді: «Қысқа, дәл, анық айтуға тырысушылық, көп сөзділіктен қашу –эллипсистің басты принципі».
Толымсыз сөйлемдер бойынан да ықшамдалу құбылысының ерекшеліктерін көреміз. Атақты ғалым С.Аманжолов толымсыз сөйлемге мынандай анықтама береді: «Тұрлаулы мүшелерінің біреуі не екеуі де айтылмаған, бірақ олардың не екені басқа сөздерден белгілі болып тұрған сөйлемді толымсыз сөйлем дейміз. Мысалы: Мына кітапты оқыдың ба? Кейде сөйлемдегі ойды тиянақты етіп білдіруге керекті тұрлаусыз мүшелердің біреуі айтылмауы да мүмкін». Ал, осы толымсыз сөйлемдер туралы Балақаевтың анықтамасы: «... ойға қатысты мүшелері түгел айтылмаған олқы сөйлемдер толымсыз болады». Сонымен, сөйлем мүшелерінің біреуінің немесе бірнешеуінің қысқартылып, сыйыстырылып, түсіріліп айтылуы да ықшамдалу заңдылығының көрінісі саналады. Мұның мәнісі – сөйлемді ықшамдап айту, жеңіл әрі түсінікті етіп жеткізу.
Бекіту сұрақтары:
1.Синтаксистегі ықшамдалу қалай көрінеді?
2. Ықшамдалуды А. Байтұрсынов қалай түсіндіреді?
3. Ықшам сөйлеу қандай синтаксистік құбылыс арқылы көрініс табады?
4. Эллипсис пен ықшамдалу құбылысының арақатынасы неден байқалады?
5. Толымсыз сөйлемдер мен ықшамдалу құбылысының байланысы қалай көрінеді?
№23-24 дәріс. Тақырыбы: Көптік және тәуелдік жалғаулардың қолданыста ықшамдалуы
Сабақтың мақсаты: Студенттер көптік және тәуелдік жалғаулардың қолданыста ықшамдалуын түсінеді.
Жоспары
1.Көптік жалғауының қолданыста ықшамдалуы
2.Тәуелдік жалғаулардың қолданыста ықшамдалуы
Жалғаулардың қосымшасыз қолданысы ықшамдалу тәсілінің бірі екендігі белгілі. С.Нұрханов изафеттік құрылыстағы ілік пен тәуелдік жалғаулы сөздер тіркесіндегі екінші компоненттің, яғни ІІІ жақтағы тәуелдіктің көрсеткішін түсіру ертеректегі нұсқалар мен ауыз әдебиетінде кең түрде қолданылатынын айтады.
1954 ж. «Қазіргі қазақ тілінде» зат есімнің тәуелденуі тақырыбындағы ескертуде былай делінген: «Жіктеу есімдіктерінің ішінен есімдіктерінің ішінен тек ілік септіктегі біз, сіз есімдіктерінен соңғы зат есімдерге кейде тәуелдік жалғаулары жалғанбай қолданылады». Ал, Р.Сыздықова батырлар жырында тәуелдік жалғауларының түсіріліп қолданылатынына мысал келтіре отырып, жалпы түркі тілдеріне тән көне құбылыс екенін айтады. Н.Оралбай да басқа жалғаулар сияқты тәуелдік жалғауының қосымшасыз қолданысын мысалдармен дәлелдеп көрсетеді.Басқа жалғаулар сияқты тәуелдік жалғаулары І,ІІ жақта жекеше, көпше түрлерінде осы жалғаудың көрсеткіштері түсіріліп, жалғаусыз қолданысы тілімізде кездесетін құбылыстардың бірінен саналады.
Мысалы:
Бар қам, барлық қимыл алда тұр (М.Әуезов).
Біздің ауыл Дос көлінің жағасында орналасқан (С.Мұқанов).
Біздің халық біле білсең бір ғажап! (Қ.Мырзалиев).
Бұл ата күні кеше іргелі еді,
Біреудің қолтығына кірмеп еді (Қ.М.).
Ақтарылған сезім мен
Айтылмаған сөз қалмай,
Өзің болып өзіңмен
Отырасың қозғалмай (Қ.М.).
Бірінші сөйлемде бар қамымыз, барлық қимылымыз деп толық түрінде айтуға да, жазуға даболар еді. Бірақ автор тәуелдік жалғау көрсеткішінсіз – ақ қолданған. Яғни, тәуелдіктің бірінші жақ көпше түрінің – ымыз тұлғасы жасырын қолданылған. Сонымен, тәуелдік жалғауының І,ІІ жақ жекеше, көпше түрлерінің осы жалғау көрсеткішінсіз –ақ қолданысы тілімізде бар құбылыс. Сонымен, тәуелдік жалғауының қолданыс ерекшеліктерін тіл фактілеріне сай талдай келе, мынадай түйін жасауға болады:
Тәуелдік жалғауының стильдік мақсатта түсіріліп қолдаылуы тілдегі дағдылы құбылыстардың бірі.Әсіресе, сіздің, біздің сияқты ілік жалғаулы есімдіктер мен тіркескен сөздердегі тәуелдік жалғауының көрсеткіштері түсірілуге бейім саналады.
Тәуелдік жалғауының бірыңғай мүшелердің тек соңғысына жалғануы да стильдік мақсаттағы тілдік нормалар қатарына жатады.
Көптік жалғауының да қосымшалы, қосымшасыз қолданысы ықшамдалу заңдылығымен тығыз байланысты. Көптік жалғауының қосымшасыз қолданысы да тілімізде бар, қолданысқа енген дағдылы жайттардың бірінен саналады. Мысалы: 1.Барлық жиын – елу қаралы еркек,отыз-қырықтай қатын (М.Әуезов). 2. Ол дәл осы түннің өзінде қасына Күнкені алып, тағы он шақты қарт-қария, жігіт-желең алып, Бақанасқа келді (М.Ә.).
Көптік көрсеткіштерінің жалғаусыз, жалғаулы қолданыстарын тіл фактілерінеи сай қарастыра келіп, мынадай түйін жасалған:
Зат есімдер мен заттық мағынада қолданылатын басқа сөз таптары да өздерінің алдынан көптік мәнді білдіретін сөздермен тіркесе қолданылғанда, көптік жалғауынсыз (қосымшасыз) қолданылады.
Стильдік мақсатта көптік жалғауының көрсеткіштерінің бірыңғай мүшелердің тек соңғысына жалғануы тілімізде қолданысқа енген құбылыстардың бірінен саналады.
Көптік жалғауымен қабаттаса басқа да жалғаулар жалғанған жағдайларда, ол жалғаулардың да бірыңғай мүшелердің тек соңғысына жалғануы да тілімізден орын алған. Көптік жалғаулары бірыңғай мүшелердің соңғы мүшесіне ғана жалғанғанда, бір буыннан немесе 3 дыбыстан 12-15 дыбысқа дейін ықшамдалады, яғни түсіріледі.
Бекіту сұрақтары:
Жалғаулардың ықшамдалу қбылысы қалай көрінеді?
Тәуелдік жалғауы ықшамдалуға қалай ұшырайды?
Стильдік мақсатта қалай қолданылады?
Көптік жалғауының ықшамдауы қалай байқалады?
Көптік жалғауы стильдік мақсатта ықшамдалуының ерекшелігі неде?
№25-26 дәріс. Тақырыбы: Септік жалғауларының қолданыста ықшамдалуы
Жоспары
1.Ықшамдалу және септік жалғау
2. Септік жалғауларының қолданыста ықшамдалуы
Кей жағдайларда септік жалғауларының толық түрде қолданылуымен қатар септік көрсеткіштері жалғанбай түсіріліп қолданылатын жағдайлары да кездесіп отырады. Септік жалғауларының жасырын қолданысының ықшамдалу заңдылығымен байланыстылығы туралы пікірді көптеген ғалымдар еңбектерінен кездестіреміз.Олар: Н.З.Гаджиева, Н.Оралбай, С.Исаев, А.Хасенова, Р.Сыдықова т.б. Жалпы нөлдік морфема немесе нөлдік форма ұғымдарына Н.Оралбай, С.Исаев жәнет.б. ғалымдар көбірек көңіл аударды.
Кей жағдайларда
№27-28 дәріс. Тақырыбы:
Жоспары
1.Ықшамдалу және септік жалғау
2. Септік жалғауларының қолданыста ықшамдалуы
Кей жағдайларда септік жалғауларының толық түрде қолданылуымен қатар септік көрсеткіштері жалғанбай түсіріліп қолданылатын жағдайлары да кездесіп отырады. Септік жалғауларының жасырын қолданысының ықшамдалу заңдылығымен байланыстылығы туралы пікірді көптеген ғалымдар еңбектерінен кездестіреміз.Олар: Н.З.Гаджиева, Н.Оралбай, С.Исаев, А.Хасенова, Р.Сыдықова т.б. Жалпы нөлдік морфема немесе нөлдік форма ұғымдарына Н.Оралбай, С.Исаев жәнет.б. ғалымдар көбірек көңіл аударды.
№29-30 дәріс. Тақырыбы:
Жоспары
1.Жіктік жалғауы және ықшамдалу
2.Жіктік жалғауларының қолданыста ықшамдалуы
Қазақ тілінде жіктік жалғауларының қолданыста өзіндік ерекшеліктері бар. Үш жақта да жалғаулары бола тұра ол жалғаулардың тілдік жүйедегі көрінісі мен қолданыстағы көрінісі сай келе бермейді.Мысалы, Мен – сынық жан, жамағанмен түзеле алман түрленіп (Абай). Жан сөзі жалғаусыз тұлғада тұр. Ықшамдалу заңдылығы тілдік бірліктердің бәріне қатыстылығы байқалады.Сонымен қатар, ықшамдалу құбылысы жіктік жалғау қолданысынан да орын алады.
тапсырмалар;
материалдар және жабдықтар (сызбалар,кестелер,реактивтер және т.б.);
жұмысты орындау тәртібі және әдістемелік сипаттама мазмұны;
бақылау сұрақтары;
блиц-тест;
глоссарий;
лабораториялық жұмысты орындау есебінің түрі;
қорытынды;
әдебиеттер.
Семинарлық (практикалық) сабақтардың жоспары
тақырып атауы;
семинар жоспары;
сабақ мақсаты;
бақылау сұрақтары;
глоссарий;
сызбалар, есептер, ситуациялар (оқытуда белсенді үлестірмелі материалдар мен интерактивті әдістерді қолдану: нысаны мен түрін көрсету);
тақырыптар: мәнжазбалар, презентациялар, эссе, курстық жұмыс;
блиц-тест;
әдебиеттер.
Қосымша 6
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.ЖҰБАНОВ АТЫНДАҒЫ АҚТӨБЕ ӨҢІРЛІК МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Факультет___________________
Кафедра_____________________





