Лекции по АБИС

АБІС
Выкладчык: Яцэвіч Н.
Кабінет:
Лекцыя 1.
Раздзел першы: Тэарытычныя асновы АБІС.
Тэма: Атаматызацыя бібліятэк і АБІС: паняцці.
У агульнанавуковым плане атаматызацыя разумеецца  3 асноных аспектах:
Як выкарыстанне атаматычных устройства у працэссах, ці для выканання пэных моманта працэссу.
Як укараненне атаматычных устройства у сродкі рэалізацыі вызначанных працэсса, ці замена гэтых сродка на атаматы (замена працы чалавека машынай пад кіраніцтвам чалавека).
Як комплекс мерапрыемства, які накіраваны на павышэнне прадукцыйнасці працы чалавека, шляхам замены выканнання часткі манатонных аперацый работай машын.
Атаматызацыя грунтуецца на выкарыстанні сучасных сродка тэхнікі і тэлекаммунікацый. А так сама з выкарыстаннем навуковых метада працы.
Шырока выкарыстоваюцца тэрміны: камп’ютарызацыя бібліятэк, інфарматызацыя бібліятэк, укараненне інфармацыійных тэхналогій, атаматызацыя бібліятэчна-інфармацыйных працэсса і г.д.
Часта гэтыя паняцці, асабліва  практыцы, выкарыстоваюцца як сінонімы, што не з’яляецца абаснаваным.
Самым шырокім паняццем з пералічанных з’яляецца паняцце “інфарматызацыя бібліятэк”. Гэтае паняцце ключае  сабе і атаматызацыю. Тэрмін “інфарматызацыя” заканадача замацаваны  законе РБ “Аб інфарматызацыі” (1995).
Згодна гэтаму закону: “Інфарматызацыя гэта – арганізацыйны, сацыяльна-эканамічны і навуковы працэсс забеспячэння патрэбнасці органа дзяржанай улады, юрыдычных і фізічных асоб па атрыманні звестак аб з’явах і працэссах на базе інфармацыйных сістэм і сетак, якія ажыццяляюць фарміраванне і апрацоку інфармацыйных рэсурса і выдачу карыстальніку дакументаванай інфармацыі”. На недакладнасць і неужывальнасць гэтага тэрміна звярта увагу Яка Леанідавіч Шрайдер.
“Укараненне інфармацыйных тэхналогій” – звычайна разглядаецца як сінонім “інфарматызацыі”. У адносінах да бібліятэк .
“Атаматызацыя бібліятэчна-бібліяграфічных працэсса” – Алёшын лічыць што тэрмін “Атаматызацыя бібліятэк” не засёды з’яляецца карэктным, таму што можа стварыцца ражанне аб стварэнні бібліятэк атамата. Атаматызацыя – аблегчыць працу бібліятэкара, скараціць і спрасціць выкананне манатонных аперацый, стварыць канвеерны тып выканання працэсса.
“Камп’ютэрызацыя” – гэта укараненне камп’ютарнай тэхнікі  працэссы бібліятэкі для выканання пэных аперацый. Атаматызацыя ставіць сваёй мэтай стварэнне  бібліятэке атаматызаванай сістэмы, якая працуе з дапамогай камп’ютара. Камп’ютарызацыя – частка атаматызацыі, але не сінонім.
Мэтай атаматызацыі з’яляецца павышэнне прадукцыйнасці працы бібліятэчных працоніка і бібліятэк па павышэнні якасці паслуг, па забеспячэнні доступу да міравых інфармацыйных рэсурса, забеспячэнне сэрвісу карыстальніка бібліятэк.
Задачы атаматызацыі:
Ліквідацыя руцінных манатонных працэсса.
Рэалізацыя прынцыпу аднаразавай апрацокі інфармацыі і яе шматаспектнага выкарыстання.
Павышэнне якасці і камфортнасці карыстальніка бібліятэк у самой бібліятэке і за яе межамі.
Забеспячэнне інтэрактынага доступу да нацыянальных і сусветных інфармацыйных прадукта і паслуг.
Сродкам дасягнення азначанных вышэй задач з’яляецца АБІС.
Атаматызацыя бібліятэк гэта комплекс мерапрыемства па стварэнні (укараненні)  іх работу АБІС пэнага масштабу і прызначэння.
Яцэвіч: “Атаматызацыя бібліятэк. Праблемы і тэрміналогія” .2007 год, другі нумар, старонкі 50-54.
Паняцце масштабнасці атаматызацыі бібліятэк можа быть 3 віда:
Комплексная (максімальная).
Датычыцца  асноным буйных і вельмі буйных бібліятэк. Такая атаматызацыя інтэгравана ахоплівае се працэссы, што паддаюцца атаматызацыі, а так сама працэссы, звязанныя з тэхналогіяй функцыянавання будынку бібліятэкі і розных сродка яе жыццядзейнасці, з абеспячэннем доступа да знешніх інфармацыйных сродка.
Частковая.
Сярэднія бібліятэкі. Тут атаматызуюцца асобныя асноныя працэссы, звязанныя з абслугованнем чытачо, пошукам інфармацыі, камплектаваннем фонду і г.д.
Мінімальная.
Для невялікіх і малых бібліятэк. Калі атаматызуюцца адзінкавыя бібліятэчныя працэссы ці проста забяспечваецца доступ да знешніх інфармацыйных рэсурса.
Масштабнасць атаматызацыі непасрэдна звязанна з укараненнем  бібліятэку адпаведнай АБІС.
Лекцыя 2.
Стан атаматызацыі  розных краінах свету: аналіз.
У краінах “Вялікай сямёркі” і іншых наглядюцца:
Вельмі вялікая ступень камп’ютарызацыі бібліятэк.
Дзейнічаюць карпаратыныя бібліятэчныя сеткі розных узроня.
Ёсць комплексная атаматызацыя, у шырокай колькасці бібліятэк.
Наянасць бібліятэчных кансорцыма – арганізацыйных структур, якія дзейнічаюць на базе камп’ютарных сетак. Кіраванне працэссамі сумеснага фарміравання, карыстання іфармацыйных кансорцыма. Удзельнікамі з’яляюцца выдаведствы, кнігагандлёвыя арганізацыі і інш.
Існуе транснацыянальны рынак праграмнага забеспячэняя АБІС, на якім  якасці пасташчыко выступаюць, як правіла, камерцыйныя інфармацыйныя службы, змест дзейнасці якіх і ёсць распрацока праграммнага забеспячэння (асабліва датычыцца ЗША)
Высокі зровень тэхналогіі электроннай дастакі дакумента і электронных бібліятэк, пры тым разлік за такія паслугі так сама атаматызаваны.
Нават у буйнейшых бібліятэках свету, дзе высокая ступень атаматызацыі, пэныя інфармацыйныя прадукты (каталог бібліятэкі) заховаюцца  традыцыйным выглядзе, дзеля таго, каб была варыятынасць выбару.
Шматлікія бібліятэкі адказаліся ад традыцыйных каталога, якія заховаюцца  закансервіраванным стане.

У Беларусі: амаль усё ёсть, але на ніжэйшым узроні.
Камп’ютарызацыя: колькасць тэхнікі ніжэй, шырокае выкарыстанне састарэлай тэхнікі. Адна з асноных праблем – адналенне парка камп’ютарнай тэхнікі.
У пераважнай большасці бібліятэк адсутнічае комплексная атаматызацыя.
У Беларусі дзейнічае некалькі бібліятэчных кансорцыма, але яны не маюць юрыдычна аформленнага статусу.
Не понасцю рэалізаваны заданні дзяржанай праграммы “Электронная Беларусь” у частцы стварэння карпаратынай камп’ютарнай сеткі на базе нацыянальнай бібліятэкі і усіх астатніх бібліятэк.
У Беларусі вельмі абмежаваны рынак забеспячэння АБІС (у асноным вытворчасці Рассіі (MarcSQL, Irbis). У Беларусі дзейнічае толькі 1 камерцыйная фірма, якая займаецца вытворчасцю і падтрымкай АБІС – фірма “Інеарс”, і яе сістэма “ALIS”. З замежных выкарыстоваецца французская АБІС «LiberMedia».
Электронная дастака дакумента дзейнічае толькі  рэспубліканскіх бібліятэках, але толькі  адзінкавых бібліятэках гэта рэалізавана як кампанент АБІС.

Рассія: рынак праграммнага забеспячэння значна шырэйшы, дзейнічаюць каля 20 АБІС, тыя ж праблемы з камп’ютарызацыяй і атаматызацыяй. Але дзейнічаюць некалькі крупных кансорцыма.

АБІС, як вынік атаматызацыі бібліятэк.
АБІС з’яляецца адной з разнастайнасцей АІС. АІС  сваю чаргу прадсталяюць наступную ступень  развіцці атаматызацыі інфармацыйна-пошуковых сістэм.

Эвалюцыя:
АІПС –> АІС -> АБІС
Першыя АІПС (атматычня інфармацыйна-пошукавыя сістэмы) узніклі на саветскай прасторы у 70ыя, і былі монафункцыіянальныя (былі прызначаны для атаматызацыі інфармацыйнага пошуку)
АІС – інтэгральныя сістэмы. Яны шматфункцыянальныя і акрамя пошуку можна ажыццяляць інфармацыйнае абслугованне, электронную дастаку, электроннае выдаведства. Усе гэтыя магчымасці звязаны.
АБІС – увабралі  сябе усё лепшае з АІПС і АІС і адрозніваецца ад АІС толькі характарам вырашаемых задач, звязанных з бібліятэкай.

АБІС можна вызначаць  вузкім і шырокім значэнні:
У вузкім – будзем разумець комплекс сродка яе забеспячэння (праграмных, інфармацыйных, тэхнічных), якія прызначаны для атаматызацыі бібліятэкі і яе бібліятэчна-інфармацыйных працэсса.
У пашыранным – АБІС гэта комплекс пералічанных вышэй сродка, якія адаптаваны для вырашэння бібліятэчных працэсса сбору (камплектавання), апрацокі (каталагізацыі), заховання, пошуку і выдачы (абслуговання) разнастайнай інфармацыі (бібліятэчнай, бібліяграфічнай, понатэкставай, гібрыднай і г.д.) для задавальнення разнастайных інфармацыйных патрабавання карыстальніка і забеспячэння працаздольнасці самой сістэмы.

У спецыяльнай літаратуры побач з паняццем АБІС могуць выкарыстовацца АІП(Б?)С, АБС, БАРС.
Больш адэкватным з’яляецца “АБІС” – таму што па такой назве адразу можна зразумець што гэта падклас АІС, што гэта бібліятэчная галіна.

Сродкі забеспячэння АБІС: агульная характарыстыка.
АБІС прадсталяе сабой складаны арганізацыйна-тэхналагічны і тэхнічны комплекс, які ключае  сябе розныя сродкі забеспячэння:
Інфармацыйнае забеспячэнне – сукупнасць інфармацыі і інфармацыйных рэсурса розных віда, якія апрацоваюцца сістэмай, сродка яе кадзіравання, метада запісу  пэных фарматах, сродкі заховання і кантролю гэтай сукупнасці інфармацыі.
Лінгвістычнае забеспячэнне – прадсталяе сабой комплекс інфармацыйна-пошукавых мо і метада, якія неабходны для апрацокі дакумента і запыта, а так сама сродкі для іх выкарыстання і падтрымкі.
Праграммнае забеспячэнне – сукупнасць стандартных аперацыйных сістэм, алгарытма для кіравання ПЭВМ, пакета прыкладных праграм для атаматызацыі бібліятэк, а так сама дакументацыя, якая неабходна для выкарыстання гэтых сродка.
Аппаратнае забеспячэння – да яго адносяць камп’ютарную апаратуру, аргтэхніку, выдаведскія сістэмы.
Арганізацыйна-тэхналагічнае забеспячэнне – складаецца з арганізацыйна-тэхналагічнай дакументацыі, сродка кантроля і кіравання сістэмай, прызначаннай для прынняця адпаведных рашэння па функцыянаванню сістэмы.
Эрганамічнае забеспячэнне – арганізацыя работы з персанальнымі камп’ютарамі, гігіенічныя умовы, фізічныя параметры работы.
Кадравае забеспячэнне АБІС – персанал АБІС: бібліятэчныя работнікі, інжынеры-праграмісты, кантралёры і аператары баз данных.

Классіфікацыя АБІС
З’яляецца вельмі тяжкай праблемай, таму што не мае адназначнай іерархічнай трактокі. У аснову классіфікацыі АБІС можна пакласці “фасетны падыход”, калі  аснову кладзецца пэная группа прыкмет.

Классіфікуюць АБІС па наступных прыкметах:
Па віду водзімай і апрацоваемай інфармацыі:
Бібліяграфічныя
Понатэкставыя
Даведачныя
Аналітычныя
Змешанныя.
Найбольш распасюджанны бібліяграфічныя і гібрыдныя АБІС.

Па профілю заховаемых у базах данных АБІС інфармацыйных массіва:
Універсальныя.
Шматгаліновыя.
Шматтэматычныя.
Залежыць ад профіля бібліятэкі.

Лекцыя 3.
Па спосабу арганізацыі сеткавых каталога:
Фаіл-Серверные.
Кліент-Серверные.

З пункту гледжання выкановаемых сістэмных задач:
Інтэгрыраванные.
Не інтэгрыраванные (ужо фактычна не распасюджваюцца).

Па функцыянальным прызначэнні:
Шматкарыстальніцкіе.
Аднакарыстальніцкіе (для маленькіх бібліятэк, функцыянуюць атаномна).

Па масштабу працы:
Атаномныя.
Лакальныя (группавыя).
Размеркаваныя (карпаратыныя).

Па адапціруемасці:
Адкрытыя.
Гібкія.
Закрытыя (практычна не распасюджваюцца).

Тэма: Бібліятэка як аб’ект інфарматызацыі.

Перад тым, як укараніць новую АБІС, ці удасканаліць ужо працуючую засёды вывучаецца бібліятэка, як аб’ект інфарматызацыі. Гэта шматаспектнае даследаванне. У аснову даследавання клазецца сістэмны падыход. Суць яго  тым, што бібліятэчныя працэссы уяляюцца як адзінае цэлае з улікам адзінак, складаючых гэтае цэлае.
Даследуюцца усе структурныя падраздяленні з фіксацыяй тых працэсса, якія  іх выконваюцца. Так сама – сувязі паміж структурнымі падраздяленнямі бібліятэкі з пункту гледжання выконвання імі бібліятэчна-інфармацыйных працэсса.

У арганізацыйным плане пры даследаванні бібліятэкі ствараецца пэная рабочая группа, у якую уваходзяць найбольш кваліфікаваныя бібліятэчныя работнікі. Задача гэтай группы: прааналізаваць бібліятэку, прадставіць  тэхналагічным разрэзе усе інфармацыйныя задачы, паказаць іх сувязь і на аснове усяго гэтага прапанаваць пэныя мерапрыемствы па распрацоцы новай, укараненні існуючай, удасканалянні працуючай АБІС.

Пры аналізе бібліятэкі  аснову кладзецца “кампаненты падыход” ці “кампанентная структура бібліятэкі”. За аснову гэтай структуры звычайна бярэцца падыход Ю.Н. Сталярова, які прадставі бібліятэку  выглядзе 4 кампанента:
Інфармацыйны рэсурс ( + знешнія рэсурсы праз Інтэрнэт).
Карыстальнікі бібліятэкі ( + знешнія карыстальнікі праз Інтэрнэт).
Персанал бібліятэкі.
Матэрыяльна-тэхнічная база.

Пры даследаванні бібліятэкі ствараецца іерархічнае прадсталенне усіх яе бібліятэчна-інфармацыйных працэсса: камплектаванне, бібліятэчнае абслугованне, захаванне.

Гэтая іерархія можа быць прадсталена  выглядзе іерархічнага дрэва.

На кожны працэсс ствараюцца свае “тэхналагічныя карты”, у якіх не толькі паказваюцца працэссы, падпрацэссы, аперацыі, але і стадыі выканання гэтых працэсса і тыя структурныя падраздзяленні, якія іх выконваюць.
Сукупнасць прадсталення бібліятэчна-інфармацыонных працэсса і іх частак прадсталяецца  выглядзе набора тэхналагічных карт. Гэтыя тэхналагічныя карты выступаюць у ролі рэгламентуючых дакумента (пастанока функцыянальных задач на атаматызацыю бібліятэк).
Ад зместу гэтых тэхналагічных карта і разнастайнасці адлюстроваемых у іх тэхналагічных працэсса залежаць асновы пастаналяемых задач.

Т.е. нормальными словами – это значит, что технокарты – просто «калька», согласно которой можно выбирать АБИС с необходимыми функциями, либо заказывать разработку новых (она поможет объяснить что вам собственно надо) или изменить существующую.

Пры аналізе бібліятэкі улічваюцца: памер фонда, колькасць чытачо, наянасць тэхнікі і якой, кваліфікацыя супрацоніка бібліятэкі (здольнасць іх працаваць з АБІС) і г.д.

Арганізацыйна-тэхналагічная дакументацыя (АТД):
Вынікам прадсталення бібліятэкі як аб’екта інфарматызацыі з’яляецца комплекс арганізацыйна-тэхналагічнай дакументацыі.

Лекцыя 4.

АТД – рэгламентуе работу персанала і атаматызаваных сістэм пры выкананні асноных бібліятэчных функцый, дазваляе вязать розныя аперацыі  розных тэхналагічных вузлах у адзінае цэлае. Такім чынам АТД садзейнічае тэхналагічнай дысцыпліне і якасці працы выканаца.

Тэхналагічная дакументацыія складаецца з 3 асноных віда:
Пааперацыйныя схемы.
Распрацоваюцца на се службовыя задачы, якія звязаны з усімі выканацамі. Такія задачы непасрэдна звязаны з тэхналагічнымі працэссамі, якія выконваюцца АБІС. Напрыклад апрацока уваходных дакументных патока; апрацока рэтраспектывы фонда, для папанення электроннага каталога; вядзенне слоніка сістэмы; напісанне дакумента і актуалізацыя электроннага каталога; абслугованне чытачо на абаніменце; абслугованне  рэжыме “запыт-адказ”; падрыхтока бібліяграфічных выдання і г.д.
Пааперацыйныя схемы звычайна і прадсталяюцца  выглядзе арыентавана графу (дрэва), вяршынямі якога з’яляюцца аперацыі, за кожнай з якой прысвойваецца пэны нумар, а рэбрамі гэтага графа (дрэва) з’яляюцца лініі перадачы дакумента і данных.
Пааперацыйныя схемы адлюстроваюць  графічнай форме паслядонасць выканання аперацый, ці групп узаемазвязанных аперацый, склад іх выканаца і напрамкі перадачы інфармацыйнай прадукцыі. Яны  сучасных АБІС адлюстроваюць час выканання аперацыі а так сама іх перадачы для выканання аперацыі.
Пры неабходнасці пааперацыйныя схемы могуць дапаняцца арганізацыйна-тэхналагічнымі схемамі, якія утрымліваюць  абагульненай форме данныя аб паслядонасці, характару працэсса і сувязі паміж імі. Такія схемы значна аблягчаюць вывучэнне і аналіз прынятай  сістэме тэхналогіі.

Тэхналагічныя карты.
Тэхналагічныя інструкцыі.
Выступаюць у якасці тэкставых дадатка да аперацыйных схем. Утрымліваюць звесткі аб аперацыях, ці іх группах, якія уваходзяць  гэтыя схемы. Прадсталяюцца, як правіла, у таблічнай форме і могуць змяшчаць наступныя данныя:
Назву выканацы (падраздзяленне ці группы падраздзялення бібліятэкі).
Назву тэхналагічнага працэсса, яго этапа (стадыі) ці группы аперацый.
Назву тэхналагічнай аперацыі ці группы аперацый.
Умоны нумар аперацыі  адпаведнасці з пааперацыйнай схемай.
Сістэмныя нумары тэхналагічных інструкцый і іх раздзела, якія рэгламентуюць выкананне тэхналагічных аперацый.
Пасада, ці кваліфікацыйная катэгорыя выканацы.
Аддзінка ліку (бібліяграфічнае апісанне, аннатацыя, абслугованне заказу).
Нормы часу на пэную аддзінку работы (гадзіна, хвіліна) для кожнай пасады ці кваліфікацыйнай характарысткі спецыяліста.
Кантрольны тэрмін праходу дакумента рознага віду праз данную аперацыю, этап ці стадыю апрацокі, ці гранічны тэрмін выканання аперацыі.
Тэхналагічныя карты могуць дапаняцца звесткамі аб коштавых паказчыках этапа і аперацый апрацокі на адзінку атрымоваемай прадукцыі, звесткі аб часе прыёму і перадачы дакумента ад аднаго выканаца да іншага.
Наянасць усяго пералічанага залежыць ад канрэтнай АБІС і сістэмы распрацокі гэтых аперацый, а так сама ад канкрэтных тэхналагічных працэсса і іх аб’ёму.
Тэхналагічныя інструкцыі раскладаюцца на этапы, стадыі ці канкрэтныя віды работ. Яны з’яляюцца сродкам у рэалізацыі патрабавання і парадку выканання работ, зместу і формы прадсталення дакумента і данных з мэтай забеспячэння высокіх тэхніка-эканамічных паказчыка функцыянавання сістэмы.
Тэхналагічныя інструкцыі могуць утрымліваць:
Спасылкі на нарматыныя дакументы.
Звесткі аб складзе і парадку выкарыстання іншых сродка забеспячэння АБІС (інфармацыйных лінгвістычных праграмм).
Тыпавыя формы дакумента.
Прыклады правільнага запанення і апрацокі дакумента.
Данныя аб часе і асобах, якія носілі змены ці каррэкціравалі гэтыя інструкцыі.
І інш.
Усе змены, якія носяцца  гэтыя інструкцыі, павінны адпавядаць стандарту прадпрыемства.

Выснова з лекцыі: У АБІС адлюстраваны се тэхналагічныя працэссы бібліятэкі. АБІС за кошт атаматызацыі аптымізуе гэтыя працэссы. Для укаранення АБІС патрэбны аналіз бібліятэкі. Вынікам гэтага аналізу з’яляецца АТД.

Тэма: Прынцыпы пабудовы АБІС.

У літаратуры шэраг атара прапановае розную колькасць прынцыпа пабудовы АБІС (10, 12, 7 і г.д). У нас іх будзе 6.
Прынцып ідэнтычнасці – заключаецца  тым, што распрацока новых, удасканаленне існуючых, ці укараненне ужо распрацаваных АБІС з’яляюцца сходнымі навукова-прыкладнымі праблемамі і аснованы на вялікай колькасці агульных прыкмет. Гэтыя прыкметы вызначаюць асаблівасці функцыянавання і развіцця АБІС рознага масштабу і для розных бібліятэк. Гэтыя працэссы адрозніваюцца адзін ад аднаго толькі зместам этапа і параметрамі часу. Гэты прынцып прымаецца адразу  пачатку работ па атаматызацыі бібліятэчных працэсса.
Гэты прынцып забяспечвае аднолькавасць этапа праектавання, ронасць рэкамендацый для распрацоваемай, адапціруемай ці удасканальваемай сістэмы.
Выкарыстанне гэтага прынцыпа дае магчымасць улічваць і выкарыстоваць ужо назапашаны вопыт стварэння і выкарыстання сістэм.
Ідэнтычнасць праяляецца так сама  тыпізацыі праектных рэшэння, менавіта пры распрацоцы тэхналогіі сістэмы і яе разнастайных сродка забеспячэння. Пры гэтым маецца на вазе максімальна магчымая рэгламентацыя (уніфікацыя) гэтых рашэння з мэтай распасюджвання іх на іншыя многія бібліятэкі.
Адной з асноных задач тыпізацыі з’яляецца лік айчынных і замежных катэгорый, международных правіла, стандарта, пратаколу запісу і перадачы данных, фармата прадсталення разнастайнай інфармацыі, якая цыркулюе  АБІС.
Усё гэта дазваляе  выніку ажыццявіць эффектынае інфармацыйнае узаемадзеянне паміж рознымі бібліятэкамі свету.
Такі падыход (тыпізацыі праектных рашэння) садзейнічае адсеву неэффектыных і дорагакаштуючых працэсса пры разработке АБІС. Гэты падыход найшо адлюстраванне  ГОСТ 34.601-97.

Прынцып пераймальнасці – цесна звязаны з папярэднім прынцыпам і гаворыць па тое, што пры праектаванні і развіцці АБІС, дзякуючы рэалізацыі гэтага прынцыпа, забяспечваецца абавязковы улік  новых праектных рашэннях папярэдняга вопыту.
Пры яго рэалізацыі становіцца магчымым выкарыстанне раней набытых тэхнічных сродка, захаванне створаных раней інфармацыйных рэсурса бібліятэкі. Рэалізацыя гэтага прынцыпу дазваляе канвертаваць розныя данныя бібліятэкі  новыя версіі АБІС, нават калі гэтыя новыя версіі пабудаваны на іншых праграммна-тэхнічных платформах.
Важнае значэнне  гэтым рэчышчэ мае так-сама захаванне (па магчымасці) сташых звыклымі для карыстальніка сяброскіх інтэрфейса.
Дзякуючы пераймальнасці дасцягаюцца якасці АБІС:
Масштабіруемасць – забеспячэнне магчымасці развіцця з мінімальнымі затратамі.
Упраляемасць – магчымасць устойлівасці і стабільнасці сістэмы.
Адкрытасць – магчымасць уносіць змяненні  праграммна-тэхнічны комплекс АБІС.
Пераймальнасць, разам з ідэнтычнасцю ствараюць патэнцыяльныя умовы для забеспячэння сумеснай работы розных АБІС, розных краін і г.д. для інфармацыйнага забеспячэння бібліятэк з усяго свету.

Лекцыя 5.

Прынцып інтэгравальнасці – у АБІС ён праяляецца  тым, што прыкладное праграммнае забеспячэнне распрацавана такім чынам, што АБІС складаецца з пэных праграммных модуля. Гэтыя модулі функцыянуюць у асяроддзі распасюджання кааперацыйных сістэм (Вінда, Лінух і Мас) і сістэм кіравання базамі данных.
У інтэграваных АБІС уся інфармацыя апрацоваецца па адзінай схеме і на аснове аддзіных правіла для вырашэння разнастайных бібліятэчных функцыянальных задач. Такое аддзінства дазваляе прывесці тэхналогію да аптымальнага стану, а так сама выкарыстоваць вынікі атаматызацыі (бібліяграфічную і понатэкставую інфармацыю) і выкарыстоваць разнастайныя выхадныя формы (фармовыя дакументы, карткі, справаздачы).
Інтэграванасць забяспечвае канцэнтраванасць сродка сістэмы і яе інфармацыйных рэсурса. Разам з тым, модульны прынцып пабудовы АБІС мае свае перавагі і пэныя недахопы:
Перавагі:
Модульнасць дазваляе паэтапна укараняць розныя падсістэмы АБІС (модуль камплектавання, каталагізацыі).
Павышаецца здольнасць сістэмы да адаптацыі (укараненне, навучанне, адладка).
Значна паскарае укаранне сістэмы  бібліятэчную практыку.
Садзейнічае больш гнуткай настройцы прыкладных праграмм сістэмы да мо работы канкрэтнай біблітяэкі.
Недахопы (умона-адмоныя моманты):
Вялікая колькасць модуля вядзе да цяжкасця пры эксплуатацыі АБІС (колькасць тэхнічных рэсурса, колькасць перахода з модуля  модуль).
Больш намагання трэба прыкладаць пры архівіраванні файла.
Усе гэтыя пункты пэным чынам павялічваюць працаёмкасць эксплуатавання сістэмы.
Усе сучасныя АБІС будуюцца па модульнаму прынцыпу. АБІС,  якіх не рэалізаваны прынцып інтэграванасці на сусветнам рынку практычна не распасюджваюцца.

Прыватнымі прынцыпамі інтэграванасці з’яляюцца наступныя тэхналагічна-арганізацыйныя падпрынцыпы:
Аднаразавасць.
Праяляецца  тым, што інфармацыя, якая водзіцца  сістэму апрацоваецца (генерыруецца) і заховаецца на 1ым з модуля (АРМа) сістэмы і шматразова і шматаспектна выкарыстоваецца на іншых АРМах, з выкарыстаннем сеткавых тэхналогій. Гэты падпрынцып дазваляе эканоміць грашовыя і людскія рэсурсы, ліквідаваць дубліраванне  рабоце, а значыць зрабіць функцыянаванне АБІС больш эффектныным і больш танным. На узроні краіны гэта дазваляе ствараць адзіную бібліятэчную інфарматызаваную сістэму.
Карпаратынасць.
Рэалізуецца на базе папярэдняга прынцыпа ( тэхналагічным плане) і карпаратынасць дазваляе бібліятэкам сумесна фарміраваць, ствараць і выкарыстоваць разнастайныя інфармацыйныя рэсурсы. Гэта дае магчымасць наладзіць міжбібліятэчную кааперацыю, пабудаваць бібліятэчныя камп’ютарныя сеткі самага рознага зроню – гарадскія, ведамственныя, па тыпах бібліятэк.
Сеткавая інтэграцыя.
Рэалізуецца на базе сучасных сродка тэлекаммунікацый (Інтэрнет) і дазваляе ствараць лакальныя, размеркаваныя (карпаратыныя) і глабальныя бібліятэчныя камп’ютарныя сеткі.
Прынцып інтэграванасці – цалкам тэхналагічна-арганізацыйны прынцып.

Прынцып сумяшчальнасці – заключаецца  магчымасці падтрымкі шматплатформеннасці, інтэраперабельнасці (здольнасць да заемадзеяння са многімі сістэмамі), інтэграванасці праграммна-аппаратных сродка сучасных АБІС. Дзякуючы гэтаму дзейнчае сумеснае стварэнне і абмен інфармацыяй паміж бібліятэкамі.
Тры віда сумяшчальнасці сучасных АБІС:
Аппаратная (тэхнічная) сумяшчальнасць – праяляецца  магчымасці адной ЭВМ працаваць з іншымі ЭВМ, іх і сваімі перыфірыйнымі прыстасаваннямі, незалежна ад маркі і пакалення ЭВМ.
Інфармацыйная сумяшчальнасць – здольнасць 2ух ці многіх АБІС адэкватна спрымаць аднолькава прадсталенныя данныя, што дасягаецца шляхам выкарыстання ва сіх АБІС каммунікатыных фармата запісу і перадачы данных (БелМАРС фармат).
Праграммная сумяшчальнасць – тлумачыцца прыдатнасцю (магчымасцю) праграммных сродка да заемадзеяння паміж сабой, для аб’яднання іх у больш складаныя комлексы для пабудовы карпаратыных комплекса.
Сумяшчальнасць садзейнічае рэалізацыі патрабавання адкрытасці АБІС. Сумяшчальнасць дазваляе наладзіць інфармацыйнае узаемадзеянне не толькі  нутры карпаратынай сеткі, але і з іншымі сеткамі, якія могуць быть пабудаваны на іншых праграммна-тэхнічных платформах. Гэтае патрабаванне з’яляецца вельмі важным, таму што караненне яго  бібліятэчную практыку дазваляе прасцей і танней эксплуаціраваць і развіваць сеткавыя тэхналогіі АБІС, забяспечыць інтэграцыю  міравую інфармацыйную прастору.