______________________
шифр, мамандық
_____________ оқыту бағыты бойынша студенттерге арналған

_____________ _________________________
коды пәннің атауы
пәнді оқытудағы әдістемелік ұсынымдар




Ақтөбе қ.
2014ж

Орындаушы(лар)
________________________ _______ __________________
(дәрежесі, атағы/лауазымы) (қолы) (аты-жөні)
“___”____________20__ ж.
________________________ _______ __________________
(дәрежесі, атағы/лауазымы) (қолы) (аты-жөні)

“___”____________20__ ж.
КАФЕДРА ОТЫРЫСЫНДА ТАЛҚЫЛАНДЫ
Хаттама № __ “__” _______________ 20 _ ж.
Кафедра меңгерушісі
________________________ _______ __________________
(дәрежесі, атағы/лауазымы) (қолы) (аты-жөні)
Пәнді оқытуда әдістемелік ұсынымды рәсімдеу үлгісі
Пәнді оқыту процесінде үнемі қажетті ұсынылған әдебиеттер тізіміне (негізгі және қосымша) назар аудару керек.
____ Негізгі әдебиеттер
Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б., Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
Қосымша әдебиеттер
Мартине А., Принцп экономии в фонетических изменениях. М., 1960.
Мартине А., Новое в лингвистике. Вып.з. М., 1963.- 536 с.
Поливанов Е.Д. Статьи по общему языкознанию. Издат. «Наука». М., 1968.
Қалыбаева А., Етістіктің лексико- грамматикалық сипаты. А., 1971.
Розенталь Д.Э., Толенкова М.А. Словарь- справочник лингвистических терминов. М., «Просвещении». 1976.- 525 с.
Оралбаева Н., Қазақ тілінің грамматикалық құрылысының совет дәуірінде дамуы. Қаз ССр ғылым академиясының хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. Алматы, 1981.- №1, 29-31 б.
Сыздықова Р., Сөз сазы. А., «Санат».1995.
Ысқақов А., Қазіргі қазақ тілі. А., 1974

______________________________________________________________;
ресми сайттарға_____ www.rusnauka.com/29_DWS_2009/Philologia/53731.doc.htm___________________________________________ т.с.с.
Пәннің тақырыптарын оқыту ұсынымдары:
№ Тақырыпты оқытуда «Ықшамдалу заңдылығының даму тарихы»
Айрықша көңіл бөлу керек_____________________________________________________________.
№ 3 Тақырыпты оқытуда «Ықшамдалу заңдылығының қалыптасуы» айрықша көңіл бөлу керек_____________________________________________________________.
Өзіндік жұмысты (үй тапсырмалары) орындауға арналған ұсынымдар:
Оқытылған тақырып бойынша үй тапсырмасын орындауда келесілерді білуі тиіс:
Тақырып бойынша теориялық материал_______________________________;
Орындаудағы әдістемелік нұсқаулық және әдебиеттер (негізгі және қосымша)_________________________________________________________
Пәннің тесттік жүйесінің жұмысына арналған түсінік:
Әрбір тақырыпты ұғынуда сізге тесттік тапсырмаларды орындау ұсынылды.
Бұл тапсырмаларды орындаудың ерекше түйіні материалды меңгеру
Әрбір тест 100 баллдық шкала бойынша бағаланады.
Егер сіз __75% дұрыс жауап берсеңіз, тақырып меңгерілген болып саналады.
Бақылау жұмысының тапсырмалары мен өз білімін тексеруге арналған бақылау сұрақтары жұмыстары бойынша түсіндіру:
Өз білімін тексеруге арналған бақылау сұрақтары жұмыстарында әдебиеттерге айрықша көңіл бөлу керек: Ықшамдалу принципі – тілдегі заңды құбылыс;
негізгі аспектілер келесідей: Ықшамдалу құбылысының ауызекі тілден бастау алатынын, Ықшамдалу құбылысының тіл салаларына қатысы, Ықшамдалу құбылысының қалыптасуы және т.б .
Бақылау жұмысының тапсырмаларын орындауда келесілерді білу және ұғыну қажет:
Тақырып: Ықшамдалу –тілдің дамуындағы заңды құбылыс, оның зерттелуі, Ықшамдалудың тіл деңгейлеріне қатысы т.б.;
Әдебиеттер:
Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б., Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
Пән бойынша мәнжазба, курстық жұмысты орындауға арналған ұсынымдар:

Мәнжазба, курстық жұмысты жазу барысында келесідей әдебиеттерге айрықша көңіл бөлу керек: 1.Ықшамдалу – ертеден келе жатқан тілдік құбылыс;
Ықшамдалу құбылысының қалыптасуы
Ықшамдалу құбылысының тіл деңгейлеріне қатысы.
келесі тақырып аспектілерін дәйекті ашу
Аралық бақылауда колоквиумға дайындалуды түсіндіру:
Коллоквиумға дайындалған кезде пәннің мағынасына, сұрақтарға, тақырыптарға ерекше мән беру керек:
1.Тіл біліміндегі ықшамдалу заңдылығы.
2. Ықшамдалу құбылысының қалыптасу факторлары..
3.Ықшамдалу құбылысының мағынаға әсер етпеуі.
Емтиханға дайындалуға кеңестер:
Емтиханға (сынақ) дайындалу кезінде келесідей жайттарға айрықша көңіл бөлу керек:
1. Ықшамдалу заңдылығының қалыптасуы
2.Ықшамдалу құбылысының зерттелуі
3.Ықшамдалу заңдылығының тіл салаларына қатысы.
Емтиханға (сынақ) дайындалу кезінде келесі тараулар бойынша көп қиындықтар туындайды:
Ықшамдалу – тілде бар көне құбылыстардың бірі.
Ықшамдалу құбылысының тіл салаларына қатысы
Жоғарыда көрсетілген бөлімдердегі қиындықтардан шығу үшін
А.Мартиненің, Е.Д. Поливановтың еңбектерімен танысу
Қазақ тіл білімінде ықшамдалу құбылысын зерттеген ғалымдар еңбектерімен, пікірлерімен танысу ( А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, Р.Сыздықова, Н.Оралбай, А. Қалыбаева, С. Исаев, т.б.
_____________________________________________________ ұсынылады
Әдебиеттермен жұмыс жасау ұсынымы:
Пәнді оқып үйренуде келесі әдебиет көздеріне ерекше мән берілу керек: Мартине А., Принцп экономии в фонетических изменениях. М., 1960.
Мартине А., Новое в лингвистике. Вып.з. М., 1963.- 536 с.
Поливанов Е.Д. Статьи по общему языкознанию. Издат. «Наука». М., 1968.
Қалыбаева А., Етістіктің лексико- грамматикалық сипаты. А., 1971.
Розенталь Д.Э., Толенкова М.А. Словарь- справочник лингвистических терминов. М., «Просвещении». 1976.- 525 с.
Оралбаева Н., Қазақ тілінің грамматикалық құрылысының совет дәуірінде дамуы. Қаз ССр ғылым академиясының хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. Алматы, 1981.- №1, 29-31 б.
Сыздықова Р., Сөз сазы. А., «Санат».1995.
Ысқақов А., Қазіргі қазақ тілі. А., 1974
Глоссарий
Ықшамдау – орыс. усечение – бұл тәсілмен негізінензат есімдер жасалады. Ықшамдалған туындылардың мағынасы жағынан өздерін тудырушы негіздерге ұқсайды.Одан айырмасы қолданылу мәнерінде: көбінесе сөйлеу тілінде айтылады: жолшы (жолаушы), шабар (шабарман), бұйым (бұйымтай), шырақ (шырағым), «йтсе (әйтпесе).
Ықшамдалу заңдылығы – өте кең ауқымды қолданылатын, тілдің барлық салаларын қамтитын, өте күрделі жалпы заңдылық.
Ауызекі сөйлеу тілі – адамдардың күнделікті өмірде, тұрмыста қарым-қатынас жасайтын құралы. Ауызекі сөйлеу тілі ауыз әдеби тіліндегі функционалды стильдердің бір түріне жатады.
Аферезис – алдыңғы сөздің соңғы дыбысының әсерімен келесі сөздің басындағы дауыстының түсіп қалуы. Бірен-саран сөз тіркестерінде болмаса, қазақ тілінде сирек кездеседі.Мыс.: нестейміз – не істеймз?
Анлаут – сөз басы, басталуы.
Қорытынды
Пәнді оқып үйренгеннен кейін келесідей тұжырым және қорытынды шығаруға болады.
тілдің ішкі даму тенденцияларынан туындайтын, ықшамдалу заңдылығының негізгі қызметін, оның тілдің түрлі деңгейлеріне қатыс дәрежесін меңгереді.
- ықшамдалу тілдің ішкі даму заңдылықтарына жататындығын біледі;
- ықшамдалу заңдылығының қызметі ауызекі тілге қатысты екендігін дәлелдейді.
- ықшамдалу заңдылығының ықпалы фонетикадан басталып, тілдің грамматикалық құрылысына тарайтынын анықтайды;
- ықшамдалу тілде үнемі қызмет етіп келе жатқан құбылыс болумен бірге, қазір де оның тілден үлкен орын алатын дәлелдейді.
Қосымша 7
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.ЖҰБАНОВ АТЫНДАҒЫ АҚТӨБЕ ӨҢІРЛІК МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Факультет Филология
Кафедра Теориялық және қолданбалы тіл білімі
5В020500 –Филология: қазақ филологиясы
4 курс студенттеріне арналған
оқыту бағыты бойынша
«Қазақ тілінің ықшамдалу заңдылығы» пәні бойынша практикалық (семинарлық) сабақтарға
әдістемелік нұсқаулық

Орындаушы(лар)
Филология ғылымдарының кандидаты Қондыбай К.Ә.


“___”____________20__ ж.
____________________ _______ _________________
(дәрежесі, атағы/лауазымы) (қолы) (аты-жөні)

“___”____________20__ ж.
КАФЕДРА ОТЫРЫСЫНДА ТАЛҚЫЛАНДЫ
Хаттама № __ “__” _______________ 20 _ ж.
Кафедра меңгерушісі
Филология ғылымдарының докторы Садирова К.Қ.
Алғы сөз
Ықшамдалу - тіл құрылысына кең тараған көне заңдылықтардың бірі. Тілдік деректерді саралай , талдай келе, ықшамдалу ауызекі тіл жүйесінде алғаш пайда болғандығы туралы пікір ертеден қалыптасқан. Ал ауызекі тілдің алғашқы екеніне сүйеніп, ықшамдалу заңдылығы тіл дамуында көне замандардан бастап, тіл дамуынан орын алып келе жатқан және күні бүгінге дейін қызмет етіп келе жатқан заңдылық екендігі дәлелденген.
Осы пәнді оқыту барысында студенттерге ықшамдалу заңдылығының тіл дамуындағы заңдылықтардың бірі екендігі, қолданыс ерекшеліктері, тілдегі қызметі, аталған заңдылықтың теориялық негіздері туралы түсініктерін одан әрі нығайту.
Ықшамдалу көне замандардан қолданылып келе жатқан заңдылық болғандықтан, ол арқылы тілде талай өзгерістер болғанын ғалымдар пікірі дәлелдейді.Жалпы тіл білімінде қосымша атаулы толық мағыналы дербес сөздердің грамматикалық дамудан өтуі арқылы көмекші сөздерге, шылауларға, қосымшаларға айналған- әбден танылған пікір.Мұнда басқа заңдылықтармен қатар, ықшамдалу заңдылығы қатысатыны даусыз. Осы пәнді оқыту барысында студенттерге ықшамдалу заңдылығының тіл дамуындағы заңдылықтардың бірі екендігі, қолданыс ерекшеліктері, тілдегі қызметі, аталған заңдылықтың теориялық негіздері туралы түсініктерін одан әрі нығайту.
№1 сабақ
Тақырып: Қазақ тілінің ықшамдалу заңдылығы пәнінің зерттеу нысаны, мақсаты мен міндеттері
Сабақ мақсаты: Студенттер қазақ тіл біліміндегі ықшамдалу заңдылығы мен оның зерттеу нысаны, мақсат, міндеттерін біледі.
Семинар жоспары: 1. Қазақ тіліндегі ықшамдалу заңдылығы пәнінің зерттеу нысаны;
2. Пәннің зерттеу нысаны;
3. Пәннің мақсаты мен міндеттері.
4) Блиц-тест
1.Тілдегі экономия терминін алғаш ғылыми айналымға ендірген ғалым
А. П.Пасси
В. А.Мартине.
С. В.Виноградов
Д. А.Потебня
Е. Г.Пауль
2. Ықшамдалу мәселесін тілдің эволюциялық дамуымен байланыста қараған ғалымдар
А. Г. Пауль, Ф. де Соссюр, О.Есперсен, П. Пасси
В. В.Ланчиков, А. Леонтьев, Н. Лепская, Д. Локк
С. Г. Китайгородская, Е.Князева, И. Жинкин, А.Гордей
Д. В. Звегинцев, В. Гегель, Н.Винер, Н. Болотнова
Е. Р.Абузяров, Б. Беляев, А.Ельмслев, И.Лернер
3. А. Мартиненің экономия принципі туралы еңбегі қайсы?
А. Принцип экономии в фонетических изменениях
В. Экономия сегментных средств в синтаксисе современной русской разговорной речи
С. Экономия в системе языка
Д. О действий принципа экономии в артикуляции
Е. Где лежат причины языковой эволюции
4. Өзбек тіл білімінде экономия принципін зерттеген ғалымдар
А. М. Юсупов, М. Шералиев, С.Әлидзе, М.Исламов
В. А.Гулямов, Н. Раджаев, А.Нурманов, Х. Суяров
С. І. Кеңесбаев, Ш. Сарыбаев, С. Аманжолов
Д. В. Виноградов, В. Звегинцев, Н. Болотнова
Е. В.Ланчиков, А. Леонтьев, Н. Лепская, Д. Локк
5. Әзірбайжан тіл білімінде экономия принципін зерттеген ғалымдар
А. М. Юсуфов, М. Шералиев, С.Әлидзе, М.Исламов
В. А.Гулямов, Н. Раджаев, А.Нурманов, Х. Суяров
С. Г. Китайгородская, Е.Князева, И. Жинкин, А.Гордей
Д. Р.Абузяров, Б. Беляев, А.Ельмслев, И.Лернер
Е. І. Кеңесбаев, Ш. Сарыбаев, С. Аманжолов
5) Бақылау сұрақтары
1.Ықшамдалу заңдылығы қандай құбылыс?
2.Алғаш рет ықшамдалу принципін ғылыми айналымға енгізген қай ғалым?
3.Ықшамдалу заңдылығы
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1.Тілдің даму заңдарын туралы
2. Ықшамдалу құбылысының анықтамаларына талдау жасаңыз
7) Глоссарий
1.Ықшамдау – орыс. усечение – бұл тәсілмен негізінензат есімдер жасалады. Ықшамдалған туындылардың мағынасы жағынан өздерін тудырушы негіздерге ұқсайды.Одан айырмасы қолданылу мәнерінде: көбінесе сөйлеу тілінде айтылады: жолшы (жолаушы), шабар (шабарман), бұйым (бұйымтай), шырақ (шырағым), «йтсе (әйтпесе).
2. Ықшамдалу заңдылығы – өте кең ауқымды қолданылатын, тілдің барлық салаларын қамтитын, өте күрделі жалпы заңдылық.
8) Мәнжазба тақырыптары
1.Қазақ тіліндегі ықшамдалу принципі
2.Ықшамдалу заңдылығы – тіл дамуындағы заңды құбылыс
3.Ықшамдалу құбылысының ерекшеліктері
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б., Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№2 сабақ
Тақырып: Ықшамдалу заңдылының даму тарихы
Сабақтың мақсаты: Студенттер ықшамдалу заңдылының даму тарихын түсініп, меңгереді.
Сабақ жоспары:
1.Ықшамдалу заңдылығы туралы
2. Ықшамдалу заңдылының даму тарихы
4) Блиц-тест
1. Қазақ тіл білімінде ықшамдалу принципі жөнінде пікір айтқан ғалымдар
А. Н. Оралбай, А. Хасенова, Р. Сыздықова,
В. Г. Китайгородская, Е.Князева, И. Жинкин, А.Гордей
С. В. Виноградов, В. Звегинцев, Н. Болотнова
Д. М. Юсупов, М. Шералиев, С.Әлидзе, М.Исламов
Е. А.Гулямов, Н. Раджаев, А.Нурманов, Х. Суяров
2. Айтылудың жеңілдеуін А.И. Томсон немен түсіндірген?
А. Дыбыстық өзгерістермен
В. Мағыналық өзгерістермен
С. Сөздік өзгерістермен
Д. Сөйлемдік өздгерістермен
Е. Дұрыс жауап жоқ.
3. Ықшамдалу өзінің бастауын неден алады?
А. Ауызекі тілден
В. Сөзден
С.Сөз тіркесінен
Д. Сөйлемнен
Е. Дұрыс жауап жоқ
4. «Экономия речи и способы ее реализации» тақырыбында жазылған диссертациялық жұмыстың авторы кім?
А. М. Юсупов
В. Х. Суяров
С. З. Әділова
Д. Ж. Шакенов
Е. Г. Айғабылова
5. Г. Айғабылованың кандидаттық диссертациясының тақырыбы қандай?
А. Қазақ тіліндегі ықшамдалған сөздер мен сөз формалары
В. Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың редукциясы
С. Қазақ тіліндегі фонетикалық вариантты сөздер
Д. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері
Е. Қазақ тілінің грамматикалық құрылысының совет дәуірінде дамуы
5) Бақылау сұрақтары
1.Ықшамдалу заңдылығының даму заңдылығы туралы не білеміз?
2. Үнемдеу заңының пайда болуына әсер етуші факторлар қандай?
3. Физиологиялық факторға не жатады?
4. Психологиялық фактордың ерекшелігі не?
5. Лингвистикалық фактордың ерекшелігі не?
6. Ықшамдалу заңдылығы қандай заң?
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1.Ықшамдалу заңдылығының даму тарихына сызба дайындау
2. Ықшамдалу құбылысына берілген анықтамаларды жазып, талдау.
7) Глоссарий
1.Ауызекі сөйлеу тілі – адамдардың күнделікті өмірде, тұрмыста қарым-қатынас жасайтын құралы. Ауызекі сөйлеу тілі ауыз әдеби тіліндегі функционалды стильдердің бір түріне жатады.
8) Мәнжазба тақырыптары
1. Қазақ тіліндегі ықшамдалу заңдылығының дамуы