Прынцып адаптынасці – дазваляе дасягнуць адкрытасці АБІС, гэта значыць – здольнасць сістэмы прыстасовацца, адаптавацца да змянення, якія адбываюцца  знешнім асяроддзі, да новых праграммна-тэхнічных сродка, што дазваляе змяняць структуру сістэмы, значэнні і склад яе параметра. АБІС не можа быць першапачаткова распрацаванай  сваім канчатковым варыянце, яна знаходзіцца  пастаянным развціі, дадаюцца новыя функцыянальныя задачы, павялічываецца аб’ём каталога, накапліваецца вопыт эксплуатацыі, выяляюцца і ліквідуюцца супярэчнасці  функцыянаванні, хутка змяняюцца пакаленні тэхнічных і праграммных сродка.
Прынцып адаптынасці забяспечвае наступныя магчымасці:
Пашырэнне сістэмы, з дабаленнем новых кампанента, ці частковым змяненнем іх, без паторнай інсталяцыі АБІС.
Масштабіруемасць сістэмы пад любы размер фонда, баз данных, колькасць карыстальніка і г.д. Магчымасць развіцця з мінімальнымі затратамі. Адбываецца на першапачатковым этапе праектаванні АБІС.
Мабільнасць (гнуткасць) сістэмы – калі яе можна дастаткова проста перабудаваць на новы склад вырашаемых задач з забеспячэннем магчымасці пераносу праграммных сродка і данных з аднаго праграммнага асяроддзя  іншае.
Развіццё АБІС працэсс мнагастаронні і складаны – гэта тлумачыцца неабходнасцю дадатковых сродка на новыя магчымасці. З другога боку, пры адаптацыі сістэмы могуць узнікнуць цяжкасці, якія звязаны з несумяшчальнасцю новых сродка з тымі, што жо ёсць у бібліятэке.
Усе гэтыя праблемы вырашаюцца пад час вопытнай эксплуатацыі сістэмы, якая дожыцца 5-12 месаца. Пад час этай эксплуатацыі неабходна прадугледзіць усе сбоі і недахопы, якія выявіліся пры эксплуатаванні сістэмы. Часам трэба удасканаліць тэхнічную базу АБІС, набыць базы данных. Пасля гэтага сістэма працуе  прамысловай эксплуатацыі.

Прынцып кіравання і маніторынгу – яго рэалізацыя дазваляе праводзіць пастаянны кантроль параметра функцыянавання сістэмы, дасягнуць выскай дакладнасці данных  АБІС і у выніку забяспечыць стабільнасць і устойлівасць яе эксплуатацыі. Для гэтага на этапе праектавання прадугледжваюцца розныя рэжымы работы. Сучасныя АБІС маюць спецыяльныя комплесы інтэллектуальнай статысткі, якія дазваляюць праводзіць якасны маніторынг, для атрымання якасных і колькасных данных аб працы АБІС, якія дазваляюць прымаць рашэнні аб мадэрнізацыі, аптымізацыі і мадэфікацыі АБІС, аж да яе понай замены.
Дзякуючы гэтым модулям могуць праводзіцца розныя віды маніторынгу: атаматычная рэгістрацыя наведвання чытачо, сбор статыстыкі сервера і г.д.
Гэты модуль уключаецца у механізм рэгістрацыі карыстальніка, і рэгіструе номер білета, даты пошуку, адрасы пошуку. У выніку, дзякуючы гэтаму модулю можна атрымаць самую разнастайную статыстыку па розных крытэрыях (час, карыстальнікі). З дапамогай гэтага модулю можна прымаць справаздачы аб працэ аддзела. Ёсць магчымасць пераносу гэтай інфармацыі  іншыя праграммы і іх раздрукоку. Так сама дазваляе атрымаць рэтрасправаздачы – за прошлы час. Найбольш сучасныя АБІС з дапамогай гэтага модулю забяспечваюць інфармацыю аб фінансавых магчымасцях бібліятэкі. Модуль дазваляе кантраліраваць запазычаннасці чытачо бібліятэке. З дапамогай гэтага модулю можна ажыццяляць маніторынг усёй АБІС і бібліятэкі.

Тэма: Інфарматызацыя грамадства: паняцце, змест, напрамкі (вывучыць самастойна).
Крыніца: Законы РБ аб інфарматызацыі.

Тэма: Арганізацыйна-функцыянальная структура АБІС. Паняцці.

Паспяховае функцыянаванне АБІС патрабуе такой яе арганізацыі, пры якой задачы, якія пасталенны перад сістэмай, вырашаліся бы якасна пры наіменьшых намаганнях і выдатках.
У аснову любой АБІС пакладзены сістэмны падыход, які прадугледжвае узаемасувязь усіх падсістэм абіс; раздзяленне функцый, тыпізацыю параметра, магчымасць нарошчвання і мадыфікацыі сістэмы. У гэтым сэнсе мы можам гаварыць аб арганізацыйна-функцыянальнай архітэктуры і структуры АБІС, якія шчыльна звязаны паміж сабой.

Пад арганізацыяй АБІС у асноным разумеецца агульны прынцып пабудовы і функцыянавання АБІС.
У адносінах да сеткавых тэхналогій АБІС, паняцце архітэктура уключае пратаколы і інтэрфейсы, якія забяспечваюць сувязі паміж усімі кампенентамі адной сістэмы і розных сістэм. Забяспечваюць функцыянаванне бібліятэчна-кампьютэрнай сеткі. Сюды адносяцца і фарматы данных і працэдуры перадачы данных.

Функцыянальная структура АБІС: уяляе сабой упарадкаваную множнасць аб’екта і сувязей паміж імі. У якасці асноных аб’екта выступаюць падсістэмы АБІС. У агульнанавуковым, “падсістэма” разумеецца як частка любой сістэмы, якая аб’яднана па родавідавой прыкмеце, прызначэнню, умовах жыццядзейнасці, умовах узаемадзеяння і функцыіянавання.

Кожная падсістэма можа вырашаць адну ці некалькі асноных ці дапаможных функцый сістэмы. Падсістэма па сваіх асноных прыкметах можа з’яляцца сістэмай, якая ваходзіць у склад ці ахопліваецца больш складанай сістэмай.

Калі разглядаць АБІС як складаную сістэму, яна можа складацца з функцыянальных падсістэм. Функцыянальная падсістэма – састаная структурная частка АБІС. Яна рэалізуе адну ці нескалькі блізкіх бібліятэчных функцый (камплектаванне, захованне, улік).
Функцыянальныя падсістэмы дзейнічаюць незалежна, але яны павінны мець сувязі паміж сабой, якія і аб’ядоваюць іх  АБІС. Гэта дасягаецца дзякуючы рэалізацы аднаго прынцыпа – інтэграванасці. Пры гэтым,  дачыненні да бібліятэчных тэхналогій, інтэграванасць разумеюць  4 асноных аспектах:
Функцыянальны – як магчымасць атаматызаваць усе асноныя бібліятэчна-інфармацыйныя працэссы і прэдставіць бібліятэку як сістэму, якая функцыянуе сярод іншых сістэм.
Тэхналагічны аспект – як магчымасць ажыццяляць мнагаразоваю і шматаспектную апрацоку інфармацыі на адным з АРМа сістэмы і яе апрацоку на іншых АРМах.
Упраленчы – як магчымасць прасачыць рух асноных шляхо  бібліятэцы (шлях чытача і шлях дакумента).
Карпаратыны – як магчымасць удзелу  рабоце (доступу) да іншых сістэм і сетак.

Колькасць функцыянальных падсістэм можа быць рознай. Важна каб у АБІС было столькі сістэм, колькі патрэбна для ажыццялення атаматызацыі.

Падсістэмы  АБІС рэалізуюцца  выглядзе функцыянальных задач. Задачы гэтыя непасрэдна звязаны з сістэмамі і з’яляюцца іх адзінкамі. Функцыянальныя задачы звычайна дзелят на:
Службовыя – арыянтаваны яны на унутрыбібліятэчныя тэхналагічныя функцыі.
Сістэмныя – падтрымка жыццядзейнасці сістэмы.
Карыстальніцкія – непасрэдна працуюць на абслугованне карыстальніка.

Рэалізаванасць  АБІС як мага большай колькасці бібліятэчна-інфармацыйных задач з’яляецца адным з асноных паказчыка яе якасці.

Функцыянальныя задачы фармулюць супрацонікі бібліятэкі на этапе праектавання сістэмы. Менавіта бібліятэчныя работнікі на стадыі вылучэння бібліятэкі як аб’екта інфарматызацыі і фармулююць пералік гэтых задач, і менавіта пасля знаходзяць распрацошчыка на конкурснай аснове.

Функцыянальныя задачы могуць і выключацца з ужо працуючых сістэм, напрыклад – раздрукока каталожных картак.

Функцыянальныя падсістэмы рэалізуюцца  адпаведных кампанентах сістэмы (АРМ). АРМ – комплекс праграммных і тэхнічных сродка, якія прызначаны для атаматызацыі працы бібліятэчнага работніка. Яны забяспечваюць падрыхтоку, рэдакцыю і пошук, вывад на экран, друк неабходных данных і дакумента.

АРМы могуць быць атаномнымі, ці выступаць  якаясці тэрмінала сеткавай тэхналогіі АБІС, для работы  інтэрактыным рэжыме (працаваць аддалена).
Функцыянаванне АРМа ажыццяляецца дзякуючы прынцыпу інтэграванасці.
Функцыяніраванне АРМа забяспечваецца праграмным пакетам АБІС, у склад якога ваходзяць модулі. Гэтыя модулі непасрэдна звязаны з задачамі і з’яляюцца сродкамі іх рэалізацыі.
Модульны прынцып пабудовы АБІС грунтуецца на классічных асновах структурнага праграмавання.
Пры гэтым колькасць распрацаваных модуля праграмм можа значна перавышаць колькасць модуля АРМа.

Крытэрыі, якія неабходна улічваць пры распрацоцы АРМа:
Аптымізацыя тэхналагічных працэсса бібліятэкі за кошт выпрамлення праходжання інфармацыйных патока.
Аднаразовы вод інфармацыі і шматразовае яе выкарыстанне.
Неабходнасць узаемадзеяння паміж функцыянальнымі падсістэмамі і задачамі.
Уніфікацыя карыстальніцкіх інтэрфейса, што дазваляе хутка адаптавацца да новых умо працы.
Рэгламентацыя доступу да інфармацыі шляхам ранжыравання право карыстальніка.
Мінімізацыя аб’ёма уводзімай  АРМ інфармацыі за кошт выкарыстання розных классіфікатара, даведніка, слоніка.
Неабходнасць наянасці сяброскага інтэрфейса.
Сістэму дапамогі.
У сучасных АБІС выкарыстаюцца мультымедыйныя сродкі  якасці абавязковых да сябровага інтэрфейса. Павінна быць улічана магчымасць пераходу на розныя мовы.
Сучасныя АБІС падтрымліваюць многія мовы.

АРМы адрозніваюцца па:
Функцыянальным прызначэнні – залежыцць ад канкрэтнай бібліятэкі, выкарыстоваемай АБІС, ступені дэталізацыі вырашаемых задач.
Выкарыстоваецца 5 классічных АРМа: Каталагізатар, Чытач, Адміністрацыя, Кнігавыдача, Камплектатар (АБІС “ІРБІС”). Але часам вызначаюцца і іншыя.

Месцы выкарыстання:
Лакальныя – комплекс праграммна-тэхнічных сродка, які функцыянуе  той жа сетцы, дзе працуе сервер. Размяшчаюцца непасрэдна на месцах працаніко і месцах абслуговання чытачо.
Аддаленныя – прызначаны для забеспячэння працы тэррытарыяльна размеркаваных аддзела бібліятэкі і яе філіяла.
З доступам праз інтэрнэт – функцыяніруюць з выкарыстаннем стандартных сродка IW. Прадсталяюць магчымасць працаваць  тым ці іншым АРМе карпаратына.

Функцыянальнасці магчымасці АРМа у сучасных АБІС:
АРМ Камплектатара: дазваляе афармляць падпіску і заказы на выданні, ажыццяляць інвентарны і суммарны улік, бібліяграфічнае апісанне літаратуры. Спісанне і размеркаванне літаратуры па бібліятэке. Дазваляе падтрымліваць статыстычны і бухгалтэрскі лік. Пошук і агляд данных з аддаленых баз данных з выкарыстаннем пратаколу Z39.50 у МАРС падобных фарматах. Бібліяграфічныя запісы з даннага АРМа атаматычна экспарціруюцца  базу данных электроннага каталога бібліятэкі.
АРМ Каталагізатара: прызначаны для стварэння бібліяграфічных запісах па BELMARC фармату, для індэксавання дакумента, прадметызацыі, рэдагавання бібліяграфічных запіса, для онлайнавага стварэння і рэдагавання атарытэтных запіса і нарматынага кантроля за імі. Так сама друк выхадных форма (пры неабходнасці). Так сама для фарміравання і вядзення каталогу чытачо, для правядзення пошуку  базах данных з далейшай каррэкцірокай, праглядам і іншымі аперацыямі.
АРМ Чытача: забяспечвае стварэння новага і пошук існуючага уліковага запіса чытача (з магчымасцю каррэкцірокі і сарцірокі)  адпаведнасці з абавязковымі палямі. У сучасных АБІС гэты АРМ рэалізуецца па 3 звённай структуры Z39.50, што дазваляе праводзіць пошук у некалькіх базах данных і розных серверах, гэта дазваляе выкарыстоваць слонікі з международнай кадзірокай сістэмы ЮНІКОД пры нясенні змяненні  запісы. Цесна заемадзейнічае з АРМ кнігавыдачы.
АРМ Кнігавыдачы: рэалізуецца  3 адпаведных рабочых пласкасцях: заказы, чытачы, кантроль і статыстыка. Заказы, якія папярэдне фарміруюцца на АРМ чытача, атаматычна перадаюцца на АРМ кнігавыдачы. Пры гэтым забяспечваецца падтрымка наступных задач: вязденне чаргі заказа на выдачу літаратуры, з магчымасцю прагляду заявак ад канкрэтнага чытача і фіксацыей іх выканання; афармленне выдачы і лік усіх звестка у электронных чытацкіх білетах; прагляд спіска выданных і пратэрмінаваных для вяртання выдання; афармленне вяртання  бібліятэку; атрыманне звестак аб выдадзеннай, свабоднай літаратуры, і чытачах, што маюць на руках літаратуру; атрыманне рознай статыстычнай інфармацыі аб літаратуры, чытачах і г.д.; фарміраванне і раздрукока розных форм. Так сама рэалізуецца па пратаколу Z39.50.
АРМ Адміністратара: З’яляецца неабходнай часткай любой АБІС. Можа быць і не пад гэтай назвай, але ён павінен быць. Гэты АРМ дазваляе: узаемадзейнічаць з абслуговаемымі базамі данных праз пратакол Z39.50 праз Zсервер; праглядаць уласціваці сервера і баз данных, іх параметры і катэгорыі; праглядваць спіс індэкса палё бібліяграфічнага апісання, перабудоваць яго, ажыццяляць экспарт і імпарт, кавертаванне з аднаго фармата  іншы фармат; ажыццяляць группавую каррэкціроку запіса у лакальных базах данных; праглядаць вынікі пошуку; санкцыяніраваць правы доступа да базы данных для розных групп карыстальніка і для АБІС.

АРМы грунтуюцца на модулях. У АБІС з “кліент-сервернай” архітэктурай (калі карыстальнік непасрэдна заемадзейнічае з серверам для атрымання данных) выкарыстоваюцца модулі сервернай часткі сістэмы, такія як:
Сервер-менеджэр.
WWWменеджэр.
WWWшлюз.
Аснову такой сістэмы складае:
сервер баз данных – прызначаны для вядзення і архівацыі баз данных.
сервер дадатка – забяспечвае атрыманне інфармацыі з АБІС з дапамогай адпаведных пратакола, з выкарыстаннем СКБД, якая размяшчаецца на серверы баз данных. Гэта дазваляе злучыць тэрміналы АРМа АБІС у адзінае цэлае і забяспечыць сувязі паміж АРМамі. Дазваляе забяспечыць выкананне сіх задач. Дазваляе стандартызаваць працэссы узаемадзеяння паміж кліентамі і серверам. Дазваляе аднолькава эффектына працаваць як з лакальным кліентам, так і з аддаленым (у тым ліку і праз інтэрнэт).

Кліентская частка АБІС прызначана для перадачы запыта карыстальніка на сервер дадатка і атрыманне ад яго выніка апрацокі. Сервер дадатка ажыццяляе перадачу каманд адпаведнай базе данных, якая змешчана на серверы баз данных і працуе з СКБД, данные  адказ перадаюцца кліенту.

Кліентскія модулі ажыццяляюць прём гэтай інфармацыі і яе адлюстраванне. У абавязкі сервера дадатка уваходзіць размежаванне право карыстальніка, і выкананне канкрэтных аперацый.

Модуль ЦЦЦшлюз дазваляе ажыццяляць пошук і выкарыстане інфармацыі з любога камп’ютара з дапамогай інтэрнэт бразера. Узаемадзеянне з базамі данных ажыццяляецца па той-жа схеме, што і кліентскай.

Абавязковай часткай з’яляецца СКБД, якая ёсць комплекс праграммных сродка для стварэння і выкарыстання баз данных шматлікімі карыстальнікамі. Сруктура і арганізацыя СКБД вызначаецца выкарыстоваемай мадэлью баз данных.

Тэма: Жыццёвы цыкл АБІС.

Жыццёвы цыкл – комплекс арганізацыйна-тэхналагічных мерапрыемства (стадый), якія звязаны з праектаваннем, уводам у дзеянне і эксплуатацыяй сістэмы.

Жыццёвы цыкл АБІС вызначаецца адпаведнымі дзяржанымі стандартамі: ГОСТ 34.601-90 (97) “Комплекс стандарта на атаматызаваныя сістэмы. Атаматызаваныя сістэмы”. Так сама тут гаворыцца пра тое, што стадыі і этапы станаліваюцца  адпаведных дамовах і тэхнічных заданнях паміж стваральнікамі АБІС.
Дапускаецца выключаць стадыю “Эскізны праект” і асобныя этапы работ на сіх стадыях. Можна аб’ядноваць стадыі “Тэхнічны праект” і “Рабочая дакументацыя”. У залежнасці ад спецыфікі АБІС і мо, магчыма ранейшае выкананне этапных работ, паралельнае выкананне работ, уключэнне новага этапа. У дадатках да стандарту падрабязна распісан змест работ па этапах праектавання і пастраення АБІС, так сама пералік арганізацый, якія  гэтым удзельнічаюць.
Існуюць і іншыя стандарты па адзельных этапах: “Віды патрабавання да атаматызаваных сістэм”, “вынікі выпрабавання”, “узаемасувязь адкрытых сістэм”.

Адпавяданне стандартам дазваляе уніфікаваць, зрабіць паслядоным і прадказальным жыццёвы цыкл АБІС.
Адпавяданне гэтым стандартам дазваляе так-сама парадкаваць се віды работ, якія ажыццяляюцца  працэссе атаматызацыі бібліятэкі, пачынаючы з пастанокі задач і закончваючы набыццём і эксплуатацыяй.

Стадыі і этапы жыццёвага цыклу АБІС:
Стадыя фарміравання патрабавання да АБІС:
Даследаванне аб’екта інфарматызацыі (бібліятэкі). Абгрунтаванне неабходнасці стварэння АБІС.
Фарміраванне патрэбнасця карыстальніка да АБІС.
Афармленне справаздачы аб выкананай рабоце.
Афармленне заякі на распрацоку АБІС, “тактыка-тэхнічнага задання”.
Менавіта тут улічваюцца 6 прынцыпа пабудовы АБІС.

Стадыя распрацокі канцэпцыі АБІС:
Вывучэнне бібліятэкі.
Правядзенне неабходных навукова-даследчых і вопытна канструктарскіх работ.
Распрацока варыянта АБІС і вызначэнне варыянта канцэпцыі АБІС, які задавальняе карыстальніка.
Афармленне справаздачы аб выкананай рабоце.

Стадыя распрацокі тэхнічнага задання: вывучаецца самастойна па адпаведнаму стандарту.
Распрацока і зацьвярджэння тэхнічнага задання на АБІС.
ТЗ на АС является основным документом, определяющим требования и порядок создания (развития или модернизации - далее создания) автоматизированной системы, в соответствии с которым проводится разработка АС и ее приемка при вводе в действие.

Стадыя эскізнага праектавання:
Распрацока папярэдніх праектных рэшэння па сістэме і яе частках.
Распрацока тэхнічнай дакументацыі на АБІС і яе часткі.

Стадыя тэхнічнага праектавання АБІС:
Распрацока праектных рэшэння па сістэме і яе частках.
Распрацока дакументацыі на АБІС і яе часткі.
Распрацока і афармленне дакументацыі на пастаку сродка праграммна-тэхнічнага забеспячэння АБІС. Так сама сюды адносяць – афармленне дакументацыі на арганізацыю тэндэрных закупак, абгрунтаванне выбару пэных мадыфікацый кам’ютарнай тэхнікі і іншага абсталявання.

Стадыя распрацокі рабочай дакументацыі:
Распрацока рабочай дакументацыі на сістэму і яе часткі (інструкцыі па выкарыстанні).
Распрацока або адаптацыя праграммнага забеспячэння.

Стадыя увядзення АБІС  дзейнасць:
Падрыхтока аб’екта атаматызацыі (бібліятэкі) да воду АБІС у дзейнасць.
Падрыхтока персанала.
Канчатковая камплектацыя АБІС пасталяемымі вырабамі, праграммна-тэхнічнымі сродкамі і інш.
Буданіча-мантажныя работы.
Пуска-наладачныя работы. Правядзення папярэдніх іспыта функцыянавання камп’ютара і сеткі. Знаходжанне “вузкіх месца” і сбоя.
Правядзенне вопытнай эксплуатацыі. Пад час гэтай эксплуатацыі патрэбна праверыць як працуюць усе сістэмы АБІС, так сама зафіксаваць усе сбоі  рабоце сістэмы.
Правядзенне прыёмачных іспыта. Для правядзення іх стварецца каміссія, старшынёй гэтай каміссіі – нейтральнае ліцо з іншай арганізацыі. У выніку іспыта складаецца акт аб прыёмцы ці не прыёмцы гэтай сістэмы  прамысловую эксплуатацыю. Але  гэты акт уключаецца пералік усіх недаробак, якія ёсць у сістэме (“Пасташчык абязуецца выправіць усе сбоі  сістэме  пэны час”).

Стадыя суправаджэння АБІС:
Выкананне работ  адпаведнасці з гарантыйнымі абавязкамі (6-12 месяца).
Пасля гарантыйнае абслугованне.
Прамысловая эксплуатацыя АБІС.

Раздзел другі: Сродкі забеспячэння АБІС.

Тэма: Інфармацыйнае забеспячэнне АБІС.

Пад інфармацыйным забеспячэннем АБІС разумеюць сукупнасць інфармацыі, якая апрацоваецца АБІС,
сродка яе кадзіравання, метада арганізацыі, заховання і кантролю. Склад і колькасныя характарыстыкі інфармацыйнага забеспячэння змяняюцца  часе, таму прынята дакладна фіксаваць стан інфармацыйнага забеспячэння па пэнаму “календару”.

Інфармацыя, якая цыркулюе  сістэме, звычайна падраздзяляецца на уваходную, выхадную і унутранную. І  кожным з гэтых раздзела яна падраздзяляецца на працоную і службовую.
Уваходная інфармацыя – прызначана для апрацокі, заховання і выкарыстання карыстальнікамі сістэмы. Заховаемая інфармацыя складаецца з пошукавых вобраза дакумента (ПВД), бібліяграфічных (фактаграфічных) дакумента, уласна дакумента і пошукавых прадпісання. Пошукавыя прадпісанні маюць значэнне для эффектынага пошуку, які будуецца на булевай алгебры (прадсталенне сцэнарыя пошуку праз булевыя алгарытмы “І”, “Ці”, “Не”).
Службовая інфармацыя забяспечвае пэныя рэжымы работы сістэмы. Да яе можна аднесці:
Новыя элементы інфармацыйна-пошукавых мо (дэскрыптары, ключавыя словы, звесткі аб новых карыстальніках і інш.)
Выхадная рабочая інфармацыя – выводзіцца на экран дысплэя, адпраляецца па пошце, па сетцы, друкуецца. Для выдачы карыстальніку  адказ на яго запыт. Можа выдавацца  выглядзе бібліяграфічнага апісання, понага тэксту, часткі тэксту, аннатацыі, рэферату.
Выхадная службовая інфармацыя – прызначана для кантролю якасці работы сістэмы, павышэння эффектынасці, а так сама для вядзення адпаведных пратакола.
Унутраная рабочая інфармацыя – машынныя массівы ПВД і саміх дакумента,
Службовая рабочая інфармацыя – дапаможныя массівы, табліцы классіфікацыі, сістэма кадзіравання інфармацыі, слонікі, даведнікі, тэзарусы, атарытэтныя файлы і інш. Усе яны дазваляюць арганізаваць запіс, захованне, пошук і выдачу рабочай інфармацыі карыстальніку. Да службовай інфармацыі адносяцца так сама разнастайныя табліцы кадзіравання, кадзіраванне – працэсс перапрацокі розных матэр’яла з адной сістэмы сімвала у іншую. Для рэалізацыі кадзіравання ствараюцца спецыяльныя дакументы – классіфікатары. Гэтыя классіфікатары адлюстроваюць разбіенне мносства кадзіраванных дакумента на классы, падклассы, группы. Структура гэтых классіфікатара павінна прадугледжваць магчымасць уключэння  іх дапаніцельных палей, без парушэння сістэмы кадзіравання. На сёння распрацаваны на зроні дзяржавы классіфікатары дзяржаных стандарта, тэррыторый, мо, эканамічныя. У кожнай бібліятэцы створаны уласныя классіфікатары: у Прэзідэнтскай классіфікатары месца працы, раздела; бібліятэка БДУ мае классіфікатары крыніц камплектавання, выдаведства, учэбных дысцыплін, кафедра, факультэта, тыпу партнёра і інш. Машыння слонікі – структура данных, якая забяспечвае доступ да баз данных і асобных запіса па іх тэктставому імені. Кожная пазіцыя слоніка утрымлівае назву і код. Вядзенне такіх слоніка утрымліваецца спецыяльнай праграммай. Уся вышэйназваная інфармацыя  АБІС запісваецца і заховаецца  пэных фарматах.

Тема: Фарматы палей данных і сумежныя паняцці (самастойнае вывучэнне).

У спецыяльнай літаратуры паняцце фармата тарктуецца даволі шырока. Фарматы  розных справах маюць мносства азначэння. Разам з тым, найбольш распасюджаныя азначэнні фармату:
Спосаб размяшчэння і прадсталення данных  памяці ЭВМ, базе данных ці на знешнім носьбіце.
Пэная структура інфармацыйнага аб’екту, які падвяргаецца апрацоцы, запісваецца на носьбіт, які адлюстроваецца на экране, раздруковаецца на паперы.
Элемент мовы, які  сімвальным выглядзе апісвае прадсталенне інфармацыйных аб’екта у запісе (файле, базе данных і г.д.).
Спосаб разбіення павярхонасці носьбіта на адрасуемыя элементы – дарожкі і сектары (фармат дыску).

АБІС апрацоваюць і заховаюць вялікія массівы разнастайнай інфармацыі (бібліятэчная, бібліяграфічная і г.д.) у сімвальнай, лічбавай і семантычнай форме. У сувязі з гэтым, пад фарматам АБІС будзем разумець наступнае: сукупнасць правіл запісу і структуру прадсталення інфармацыі (данных)  базах данных для яе заховання пераапрацокі і перадачы.

Структура прадсталення данных  фармаце – гэта мносства наступных элемента:
Данныя.
Палі.
Запісы.
Файлы.
Базы\банкі данных.

Пад даннымі звычайна разумеюць інфармацыю, якая утрымлівае разнастайныя зветскі, факты, паказчыкі. Кампанентамі данных з’яляюцца сімвалы і лічбы прыроднай мовы, ці іх кадзіраваннае прадсталенне  выглядзе, прыдатным для апрацокі на ЭВМ.

Аснонай структурнай адзінкай фармату з’яляецца элемент данных (найменшая адзінка інфармацыі).

Данныя  фарматах аб’ядноваюцца  палі. Полем называюць вобласць (прастора) на электронным носьбіце інфармацыі, выдзяленная для запісу пэнага віду данных, атрыбута аб’екта. Імя поля дазваляе адрозніваць яго ад іншых палё, а яго значэнне – змест дадзеннай прасторы  электроннай памяці. У тым выпадку, калі некаторыя палі маюць значэнні, якія казваюць на іншыя запісы, то яны маюць назву палё сувязі. Існуюць знешнія і унутранныя імёны палё данных:
Знешняе імя поля данных – прызначана для наймення тыпу данных, ці абагульнаючае найменне характару інфармацыйнага элемента. Гэта імя – сродак ідэнтэфікацы для карыстальніка АБІС.
Унутраннае імя поля данных – кароткі сімвальны код,  якім адкрываецца запіс у палі данных і заховаецца ён разам з даннымі, якія ён ідэнтэфікуе. Унутранне імя з’яляецца спосабам ідэнтэфікацыі поля данных для праграммных сродка сістэмы.
Поле данных мае сваю велічыню, якая залежыць ад колькасці данных (сімвала, байта), якія вызначаны для запісу  іх. Па гэтай прыкмеце можа быць фіксаванай, пераменнай і неакрэсленнай дажыні. У сучасных АБІС часцей выкарыстоваюцца палі пераменнай дажыні.

ЧАСТКА 2.

Кожнае поле мае сваю структуру, гэта значыць прынцып упарадкавання  ім запіса. Па гэтай прыкмеце  АБІС могуць выкарыстовацца тэкставыя, нармаціраванныя, фармаціраванныя і лічбавыя палі данных:
Тэкставыя – адрозніваюцца тым, што запісы  ім абмяжоваюцца толькі дажынёй. Г.зн. што  гэтых палях не рэгламентуецца парадак/правілы набору літар і лічбавых сімвала, якія складаюць змест.
Нармаціраванныя(нарміраванныя) – утрымліваюць  сябе толькі “дазволенныя” тэрміны. Гэтыя тэрміны кантралююца спецыяльнымі машыннымі слонікамі сістэмы. Такімі называюць тыя палі данных, якія трымліваюць найбольш важныя звесткі для ідэнтэфікацыі дакумента, ці іх пошук (ПОД, ПОЗ).
Фармаціраванныя – у гэтых палях устаналіваецца фармаціраванны парадак запісу пэных літарных ці лічбавых сімвала (ДД.ММ.ГГ, напрыклад). Такія палі выкарытоваюцца  якасці сродка сарцірокі і пошуку данных, па тых звестках, якія  іх утрымліваюцца. Для вырашэння асобных (прыкладных) задач некаторыя фармаціраванныя палі могуць быць аб’яленны (па слоніку) нарміраваннымі. Так, напрыклад, для кантролю тэхналогіі апрацокі дакумента і, у прыватнасці, тэрміна праходжання іх па тэхналагічнаму ланцужку (заказ=>паступленне  аддзел апрацокі=>паступленне на абанімент) адпаведныя тэхналагічныя палі могуць кантралявацца абавязковым уводам даты/часу передачы/апрацокі дакументу.
Лічбавыя – утрымліваюць запісы толькі лічбавых значэння вымяральных велічынь (грашовыя суммы, паказчыкі весу, геаметрыя), над якімі магчыма ажыццяленне арыфметычных дзеяння. Аднак, да гэтых палё не адносяцца сімвалы ББК, УДК і г.д. І так сама сюды не адносяцца грашовыя паказальнікі (кошт кнігі, кошт перасылкі дакументу).