9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№3 сабақ
Тақырып: Ықшамдалу заңдылығының қалыптасуы
Сабақтың мақсаты: Ықшамдалу заңдылығының қалыптасуын студенттер меңгереді,тәжірибеде пайдаланады.
Сабақ жоспары:
1.Экономия принципі
2. Ықшамдалу заңдылығының қалыптасуы
4) Блиц-тест
1. Ықшамдалу заңдылығы -
А. Тілдегі заңды құбылыстардың бірі
В. Тілдегі жоқ құбылыс
С. Экономикадағы құбылыс
Д. Философиядағы құбылыс
Е. Дұрыс жауап жоқ
2. Түркітануда сөздердің ықшамдалуының дыбыстардың түсірілуімен байланыстылығын айтқан ғалымдар
А. В.Радлов, А.Самойлович, Н.Дмитриев, А. Кононов
В. Г. Китайгородская, Е.Князева, И. Жинкин, А.Гордей
С. Р.Абузяров, Б. Беляев, А.Ельмслев, И.Лернер
Д. В.Ланчиков, А. Леонтьев, Н. Лепская, Д. Локк
Е. В. Звегинцев, В. Гегель, Н.Винер, Н. Болотнова
3. А.Нурманов фонетикалық экономияның неше түрін атап көрсетеді?
А. 7
В. 5
С. 2
Д. 8
Е. 6
4. «Алғашқы сөздің соңғы дыбысы да, одан кейінгі сөздің бас дыбысы да дауысты болса, айтуда бұл қатар келген екі дауыстының алдыңғысы түсіп қалады», -деген пікірді айтқан қай ғалым?
А. І. Кеңесбаев
В. Б. Қалиев
С. С. Мырзабеков
Д. М.Балақаев
Е. С. Исаев
5. Ықшамдалу құбылысы мәселелерін зерттеген орыс тілшілері
А. Н.Шведова, Т. Ломтев, А. Леонтьев, В.Шеворошкин. М. Черепанов
В. Н. Оралбай, Р. Сыздықова, А. Хасенова, А. Байтұрсынов
С. В. Звегинцев, В. Гегель, Н.Винер, Н. Болотнова
Д. Г. Китайгородская, Е.Князева, И. Жинкин, А.Гордей
Е. Р.Абузяров, Б. Беляев, А.Ельмслев, И.Лерне
5) Бақылау сұрақтары
1.Ықшамдалу заңдылығы қандай құбылыс?
2.
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1.Ықшамдалу заңдылығының қалыптасуына слайд дайындау
7) Глоссарий
Аферезис – алдыңғы сөздің соңғы дыбысының әсерімен келесі сөздің басындағы дауыстының түсіп қалуы. Бірен-саран сөз тіркестерінде болмаса, қазақ тілінде сирек кездеседі.Мыс.: нестейміз – не істеймз?
Анлаут – сөз басы, басталуы.
8) Мәнжазба тақырыптары
1. Ықшамдалу заңдылығының қалыптасуы
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№4 сабақ
Тақырып: Ықшамдалу заңдылығының жалпы тіл білімінде және орыс тіл білімінде зерттелуі
Сабақтың мақсаты: Студенттер ықшамдалу заңдылығының жалпы тіл білімінде және орыс тіл білімінде зерттелуін меңгереді, түсініпайтып береді.
Сабақтың жоспары:
1.Ықшамдалу заңдылығының жалпы тіл білімінде зерттелуі
2. Ықшамдалу заңдылығының орыс тіл білімінде зерттелуі
4) Блиц-тест
1. «Экономия речи и способы ее реализации» тақырыбында жазылған диссертациялық жұмыстың авторы кім?
А. М. Юсупов
В. Х. Суяров
С. З. Әділова
Д. Ж. Шакенов
Е. Г. Айғабылова
2. Г. Айғабылованың кандидаттық диссертациясының тақырыбы қандай?
А. Қазақ тіліндегі ықшамдалған сөздер мен сөз формалары
В. Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың редукциясы
С. Қазақ тіліндегі фонетикалық вариантты сөздер
Д. Қазақ тіліндегі гаплология құбылысы
Е. Ықшам сөйлеу және оның таралу жолдары
3. Ықшамдалу өзінің бастауын неден алады?
А. Ауызекі тілден
В. Сөзден
С.Сөз тіркесінен
Д. Сөйлемнен
Е. Дұрыс жауап жоқ
4. «Экономия речи и способы ее реализации» тақырыбында жазылған диссертациялық жұмыстың авторы кім?
А. М. Юсупов
В. Х. Суяров
С. З. Әділова
Д. Ж. Шакенов
Е. Г. Айғабылова
5. Г. Айғабылованың кандидаттық диссертациясының тақырыбы қандай?
А. Қазақ тіліндегі ықшамдалған сөздер мен сөз формалары
В. Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың редукциясы
С. Қазақ тіліндегі фонетикалық вариантты сөздер
Д. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері
Е. Қазақ тілінің грамматикалық құрылысының совет дәуірінде дамуы
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1.Ықшамдалу заңдылығының жалпы тіл білімінде және орыс тіл білімінде зерттелуіне конспект жасау.
7) Глоссарий
8. Мәнжазба тақырыптары
1. Ықшамдалу заңдылығының орыс тіл білімінде зерттелуі
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№5 сабақ
Тақырып: Ықшамдалу заңдылығының жалпы түркітануда зерттелуі
Сабақтың мақсаты: Студенттер ықшамдалу заңдылығының түркітануда зерттелуін меңгереді, түсініп айтып береді.
Сабақтың жоспары:
Жоспары:
Ықшамдалу – тілдегі заңдылық
Ықшамдалу заңдылығының жалпы түркітануда зерттелуі
Блиц-тест
1.А. Мартине өзінің экономия принципі туралы еңбегінде қандай өзгерістер туралы айтқан?
А. Фонетикалық өзгерістер
В. Морфологиялық өзгерістер
С. Синтаксистік өзгерістер
Д. Акустикалық өзгерістер
Е. Ауызекі тілдегі өзгерістер
2. Ықшамдалу заңдылығы фонетикадағы қандай құбылыстармен түсіндіріледі?
А. Редукция, элизия, апокопа, синкопа, гаплология
В. Кірігу, сіңісу
С. Сыйыстыру проблемасы, эллипсис, толымсыз сөйлемдер
Д.Ауызекі сөйлеу
Е. Метонимия құбылысы
3. Метонимия дегеніміз –
А. Айтылуда болатын фонетикалық заңдылық
В. Сөз ішіндегі бір немесе бірнеше дыбыстың түсіріліп тастау құбылысы
С.Бір заттың немесе құбылыстың атауының екінші затқа не құбылысқа олардың өзара іргелестігі, шектестігі негізінде атау болып ауысуы және соған орай, сөздің ауыспалы мағынада қолданылуы
Д. Дауыссыз фонемалардың кейбіреулері жылдам айтылу салдарынан сөз ішінен түсіріліп айтылуы
Е. Сөз ішінде көршілес келген бір-біріне ұқсас екі буынның біреуінің қысқарып түсіп қалуы
4. Апокопа дегеніміз –
А. Акценттік –фонетикалық процеске байланысты сөз бөлігінің бүтіндей түсіп қалуы
В. Сөз ішіндегі бір немесе бірнеше дыбыстың түсіріліп қалуы
С. Сөз ішінде көршілес келген бір-біріне ұқсас екі буынның біреуінің қысқарып түсіп қалуы
Д. Дауыссыз фонемалардың кейбіреулері жылдам айтылу салдарынан сөз ішінен түсіріліп айтылуы
Е. Екі дауыссыз арасында і дауыстысының қосылып айтылуы
5. Синкопа дегеніміз –
А. Сөз ішіндегі бір немесе бірнеше дыбыстың түсіріліп қалуы
В. Дауыссыз фонемалардың кейбіреулері жылдам айтылу салдарынан сөз ішінен түсіріліп айтылуы
С. Акценттік –фонетикалық процеске байланысты сөз бөлігінің бүтіндей түсіп қалуы
Д. Сөз ішінде көршілес келген бір-біріне ұқсас екі буынның біреуінің қысқартүсіп қалуы
Е. Бір заттың немесе құбылыстың атауының екінші затқа не құбылысқа олардың өзара іргелестігі, шектестігі негізінде атау болып ауысуы және соған орай, сөздің ауыспалы мағынада қолданылуы
5) Бақылау сұрақтары
1.Орыс тіл білімінде ықшамдалу принципімен айналысқан ғалымдар кімдер?
2. Орыс тіл білімінде ықшамдалуды зерттеу қай кезден басталады?
3. Ықшамдалу заңдылығына қатысты қандай ғалыми мақалалар жазылған.
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1.Ықшамдалу заңдылығының жалпы тіл білімінде және орыс тіл білімінде зерттелуіне конспект жасау.
7) Глоссарий
1.Синкопа – негізінен жабысыңқы дыбыстардың (шұғыл) дыбыстардың әсерімен сөз ішінде бір немесе бірнеше дыбыстың түсіп қалуы.
2. Синхрония - тілдің тарихи дамуының белгісі.
8. Мәнжазба тақырыптары
1. Ықшамдалу заңдылығының түркі фортполио бойынша конспект жасауұ зерттелуі
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№6 сабақ
Тақырып: Ықшамдалу заңдылығының қазақ тіл білімінде зерттелуі
Сабақтың мақсаты: Студенттер ықшамдалу заңдылығының қазақ тіл білімінде зерттелуін меңгереді, түсініп айтып береді.
Сабақтың жоспары:
1.Ықшамдалу принципі және қазақ тіл білімі
2. Ықшамдалу заңдылығының қазақ тіл білімінде зерттелуі
4)Блиц-тест
1.А. Мартине өзінің экономия принципі туралы еңбегінде қандай өзгерістер туралы айтқан?
А. Фонетикалық өзгерістер
В. Морфологиялық өзгерістер
С. Синтаксистік өзгерістер
Д. Акустикалық өзгерістер
Е. Ауызекі тілдегі өзгерістер
2. Ықшамдалу заңдылығы фонетикадағы қандай құбылыстармен түсіндіріледі?
А. Редукция, элизия, апокопа, синкопа, гаплология
В. Кірігу, сіңісу
С. Сыйыстыру проблемасы, эллипсис, толымсыз сөйлемдер