У АБІС выкарыстоваюцца так сама заемазвязанныя множныя, группавыя і паторныя палі данных:
Множныя - выкарыстоваюцца  фактаграфічных базах данных АБІС. Яны утрымліваюць некалькі элементарных падпалё, якія утрымліваюць аднатыпныя запісы. Яны выкарыстоваюцца для запісу узаемазвязанных аб’екта (дажыні, высаты, шырыні аб’екта, вагі аб’екта) у адпаведных падпалях, напрыклад “габарыты аб’екта”.
Группавыя – уключаюць у сябе 2 і больш другіх группавых ці множных палё. Выступаюць у якасці сродка аб’яднання некалькіх палё. Іх можна выявіць па назве, ці імя группавога поля. Прыкладам такога поля у бібліяграфічных базах данных з’яляецца поле бібліяграфічнага апісання дакумента.
Паторныя – маюць кратнасць патарэння больш аддзінкі. Імі могуць быць элементарныя (без утрымання  сваім складзе іншых палё і падпалё), множныя і группавыя палі. Напрыклад поле ЮСМАРКА “Іншыя атары”.

Сукупнасць усіх палё, якія адносяцца да аднаго і таго ж аб’екта называцца запісам. Запісы ідэнтыфікуюцца “ключом”. “Ключ” – гэта так сама поле, якое мае унікальнае (адназначнае значэння) адпаведна атрыбуту.
Калі запіс  цэлым характырызуе той ці іншы аб’ект, то асобныя яго элементы прадсталяюць сабой розныя уласцівасці аб’екту і пры гэтым называюцца “атрыбутамі”.
Такім чынам, атрыбут – элемент данных, які утрымлівае інфармацыю аб аб’екце (імя, тып, дажыня запісу).

У АБІС выкарыстоваюцца лагічныя і фізічныя запісы:
Лагічны запіс – вызначаецца мносства элемента інфармацыі, якія апісваюць факт, асобны аб’ект, ц і класс аб’екта як аддзінае цэлае. Адзін лагічны запіс можа складацца з некалькіх фізічных, ці быць часткай аднаго фізічнага запісу.
Фізічны запіс – яляе сабой порцыю данных на электронных носбьбітах інфармацыі. Ён можа утрымліваць адзін лагічны запіс, яго частку ці некалькі лагічных запіса. Пры гэтым тып запісу можа быць фіксаванай, пераменнай і неакрэсленнай дажыні. Некалькі паслядоных лагічных запіса, аб’яднаных  адзін фізічны запіс называюць блокам данных. Гэты блог выступае  якасці аддзінкі доступу да знешняй памяці ЭВМ. А  камп’ютарных сетках забяспечвае магчымасць перадачы данных, як аддзінага цэлага. Ажыццяляе усё гэта з адпаведнасцямі з пратаколамі.
Памер блоку данных так сама можа быць фіксаванай і неакрэсленнай дажыні.
Сукупнасць лагічных запіса – файл. Зместам файла можа стаць аддзін лагічны запіс, ці некалькі іх, якія аб’яднаны агульным іменем. Напрыклад,  АБСІ фаіл можа трымліваць запісы з мносствам бібліяграфічных апісання (бібліяграфічны фаіл), кожнае з якіх так сама з’яляецца лагічным запісам, які аб’яднаны з іншымі якімі-небудзь агульнымі прыкметамі (тэматыка, від дакумента, храналогія і г.д.). Зместам запісу  файле могуць быць так сама:
Асобныя дакументы (тэкставы фаіл).
Паслядонасць аперацый ці іх чатскі, выконваемыя камп’ютэрам (праграмны фаіл).

Прымяняльна для многіх задач атаматызаванай апрацокі данных  бібліятэцы, разам з тэрмінам “фаіл” можа выкарыстовацца тэрмін “массі” = у дадзеным выпадку як сінонімы. У беларускамонай і рускамонай практыцы словы “фаіл” і “массі” маюць адрозненні. Звязана гэта з тым, што паняцце “массі” не засёды звязваецца з запісам інфармацыіных элемента, уключаючы і понатэкставыя дакументы, а паняцце “фаіл” павінна уключаць такую умову.
У англійскай мове выкарыстанне слова “фаіл” мае пашыранае значэнне (“картатэка”, “архі”, “камплект дакумента” і г.д.).

Кожнаму запісу, ці іх группе, у файле прысвойваецца асобнае імя “імя файла”. Яно складаецца з паслядонасці літар і лічба і спецыяльных знака. Дзякуючы гэтаму імя і ажыццяляецца пошук і ідэнтэфікацыя.
На фізічным узроні змест файла можа быць:
Структурыраваны, гэта ажыццяляецца за кошт палё данных, можа уключаць мносства запіса.
Не структурыраванным – прадсталяць сабой адзіны фізічны запіс.

Пры выбары метаду запісу файла улічваюцца характарыстыкі сістэмы, здольнасці тэхнікі, эканамічныя аспекты і надзейнасць выбіраемага метаду. Існуе цесная сувязь паміж структурай інфармацыі, якая напаняе фаіл, механізмам размеркавання памяці і размеркавання доступу да данных.

АБІС уяляе сабой сукупнасць файлавых структур, пабудаваных па пэнай канцэпцыі, згодна прыкладному праграммнаму забеспячэнню. У АБІС існуе жорсткая заалежнасць паміж спосабамі выкарыстання данных  прыкладной праграмме і арганізацыі файла.
Файлы і ствараюцца для вырашэння пэнага комплексу задач, звязанных з атаматызацыяй бібліятэкі і агранізацыяй доступу да сусветных інфармацыйных рэсурса.

У практыцы атаматызацыі бібліятэк выкарытсоваюцца наступныя спосабы арганізацыі файла:
Паслядоны набор данных з прамым доступам.
Індэксны.
Змешаны інэксна-паслядоны.

Файлы аб’ядноваюцца  БД.
Існуе мносства вызначэння паняцця БД (залежыць ад обласці выкарыстовання).
Прымяняльна да АБІС пад базай данных будзем разумець: арганізаваную сукупнасць узаемазвязанных данных (блока інфармацыйных элемента), якія адносяцца да пэнай праблемнай вобласці (тэматыка і інш), прадсталены і зафіксаваны па пэных фарматах на электронных носьбітах з магчымасцю іх далейшага нарошчвання, абналення і выкарыстання.
БД павінна адпавядаць наступным прыкметам:
Утрымліваць некаторую множнасць данных, якія неабходны і дастатковы для вырашэння канрэтных задач карыстальніка і іх інфармацыйных патрэб.
Базы данных павінны быць пэным чынам структурыраваны, а данныя  іх павінны быць звязаны паміж сабой.
Данныя  БД павінны быць зафіксаваныя на электронных носьбітах, у форме, якая прыгодна для іх аператынага папанення, выкарыстання з прымяненнем сучасных сродка вылічальнай тэхнікі, тэлекамунікацый і СКБД (сістэм кіравання БД).

Сукупнасць данных, якія не адпавядаюць любой з пералічаных прыкмет, не могуць называцца БД. Так напрыклад, БД не могуць называцца:
Фонды бібліятэк.
Массівы дакумента (акрамя понатэкставых электронных).
Асобныя і сукупныя файлы.
Любы набор бумажных дакумента і данных.
Архівы дакументах і данных.
Данныя на іншых, не электронных носьбітах.

Арганізацыя і вядзенне баз данных патрабуе пэнай схемы іх сістэматызацыі. У якасці простых схем могуць выступаць:
Табліцы,  якіх данныя прадсталены  строгай лаканічнай форме. Данныя упарадкаваны, іх лёгка знайскі, упарадкаваць, аб’яднаць, абнавіць. Множнасць узаемазвязанных табліц складае інфармацыйна-лагічную мадэль пэнага накірунку ці галіны веда.

Пры стрварэнні БД абавязкова улічваюцца фактары:
Рэсурсы і аб’ём памяці камп’ютара.
Даступнасць данных.
Гнуткасць і частата папанення данных.
Часу заховання данных.

Улік сродка доступу да накаплення інфармацыі і незалежнасць данных ад праграмм, якія іх вызываюць, называецца СКБД.
СКБД прызначаны для таго, каб адну і тую ж сукупнасць данных можна было выкарыстаць для вырашэння розных задач, з забеспячэннем аднастайнасці сродка звароту да данных.

БД уваходзяць, у якасці састаной адзінкі, у банк данных (БкД). І выкарыстоваюцца  ім у якасці 2ух значэння:
Як асобны інфармацыйны массі, які даступны і праз камп’ютэрную сетку.
Як тыражыруемы і рассылаемы массі на з’ёмных носьбітах.

Паняцце БкД так сама трактуецца неадназначна. У адных выпадках можа трактавацца як сукупнасць баз данных і СКБД (маніпуляванне даннымі), у другіх – у паняцце банка ключаюць тэхнічныя, праграммныя і раганізацыйныя сродкі.

БкД з’яляюцца важнейшай часткай АБІС. Асабліваць у тым, што у БкД заховаецца вялікі аб’ём самай разнастайнай інфармацыі. Так сама гэта інфармацыя мае складаную структуру. Дзякуючы БкД маецца магчымасць онлайн доступу шматлікіх карыстальніка. Многаспектнасць і многаварыянтнасць інфармацыі.

Віды фармата.

Падраздзяляюцца на 2 группы:
Унутраныя.
Каммунікатыныя.
Такое паддзяленне з’яляецца моным, таму што  сучасных АБІС (пераважнай большасці) у якасці унутранага фармату выкарыстоваецца адзін з каммунікатыных фармата.

Унутрнаныя фарматы – сукупнасць правіла запісу і структуры прадсталення данных канкрэтнай (лакальнай) АБІС, для вырашэння вытворчых, карыстальніцкіх і службовых задач атаматызацыі бібліятэчна-інфармацыійных працэсса. У розных АБІС могуць выкарыстовацца розныя фарматы.
У адпаведнасці з этапамі апрацокі інфармацыі  сістэме, унутраны фармат складаецца з этапных:
Прадмашынны.
Прадсістэмны.
Фармат пошуку.
Выхадны фармат.
Выдаведскі фармат.
У некаторых АБІС гэтыя фарматы могуць сумяшчацца адзін з адным.
Падрабязней пра фарматы:
Прадмашынны: прызначаны для прадсталення выніка аналітыка-сінтэтычнай апрацокі дакумента, факта і для забеспячэння воду данных  АБІС. Гэты фармат вызначае стандартызаваную форму структуры, зместу і сістэмы кадзіравання інфармацыі на носьбітах для яе электроннай апрацокі. У бібліятэчна-інфармацыйнай дзейнасці фарматам адпавядаюць правілы і схемы апрацокі дакумента, якія з рознымі ступенямі панаты вызначаюць набор элемента, выкарыстоваемы парадак іх запісу і месцаразмяшчэнне кожнага элемента. Асаблівае значэнне пры гэтым маюць стандарты, у першую чаргу на бібліяграфічнае апісанне. Пры пераводзе бібліяграфічнага апісання  электронную форму пытанне аб нязменнасці парадку размяшчэння элемента бібліяграфічнага апісання губляе папярэдняе значэнне. Парадак прадсталення запісу аб дакуменце для касрыстальніка тым больш не істотны, таму што гэтая інфармацыя для аго не бачна. Карыстальніку вельмі важна толькі тое, каб агульна прынятыя правілы не былі парушаны пры вывадзе данных на экран, ці на друк. Гэты фармат уяляе сабой сваеасаблівую фармалізаваную анкету для запісу і апрацокі структуры данных, і утрымлівае склад палё данных, якія адпавядаюць складу апрацоваемых дакумента, ці звестак аб іх змесце, правілах запанення. Гэты фармат – спецыяльна размечаны экран манітора для клавіатурнага воду. Адносна бібліяграфічнай інфармацыі ён утрымлівае усе элементы бібліягафічных данных, якія дзеляцца на пэныя блокі, у адпаведнасці з палямі, якія маюць пераменную дажыню, а так сама рэзервныя і службовыя палі для службовых паметак. Пры арганізацыі фармата, зыходзяць з таго, што кожны элемент апісання  іх мае строгавызначанае месца, а элементы апісання могуць аддзяляцца з дапамогай сімвала раздзеліцелей. Кожнаму элементу запісу прысвоена метка, якая можа быць канкрэтызавана кодам-ідэнтэфікатарам. Для апісання канкрэтных віда дакумента распрацоваюцца адпаведныя рабочыя фарматы, якія запаняюцца  адпаведнасці з кіраніцтвамі па запаненню фармата менавіта дадзеннага віду дакумента. Пасля клавіатурнага запанення прадмашыннага фармату ён уводзіцца  памяць машыны.
Фармат заховання: дазваляе забяспечыць кампактнасць данных, запіса у БД, а так сама забяспечвае зручнасць пераходу  рабочы фармат і наадварот.
Рабочы фармат: забяспечвае прастату і высокую хуткасць доступу да сіх элемента данных пры выкананні розных віда машыннай апрацокі і пераутварэння данных.
Фармат пошуку: прызначаны для выдачы данных на экран ці друк у рэжыме дыялога. Ён звязаны з фарматам вываду (выніка работы праграммы).
Выдаведскі фармат: забяспечвае выкананне патрабавання да выдаведскай прадукцыі (у частцы прадсталення бібліяграфічнага апісання, аглалення, выпралення памылак).

У розных АБІС выкарытоваюцца розныя унутраныя фарматы, што не засёды дазваляе весці абмен інфармацыяй паміж рознымі АБІС. Для таго, каб гэта ліквідаваць распрацаваны каммунікатыныя фарматы.
Аснонай вартасцю такога фармата з’яляецца яго гнуткасць пры электроннай апрацоцы інфармацыі, магчымасць выбаркі і выкарыстання інфармацыі, якая утрымліваецца толькі  тых палях, якія цікаваць карыстальніка.
Каммунікатыны фармат з’яляецца сродкам узгаднення структуры і характару запіса у массівах і БД, якія з’яляюцца аб’ектамі перадачы і прыёму  працэссах інфармацыйнага заемадзеяння сістэм.
Каммунікатыны фармат павінен адпавядаць патрабаванням міжнародных стандарта, якія устаналіваюць абмежаванні па складах, структуры і правілах запанення абавязковага да кожнага і іх складу палё данных.
Гэтыя фарматы прызначаны для інфармацыйнага абмену паміж бібліятэкамі, для стварэння карпаратыных бібліятэчна-камп’ютарных сетак і для сумеснага фарміравання/стварэння і выкарыстання самых разнастайных інфармацыйных прадукта і паслуг.

Існуюць 2 асноных віды каммунікатыных фармата:
Міжнародныя.
Нацыянальныя.
Міжнародныя: гэтыя фарматы прадсталяюць сабой группу МАРК падобных фармата:
USMARC
UNIMARC
MARC21
InterMARC
У першыню МАРС фармат бы распрацаваны бібліятэкай Кангрэсса США, 1965-66 гадах з мэтай атрымання данных каталагізацыі  машыначытаемым выглядзе і ме назву USMARC. З тягам часу, гэты фармат ста унутранным фарматам для мносства амерыканскіх АБІС, а амерыканскія АБІС самыя распасюджанныя  свеце. Такім чынам ён ста міжнародным.У стварэнні гэтага фармату дзельнічала так сама Брытанская Нацыянальная бібліятэка.
У 70ыя гады з’явілася шмат версій гэтага МАРС фармату  розных краінах свету, і яны сталі нацыянальнымі каммунікатынымі фарматамі, але база  іх МАРСа. Но накіраваны яны былі і улічвалі правілы каталагізацыі пэнай краіны. Атрымовалі назву ад назвы краіны.

Кожны з гэтых фармата дазваляе стварыць эталонны варыянт бібліяграфічных запіса у атаматызаваным рэжыме і непасрэдна ажыццяляць працэсс каталагізацыі дакумента.
Створаныя нацыянальныя фарматы  70ых гадах, хоть яны і ствараліся на аснове МАРСа, але былі не сумяшчальныя, таму іх нельга было назваць каммунікатынымі.
З-за гэтага, у другой палове 70ых гадо ІФЛАй была выпушчана версія новага фармату якая атрымала назву UNIMARC(1977). Ён бы створаны для садзеяння міжнароднаму абмену даннымі  машыначытаемай форме паміж нацыянальнымі бібліяграфічнымі службамі.
UNIMARC ста пасрэднікам паміж любымі нацыянальнымі версіямі группы фармата MARC. Ён забяспечы канвертаванне данных з нацыянальнага фармату  UNIMARC фармат, і наадварот. Пры гэтым былі улічаны се патрабаванні міжнародных стандарта па бібліяграфічным апісанні.
У 80ых гадах з’явілася мносства нацыянальных фармата (Рос, Бел, Літ), якія жо будаваліся на: бралі ЮНІMARC фармат і носілі змены, якія лічылі нацыянальныя асаблівасці дакумента і нацыянальных правіла каталагізацыі. А нацыянальныя правілы каталагізацыі усё больш прыстасоваліся да міжнародных.
1988 – створаны БЕЛMARC фармат. Значны уклад унеслі: Фядорына, Лейко і прадстанікі кафедры.

BELMARC фармат.

Гэты фармат ста распрацовацца пад эгідай стварэння навукова-інфармацыйнай камп’ютэрнай сеткі Беларусі і па заднні фонду інфарматызацыі. Пры НББ была створана міжбібліятэчная рабочая группа, у склад якой увайшлі прадстанікі розных бібліятэк і выкладчыкі універсітэта кульутры.
БЕЛMARC фармат выступае  АБІС у якасці сродка:
Стварэння эталона электроннага апісання нацыянальнага дакумента з улікам патрабавання і мо, пры якіх дапусцімы адхіленні ад гэтага эталона.
Адлюстравання  электроннай форме звестак аб фондах буйнейшых бібліятэк Беларусі, іх заховання  зводным электронным каталозе і ажыццялення на яго аснове шматаспектнага пошуку бібліяграфічнай інфармацыі шырокім колам карыстальніка інфармацыі.
Арганізацыі адзінай тэхналогіі нацыянальнай карпаратынай каталагізацыі (стварэння электронных бібліяграфічных запіса), якая дазваляе ажыццявіць аднаразовую апрацоку і шматразовае выкарыстанне. І гэта дазваляе ліквідаваць дубліраванне працэсса каталагізацыі.
Падрыхтокі якасных нацыянальных бібліяграфічных прадукта рознага прызначэння з мэтай прадсталення іх на сусветным рынку. Асабліва прадукта, звязанных з нацыянальнай культурай, мастацтвам.
Для інфармацыйнага заемадзеяння бібліятэк і інфармацыйных устано як краіны так і свету. З дапамогай сучасных сродка тэлекамунікацый і з выкарыстаннем сумяшчальнага каммунікатынага абменнага фармату UNIMARC.
Сучасныя АБІС падтрымліваюць UNIMARC фармат. А  нацыянальным маштабе – свае нацыянальныя фарматы, якія і пабудаваны на аснове UNIMARCа.

Для ажыццялення працэсса каталагізацыі  атаматызаваным рэжыме існуе падсістэма уводу бібліяграфічных запіса у БелMARC фармаце. Гэтая сістэма яляе сабой самыя разнастайныя палі БелMARC фармата, якія і запаняюцца пры стварэнні запісу.
Але, канчатковай мэтай з’яляецца стварэнне цэнтралізаванай сістэмы бібліяграфічных данных у нацыянальных цэнтрах карпаратынай каталагізацыі, з тым каб іншыя бібліятэкі выкарыстовалі запісы з іх шляхам імпарту, а не стваралі іх самі. З магчымасцю змяняць ці інгараваць пры неабходнасці асобныя палі.
Такі цэнтр ствараецца  НББ, які рэалізовае аднаразовую апрацоку і шматразовае выкарыстанне, што дазваляе эканоміць сродкі, ліквідаваць дубліраванне.

Тэхналагічна  АБІС пераход з аднаго фармата  іншыя, пры міжнародным абмене інфармацыяй ажыццяляецца з дапамогай канвертара. Гэта спецыяльныя праграммы, якія дазваляюць ператвараць бібліяграфічную інфармацыю з UNIMARC фармата  БелMARC, РусMARC фарматы і наадварот.

Існуюць правілы запанення усіх палё БелMARC фармата. Гэта кіраніцтвы па запаненні фармата, на се практычна віды дакумента (брашуры, кнігі, рукапісы, ноты, адыёматыр’ялы, стандарты, патэнты, электронныя рэсурсы і інш.). Гэтае апісанне уводзіца  падсістэму вода  АБІС, і з дапамогай гэтых запіса можна ажыццяляць пошук інфармацыі.

Акрамя гэтага, БелMARC фармат і запісы  ім ажыццяляюцца так сама шляхам стварэння атарытэтных/нарматыных файла.

У БелMARC фармаце ёсць цэлая сістэма спецыяльнага абазначэння. Кожны запіс трымлівае маркёр, даведнік і палі пераменнай дажыні.
Маркёр запісу – гэта набор сімвала, пастаяннай дажыні, які знаходзіцца  пачатку кожнага запісу і утрымлівае пэныя параметры для яго апрацокі:
дажыню запісу,
яго статус (новы запіс, карэкціруемы запіс);
іерархічны узровень запісу  ланцужку падпарадкаваных і заемазвязаных запіса;
ступень панаты запісу;
умовы складання запісу (дэ візу, з другаснай крыніцы);
адпаведнасць прымяняемых правіла каталагізацыі патрабаванням ISBN;
бібліяграфічны зровень апісання;
фармат даведніка запісу, які ідзе за маркёрам – пазіцыі,  якіх указаны дажыні яго структурных элемента.

Даведнік запісу – прадсталяе сабой паказальнік, размяшчаецца  запісу непасрэдна за маркёрам і дазваляе вызначыць месцазнаходжанне  запісу данных, якія адпавядаюць кожнаму полю. Гэтае поле ідэнтыфікуецца 3сімвальнай меткай. Калі поле  запісу патараецца, то  даведніку патараецца і метка і, адпаведна, артыкул, які вызначае палажэнне данных паторнага з’ялення поля  запісу. Кожны артыкул даведніка мае фіксаваную дажыню  12 сімвала: метка поля (3 сімвалы), дажыня поля (4 сімвалы), пазіцыя пачатковага сімвалу (5 сімвала). Даведнікі  розных запісах утрымліваюць розную колькасць артыкула, у адпаведнасці з наборам палё запісу. Меткі  даведніку парадкаваны  адпаведнасці па іх кодах.

Пераменныя палі данных – першы сімвал  обласці запісу з’яляецца базавым адрасам данных. Яму прыпісваецца пазіцыя “0” для вызначэння становішча данных  запісу. Для запісу  БелMARC фармаце гэты першы сімвал ідэнтэфікатару запісу (яго унікальнага нумару) запісваецца  полі “001”. Размяшчэнне базавага адрасу данных  запісу задаецца  маркёры пазіцыямі “12” – “16”. Пераменныя палі данных ідуць непасрэдна за даведнікам.

Тэма: Лінгвістычнае забеспячэнне АБІС.

У афіцыяльнай літаратуры часта выкарыстоваецца тэрмін “інфармацыйна-лінгвістычнае” забеспячэнне АБІС. Гэта мае рацыю, і  такім гучанні падкрэсліваецца што гэтыя 2 сродкі забеспячэння вельмі цесна звязаныя адзін з адным.

Лінгвістычнае забеспячэнне (ЛЗ) АБІС – прадсталяе сабой шырокі копмлекс моных сродка, неабходных для апрацокі дакумента і запыта, а так сама сродкі для выкарыстання і падтрымкі інфармацыйна-пошукавых мо (ІПМ).
ІПМ – штучная мова, прызначанная для фармалізаванага апісання дакумента, данных, асобных паняцця ці тэрміна і для ажыццялення наступнага іх пошуку  інфармацыйных массівах АБІС. Стварэнне ІПМ абумолена неабходнасцю вода гэтай мовы  камп’ютар. З другога боку, прыродныя мовы маюць свае “недахопы” пры ажыццяленні працэдур запісу данных і ажыццяленні інфармацыйнага пошуку. Да гэтых “недахопа” адносяць:
Сінанімію.
Полісімію.
Аманемію.
Асабліва гэта датычыць рассейскай мовы.

Аснонымі крытэрыямі інфармацыйнага пошуку з’яляюцца:
Паната.
Дакладнасць.
Аператынасць.
Менавіта фармалізацыя і дазваляе ажыццявіць панату і дакладнасць.

Лінгвістычнае забеспячэння – з’ляецца краегольным камнем эффектынасці працы АБІС. З яго дапамогай вырашаюцца наступныя задачы:
Апрацока усіх віда уводзімых у сістэму дакумента і запыта, з неабходнай панатой і дакладнасцю.
Сістэматызацыя дакументнага патоку і фармаванне інфармацыйных массіва.
Дакументнага фактаграфічнага пошуку  базах данных АБІС.
Для забеспячэння сумяшчальнасці розных АБІС – сумяшчальныя тыя АБІС, якія “размаляюць” з дапамогай адных сродка лінгвістычнага забеспячэння.
Арфаграфічнага кантролю.
Для ажыццялення атаматычнай рубрыкацыі матэр’яла, напрыклад зместу бібліяграфічнага дапаможніка.
Атаматычнага пераводу і транслітэрацыі.
Атаматызацыі семантычнай апрацокі дакумента і запыта.
Атаматызаванага вядзення асобных віда лінгвістычнага забеспячэння з магчымасцю каррэкцірокі і дапанення/папанення.

Паспяховае і эффектынае функцыянаванне АБІС магчыма толька пры налічыі цэлага комплекса моных сродка - комплекса функцыянальна звязанных ІПМ.

Шырока выкарыстоваюцца наступныя ІПМ (як сродкі лінгвістычнага забеспячэння АБІС):
Мова апрацокі бібліятэчна-бібліяграфічных данных (для прадсталення бібліяграфічнай інфармацыі).
Классіфікацыйныя мовы (для прадсталення тэматычнага зроню інфармацыі).
Дэскрыптарныя мовы (для прадметнага прадсталення інфармацыі).
Мовы атарытэтных/нарматыных файла (для кантролю элемента бібліяграфічных запіса пры водзе і пошуку інфармацыі  сістэме).
Аб’ектна-прыкметавыя мовы (для аб’ектаграфічнага, фактаграфічнага прадсталення інфармацыі).
Мовы арфаграфічнага кантролю і транслітэрацы.
Мовы запыту і маніпулявання даннымі (сродкі аперацыйнага/праграмнага кантролю).

Найболь якаснымі і эффектынымі лічацца тыя АБІС, у якіх выкарыстоваюцца некалькі (як мага больш) найбольш распасюджаных ІПМ.

Мова апрацокі бібліятэчных і бібліяграфічных данных: выкарыстоваецца для атаматызаванага уводу/вываду/заховання і пошуку бібліяграфічнай інфармацыі. Прадсталяе сабой набор сродка для пабудовы і выкарыстання бібліяграфічнага апісання дакумента, які з’яляецца адным з кампанента бібліяграфічнага запісу. Рэалізуецца і пры запаненні прадмашыннага фармату АБІС. У розных АБІС выкарыстоваюцца розныя мовы апрацокі бібліятэчна-бібліяграфічных данных, што звязана з прынятым у канкрэтнай краіне/бібліятэцы наборам выкарытоваемых элемента запісу. У вогуле, для ажыццялення інфармацыйнага аб’ёму патрэбна прытрымлівацца міжнародных стандарта і дапанення.
Классіфікацыйныя мовы: гэтыя мовы грунтуюцца напрынцыпах прэдкаардынацыі, г.з. “пабудовы слонікавага складу ЭВМ”, да правядзення працэссу слонікавага індэксавання. У сучасных АБІС найбольш распасюджаны наступныя классіфікацыйныя ІПМ:
Дзяржаны рубрыкатар НТІ.
Прадметны рубрыкатар бібліятэкі Кангрэсса СШП (для АБІС амерыканскай вытворчасці, што выкарыстоваюцца  бібліятэках Беларусі).
УДК.
ББК.
ДКД (дес. Клас. Дзьюі, у замежных АБІС).
Дзяржаны рубрыкатар НТІ: з’яляецца адной з асноных классіфікацыйных мо, якая забяспечвае сумяшчальнасць АБІС. ДРНТІ – універсальая ІПМ, якая адлюстровае галіновае дзяленне народнай гасрпадаркі (эканомікі), дзяленне па навуковых дысцыплінах і па комплексных міжгаліновых праблемах (экалогія, ахова працы, космас).
Рубрыкатар з’яляецца агульнасістэмным моным сродкам ЛЗ. З дапамогай рубрыкатара  сістэме можна вызначыць тэматычны ахоп, які адпавядае пэнай бібліятэцы ці службе інфармацыі; ажыццявіць фарміраванне інфармацыйных массіва з мэтай абмена; тэматычны пошук у БД; сістэматызацыю матэр’яла  бібліяграфічных і інфармацыйных выданнях.
Рубрыкатар выконвае так сама функцыю спалучэння розных АБІС, а так сама АБІС і АІС. Ён так сама выконвае нарматыную функцыю пры распрацоцы і удасканаленні іншых рубрыкатара (у тым ліку і лакальных).
Аснонай часткай ДРНТІ з’яляецца классіфікацыйная табліца, якая трымлівае пералік кода і наймення рубрык, якія размяшчаюцца  парадку зрастання кода. Так сама ДРНТІ трымлівае спасылачна-даведачны апарат.
Рубрыкамі  ДРНТІ называюцца классіфікацыйныя дзяленні, а кодамі – індэксы. Да рубрыкатара складаецца алфавітна-прадметны паказальнік, які яляе сабой алфавітны пералік паняцц, з указаннем кода руббрык, у якіх гэтыя паняцці разглядаюцца.
ДРНТІ – складаецца на нацыянальным узроні і выступкае  якасці дзяржанага эталоннага электроннага рубрыкатара.
У яго пастаянна носяцца змяненні.
Гэты рубрыкатар, як правіла, уключаецца  кожную АБІС.

Прадметны рубрыкатар бібліятэкі Кагрэссу СШП: распрацаваны  1914 годзе. З таго часу ён пастаяна папаняецца, відазмяняецца. Ёсць электронные версіі, якія выкарыстоваюцца шматлікімі АБІС. Гэты рубрыкатар ключаны ва се АБІС Б-кі Гангрэсса СШП. Выкарыстаецца так сама і  Беларусі для забеспячэння сумяшчальнасці працы і АБІС.
Прадметныя рубрыкатары выкарыстоваюцца  АБІС.

УДК – гэта міжнародная классіфікацыйная сістэмая, якая шырока распасюджана яна болшьай частцы Еропы. Выкарыстозваецца  Беларумі пераважна  тэхнічны УДК.
Індэксы УДК уяляюць сабой вынік тэматычнага апісання дакумента і выступаюць  якасці сродка сістэматызацыі электронных рэсурса АБІС Выкарыстоваецца  якасці аднаго са спосаба пошуку  інфармацыйных массівах.
Існуе электронная версія УДК, якую  выглядзе кампактнага дыску можна набыць на інфармацыйным рынку. Апошняя версія УДК можа быць дабудавана  вашай АБІС у якасці ЛЗ. Пасташчыком электроннай версіі УДК на тэррыторыі СНГ з’яляецца ДПНТ Рассіі.

ББК – з’яляецца постсавецкай універсальнай классіфікацыяй, якае мае шарокае выкарыстанне на Украіне, Рассіі і  нас. Але сфера ужытку ББК паступова змяншаецца. Прызначэнне гэтай ІПМ аналагічна УДК. Электронны варыянт ББК распрацоваецца, падтрымліваецца і распасюджваецца РНБ.ББК распрацаваны  улікам фармата “РусМарк”, “БелМарк”. Электронны вырыянт ББК уключае  сябе тэкставы фаіл, які складаецца з запіся, з падтрымкай атарытэтных даннныж; тэкставы фаіл з нарматыныіх запіса, якія прыстасаваны для дзялення элемента данных; файл дзялення нарматыных запіса, аформлены адпаведна ІСО; нарматыныя атарытэтныя запісы для дзялення табліц ББК, якія загружаны  АБІС РГБ, а так сама  АРМ-сістэматызатар ДПНТБ Рассіі.

ББК і УДК – асноныя ІПМ АБІС бібліятэк РБ.

ДКД – самая распасюджаная  свеце. Гэтая классіфікацыя да 1929 года выкарыстовалася СССР. Актыным перакладчыкам яе на русскую мову і распасюджвае яе ДПНТБ Рассіі, звязана з тым, што шырокае выкарыстанне замежных АБІС, якія падтрымліваюць ДКД. Функцыі і прызначэнне аналагічны ББК і УДК. ДКД мае сваю перавагу  тым, што яна не залежыць ад мовы, а яе абазначэнні складаюцца  арабскіх лічба, зразумелых ва сім свеце. Менавіта на базе ДКД створана УДК. У гэтай классіфікацыі 10 адкрытых натацый – ад 0 да 9. У ДКД і УДК аднолькавыя абазначэнні верхніх зроня, але яны разыходзяцца  далейшых дзяленнях, ступені дэталізацыі, методыцы складання індэкса. Улічваючы шырокае распасюджванне ДКД па сім свеце, яна з’яляецца адным са сродкай міжнароднага інфармацыйнага заемадзеяння. Спрашчае доступ да БД па многіх бібліятэках свету. Можна набыць электронную версію классіфікацыі Дзьюі у ГПНТБ Рассіі, а так сама электронную версію адпаведнасці ДКД і УДК.

Дэскрыптарныя мовы: прызначаны для прадсталення прадметнага зместу дакумента і запыта пры водзе дакумента у сістэму. У першыню з’явіліся  50ых гадах, іх з’яленне абумолена з’яленнем першых ЭВМ. Гэтыя мовы спецыяльна былі распрацаваны для атаматызаванага прадсталення зместу і пошуку інфармацыі. Асноным паняццем гэтых мо з’яляецца паняцце дэскрыптар – гэта лексічная адзінка дэскрыптарнай ІПМ, якая пры індэксаванні дакумента і запыту выбіраецца не з апрацоваемага тэкставага, ці іншага матэр’ялу, а са спецыяльнага слоніку. Дэскрыптары знешне нагадваюць ключавыя словы, але гэтым тэрмінам (“дэскрыптарам”) нададзеная сэнсавая адназначнасць. Ключавыя словы, у сваю чаргу, выбіраюцца з апрацоваемага тэксту дакумента, а не са слоніка. З дапамогай дэскрыптарнага ІПМ можна ажыццявіць больш глыбокае індэксаванне і больш аспекты пошук, чым з дапамогай ужо разгледзенных ІПМ. Сукупнасць дэскрыптара, якія прадсталены  дэскрыптарных артыкулах складаюць паняцце інфармацыйна-пошукавага тэзаруса. Інфармацыйна-пошукавы тэзарус – гэта веды, якія прадсталяюцца  выглядзе паняцця (тэрміна, нармалізаваных ключавых сло) і адносіна паміж імі. У якасці гэтых паняцця і выступают дэскрыптары, якія звязаны парадыгматычнымі адносінамі. Парадыгматычныя адносіны (базісныя, аналітычныя) – гэта “пазатэкставыя адносіны”, адносіны, якія існуюць аб’ектына паміж лексічнымі аддзінкамі, якія фіксуюцца  спецыяльным слоніку, зыходзячы з патрэб інфармацыйнага пошуку. Гэтыя адносіны улічваюць сходства ці адрозненні  аб’ёме паняцця і змесце лексічных адзінак. Гэтыя адносіны бываюць моцнымі і слабымі.
Аб’ём паняцця – гэта множнасць прадмета, якія ахопліваюць дадзеннае паняцце, якія уваходзяць у гэтае паняцце.
Змест паняцця – гэта сукупнасць свойства, прымет, якія ласцівы кожнаму прадмету, якія ваходзяць у аб’ём паняцця. У працэссу пазнання зместу паняцці могуць змяняцца: могуць з’яляцца іх іншыя прыкметы.
Моцныя парадыгматычныя адносіны –смыславыя, родавідавыя, адносіны супадпарадкавання; выяляюцца  выніку сапасталення аб’ёму паняцця. Да такіх адносін адносяцца наступныя віды:
Эквівалентнасць – калі паміж паняццямі, аб’ёмы якіх супадаюць,  змесце маюцца адрозненні. “Дакумент рукапісны” – “Дакумент неапублікаваны”.
Радавыя (родавідавыя адносіны) – адносіны падпарадкавання, калі аб’ём аднаго ці некалькіх паняцця уваходзіць  аб’ём іншага паняцця. “Дакументы другасныя” – радавое паняцце, “Аннатацыя”, “Рэферат” – відавыя паняцці.
Супадпарадкаванне (соподчіненіе) – паміж відавымі паняццямі, якія  ронай ступені падпарадковаюцца аднаму родаваму паняццю. Аб’ёмы іх не супадаюць, а  змесце маюцца як агульныя, так і розныя прыкметы. “Кніга” – “Брашура” – “Лістока” – “Віды неперыядычных выдання”.
Адносіны тыпу “перакрыжаванне” – паміж паняццямі, змест якіх розны, але аб’ёмы часткова супадаюць. “Студэнты” – “Турысты”, “Пісьменнікі” – “Вучоныя”.
Адносіны процівасупасталення – “дакументы тэкставыя” – “дакументы электронныя”. Дзякуючы рознаму зместу.

Слабыя парадыгматычныя адносіны (ассацыятыныя) – гэта адносіны, якія выражаюць сувязі не паміж паняццямі, а паміж самімі прадметамі.
Віды ассацыятыных адносін:
Цэлае – частка (даведачна-пошукавы апарат – каталогі).
Сістэма – элемент (ЦБС – бібліятэка-філіял).
Адносіны дэтэрмінантнасці: прычына – вынік (старэнне дакумента – зніженне попыту на іх).
Працэсс – абсталяванне (электронная каталагізацыя – персанальны камп’ютэр).
Матэр’ял (сыравіна) – выраб з яго (дрэва – папера).
Прадмет – яго прызначэнне (CD-ROM – запіс інфармацыі).
Навука – аб’ект яе вывучэння (інфарматыка - інфармацыя).
Навука – яе прадсталенне (бібліяграфазнаства – бібліятэка).
Прадмет – уласцівасць (інфармацыя – яе рассеіваніе).

Методыка стварэння інфармацыйна-пошукавых тэзаруса (ІПТ) складаецца з наступных этапа, якія вызначаюцца, як і ІПТ, адпаведным стандартам “Тезаурус информационно-поисковый однозначный. Правила разработки и т.д.”.
Этапы:
Этап першы. Вызначэнне тэматычнага профіля ІПТ.
Гэты профіль вызначаецца шляхам аналізу патрэб спецыяліста адпаведнай абслуговаемай галіны веда. Не існуе універсальных ІПТ. Самі тэзарусы маюць часцей за сё або галіновы, або шмат галіновы, або тэматычны характар.

Этап другі. Збор лексікі, адпаведнай профільнай тэматыцы, і фарміраванне лексічнага слоніка.
Слонік – набор тэрміна па пэнай галіне веда.Фарміраванне гэтага слоніка – надзвычай складаная аперацыя, таму што ключавыя словы выбіраюцца як з першасных і другасных дакумента, так і са слоніка, энцыклапедый.
Мэта стварэння такога слоніка – найбольш понае прадсталенне тэрміна па пэнай галіне веда. Гэтай справай займаюцца высокакваліфікаваныя спецыялісты  пэнай галіне веда. Гэты слонік падвяргаецца семантычнай (смыславой) апрацоцы  працэссе дэскрыптарызацыі.

Этап трэці. Працэсс дэскрыптарызацыі.
Дэскрыптарызацыя – устаналенне адносіна паміж тэрмінамі слоніка. Гэтыя адносіны, шляхамі упарадкавання тэрміна, выстройваюцца  дэскрыптарных артыкулах. Кожны артыкул запісваецца вялікімі літарамі і  множным ліку (“БІБЛІЯТЭКІ”).
Прыклады:
Дэскрыптарны артыкул “БІБЛІЯТЭКІ”:
Парадыгматычныя адносіны (моцныя):
Вышэйшыя паняцці: “Інфармацыйныя службы”.
Сінанімічныя паняцці: “Бібліятэчная установа”.
Ніжэйшыя паняцці: тыпы бібліятэк “Публічныя бібліятэкі”, “Спецыяльныя бібліятэкі”.
Ассацыятыныя адносіны (слабыя):
“БІБЛІЯТЭКІ” = “Бібліятэчна-інфармацыйнае абслугованне”.
Усе унутраныя тэрміны (“Інфармацыйныя службы”, напрыклад) так сама выступаюць  ролі загланых дэскрыптара:
“БІБЛІЯТЭЧНЫЯ УСТАНОВЫ” – “Гл. “БІБЛІЯТЭКІ”.
“БІБЛІЯТЭЧНЫЯ ЦЭНТРЫ” – “Гл. “БІБЛІЯТЭКІ”.

“ІНФАРМАЦЫЙНЫЯ СЛУЖБЫ”:
Вышэйшыя паняцці: “Сістэма інфармацыі”.
Сінанімічныя паняцці: “Інфармацыйныя цэнтры”.

“ПУБЛІЧНЫЯ БІБЛІТЯЭКІ”:
Вышэйшыя паняцці: “БІБЛІЯТЭКІ”.
Сінанімічныя паняцці: “Массавыя бібліятэкі”.
Ніжэйшыя паняцці: віды публічных бібліятэк: “ЦБС”, “Школьныя бібліятэкі”.

Этап чацьвёрты. Этап складання дапаможных паказальніка да ІПТ.
Часцей за сё, такія паказальнікі складаюцца 3 тыпа:
Сістэматычны паказальнік.
Паказальнік іерархічных адносін (сувязей).
Пермутацыйны паказальнік дэскрыптара.

Этап пяты. Этап афармлення ІПТ.
Ён афармляецца і прадсталяецца  адпаведнасці з ГОСТ “Тезаурус информационно-поисковый однозначный. Правила разработки и т.д.”. Згодна з патрабаваннямі  склад ваходзяць:
Уводная частка.
Лексіка-семантычны паказальнік.
Дапаможны паказальнік.
Па форме прадсталення, як правіла, ІПТ можа быць прадсталены  друкаваным і электронным выглядзе. У электронным выглядзе ён ключаецца  якасці лінгвістычнай кампаненты АБІС.
Этап шосты. Рэгістрацыйная экспертыза ІПТ.
ІПТ як правіла рэгіструецца  той вышэйстоячэй арганізацыі, па тэматычнаму профілю якой ён распрацаваны. Часцей гэта Дзярж Камітэт па навуцы, ці  галіновым міністэрстве. Пасля гэтага і пачынае з’яляцца інфармацыйна-пошукавым сродкам.

У АБІС Беларусі.
Спецыяльна распрацаваных для Беларусі тэзаруса няма, таму выкарыстоваюцца папоненныя замежныя тэзарусы.

Рэспубліканская навукова-медыцынская бібілятэка выкарыстовае 2ухмоную версію тэзаруса, які створаны (дапонены і адкарэктаваны) Расійскай цэнтральнай медыцынскай бібліятэкі на аснове тэзаруса “Mash” сістэмы “Медларс”, распрацаванай медыцынскай бібілятэкай СШП.
MASH. Гэты тэзарус (электронная версія) функцыяніруе  асяроддзі АБІС “ІРБІС” (у праграммным асяродзіі CdsASIS (бясплатна распрацавана і распасюджвае ЮНЭСКА)).
Складаецца з наступных сродка:
Галоныя прадметныя загалокі.
Геаграфічныя загалокі.
Галоныя ..
Тэрміны па-за тэзарусам.
Другасныя дэскрыптары.
Уваходныя тэрміны.
Першыя 4 группы тэрміна – галоныя дэскрыптары.

БелСХБ – выкарыстовае шматмоны сельскагаспадарчы тэзарус “AGROLOC”. Ён распрацаваны FAO (Міжнароднай ассацыяцыяш па прадавольству і харчаванню). Ён так сама ключаны  базы данных АБІС ІРБІС (АГРЫС).

У бібліятэцы БДУ Фізкультуры і Спорта выкарыстоваецца спартыных тэзарус “Sport tezaurus”, які распрацаваны і падтрымліваецца міжнароднай спартынай ассацыяцыяй і канадскім цэнтрам спратынай інфармацыі.

Некаторыя бібліятэкі Беларусі выкарыстоваюць не поныя версіі пэных галіновых тэзаруса.

ІПС. Мова нарматыных/атарытэтных файла (запіса).
Атарытэтныя файлы першапачаткова былі распрацаваны  1977 годзе пад эгідай ЮНЭСКА і ІФЛА. Ствараліся яны з мэтай вядзення нацыянальнай бібліяграфічнай інфармацыі (нацыянальных бібліяграфічных файла). ѕ 1984 годзе было надрукавана кіраніцтва па складанню нарматыных і спасылачных запіса. ѕ 1992 годзе зацьверджана кіраніцтва па прадметных нарматыных і спасылачных запіса. ѕ 1991 годзе бы распрацаваны фармат “ЮнімаркАторытыс”.

Гэтыя атарытэтныя файлы ствараліся для мэта не толькі прадсталення сваёй нацыянальнай бібліяграфіяй, але і з мэтай сварэння міжнароднага абмена атарытэтнымі запісамі.

Атарытэтны фаіл прадсталяе сабой апісанне, зыходным элементам данных якога з’яляецца уніфікаваны загаловак. Гэты загаловак прадсталяе сабой імя асобы/найменне арганізацыі/мерапрыемства/прадмета/тэмы/назвы твора/загаловак серыяльнага выдання ці шматтомніка і г.д. Пералік гэтых элемента устаналіваецца арганізацыяй-каталагізатарам.
Атарытэтны  данным выпадку – дакладны, даставерны, поны, “лепш не бывае”.
У гэтым файле так сама трымліваюцца пэныя інфармацыйныя завагі да загалока, усе вырыянты загалока і звязанныя загалокі, ад якіх фарміруюцца спасылкі, зветскі пра службу-каталагізатара, міжнародны ідэнтыфікацыйны нарматыны нумар.

Элементы атарытэтных запіса выяляюцца пры падрыхтоцы бібліяграфічных запіса, а затым дапаняюцца адсылкамі, тэкставымі даннымі даведачнага харктару.

Сістэма атарытэтных файла прызначана для:
Каталагізацыі, у працэссе апрацокі дакумента і стварэння бібліяграфічных запіса.
Гэта дазваляе, з улікам усіх падхода, аднастайна апрацаваць дакумент. Так сама стварыць эталон запіса. Усе астатнія бібліятэкі могуць выкарыстоваць гэтыя файлы.
Для кіравання і падтрымкі бібліяграфічнага файла.
У дадзенным выпадку атарытэтны файл функцыянуе як срода кантролю памылак у загалоках і іншых данных.
Як сродак кіравання атарытэтнымі даннымі. Сістэма гэтых файла палягчае стварэнне данных. З’яляецца асновай для стварэння нацыянальнай базы атарытэтных запіса.
Для інфармацыйнага пошуку.

Сістэма нарміраванных атарытэтных файлао базіруецца на фарматах АБІС (у Беларусі – БЕЛМАРК).

Сістэма гэтых файла уключае  сябе наступныя:
Файл загалока індывідуальнага атара і уніфікаваных назва.
Ён уключае атарытэтные загалокі і уніфікаваныя назвы. Варыянтныя формы запісу, гістарычныя даведкі і спасылкі на розныя формы імя/назвы. З дапамогай спасылак звязваюцаа загалокі (формы на розных мовах).
Такі файл можа стварацца пад час бягучай каталагізацыі і рэтраканверсіі.

Файл загалока каллектынага атара.
Уключае загалокі і найменаванні пастаянныз/часовых арганізацый/каллектыва. Утрымлівае формы назва каллектыву; гітарычныя даведкі аб каллектыве (калі створаны/распушчаны), спасылкі да яго іншых назва; так сама спасылкі да назва на розных мовах.
Такі файл можа стварацца пад час бягучай каталагізацыі і рэтраканверсіі.

Файл прадметных рубрык.
Ён ствараецца на базе прадметных рубрык карткавага каталога. Гэтыя прадметныя рубрыкі рэдагуюцца і адаптуюцца да мово электроннага каталога.

Файл табліц классіфікацыі.
Уключае індэксы табліц, якія выкарыстоваюцца  даннай бібліятэцы.

Стварэнне сістэмы атарытэтных файла патрабуе намагання нацыянальнага і міжнароднага мастштабу. Існуюць міжнародныя праекты стварэння атарытэтных файла:
Англаязычны праект “Author”. У рамках яго існуе магчымасць канвертацыі файла з нацыянальных фармата у міжнародны. Так сама гэты праект дае магчымасць выкарыстоваць атарытэтныя файлы розных бібліятэк. Так сама да гэтага праекту падключана бібліятэка Рассійскай Акадэміі Навук, што дазволіла распрацаваць адпаведны інтэрфейс для АБІС Litos, якая выкарыстоваецца  бібліятэцы РАН.
Праграмма нацыянальных бібліятэк Бельгіі, Іспаніі, Партугаліі і Францыі, Велікабрытаніі. Назва яе: “Author COBRA”. Гэтыя бібліятэкі сумесна ствараюць атарытэтныя файлы і абменіваюцца імі паміж сабой.

У кожнай з краін на базе нацыянальных бібліятэк ствараюцца службы вядзення атарытэтных файла.
Функцыі гэтых служб:
Каардынацыя дзейнасці па стварэнні файла.
.. нацыянальнага апісання айчынных атара.
Складаюць/набываюць/купляюць/абменіваюць замежныя базы атарытэтных файла.
Працуюць паміж бібліятэкамі-удзельніцамі у галіне каардынацыі плана па стварэнні банка данных атарытэтных файла.
Арганізацыя сістэмнай рэгістрацыі файла. Наладка іх распасюджвання і тыражыравання.
Абслугованне карыстальніка у рэжыме online пры выкарыстанні каталога і бібліятэчных баз данных.
Распрацока нарматыных дакумента па стварэнні/афармленні/выкарыстанні і г.д. атарытэтных файла.

Існуюць пэныя спосабы фарміравання банка данных атарытэтных файла:
“ЗВЕРХУ”. Пры зборы данных “зверху” за аснову бяруцца массівы файла бібліятэк, якія маюць найбольш поныя звесткі  банках/базах даных. Часцей за усё гэта нацыянальныя бібліятэкі. Гэты массі дапаняецца і папаняецца біблітэкамі-удзельніцамі з прастанокай сваіх сігла.
“ЗНІЗУ”. Калі самі бібліятэкі-удзельнцы перасылаюць свай базы данных (файла)  нацыянальную бібліятэку. Нацыянальная бібліятэка правярае гэтыя файлы, карэкціруе іх і ключае  агульныя банкі данных
“КАМБІНАВАНЫ”. Калі і “зверху” і “знізу” разам.
Такая праца патрабуе даставернасці і дакладнасці прадсталяемых данных. Часцей за сё перашкаджаюць гэтай працы састарэлыя тэлекаммунікацыйныя сродкі.

ІПС. Аб’ектна-прыметавыя мовы.
Прызначаны для аб’екта-графічнага прадсталення інфармацыі  фактаграфічных базах данных.
Структуру складае елксіка і сінтаксіс (набор фармата стварэння фактаграфічных запіса). Гэты фармат – пэны тэкст, са спасылкай на тое месца, адкуль ён узяты.

ІПС. Мовы арфаграфічнага кантролю і транслітэрацыі.
Да іх належаць спецыяльныя слонікі для кантролю тэкставых палё. Для выдзення іх выкарыстоваюцца слонікі накшталт тэлефоннага слоніка для хуткага набору: Т9.

Для забеспячэння шматмонага пошуку выкарыстоваюцца табліцы транслітэрацыі. Гэтыя табліцы транслітэрацыі дазваляюць весці пошук элемента, напісанных адным алфавітам сродкамі іншых алфавіта. Пры гэтым будуюцца табліцы адпаведнасці. Усё гэта магчыма дзякуючы існаванню шматмонага фармату UNICODE.
UNICODE – гэта 16 разрадная сістэматычная кадзірока, якая ахоплівае сіглы(сімвалы?) усіх мо, уключаючы так сама іерогліфы.

ІПС. Мова запыта і маніпулявання даннымі.
Гэта моны сродак аперацыйнага зроню (праграмны сродак).
Асноныя функцыі мо маніпулявання даннымі:
Звяртанне да баз данных.
Выкананне пошуку.
Стварэнне, мадыфікацыія, каррэкцыя, знішчэнне запіса.
Гэтыя мовы задаюць алгарытм па запыту карыстальніка, з выкарыстаннем тых аператара, якія клюючаны  пакет прыкладных праграмм АБІС, а так сама – тэрміна, якія абазначаны сродкамі выкарыстаннай інфармацыйна-пошукавай мову.

З дапамогай мо запыта апісываюцца інфармацыйныя патрэбы карыстальніка, задаецца стратэгія пошуку, фармулююцца крытэрыі і выдача выніка.

Аператары мо рэалізуюць функцыі кіравання рэжымам пошуку, санкцыянаваннем доступу да інфармацыі, кіраванне спіскамі, кіраванне фарміраваннем выніку(вываду).

Выкарыстоваюцца 3 асноныя лагічныя аператары, якія прыйшлі да нас з булевай алгебры (и вновь ВНЕЗАПНЫЙ НЕШИТОЙ!!! О_О”) і выкарыстоваюцца да інфармацыйнага пошуку: “і”, “ці”, “не”.

ІПС. Мова структурных запыта.
Яна прызначана для забеспячэння доступу да рэляцыйных баз данных. Так сама мова аперацыйнага зрозню.
Большасць файлавых сервера і СКБД выкарыстоваюць мову “SQL”.
Гэтая мова выкарыстоваецца  якасці стандартнага сродку доступу да файла на серверах і дадатках кліента і выкарыстоваецца  сеткавых тэхналогіях тыпу “кліент-сервер”.

Сродкі падтрымкі лінгвістычнага забеспячэння.
АБІС будзе якасна працаваць, калі будуць сродкі падтрымкі лінгвістычнага забеспячэння:
Методыкі індэксавання элемента запыта з дапамогай усіх інфармацыйна-пошукавых мо, якія ваходзяць  АБІС.
Лінгвістычныя працэссары, пад якімі разумеюць машынныя праграммы, якія ажыццяляюць трансляцыю з прыроднай мовы на інфармацыйна-пошуковую мову, з адной ІПМ на другую ІПМ. Уключаюць  сябе праграммныя сродкі вядзення моных сродка. Распрацоваюцца ГПНТБ Расіі.
Лінгвістычны банк данных, які прадсталяе сабой сукупнасць слоніка(вых і ?) массіва для кантролю над лексікай мовы. Формы, прадсталенныя  гэтым банку лексікі:
Лексіка-классіфікацыйныя мовы, прадсталеныя  слоніках, табліцах.
Дэскрыптарныя мовы, прадсталенныя  інфармацыйна-пошукавых тэзарусах на электронных носьбітах.
Уключае так сама спісы спецыяльна лінгвістычнай інфармацыі: асно, словаформ, грамматыкі, канчаткі.
Банк данных ключае канвертары для пераводу асобных сродка лінгвістычных сродка у іншыя.
Дакументацыя на лінгвістычнае забеспячэнне. Гэта нарматыная, праектная і тэхналагічэская дакументацыя. Рэгламентуе працэссы стварэння, вядзення, падтрымкі моных сродка. Інструкцыі (кіраванні), рубрыкатары, классіфікатары. Гэта дакументацыя адпавядае міжнародным стандартам, для забеспячэння міжнароднага абмену даннымі.
Службы стварэння і вядзення моных сродка. Бываюць лакальныя, карпаратыныя, нацыянальныя і міжнародныя.

Лінгвістычнае забеспячэнне ніколі не існуе статычна, а патрабуе дынамічнага абналення, дапанення, каррэкцыі, змянення. І яно з’яляецца адным з галоных сродка сумяшчальнасці АБІС.

Тэма: Праграммнае забеспячэнне АБІС.
Список сокращений для других, ибо меня на беларуском они коробят:
ПО – «Программное обеспечение».
РС – «Personal computer» = ПЭВМ.
ОСь – «Операционная система».

ПО (“soft”) – гэта сукупнасць праграммных сродка для кіравання работы РС і АБІС. А так сама сюды ваходзіць дакументацыя, неабходная для выкарыстання ПО.
Пад “праграммнай дакументацыяй” разумеюць комплекс дакумента, якія трымліваюць понае апісанне праграммы, поны набор звестак пра асаблівасці яе распасюджвання (прадажы) і выкарыстання.

Аснову ПО складаюць алгарытмы.
Алгарытм – гэта паслядонасць дзеяння(крока), каманд, аперацый і правіла іх выканання, якія прызначаны для выканання задач (групп задач) – задач, якія звязаны з атаматызацыяй бібліятэкі і яе бібліятэчна-інфармацыйных працэсса.

Фармалізаванае апісанне алгарытма аналагічна па сваёй сутнасці асноным часткам праграмм, якія іх рэалізуюць.

Праграмма апісывае на адной з мо праграммавання ці  машынным кодзе дзеянні, якія павінен выконваць РС  адпаведнасці з алгарытмамі вырашэння адпаведных задач.

Структура праграммы прадсталяе сабой агульную схему пабудавання праграммы і складаецца з:
Праграммных блока (напрыклад працэсс каталагізацыі, ці камплектавання).
Узаемасувязей паміж праграммнымі блокамі.

ПО  АБІС дзеліцца на 2 асноныя часткі:
Агульнае (стандартнае) – ёсць абавязкова.
Прыкладное – яно залежыць ад галіны, дзе ПО прымяняецца.

РС, якія аб’яднаны  бібліятэчна-камп’ютарную сетку выкарыстоваюць яшчэ і сеткавае ПО (так сама стандартнае і прыкладное).

Агульнае ПО – уяляе сабой сукупнасць праграмм, прызначаных для:
Работы РС.
Планавання і арганізацыі вылічальных працэсса.
Атаматызацыі праграммавання.
Атладкі праграмм і выканання запыта карыстальніка.
Па функцыянальнаму прызначэнню  агульнае ПО уваходзіць ОСь і сервісныя праграммы, якія прызначаны для тэхнічнага абслуговання РС.
У атаматызаваных сістэмах ПО ключае ОСь і яе дапаможныя сродкі (приложения).
ОСь з’яляецца пасрэднікам паміж РС і карыстальніцкімі праграммамі. Яна яляе сабой сукупанасць праграмм у машынных кодах, якія кіруюць аснонымі дзеяннямі РС, яго перыфірыйнымі стройствамі, забяспечваюць працу сіх астатніх прагграмм і заемадзенічае з аператарамі сістэмы.
ОСь дазваляе:
Кіраваць памяццю РС.
Праводзіць увод/вывад інфармацыі.
Кіраваць файлавай сістэмай, узаемадзейнічаць з ёй.
Праводзіць дэскрыптарызацыю (?).
Абараняць і улічваць выкарыстоваемыя рэсурсы.
ОСь могуць быць створаны для пэных класса РС, для сеткавых тэхналогій і г.д.
ОСь №1 па колькасці карыстальніка - Windows.
ОСь, якія выкарыстоваюцца  АБІС, падраздзяляюцца на:
Шматкарыстальніцкія. “Сервер” – “многа кліента у адзіны час”. Такі рэжым работы падтрымліваюць:
Unix
Solaris
Linux
Выкарыстоваюцца  адпаведнасці з мэтамі.
Аднакарыстальніцкія. Не маюць вышэйпералічаных магчымасця. Выкарыстоваюцца на 1 ці некалькіх РС.

Сервісныя праграммы (“utilites”) – гэта дапаможныя праграммы агульнага ПО. Прызначаны для выканання спецыяльных тыпа задач, якія звязаны з работай РС: дыягностыка, кіраванне памяццю, барадзьба з вірусамі, архівацыя файла і г.д. Да шырокага классу дапаможных сродка агульнага ПО адносяцца і драйвера. Яны прызначаны для кіравання усімі стройствамі РС. Усё гэта багацце можа мець выгляд як асобных праграмм так і пакета прыкладных праграмм (ППП).
Пакеты прыкладных праграмм прызначаны для вырашэння розных задач карыстальніка РС і атаматызаваных сістэм (АБІС). ППП дазвалюць вырашыць задачу ці класс задач, звязанных з апрацокай данных  пэнай вобласці дзейнасці. ППП – комплекс праграмм і звязаннай з імі дакументацыі (ліцэнзія, кіраніцтва). ППП для атаматызацыі бібліятэк адрозніваюцца разнастайнымі падтрымліваемымі/выкарыстоваемымі ОСь і СКБД, атаматызуемымі бібліятэчнымі функцыіямі, характарыстыкамі і аб’ёмам падтрымлеваемых БД, спосабамі пабудовы інтэрфесу, наянасці інтэграфцыіі РС і АРМа, сродка доступу  сеткі і інш. Існуе сусветны рынак ППП.

ППП для атаматызацыі бібліятэк (у “вузкай” атаматызацыі) = АБІС.
А
Б
І
С

Усе гэтыя элементы знаходяцца у цеснай узаемасувязі



Gђ Заголовок 215

Приложенные файлы

  • doc 14711751
    Размер файла: 361 kB Загрузок: 4

Добавить комментарий