Д.Ауызекі сөйлеу
Е. Метонимия құбылысы
3. Метонимия дегеніміз –
А. Айтылуда болатын фонетикалық заңдылық
В. Сөз ішіндегі бір немесе бірнеше дыбыстың түсіріліп тастау құбылысы
С.Бір заттың немесе құбылыстың атауының екінші затқа не құбылысқа олардың өзара іргелестігі, шектестігі негізінде атау болып ауысуы және соған орай, сөздің ауыспалы мағынада қолданылуы
Д. Дауыссыз фонемалардың кейбіреулері жылдам айтылу салдарынан сөз ішінен түсіріліп айтылуы
Е. Сөз ішінде көршілес келген бір-біріне ұқсас екі буынның біреуінің қысқарып түсіп қалуы
4. Апокопа дегеніміз –
А. Акценттік –фонетикалық процеске байланысты сөз бөлігінің бүтіндей түсіп қалуы
В. Сөз ішіндегі бір немесе бірнеше дыбыстың түсіріліп қалуы
С. Сөз ішінде көршілес келген бір-біріне ұқсас екі буынның біреуінің қысқарып түсіп қалуы
Д. Дауыссыз фонемалардың кейбіреулері жылдам айтылу салдарынан сөз ішінен түсіріліп айтылуы
Е. Екі дауыссыз арасында і дауыстысының қосылып айтылуы
5. Синкопа дегеніміз –
А. Сөз ішіндегі бір немесе бірнеше дыбыстың түсіріліп қалуы
В. Дауыссыз фонемалардың кейбіреулері жылдам айтылу салдарынан сөз ішінен түсіріліп айтылуы
С. Акценттік –фонетикалық процеске байланысты сөз бөлігінің бүтіндей түсіп қалуы
Д. Сөз ішінде көршілес келген бір-біріне ұқсас екі буынның біреуінің қысқарып түсіп қалуы
Е. Бір заттың немесе құбылыстың атауының екінші затқа не құбылысқа олардың өзара іргелестігі, шектестігі негізінде атау болып ауысуы және соған орай, сөздің ауыспалы мағынада қолданылуы
5) Бақылау сұрақтары
1. Ықшамдалу заңдылығын алғаш қазақ тіл білімінде зерттеген ғалым кім?
2. А.Байтұрсынов ықшамдау деп нені атады, тілдің қай деңгейіне қатысты?
3.Қандай ықшамдалу құбылысына байланысты диссертациялар жазылды?
4. Қазіргі таңда кімдер зерттеген?
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1.Ықшамдалу заңдылығының қазақ тіл білімінде зерттелуіне конспект жасау.
7) Глоссарий
1.Конверсия – транспозицияның бір түрі.Сөз тудырушы аффикстің көмегінсіз түбір я негіз сөздің басқа парадигмаға айналуы.
2. Коннотаттық мағына –сөздің негізгі мағынасына үстемеленіп, әр түрлі семантикалық, стилистикалық реңк тудыратын қосымша мағына.
8. Мәнжазба тақырыптары
1. Ықшамдалу заңдылығының қазақ тіл білімінде зерттелуі
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№7 сабақ
Тақырып: Ықшамдалу – тілдегі заңды құбылыстардың бірі
Сабақтың мақсаты:Студенттер ықшамдалу – тілдегі заңды құбылыстардың бірі екенін ұғынады.
Сабақтың жоспары:
Ықшамдалу - заңдылық
Қазақ тіл білімінде ықшамдалудың зерттелуі
Ықшамдалу тілдегі дамуды көрсете алады ма?
4)Блиц-тест
1. Сіңісу құбылысы дегеніміз –
А. Сөз құрамындағы морфемалардың мағыналары жойылып, олардың бір-біріне кірігіп кетуіне, соның нәтижесінде сөзің морфемалық жігінің әбден күңгірттеніп, морфемаларға мүшеленбеуге әкелетін морфологиялық процесс.
В. Бір заттың немесе құбылыстың атауының екінші затқа не құбылысқа олардың өзара іргелестігі, шектестігі негізінде атау болып ауысуы және соған орай, сөздің ауыспалы мағынада қолданылуы
С. Сөз ішінде көршілес келген бір-біріне ұқсас екі буынның біреуінің қысқарып түсіп қалуы
Д. Өзінен кейінгі белгілі бір дыбыс әсерінен сөздің алғашқы бір дыбысының түсіп қалуы
Е. Сөз басында дауысты дыбыстың қосылып айтылуы
2. Б.Қалиев қысаң дауыстылардың түсіріліп айтылуына неше дәйек келтірген?
А. 2
В. 4
С. 7
Д. 9
Е. 5
3. Кіріккен сөздердің анықтамасын табыңыз.
А.Компоненттерінің я біреуі, я екеуі де бірдей әуелгі өз мағынасынан айрылып, тұтасымен тұрып басқа бір жалпы мағына білдіретін және, сонымен бірге, сол компонеттері фонетикалық жағынан әр қилы өзгерістерге ұшырап, бір-бірімен белгілі дәрежеде әрі үндесіп, әрі ықшамдалып құралған күрделі сөзді айтамыз.
В. Компоненттері мағына жағынан да, форма жағынан да елеулі өзгерістерге ұшырамай –ақ, өзара бірігіп, жинақталған біртұтас лексика – семантикалық мағына білдіретін күрделі сөзді айтамыз.
С. Бір заттың немесе құбылыстың атауының екінші затқа не құбылысқа олардың өзара іргелестігі, шектестігі негізінде атау болып ауысуы және соған орай, сөздің ауыспалы мағынада қолданылуы
Д. Сөз ішінде көршілес келген бір-біріне ұқсас екі буынның біреуінің қысқарып түсіп қалуы
Е. Сөз басында дауысты дыбыстың қосылып айтылуы
4. Күрделі сөз деп нені айтамыз?
А. Кемінде екі я одан көп дара сөзден құралып, ритм ырғақ жағынан бір ұдай, лексика-семантикалық жағынан біртұтас, лексика-грамматикалық жағынан бір бүтін тұлға болып бірлесіп тұрақталған құрама сөзді айтамыз.
В. Бір заттың немесе құбылыстың атауының екінші затқа не құбылысқа олардың өзара іргелестігі, шектестігі негізінде атау болып ауысуы және соған орай, сөздің ауыспалы мағынада қолданылуы
С. Компоненттерінің я біреуі, я екеуі де бірдей әуелгі өз мағынасынан айрылып, тұтасымен тұрып басқа бір жалпы мағына білдіретін және, сонымен бірге, сол компонеттері фонетикалық жағынан әр қилы өзгерістерге ұшырап, бір-бірімен белгілі дәрежеде әрі үндесіп, әрі ықшамдалып құралған күрделі сөзді айтамыз.
Д. Сөз ішінде көршілес келген бір-біріне ұқсас екі буынның біреуінің қысқарып түсіп қалуын айтамыз.
Е. Сөз басында дауысты дыбыстың қосылып айтылуы
5. Элизия дегеніміз -
А.Сөз тіркестерінен кейінгі сөздің бастапқы дауысты дыбысының әсерімен алдыңғысөздегі соңғы дауысты дыбыстың түсіп қалуы
В. Сөз басында дауысты дыбыстың қосылып айтылуы
С. Сөз ішіндегі бір немесе бірнеше дыбыстың түсіріліп қалуы
Д. Сөз ішінде көршілес келген бір-біріне ұқсас екі буынның біреуінің қысқарып түсіп қалуы
Е. Дауыссыз фонемалардың кейбіреулері жылдам айтылу салдарынан сөз ішінен түсіріліп айтылуы
Бекіту сұрақтары:
Ықшамдалу қандай заңдылық?
Қазақ тіл білімінде ықшамдалу қалай зерттеледі.?
Ықшамдалу тілдегі дамуды көрсете алады ма?
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1.Ықшамдалу заңдылығының тілдегі ықшамдалу заңдылығы бойынша конспект жасау.
7) Глоссарий
Элизия дегеніміз - сөз тіркестерінен кейінгі сөздің бастапқы дауысты дыбысының әсерімен алдыңғысөздегі соңғы дауысты дыбыстың түсіп қалуы
8. Мәнжазба тақырыптары
1. Ықшамдалу заңдылығының зерттелуі
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№8 сабақ
Тақырып: Ықшамдалу заңдылығының ауызекі тілге қатысы
Сабақтың мақсаты:Студенттер ықшамдалу заңдылығының ауызекі тілге қатысын ұғынады.
Сабақтың жоспары:
1.Ықшамдалу заңдылығы – тілдегі заңдылық
2. Ықшамдалу заңдылығының ауызекі тілге қатысы
4)Блиц-тест
5)Бекіту сұрақтары:
1.Ықшамдалу заңдылығы қай кездерден басталды?
2.Ықшамдалу қандай құбылыстардан бастау алған?
3.Ауызекі сөйлеу тілінде неліктен ықшамдалу байқалады?
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1.Ықшамдалу заңдылығының тілдегі ықшамдалу заңдылығының ауызекі тілге қатысы бойынша конспект жасау.
7) Глоссарий
Деривациялық мағына орыс. деривационное значение – өз алдына дербес қолданылмайтын сөзжасам жұрнақтары білдіретін үстеме мағына. Ол арқылы сөздің лексикалық мағынасына өзгеріс кіріп отырады: көл –көлшік, мал-малшы. Қ.Сөзжасамдық мағына.
Реляциялық мағына (лат. relation хабарлау, білдіру) орыс. реляционное значение – сөйлемдегі, сөз тіркестеріндегі сөздердің өзара қарым-қатынасынан туатын грамматикалық мағына).
8. Мәнжазба тақырыптары
1. Ықшамдалу заңдылығының ауызекі тілге қатысы
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№9 сабақ
Тақырып: Ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысы
Сабақтың мақсаты: Студенттер ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысын меңгереді.ұғынады.
Сабақтың жоспары:
1.Ықшамдалу заңдылығы
2. Ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысы
4)Блиц-тест
1. Жіктік жалғауының – м түрін сөйлеу тіліне және өлең сөзге тән деп санаған қай ғалым?
А. Ысқақов А.
В. Маманов И.
С. Исаев С.
Д. Нұрмаханова Ә.
Е. Мырзабеков С.
2. Ілік, табыс септіктерінің жалғаусыз қолданыс ерекшеліктерін арнайы зерттеген қай ғалым?
А. Балтабаева Ж.
В. ХасеноваА.
С. Маманов И.
Д. Балақаев М.
Е. Момынова Б.
3. Табыс септігінің жалғаусыз қолданысы қандай мағына білдіреді?
А. Белгісіздік, жалпылық
В. Нақтылық, белгілілік
С. Заттық, сындық
Д. Болжалдық, болжамдық
Е. Дұрыс жауап жоқ
4. Өткен шақ есімшенің қысқарған түріне жіктік жалғауының қысқа түрінің жалғану жиілігін есептеп шығарған қай ғалымдар?
А. Бектаев Қ., Мырзабеков С.
В. Исаев С., Оралбай Н.
С. Хасенова А., Балақаев М.
Д. Маманов И., Әлімжанов Д.
Е. Томанов М., Ысқақов А.
5. «Әдетте грамматикалық норма бойынша етістіктің ауыспалы шағының ІІІ жақ жалғауы ды/ді түрінде келеді. Өлең тілінде, кейде қара сөзде де өлең өлшемі, ұйқасы сияқты шарттарға орай бұл жалғау ықшамдалып, жалаң - д түрінде қолданылуы мүмкін. Мұндай тұлғалар тіпті т дыбысымен де айтылады», - деген пікірді айтқан қай ғалым?
А. Сыздықова Р.
В. Оралбай Н.
С. Исаев С.
Д. Балақаев М.
Е. Мырзабеков С.
5)Бекіту сұрақтары:
1.Ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысын қалай байқаймыз?
2. А.Мартине өзгеріс типтерін қалай ажыратады?
3.Ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысын қандай ғалымдар қарастырды?
4.Ықшамдалу принципінің мағынаға нұқсан келтірмейтінін қалай көреміз?
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1.Ықшамдалу заңдылығының тілдегі ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысы бойынша конспект жасау.
7) Глоссарий
8. Мәнжазба тақырыптары
1. Ықшамдалу заңдылығының мағынаға қатысы
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№10 сабақ
Тақырып: Ықшамдалу заңдылығының тіл салаларына қатысы. Фонетикалық деңгейдегі ықшамдалу
Сабақтың мақсаты: Студенттер ықшамдалу заңдылығының тіл салаларына қатысын және фонетикалық деңгейдегі ықшамдалуды меңгереді.
Сабақтың жоспары:
1. Ықшамдалу заңдылығының тіл салаларына қатысы
2. Фонетикалық деңгейдегі ықшамдалу
4)Блиц-тест
1. Нөлдік форма туралы пікір білдірген қазақ ғалымдары кімдер?
А. Оралбай Н., Исаев С.
В. Балақаев М., Маманов И.
С. Хасанов Б., Мырзабеков С.
Д. Оразбаева Ф., Рахметова С.
Е. Қараев Ж., Жанпейісова М.
2. Жалғаусыз септіктердің қолданылуы белгілі оралымдарда бір аффикстің қайталануын болдырмай, айтылуды жеңілдетіп, тілдік құралдардың ықшамдалуына жағдай жасайды, - деген пікірді айтқан қай ғалым?
А. Балтабаева Ж.
В. Мұқанов С.
С. ОразбаеваФ.
Д. Рахметова С.
Е. Жанпейісов Е.
3. Әзірбайжан тілінің маманы М.Юсуфов барыс септігінің жалғаусыз қолданылуының неше түрлі жасалу жолын көрсеткен?
А. 5
В. 2
С. 3
Д. 9
Е. 7
4. «Қосымшалы, қосымшасыз формалардың қолданылуы тілдің үнемділік заңдылығына тығыз байланысты», - деп айтқан қай ғалым?
А. Оралбай Н.
В. Оразбаева Ф.
С. Рахметова С.
Д. Оразахынова Н.
Е. Бейсенбаева К.
5. Дыбыстардың түсірілуі жөнінде арнайы зертеу еңбектің авторы қай ғалым?
А. Дмитриев Н.К.
В. Оралбай Н.
С. Адмони В.Г.
Д. Талипов Т.
Е. Трофимов М.И.
Бекіту сұрақтары:
1.Ықшамдалу заңдылығының тіл салаларына қатысын қалай аңғаруға болады?
2.Фонетикалық деңгейдегі ықшамдалудың ерекшелігі неде?
3.Алғаш фонетикалық деңгейдегі ықшамдалу қандай құбылыстардан аңғарылады?
4. Гаплология құбылысы қандай құбылыс?
5. Фонетикалық өзгерістердегі ықшамдалу тағы қандай құбылыстардан байқалады?
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1.Ықшамдалу заңдылығының тілдегі ықшамдалу заңдылығының тіл салаларына қатысы бойынша конспект жасау.
7) Глоссарий
Гаплология – диссимиляцияның әсерімен біркелкі буындардың түсіріліп айтылуы.
Апокопа – екпінге қатысты дыбыстық процесс нәтижесінде сөз соңындағы дыбыстың не буынның түсуі.
8. Мәнжазба тақырыптары
1. Ықшамдалу заңдылығының тіл деңгейлеріне қатысы
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№11 сабақ
Тақырып: Морфологиялық деңгейдегі ықшамдалу. Лексикалық деңгейдегі ықшамдалу.
Сабақтың мақсаты: Студенттер ықшамдалу заңдылығының морфологиялық және лексикалық деңгейдегі ықшамдалуды меңгереді.
Сабақтың жоспары:
1. Ықшамдалу заңдылығының морфологияға қатысы
2. Лексикалық деңгейдегі ықшамдалу
4)Блиц-тест
3. Баяндауыштар есім сөздерден болғанда жалғаусыз қолданылады, -деп айтқан қай ғалым?
А. Ысқақов А.
В. Исаев С.
С. Балақаев М.
Д. Томанов М.
Е. Маманов И.
4. «Көсемшенің -а, -е формасы жіктелгенде ықшамдалған формасы жарыса қолданылса, - й формалы көсемше жіктелгенде өте сирек ықшамдалады», - дегенді қай зерттеуші айтқан?
А. Айғабылова Г.
В. Маманов И.
С. Исаев С.
Д. Хасенова А.
Е. Балақаев М.
5. « ... татар тілі дауыстыларының екпінсіз буында әлсірейді, табиғатынан қысаң дауыстылар екпінсіз буында нольге дейін қысқарады», - деген пікірді қай ғалым айтқан?
А. Богородицкий В.А.
В. Гаджиева Н.З.
С. Поливанов Е.Д.
Д. Инфантова Г.Г.
Е. Дмитриев Н.К.
6. Жіктік жалғауының – м түрін сөйлеу тіліне және өлең сөзге тән деп санаған қай ғалым?
А. Ысқақов А.
В. Маманов И.
С. Исаев С.
Д. Нұрмаханова Ә.
Е. Мырзабеков С.
7. Ілік, табыс септіктерінің жалғаусыз қолданыс ерекшеліктерін арнайы зерттеген қай ғалым?
А. Балтабаева Ж.
В. ХасеноваА.
С. Маманов И.
Д. Балақаев М.
Е. Момынова Б.
Бекіту сұрақтары:
Морфологиялық деңгейдегі ықшамдалу құбылысы қандай құбылыстар бойынша көрініс тапқан?
Сіңісудің ықшамдалуға қатысы қандай?
Кіріккен сөздердің кірігу процесі ықшамдалуға қалай әсер етеді?
Лексикалық деңгейдегі ықшамдалу қандай құбылыс арқылы көрінеді?
Лексикалық деңгейдегі ықшамдалуды қай ғалым зерттеген?
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1.Ықшамдалу заңдылығының тілдегі ықшамдалу заңдылығының тіл салаларына қатысы бойынша конспект жасау.
7) Глоссарий
Сіңісу – сөздің морфологиялық құрамындағы өзгерістердің нәтижесінде оның морфемдік жігі әбден күңгірттеніп, қазіргі кезде мүшеленбейтін біртұтас түбірге айналып кетуі.
Кіріккен сөздер – екі сөздің я біреуінің формасы өзгеріске ұшырап жымдаса біріккен күрделі сөздің тұтасқан түрі.
8. Мәнжазба тақырыптары
1. Ықшамдалу заңдылығының морфологияға тән ерекшлігі
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№12 сабақ
Тақырып: Синтаксистік деңгейдегі ықшамдалу
Сабақтың мақсаты: Студенттер ықшамдалу заңдылығының синтаксистік деңгейдегі ықшамдалуды меңгереді.
Сабақтың жоспары:
1. Ықшамдалу заңдылығының синтаксиске қатысы
4)Блиц-тест
2. Редукция құбылысы қазақ тілінде қысаң дауыстылардың көмескіленуінен, сөздің соңғы буынының екпінді болуы сол буындағы дауыстының алдыңғы буындағы дауыстыға әсерін тигізетінен де байқалатынын айтқан қай ғалым?
А. Томанов М.
В. Балақаев М.
С. Исаев С.
Д. Хасенова А.
Е. Маманов И.
3. Баяндауыштар есім сөздерден болғанда жалғаусыз қолданылады, -деп айтқан қай ғалым?
А. Ысқақов А.
В. Исаев С.
С. Балақаев М.
Д. Томанов М.
Е. Маманов И.
4. «Көсемшенің -а, -е формасы жіктелгенде ықшамдалған формасы жарыса қолданылса, - й формалы көсемше жіктелгенде өте сирек ықшамдалады», - дегенді қай зерттеуші айтқан?
А. Айғабылова Г.
В. Маманов И.
С. Исаев С.
Д. Хасенова А.
Е. Балақаев М.
5. « ... татар тілі дауыстыларының екпінсіз буында әлсірейді, табиғатынан қысаң дауыстылар екпінсіз буында нольге дейін қысқарады», - деген пікірді қай ғалым айтқан?
А. Богородицкий В.А.
В. Гаджиева Н.З.
С. Поливанов Е.Д.
Д. Инфантова Г.Г.
Е. Дмитриев Н.К.
6. Жіктік жалғауының – м түрін сөйлеу тіліне және өлең сөзге тән деп санаған қай ғалым?
А. Ысқақов А.
В. Маманов И.
С. Исаев С.
Д. Нұрмаханова Ә.
Е. Мырзабеков С.
5.Бекіту сұрақтары:
1.Синтаксистегі ықшамдалу қалай көрінеді?
2. Ықшамдалуды А. Байтұрсынов қалай түсіндіреді?
3. Ықшам сөйлеу қандай синтаксистік құбылыс арқылы көрініс табады?
4. Эллипсис пен ықшамдалу құбылысының арақатынасы неден байқалады?
5. Толымсыз сөйлемдер мен ықшамдалу құбылысының байланысы қалай көрінеді?
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1.Ықшамдалу заңдылығының тілдегі ықшамдалу заңдылығыныңсинтаксиске қатысы бойынша конспект жасау.
7) Глоссарий
Эллипсис – сөйлеу үстінде түсіріліп айтылатын, бірақ мәтін арқылы қалпына келтіруге болатын элемент.
Толымсыз сөйлемдер – айтайын деген ойға қатысты сөйлем мүшелері түгел айтылмайтын олқы сөйлем.
8. Мәнжазба тақырыптары
1. Синтаксистік деңгейдегі ықшамдалу
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№13 сабақ
Тақырып: Көптік және тәуелдік жалғаулардың қолданыста ықшамдалуы
Сабақтың мақсаты: Студенттер көптік және тәуелдік жалғаулардың қолданыста ықшамдалуын түсінеді.
Жоспары
1.Көптік жалғауының қолданыста ықшамдалуы
2.Тәуелдік жалғаулардың қолданыста ықшамдалуы
4)Блиц-тест
1. Ілік, табыс септіктерінің жалғаусыз қолданыс ерекшеліктерін арнайы зерттеген қай ғалым?
А. Балтабаева Ж.
В. ХасеноваА.
С. Маманов И.
Д. Балақаев М.
Е. Момынова Б.
2. Табыс септігінің жалғаусыз қолданысы қандай мағына білдіреді?
А. Белгісіздік, жалпылық
В. Нақтылық, белгілілік
С. Заттық, сындық
Д. Болжалдық, болжамдық
Е. Дұрыс жауап жоқ
3. Өткен шақ есімшенің қысқарған түріне жіктік жалғауының қысқа түрінің жалғану жиілігін есептеп шығарған қай ғалымдар?
А. Бектаев Қ., Мырзабеков С.
В. Исаев С., Оралбай Н.
С. Хасенова А., Балақаев М.
Д. Маманов И., Әлімжанов Д.
Е. Томанов М., Ысқақов А.
4. «Әдетте грамматикалық норма бойынша етістіктің ауыспалы шағының ІІІ жақ жалғауы ды/ді түрінде келеді. Өлең тілінде, кейде қара сөзде де өлең өлшемі, ұйқасы сияқты шарттарға орай бұл жалғау ықшамдалып, жалаң - д түрінде қолданылуы мүмкін. Мұндай тұлғалар тіпті т дыбысымен де айтылады», - деген пікірді айтқан қай ғалым?
А. Сыздықова Р.
В. Оралбай Н.
С. Исаев С.
Д. Балақаев М.
Е. Мырзабеков С.
15. Нөлдік форма туралы пікір білдірген қазақ ғалымдары кімдер?
А. Оралбай Н., Исаев С.
В. Балақаев М., Маманов И.
С. Хасанов Б., Мырзабеков С.
Д. Оразбаева Ф., Рахметова С.
Е. Қараев Ж., Жанпейісова М.
5)Бекіту сұрақтары:
1.Жалғаулардың ықшамдалу қбылысы қалай көрінеді?
2.Тәуелдік жалғауы ықшамдалуға қалай ұшырайды?
3.Стильдік мақсатта қалай қолданылады?
4.Көптік жалғауының ықшамдауы қалай байқалады?
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1. Көптік және тәуелдік категориясының ықшам қолданысы
7) Глоссарий
8. Мәнжазба тақырыптары
1. Көптік және тәуелдік категориясы
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№ 14 сабақ
Тақырып: Септік жалғаулардың қолданыста ықшамдалуы
Сабақтың мақсаты: Студенттер септік жалғауларының қолданыста ықшамдалуын түсінеді.
Жоспары
1.Көптік жалғауының қолданыста ықшамдалуы
2.Тәуелдік жалғаулардың қолданыста ықшамдалуы
4)Блиц-тест
1. Жіктік жалғауының – м түрін сөйлеу тіліне және өлең сөзге тән деп санаған қай ғалым?
А. Ысқақов А.
В. Маманов И.
С. Исаев С.
Д. Нұрмаханова Ә.
Е. Мырзабеков С.
2. Ілік, табыс септіктерінің жалғаусыз қолданыс ерекшеліктерін арнайы зерттеген қай ғалым?
А. Балтабаева Ж.
В. ХасеноваА.
С. Маманов И.
Д. Балақаев М.
Е. Момынова Б.
3. Табыс септігінің жалғаусыз қолданысы қандай мағына білдіреді?
А. Белгісіздік, жалпылық
В. Нақтылық, белгілілік
С. Заттық, сындық
Д. Болжалдық, болжамдық
Е. Дұрыс жауап жоқ
4. Өткен шақ есімшенің қысқарған түріне жіктік жалғауының қысқа түрінің жалғану жиілігін есептеп шығарған қай ғалымдар?
А. Бектаев Қ., Мырзабеков С.
В. Исаев С., Оралбай Н.
С. Хасенова А., Балақаев М.
Д. Маманов И., Әлімжанов Д.
Е. Томанов М., Ысқақов А.
5. «Әдетте грамматикалық норма бойынша етістіктің ауыспалы шағының ІІІ жақ жалғауы ды/ді түрінде келеді. Өлең тілінде, кейде қара сөзде де өлең өлшемі, ұйқасы сияқты шарттарға орай бұл жалғау ықшамдалып, жалаң - д түрінде қолданылуы мүмкін. Мұндай тұлғалар тіпті т дыбысымен де айтылады», - деген пікірді айтқан қай ғалым?
А. Сыздықова Р.
В. Оралбай Н.
С. Исаев С.
Д. Балақаев М.
Е. Мырзабеков С.
5.Бекіту сұрақтары:
1. Септік жалғауы қандай жағдайда ықшамдалады?
2. Қосымшасыз септік жалғауының қолданысы?
3. Жасырын септік жалғаудың ерекшелігі не?
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1. Көптік және тәуелдік категориясының ықшам қолданысы
7) Глоссарий
Септік жалғау –сөйлемдегі сөздерді бір-бірімен байланыстырып, олардың арасындағы синтаксистік қатынастарды көрсетіп, өзі жалғанған сөзге заттық ұғымға қатысты грамматикалық мағына үстейтін қосымша.
8. Мәнжазба тақырыптары
1. Көптік және тәуелдік категориясы
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
№ 15 сабақ
Тақырып: Жіктік жалғаулардың қолданыста ықшамдалуы
Сабақтың мақсаты: Студенттер жіктік жалғауларының қолданыста ықшамдалуын түсінеді.
Жоспары
1.Жіктік жалғауының қолданыста ықшамдалуы
4)Блиц-тест
1.Қай автордың оқулығында «Жіктік жалғаудың ықшамдалған түрлері жайында» деген тақырып берілген?
А. Ысқақов А.
В. Исаев С.
С. Оралбай Н.
Д. Момынова Б.
Е. Хасенова А.
2. Редукция құбылысы қазақ тілінде қысаң дауыстылардың көмескіленуінен, сөздің соңғы буынының екпінді болуы сол буындағы дауыстының алдыңғы буындағы дауыстыға әсерін тигізетінен де байқалатынын айтқан қай ғалым?
А. Томанов М.
В. Балақаев М.
С. Исаев С.
Д. Хасенова А.
Е. Маманов И.
3. Баяндауыштар есім сөздерден болғанда жалғаусыз қолданылады, -деп айтқан қай ғалым?
А. Ысқақов А.
В. Исаев С.
С. Балақаев М.
Д. Томанов М.
Е. Маманов И.
4. «Көсемшенің -а, -е формасы жіктелгенде ықшамдалған формасы жарыса қолданылса, - й формалы көсемше жіктелгенде өте сирек ықшамдалады», - дегенді қай зерттеуші айтқан?
А. Айғабылова Г.
В. Маманов И.
С. Исаев С.
Д. Хасенова А.
Е. Балақаев М.
5. « ... татар тілі дауыстыларының екпінсіз буында әлсірейді, табиғатынан қысаң дауыстылар екпінсіз буында нольге дейін қысқарады», - деген пікірді қай ғалым айтқан?
А. Богородицкий В.А.
В. Гаджиева Н.З.
С. Поливанов Е.Д.
Д. Инфантова Г.Г.
Е. Дмитриев Н.К.
5) Бекіту сұрақтары:
1. Жіктік жалғау қосымшасыз қолданылады ма?
2. Жіктік жалғауы қолданыста қандай мағына береді?
3. Стильдік мақсатта жіктік жалғау қалай қолданылады?
6) Сызбалар, есептер, ситуациялар
1. Көптік және тәуелдік категориясының ықшам қолданысы
7) Глоссарий
Жіктік жалғау – есімдер мен етістіктерге жалғанып, жақтық мағына білдіретін жалғау.
8. Мәнжазба тақырыптары
1. Жіктік категориясы
9)Әдебиеттер
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов Изд. «Советская энцеклопедия». М., 1966.
2.Байтұрсынов А., Тіл тағылымы. А., «Ана тілі». 1992.
3.Бейсенбаева К., Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А., 1995.-86б.
4.Аманжолов С., Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы.
5.Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981.
Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., «Санат».1994.
Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А., «Рауан». 1998.
Қосымша 8
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.ЖҰБАНОВ АТЫНДАҒЫ АҚТӨБЕ ӨҢІРЛІК МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Факультет__________________ Кафедра____________________
___________________
шифр, мамандық
_____ курс студенттеріне арналған
_____________оқыту бағыты бойынша
«______________» пәні бойынша лабораториялық сабақтарға
әдістемелік нұсқаулық
Ақтөбе қ
201__ж
Орындаушы(лар)
________________________ _______ __________________
(дәрежесі, атағы/лауазымы) (қолы) (аты-жөні)

“___”____________20__ ж.
________________________ _______ __________________
(дәрежесі, атағы/лауазымы) (қолы) (аты-жөні)

“___”____________20__ ж.
КАФЕДРА ОТЫРЫСЫНДА ТАЛҚЫЛАНДЫ
Хаттама № __ “__” _______________ 20 _ ж.
Кафедра меңгерушісі
________________________ _______ __________________
(дәрежесі, атағы/лауазымы) (қолы) (аты-жөні)
Алғы сөз
№ Сабақ_________________________________________________
Сабақ мақсаты___________________________________________
Материалдар мен жабдықтар______________________________
Жұмысты орындау тәртібі мен мазмұны:
1.
2.
3.
Блиц-тест
1.
2.
Бақылау сұрақтары
1.
2.
3.
Глоссарий
1.
2.
Лабораториялық жұмыстың орындалу есебінің нысандары
( жаратылыстану және техникалық мамандықтар үшін)
Қорытынды
Әдебиеттер
1.
2.
Қосымша 9
Курстық жұмысты орындауға арналған әдістемелік ұсынымдар мен нұсқаулық
Қосымша 10
Оқу, өндірістік және дипломалды практикалардан өтуге арналған әдістемелік нұсқаулар, практика бойынша есептік құжаттама формалары
Қосымша 11
Мамандандырылған аудиториялар ( кабинеттер ) лабораториялардың тізімі
Теориялық және қолданбалы тіл білімі кафедрасы
Қазақ тілінің ықшамдалу заңдылығы пәні бойынша сабақ өткізу
(пәннің атауы)
№ аудитория (кабинет, лаборатория) №
Бекітілген аудитория (кабинет, лаборатория) Пәнді оқытуда қолданылған құрал мен жабдықтар
1 504 Аудитория пән бойынша дәріс, практика, ОСӨЖ өткізуге арналған Интерактивті тақта, тақта, сызбалар, презентациялар, слайдтар т.б.
КЕЛІСІМ ПАРАҒЫ
ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ
102870018415000Мамандық 5В020500 – Филология: қазақ филологиясы
Пән КL 4308 – Қазақ тілінің ықшамдалу заңдылығы
171450024130000Білім деңгейі жоғары білім (бакалавриат)
161544033147000Оқу формасы күндізгі
Оқу жылы 2016-2017
18402304953000
Оқу ісі жөніндегі проректор
1457864825500
47434519113500-7429519113500 2016ж
Оқу-әдістемелік ісі жөніндегі проректор
24276059207500п.ғ.д., профессор Т.Ә.Ботагариев
47434519113500-7429519113500 2016 ж

Приложенные файлы

  • docx 14702432
    Размер файла: 177 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий