otvety_biletov_Poiski_i_razvedka_MPI_1-8


Іздеудің геологиялық критерийлері мен белгілерін сипаттаңыз.Іздеудің геологиялық критерийлері деп пайдалы қазба кен орындарыныңың жер қойнауында орналасу заңдылығын және оның түзілу жағдайларын анықтайтын геологиялық факторлардың жиынтығын атайды, яғни іздеу критерийлері түрлі пайдалы қазбалардың қандай да бір жағдайда тура немесе жанама түрде анықтау мүмкіндігін көрсететін геологиялық жағдайларды айтады. Критерийлерден іздеудің геологиялық белгілерін ажырату жөн, яғни аудандағы пайдалы минералданудың барын көрсететін нақты геологиялық-минералогиялық фактілерді, мысалы қорғасын-мырышты минералдануымен скарндардың, алтын кварц сынықтарының болуы және т.б. Іздеу критерийлері кенденілудің бұдан бұрынғы үдерістерді қамтып көрсетеді, оларды зерттеуіне жағдай жасайды және пайдалы қазбалардың өнеркәсіптік жинақталуларын анықтау үшін жағдайларды құрайды және осымен олар кен орындарды болжау мен іздеудің басты геологиялық алғышарттары болып табылады. Іздеу критерийлері универсалды, яғни барлық жерде таралған, жер қыртысының ірі құрылымдарына тән аймақтық, және нақты бір кенді аймақта, кенді тораптарда, өрістер мен кен орындарда білінетін жергілікті тарлғанболуы мүмкін. Іздеу критерийлерін анықтауда кен бақылаушы факторлар талданады: стратиграфиялық, литологиялық және литологиялық-фациалды, магмалық, құрылымдық және геоморфологиялық. Стратиграфиялық критерийлер кенденілудің жер қыртысындағы геологяиылқ қиманың нақты бір түрлері мен деңгейлерімен бірге тұрақты байланысына негізделген. Олар шөгінді, жаңартаулық-шөгінді, метаморфогенді, стратиформдық және колчеданды кен орындарын болжау кезінде аса маңызды рөл атқарады.Литологиялық және литологиялық-фациалды критерийлер пайдалы қазбалардың нақты бір құрамдағы және оған тән литофациядағы шөгінді, жаңартаулық-шөгінді жыныстарымен бірге тығыз байланысты анықтау мен қолдануына негізденеді. Бұл критерийлер шөгінді, жаңартаулық-шөгінді және стратиформдық телетермалдық кенденілуді іздеу мен болжау барысында үлкен мәнге ие болады. Магмалық критерийлер кенденілудің магмалық денелермен – плутондармен, экструзивті, субвулкандық денелермен, кішкене интрузияларының белдемдерімен генетикалық және парагенетикалық байланыстарының болуын жорамалдайды. Құрылымдық критерийлер алуан түрлі типтегі және масштабтағы кенденілудің геологялық құрылымдарда орналасу заңдылықтарына негізделеді. Геоморфологиялық критерийлербедердіңқазіргі және байырғы пішіндерінің пайдалы қазба кен орындарымен кеңістіктік байланысының болуына негізделген. Геоморфологиялық критерийлер ең алдымен ұсақ тау жыныстарын іздеу мен болжау үшін қолданылады. Формациялық критериілер пайдалы қазбалардың нақты геологиялық формацияларымен немесе олардың құрылымдық бөліктерімен тығыз байланысын негіздейді.
Кенденілудің әздеу белгілері – бұл зерттеетін аудан қойнауында пайдалы қазбаның болуына немсе анықтау мүмкіндігіне көрсететін геологиялық, минералогиялық, геохимиялық, геофизикалық, геоботаникалық, геоморфологиялық, тарихи-геологиялық және өзге фактілер. Тура іздеу белгілерін және жанама іздеу белгілерін ажыратады. Тура іздеу белгілері кенденілудің тікелей болуына меңзейді. Оларға жататындары: 1) пайдалы қазбаның жер бетіне шығуы, 2) пайдалы минералдардың және кен түзуші элементтердің бірінші шашыранды ореолдар, 3) пайдалы минералдардың және кен түзуші элементтердің екіншілік механикалық, литохимиялық, гидрохимиялық, биохимиялық шашыранды ореолдары мен ағындары, 4) геофизикалық ауытқымалар (радиометриялық, кейде магнитт) 5) ескі тау –кен жұмыстарының іздері. Жанама іздеу белгілері кенденілудің анықтау мүмкіндігі туралы кәландырады.Оларға жататындары: 1) кенденілудің өзгерген кен маңайлы жыныстар-индикаторлар 2) кенденілудің минералдары мен элемент-серіктері 3) геофизикалық ауытқыма (гравиметриялық, электрлік барлау, кейде магнитті т.б) 4) Ботаникалық, 5) геоморфологиялық 6) тау кен кәсібі туралы тарихи-географиялық мәліметтер.
Кен орындарын іздеудің қандай әдістерін білесіз? Пайдалы қазбалардың кен орындарын іздеулер кеңістіктік сипаты бойынша жер беттік, дистанционды және су астылық әдістер деп ажыратылады. Жер беттік әдістер өз ішінде келесі түрлерге бөлінеді: 1) геологиялық, 2) геохимиялық, 3) геофизикалық, 4) техникалық әдістер. Геохимиялық әдістер литохимиялық, гидрохимиялық, биохимиялық және атмохимиялық, ал геофизикалық – магнитометриялық, гравиметриялық, сейсикалық барлау және электрлік барлау әдістеріне ажыратылады. Іздеудің геологиялық әдістері аумақты геологиялық карталау және түзілу жағдайлары мен пайдалы қазба кен орындарының орналасу заңдылықтарын зерттеу барысында кенденілудің тікелей белгілерін анықтауда негізделеді. Геологиялық әдістер ішінде визуалды іздеулер, геологиялық түсірім әдісі және геологиялық-минералогиялық әдістер ажыратылады. Визуалды іздеулерге жататындар: 1) кен шығыстарын тура анықтау әдісі: 2) борпылдақ жыныстарды сынамалауының ожау (науаша) әдісі 3) жыныстар, сулар, өсімдіктер бойынша кенденілу жанама визуалды белгілерін анықтау мен бақылау әдісі. Геологиялық түсірім әдісінің нәтижелері кондициялық геологиялық карта түрінде ұсынылады., бұл пайдалы қазба кен орындарының және олардың іздеу белгілерінің орналасу заңдылықтарын, түзілу жағдайларын анықтауға мүмкіндік береді. Геологиялық-минералогиялық іздеулер кен затының механикалық таралу ағындары мен ореолдарын зерттеуі барысында қолданылады. Оған сынықты-өзендік, валуналы-мұздықтық және шлихты әдіс кіреді. Сынықты-өзендік әдіс механикалық таралудың аллювиалды, делювиалды эәне элювиалды ореолдарын зерттеуіне негізделген. Валуналы-мұздықтық әдіс мұздық түзілімді даму аймақтарында кен орындарды іздеу үшін қолданылады. Шлихты әдісті қолдану таралудың механикалық шлихты ореолдарын зерттеуіне негізделген. Геохимиялық әдіс қазіргі кезде кең қолданысқа ие. Геохимиялық әдістердің артықшылықтары геологиялық барлау үдерісінің әр түрлі сатысында қолдану мүмкіндігінің болуы , жоғары ақпарат алу, зерттеу жылдамдығы және т.б. Бұл әдіске жататындар: 1) литохимиялық, 2) гидрохимиялық 3) биохимиялық 4) атмохимиялық және т.б) Литохимиялық әдіс химиялық элементтердің бірінші және екіншгі шашыранды ореолдарын зерттеуіне негізделген. Бірінші литохимиялық ореолдар бойынша жер бетіне шығатын және жасырын кен денелері анықталуы мүмкін. Екінші ореолдар мен ағындар бойынша борпылдақ түзілімдері астындағы жасырынған кен жатыстары мен кен орындары анықталады. Гидрохимиялық әдіс кен орындардың гидрохимиялық шашыранды ореолдарын зерттеуіне негізделген. Гидрохимиялық зерттеулер ұсақ, орта және ірі масштабты іздеу жұмыстары кезінде қолданылады. Іздеудің биогеохимиялық әдісі биохимиялық шашыранды ореолдарын зерттеуіне негізделген. Ол өсімдік сынамаларын алудан, күл сынамасын талдаудан, сынама нәтижелерін жалпылаудан және интерпретациялаудан тұрады. Іздеудің атмохимиялық әдісі кен орындардың шашыранды ореолдарын анықтау мақсатында жер астылық және жер беттік атмосферадағы газды компоненттерінің орналасуын зерттеуіне негізделген. Іздудің физикалық-химиялық әдісін іздеу, бағалау және барлау жұмыстарының сатыларында қолданады. Геофизикалық әдіс жасырын кенденілуді іздеу мен болжауда кең қолданысқа ие. Магнитометриялық, гравиметриялық және сейсмикалық мәліметтер геологиялық негізін нақтылауға, жасырын кенді интрузивтерді анықтауғажәне т.б мүмкіндік береді. Дистанционды әдістер фотометриялық, дистанционды геофизикалық және геохимияылық әдістерге бөлінеді. Дистанционды фотографиялық түсірім жоғары рұқсат етілген қабілеттілігі бар арнайы фотоаппараттар көмегімен қолданылады. Аэрофототүсірім кезінде басты әдіс геологиялық дешифрлеу – аумақтың геологиялық құрылысы туралы аэрофототүсірім мәліметтері бойынша анықтау жатады. Аэрогамматүсірім уран кендерінің кен орындарын тікелей іздеу үшін қолданылады. Ғарыштық фото түсірім генерализацияның келесі деңгейлеріне жатуы мүмкін: 1) ғаламдық 2) жергілікті 3) детальды. Жер астылық іздеулер: Теңіздер мен мұхиттар – алуан түрлі пайдалы қазбалардың – алтын, қалайы, темір, марганец, хром, никель, кобальты мыс, фосфор мұнай және газдың ірі қоймасы.
.
Пайдалы қазбалар қорын есептеу тәсілдері. Қорларды есептеудің алуан түрлі тәсілдері мен әдістерінің болуына қарамастан, геологиялық барлау тәжірибесінде екі әдіс кең қолданылады: Блок әдістері мен қималар әдісі. Статистикалық әдіс сирегірек қолданылады. Орташа арифметикалық әдіс қорды есептеудің бастапқы деректерінің орташа мәндерін есептеп, содан кейін олардың негізінде жалпы және орташа мәні формуласы бойынша пайдалы қазба мен компоненттері өте әркелкі таралған пайдалы қазба қорын есептеуге арналған. Ол көбінесе негізгі есептеудің дәлдігін есептейтін қосымша тәсіл ретінде қолданылады.
Орташа арифметикалық әдіс қарапайымдалған амал болып келеді және қорларды бағыттамалық бағалау үшін геологиялық барлаудың ерте сатысында қолданылады.Бұл әдіспен пайдалы қазбаның барлық жатысы бірөлшемді фигураға –биіктігі жатыстың орташа қалыңдығына тең дискіге теңеледі.Қорлар келесі формула бойынша анықталады:

мұндағыV– жатыс көлемі, м ;S– проекциядағы жатыстың ауданы, м ; m–жатыстың орташа горизонталды (немесе вертикалды) қалыңдығы м; Q–пайдалы қазбаның қоры т; d - көлемдік масса, т/м3; с–жатыстағы пайдалы компоненттің орташа құрамы, %; P - пайдалы компоненттің қоры, т.
Орташа арифметикалық әдістің артықшылығы графикалық құрылыстары мен есептеулерінің қарапайымдылығы болып есептеледі. Оның кемшілігі – қор есептеу нәтижелері бойынша кендердің жеке сорттарын ажырату мүмкіндігінің болмауы. Одан басқа, бұл әдісті қазбалар мен ұңғымалардың тек бірқалыпты таралуы кезінде ғана қолданылады, әйтпесе есептеудің соңғы нәтижелері қате болады.
Геологиялық блоктар тәсілі бойынша пайдалы қазба денесінің негізгі параметрлер мәндері бойынша жақын болатын бөлікшелері (блоктары) контурланады.
Геологиялық блоктар әдісі - қатты пайдалы қазба байлықтарды есептеудің негізгі әдістерінің бірі. Онда жетекші геологиялық-өнеркосіптік параметрлерді (қалыңдығы, мөлшері, жатыс жағдайы мен тереңдігі, кеннің технологиялық қасиеттері мен сорттылығы, кенденудің өзгергіштігі, барлану деңгейі және т.б.) бөлу мен контурлау негізге алынады. Геологиялық блоктар әдісі кен орнының геологиялық құрылысын, ерекшелігін барлау, тау-кен өндірісін жобалау талаптарына сай орындалады. Бөлінген блок көлемінде кен мен металдың қоры мына формуламен анықталады:
Q = S*mор*d және Р=1/100*Р*Сор
мұндағы Q — кен қоры, т; S — блоктың ауданы, м2; mор — блок көлеміндегі кен денесінің орташа қалыңдығы, d - кеннің көлемдік массасы, Р — металл қоры, т; Сор — блок көлемі кеніндегі металдың орташа мөлшері, %.[1]Пайдалы қазбалардың жалпы қоры барлық блоктар бойынша қорларды қосу арқылы есептеледі. Геологиялық блоктар әдісінің басты артықшылығы оның қарапайымдылығы болып табылады, ал дұрыс емес барлау торын геометрлеу жағдайында ол қорларды есептеудің бірден-бір рационалды әдіс болып табылады. Бұл әдістің кемшіліктері – есептеу блоктары (ең дегенде бөлігі) әдетте эксплуатациялық блоктарға сәйкес келмейді, сондықтан кен орын барлауын жобалау барысында есептеу блоктарын қайта құрып және оның қорларын қайта есептеуге тура келеді. Эксплуатациялық блоктар әдісі кен қазбаларымен барланған кенді және бейметалдық пайдалы қазбалар кен орындарының қорларын есептеу үшін қолданылады.
Қималар тәсілі геологиялық барлау практикасында өте кең қолданылады.Ол іс жүзінде пішіні мен геологиялық құрылысының күрделілігі әр түрлі кен денелерінің пайдалы қазба қорын жеткілікті қарапайым және ж»не дәл есептеуге мүмкіндік береді. Қималар әдісі басты түрде барлау қазбаларының жүйелерімен барланған күрделі пішіндегі кен орындарды барлау үшін қолданылады.Оның негізінде вертикалды геологиялық қималар немесе горизонт бойлық жоспарларды құруға болады. Әдістің негізі блоктың көлемін анықтау тәсіліне негізделген. Басқа әдістерге қарағанда ол жатыс ауданы және оның қалыңдығы бойынша емес, жатыс қималарының ауданы бойынша және қималар арасындағы қашықтық бойынша анықталады. Қорлар жеке әрбір блок бойынша есептеледі және кейін қосылады.
пішіндері мен жатыс аудандарының жатысарына байланысты бір-бірінен l қашықтықта орналасқан қималар арасындағы блоктардың көлемдерін анықтау үшін мына формула қолданылады:

Бұл әдістің негізгі кемшіліктері: блок көлемін анықтау барысында қималар арасындағы дене контуры туралы мағлұмат ескерілмейді (ауданы бір қимадан екіншісіне өтуі сызықты деп болжанады), сондай-ақ, қималар арасындағы сынамалау мағлұматтары ескерілмейді.
.Қорларды есептеудің статикалық әдісі.Кенорынныңбүкіл ауданына, немесе оның жекелеген бөлігіне шаққандағы оның орташа өнімділігін анықтауға негізделгенпайдалы қазба қорларын есептеу әдісі.Рудадағы пайдалы құрамбөлік біркелкі орналаспаған, яғни кен көздері ұяшалар кұрайтын кенорындар қорын есептеуде қолданылады. Бұл әдіс кез келген өте нашар зерттелген кенорын қорларын жай ғана шамалау мақсатында да қолданылуы мүмкін.[1]4.Өндірістік кондиция дегеніміз не?
Кондиция – минералдық шикізатқа қойылатын өнеркәсіптік талаптар. Олардың негізінде кен орынды немесе оның бөліктерін игерудің экономикалық ұтымдылығы анықталады. Яғни, Жер қойнауындағы пайдалы қазбалардың мөлшері мен сапасына және кенорынның кен-геологияық жағдайларына қойылатын талаптардың жиынтығы өнеркәсіптік кондициялар деп аталады.  Кондиция әр кен орын үшін техниканың, технология мен экономиканың қазіргі күйіне, сонымен қатар кен орынның географиялық-экономикалық және кен-геологиялық жағдайларына қатысты есептеледі.Металл пайдалы қазбалар мен кен –техникалық және кен*-химиялық шикізат кен орындары кондицияларының құрамына кіретіндер : пайдалы компоненттің минимал өнеркәсіптік мөлшері, пайдалы қазбаның алынатын минимал қалыңдығы, бос тау жыныс қабатшаларының максимал қалыңдығы немесе кенділіктің шектік коэффициенті, шектік кен-техникалық және гидрогеологиялық жағдайлар.
Минимал өнеркәсіптік мөлшер – блоктағы немесе пайдалы қазбаның жекелеген денесіндегі пайдалы компоненттің, егер мәні одан төмен болса, өндіру тиімсіз саналатын орташа мөлшері.
Жарамды (борттық) мөлшер кондициялық көрсеткіш ретінде кен денесінің геологиялық шекаралары айқын болмағанда немесе пайдалы компоненттер әркелкі және аса әркелкі таралған жағдайларда енгізілуі мүмкін. Жарамды мөлшердің мәні минимал өнеркәсіп мәнінен төмен болады, және көбінесе пайдалы компоненттің тастанды мәніне тең деп алынады, яғни, жарамды мөлшер бойынша пайдалы компонентті кен массасынан айырып алуға әлі болады.
Кен орынды зерттеу мен барлаудың барлық кезеңінде дұрыс және мерзімді кондицияны анықтау үлкен мәнге ие. Сондықтан кондициялардың 2 түрін емес, 3 түрін ажыратқан абзал.
1. Алдын-ала (уақытша) кондициялар – алдын алда барлау кезеңінде * - геологиялық басқармаларымен жетілдіріледі және сәйкес министрліктермен бекітіледі. Алдын ала кондицияларды алдын ала барлауда, іздеуде– қорларды жылдам есептеуде қолданады және кен орынды алдын ала бағалау үшін негіз қызметін атқарады.
2. Негізгі өнеркәсіптік кондициялар - нақтылау барлаудың аяқталуы кезеңінде жүргізіледі, негізнен жобалық кәсіпорындарымен жетілдіріледі және ГКЗмен бекітіледі. Бұл кондициялар кен орынды өнеркәсіптік бағалауда, қорларды есептеуде негіз қызметін атқарады.
3. Эксплуатациялық, немесежедел, кондициялар —эксплуатациялықбарлау кезеңінде —ГКЗда бекітілген өнеркәсіптік кондициялар негізінде жасалады.
5.Барлау қазбаларын құжаттау. Барлау үдерісінде барлау мен зерттеу жұмыстарын мұқият құжаттау ұдайы жүргізіледі. Барлау қазбаларын геологиялық құжаттау барысында 1:20 немесе 1:50, сирек 1:100 масштабтарында олардың қабырғалары, жабыны немесе кенжары салынады, жеке бөліктері аса ірі масштабтарда (1:10, 1:5), тіпті шынайы өлшемге дейін салу. Геологиялық құжаттау сапасын жақсарту үшін фототүсірім кең қолданылады. Барлау канаваларында, ереже бойынша канава түбі және бір қабырға салынады. Шурфтарда – қабырғалар және кенжар. Дөңгелек пішіндегі шурфтарды (дудка) осьбойынша қима формасында құжаттау қолайлы.
Жер асты кен қазбалары қазбалауға параллель құжатталады. Кен денелерінің созылуы бойынша өтетін кен қазбаларында олардың күшті құлауы жағдайында салу мен сипаттау нысаналары –жабын және кенжар болады, ал көлбеу құлауында –қабырға және кенжар.
Қиып өтетін жер асты қазбалар (квершлаг, орттар. Штольня) әдетте қабырғаларының бірі құжатталады, кейбір жағдайларда, кен денелерінің күрделі морфологиясы жағдайында – екі қабырға құжатталады, немесе жайма беріледі (екі қабырға, жабын, почва).
Сипаты бойынша құжаттар мына түрлерге бөлінеді: бастапқы- жұмыстар мен зерттеулер орындалған жерде тікелей жүргізілуі; жиынтық – бастапқы материалдарды өңдеу нәтижелерінен тұрады; Қорытынды (есептік) - барлық материалдар мен барлаудың белгілі бір кезеңінің немесе барлығының нәтижелері қорытындылады. Бастапқы геологиялық материалдарға жекелеген ашылымдардың ұңғыма кернінің, барлау ұңғымасының суреті, фотографиясы мен сипаттамасы; пайдалы қазба мен тау жыныстардың жекелеген үлгілері; сынамалау журналдары; геофизикалық, гидрогеологиялық т.б. байқауларды тіркеу журналдары кіреді.
Жиынтық геологиялық материалдарға мыналар жатады: пайдалы қазбалар мен тау жыныстардың эталондық коллекциялары; кен орынның геологиялық қимасының сипаттамасы; әр түрлі типті және масштабты карталар, пландар, проекциялар жәнеқималар; диаграммалар, кестелер, графиктер және пайдалы қазба мен сыйыстырушы тау жыныс көрсеткіштері мен қасиеттерінің сандық өлшемдерін өңдеу нәтижелері т.б.
Қорытынды материалдар жыл сайынғы геологиялық есеп-қисаптардан, пайдалы қазбалар мен пайдалы компоненттерінің қорын жедел және қорытынды есептеу нәтижелерінен тұрады.
6.Нүктелік сынамалаудың әдістемесі мен сипаттамасы. Сынаманы нүктелеп алу тәсілінің мәнісі мынада: Пайдалы қазбаның ашылымы немесе қазып алынған кен массасының үйіндісі ойша немесе шын мәнінде шаршы немесе тік бұрышты пішінді тормен жабылады. Оның түйінділеріндегі ұяшықтардан пайдалы қазбаның шағын кесектері (бөлшек сынамалар) алынып, олардың барлығы біріктірілген соң бастапқы сынаманы құрайды.Нүктелік тәсілмен ұңғымадағы, үйіндідегі немесе көлік ыдыстарындағы қопсық кен массасын сынамалау жүргізсе, бұл кесіп алу немесе шымшылап алу тәсілі деп аталады.
Нүктелік әдістер пайдалы компоненттің кен денесінде бірқалыпты және бірқалыпсыз таралуымен сипатталатын пайдалы қазбаларды сынамалау кезінде қолданылады.
2-ая версия :
Нүктелік сынамалау пайдалы қазба ұсақ жарықшақтарының ашылған жер бетінен немесе қазба кенжарынан (үлгілер) іріктеп алуынан тұрады. Сынама алу келесі жолмен жүзеге асырылады: кен дененің ашық бетіне торды (квадратты) қояды және түйіндерде (немесе ұяшық ішінде) бір ретті сынаманы құрайтын, салмағы 20-50 г болатын кеннің кесектерін алады. Егер компоненттердің құрамдарының өзгерісі екі бағытта бірдей болса, онда бөлшекті сынамалар квадраттық тор бойынша іріктеліп алынады. Егер өзгеріс бір бағытта екіншісіне қарағанда артығырақ болса, онда тік бұрышты, сирек ромбылық торды қабылдайды.Ретті сынаманы құрайтын бөлшекті сынамалардың саны 10-нан 20 дейін ауытқиды. Бөлшекті сынамалар арасындағы қашықтық квадраттық тор кезінде 10х10 см немесе 20х20 см, сирек одан көбірек болады, ал тік бұрышты тор кезінде 10х20 см немесе 20х40 см. Өзгергіштік күшті болған сайын бөлшекті сынамаларды жиірек алу керек. Ретті сынаманың жалпы массасы 2-3 ондық кг дейін құрайды.Нүктелік сынамалаудың анықтығы бөлшекті сынамалар санына тура пропорционал. Сыналаудың нақтылығын арттыру үшін жарықшақтардың орналасу бірқалыптылығын, олардың өлшемдерінің өлшемдестігін және ашылудың бірлік ауданына келетін іріктеп алудың қажет тығыздығын қадағалап ұстау. Сынамалаудың нүктелік әдісі күшті және орташа қалыңдықты пайдалы қазба денелері үшін қолданылады, мысалы, мыс-колчеданды кендер үшін.
7.Сынамалау түрлері. Сынама деп пайдалы қазбаның немесе тау жыныстың сапалық көрсеткіштерін зерттеуді қамтамасыз ететін белгілі бір порциясын айтады.Сынамалау- п.қ-ның сапалық көрсеткіштерін зерттеудің іс жүзіндегі жалғыз тәсілі.
Мақсатына сәйкес сынамалаудың мынадай түрлері бөлінеді: 1) химиялық (п.қ-ның химиялық-элементтік ж»не фазалық құрамын анықтау) 2) минералогиялық (п.қ мен сыйыстырушы тау жыныстардың минералдық құрамын анықтау) 3) технологиялық (п.қ-ның байытылғыштығын және пайдалы компонентті айырып алу технологияларын зерттеу)\. 4) техникалық (п.қ мен ыйыстырушы тау жыныстардың физикалық, механикалық және кен-техникалық қасиеттерін – тығыздығын, ылғалдылығын, кеуектілігін, сығуға, жаруға және ығысуға беріктігін , түрпілігін, бұрмаланғыштығын т.б зерттеу) 5) геофизикалық (пайдалы қазба мен тау жыныстарды физикалық зерттеу арқылы пайдалы және зиянды компоненттер мөлшерін т.б сапалық көрсеткіштерін анықтау)
Сынама материалы 2 әдіспен алынуы мүмкін: бір жерден тұтастай іріктеп алу жолымен (тұтас сынамалар) немесе жеке порциялардан сынаманы құрастыру жолымен (біріктірілген - топтық, комбинированный). Пайдалы қазбаларды сынамалау- олардың сапасын, минералдық және химиялық құрамын, ішкі құрылысын, физикалық-техникалық және технологиялық қасиеттерін және олардың өнеркәсіптің ьалаптарымен сәйкестігін анықтаудың бірден-бір ғылыми негізделген тәсіл.
Пайдалы қазбалардың денелері келесә міндетті шарттарды қадағалауымен сынамаланады:
Сынамалау торының қоюлығы (жиілігі) зерттелетін параметрдің анық бағасын қамтамасыз ету керек.
Сынамалауды үздіксіз, пайдалы қазба денесінің толық қалыңдығына жүргізу керек.
Сынамалану секциялармен әрбір табиғи түрі бойынша жүргізіледі, кондициялық емес кендердің және бос жыныстардың қабатшалары жеке сынамаланады.
Геофизикалық (ретті) сынамалау пайдалы компоненттерді тікелей материалдарды іріктеп алусыз кен қазбалары мен ұңғымаларында анықтау мақсатында жүргізіледі және сынамалаудың басқа түрлерінен минералдық масса өзгеріске ұшырамайтындығымен ерекшеленеді, бұл қайталама геофизикалық тәжірибелерді жүргізуге мүмкіндік береді. Геофизикалық сынамалау шапшаңдық пен жұмсаулардың қысқаруын қамтамасыз етеді, әсіресе бірнеше геофизикалық әдістерді кешендеу барысында. Сынамалаудың геофизикалық әдісі алуан түрлі боп келеді. Аса таралған түрлері магнитометриялық және ядролық-физикалық, сондай-ақ, кен сапасын анықтаудың радиометриялық әдісі.
Минералогиялық сынамалау негізінен құнды минералдар құрамын анықтау үшін шашыранды (россыпные) кен орындарды барлауда жүргізіледі. Минералогиялық сынамалау сондай-ақ кендердің түзілімдік-құрылымдық ерекшеліктерін анықтау үшін, кендердің табиғи түрлерін ажырату және кен денелерінің құрылысын анықтау үшін қолданылады.
Техникалық сынамалау пайдалы қазбалардың барлық кен орындарында жүргізіледі және пайдалы қазбалар мен сыйыстырушы жыныстардың физикалық-техникалық қасиеттерін зерттеу үшін қызмет етеді. Барлау жұмыстары процессінде орындалатын техникалық тәжірибелер 3 топқа, тәжірибелерге бөлінеді, олар осыған қажет: 1) қорды есептеуге, 2) барланатын кен орындағы эксплуатацияның горнотехникалық жағдайларын нақтылау 3) минералды шикізаттың физикалық қасиеттері мен сапасын анықтау.
Технологиялық сынамалау минералды шикізаттың технологиялық қасиеттерін зерттеу үшін жүргізіледі. Кенді кен орындар үшін технологиялық сынамалар көмегімен кеннің байытуға және металлургиялық қайта өңдеуге қабілеттілігі анықталады. Технологиялық сынамалар түрлі әдіспен іріктеліп алынады. Барлаудың бұрғылау жүйесі кезінде сынама үшін материалды геологиялық сынамалаудан қалған, керннің екінші жартысынан алады. Соққылау-канатты бұрғылау кезінде технологиялық сынаманы шламнан іріктеп алады. Егер барлаудың тау-кен жүйесі қолданса, онда технологиялық сынамаларды кен қазбаларынан бороздалық немесе валды әдіспен алады.
8.Бірінші шашыранды ореолдарды сипаттаңыз.
Шашыранды ореолдар – пайдалы қазба кен орындарымен генетикалық байланысты болатын, табиғи түзілімдердегі химиялық элементтердің арттылған (сирек төмендетілген) құрамдарының аймағы. Кен орындардың бірінші шашыранды ореолдары бір уақытта пайдалы қазба жатыстардың түзілуімен бірге қоршаған тау жыныстарында пайда болады. Бірінші шашыранды ореолдар экзогенді кен орындарға қарағанда эндогенді кен орындар үшін аса тән болып келеді. Құнды компоненттердің бірінші ореолдары кең көлемде жатыс контурын қайталайды, кен орындардың түзілу жағдайларын анықтаған магмалық, тектоникалық, литологиялық-фациалды, стратиграфиялық және құрылымдық белгілерге бағына отырып ,кейде оның шегінен жүздеген метрлерге созылады. Бірінші шашыранды ореолдардың ерекшелігі олардың аймақтық құрылысы болып табылады, яғни жасырын кенденілудің литохимиялық іздеуі барысында кең қолданылатын, элементтер құрамдары арасындағы қатынастардың бағытталған және заңды өзгерісі.
9.Екінші шашыранды ореолдарды сипаттаңыз.
Өзінің генетикалық типіне жəне пайдалы қазбалардың түріне тəуелсіз əрбір кенорны өзінің қалыптасуынан кейін оны құрайтын компоненттердің қайта бөлінуіне (миграциясына) алып келетін сыртқы агенттердің əсеріне ұшырайды. Морылу жəне денудация процестерінің өзара əрекеттесуі нəтижесінде бұрын қалыптасқан кенорындарының шашырауы жəне біртіндеп жойылуы жалпылама болып келеді. Тік құлаған шоғырлардың жоғарғы горизонттары гипергенез белдемінде бұзылып, əртүрлі физика-химиялық
өзгерістерге ұшырайды, жəне пайдалы қазбалар сыйыстырушы таужыныстардың морылу өнімдерімен араласады.
Кенорындарға іргелес орналасқан кен шоғырының пайдалы жəне қосымша компоненттерінің жоғары мөлшерімен, яғни сыйыстырушы таужыныстарында, пайдалы қазбаның жоғары мөлшері жəне оның төменгі фондық мөлшерінің арасындағы аралық мəндермен сипатталатын белдемді қайта түзілгеншашырау ореолдары деп атайды.
Б. Б. Полынов морылудыңтөртсатысынбөлген:
1) Сынықты саты. Бұл сатыда шомбал таужыныстардыңмеханикалық ыдырауының нəтижесінде ірі сынықты жəне ұсақтүйірлі өнімдер жаралып, морылудың физикалық факторларыбасым болып келеді. Қаһарлы климат жəне белсенді денудацияжағдайында морылу осы сатымен шектеледі.
2) Қаныққан сиаллитті мору қыртысы. Қоңыржай климатқа тəнболып келеді. Минералдардың гидролизі есебінен сілтілі ортаныңқалыптасуы жүзеге асады. Бұл сатыда алғашқы таужыныстардыңтотығуы (қышқылдануы), гидратациясы, гидролизі жəнекарбонаттануы нəтижесінде қайта түзілген ореолдар қалыптасады.
3) Қанықпаған сиаллитті мору қыртысы. Мол ылғалданужəне баяу (бəсең) денудация жағдайында қалыптасады. Морылуөнімдерінен сілтілі жəне сілтіліжерлі элементтердің шығарылуыменсипатталады, соның салдарынан орта қышқылды болып келеді. Қайта түзілген минералдардан каолинит жəне галлуазит басым болады.
4) Аллитті мору қыртысы. Ыстық ылғалды климат жағдайында, баяу денудация жəне белсенді химиялық морылу жағдайында қалыптасады. Темір, кремний жəне алюминий тотықтарының жиналуы жүзеге асады.
Қайта түзілген шашырау ореолдары қалыптасуының бастапқы материалдарына рудалы ашылымдардың жəне бүйірлік таужыныстардың морылу өнімдері жатады.
Морылу жəне денудация процесі құрлық үстінде типі жəне қалыңдығы бойынша əр түрлі борпылдақ шөгінділердің жаралуына əкеп соғады, олар астына төселген таужыныстар есебінен жəне де өз кезегінде бедердің төмендеген бөлікшелерінде түбірлік таужыныстарды жабындайтын морылудың араласқан өнімдері есебінен дамиды.
Қайта түзілген шашырау ореолдарының жіктемесі
Қайта түзілген шашырау ореолдарын жіктеудің бірнеше принципі бар. Шашырау процестерінің күрделілігі жəне əртүрлілігі нəтижесінде шашырау ореолдарын жіктеу қажеттігі туды, оны 1936 жылы Н. И. Сафронов ұсынған болатын жəне ол кейбір өзгерістермен осы күнге дейін сақталған. Қайта түзілген ореолдарды үш белгісі бойынша бөлу принципіне негізделген:
1) фазалық жағдайы бойынша (қатты, сұйық, газ тəрізді);
2) генезисінемесежаралужағдайыбойынша;
3) анықтауды. қолжетімділікжағдайыбойынша;
Фазалықжағдайыбойыншақайтатүзілгенореолдармеханикалық, тұздыжəнегаздыболыпбөлінеді.
10. Геофизикалық сынамалау деген не?
Геофизикалық сынамалау пайдалы компоненттерді анықтау мақсатымен тікелей тау-кен қазбаларында және ұңғымаларда материал сұрыптамай жүргізіледі және басқа сынамалау түрлерінен ерекшелігі, мұнда минералды масса өзгеріске ұшырамайды, соның салдарынан қайта геофизикалық сынауларға мүмкіндік береді. Геофизикалық сынамалау тез бола тұра жылдамдық пен шығындарды қысқартуды (сұрыптауға және сынаманы өңдеуге) қамтамасыз етеді, әсіресе бірнеше геофизикалық әдістерді кешендеу кезінде.
Геофизикалық әдістерді қатарлы сынамалау ретінде қолдану мақсаттылығы тіреуіш интервалдар мен кенді денелер қиылыстары бойынша геофизикалық және геологиялық мәліметтерді дәлдікті салыстыру жолымен орнатылады. Пайдалы қазбалар қорын есептеу кезінде сынамалаудың геофизикалық әдісін қолдану және олардың нәтижелерін пайдалану «металлдар мен кенді емес шикізат кенорындарының қорларын есептеу кезінде геофизикалық сынамалауға талаптармен» реттеледі (КСРО ҚГК, 1989ж).
Сынамалаудың геофизикалық әдістері аса әртүрлі. Айрықша магнитометриялық және ядролық-физикалық таралған, оның ішінде кеннің сапасын анықтайтын радиометриялық әдістер.
Геологиялық мәселелердің ең зор шешімі кешендік геофизикалық зерттеулер мәліметтері бойынша қамтамасыз етіледі. Геофизикалық зерттеулердің тиімді кешені барлау мәселелерімен және кенорынның геологиялық геофизикалық қасиеттермен анықталады.
Геофизикалық, оның ішінде ядролық-физикалық әдістерді қолдану сынамалаудың өнімділігін күрт арттырады және кернсіз бұрғылауға өтуге себептеседі, сызықты сынамалардың оп оңай аз аумақтар шегінде пайдалы компоненттер мөлшері жайлы жаппай мәліметтер алуды қамтамасыз етеді, ал қажет болса қайта өлшеулерді жүргізу.
11. Қорларды есептеу үшін мәліметтерді анықтау
V=S·m; Q=V·d p=Q·C/100
V – шоғырдың көлемі,
S – проекцияда шоғырдың алаңы,
m – орташа қалыңдық.
Q – кеннің қорлары
d – көлемді масса
p – металлдыңқоры
C –шоғырдыңкөлеміндепайдалыкомпонеттіңорташамөлшері
Қандай да бір компоненттің қорлары, мысалы, жер қойнауындағы металдың қоры, мынадай Р = Q · С жалпы формула бойынша анықталады, мұнда (1)Р – компонент қорлары, Q – кен қорлары, С – есептелетін қорлар контурындағы кендер компонентінің орташа мөлшері. Егерде С %-да көрсетілсе, онда Р= Q * 100. Q кендерінің қорлары, өз кезегінде, Q = V · d формуласы бойынша анықталады. Мұнда V – кен денесінің немесе оның бөлігінің көлемі, ол бойынша қорларды есептеу жүргізіледі; d - жер қойнауындағы кендердің салмақты көлемі. Қорларды есептейтін, кен денесінің немесе оның бөлігінің көлемі, әдетте V = S · m формуласы бойынша анықталады; Мұнда S – қорлардың есебі (көбінесе қуатқа қалыпты) жүргізілетін кен денесінің немесе оның бөлігінің ауданы m – есептелетін қорлардың контур шектеріндегі кен денесінің қуаты. Жер қойнауындағы П.К.қорларын мынадай түрде көрсетуге болады: P = c m d S немесе P = c m d S : 100. П.И. қорларын есептеу үшін төмендегідей негізгі параметрлерді білу қажет: S – Р.Т. ауданы немесе м³ оның бөлігінің ауданы; m – м қорларды есептеудің ауданы шектеріндегі П.И. денесінің орташа қуаты; d – есептелетін қорлардың контур шектеріндегі кендердің көлемді салмағы; c – есептелетін қорлар контуры шектеріндегі П.К. орташа мөлшері. Жер қойнауындағы кендердің қорлары әдетте мың т. немесе млн. т есептеледі, сусымалы кен орындарының кен қорларын, мың м³. Металл қорлары көп жағдайда т. немесе мың т., кг. есептеледі. Fe, Mn, Cr және Al үшін (Q) кенінің қорлары және ондағы (c ) металдың мөлшері анықталады. Ал ( P) металл қорлары есептелмейді.
12. Химиялық сараптамаларды тексеру
Химиялық сараптамалармен пайдалы компоненттерді немесе зиянды қоспаларды анықтау дәйектілігі пайдалы қазба сапасын, әсіресе түсті, сирек және бағалы металл кендерін зерттеу кезінде міндетті арнаулы бақылау шаралар жолымен орнатылады. Мұндай арнаулы бақылау шаралары болып табылады: 1) ішкі бақылау сараптамалары 2) сыртқы бақылау сараптамалары.
Ішкі бақылау барлау сынамаларының жаппай сараптамалары жүргізілетін зертханада іске асырылады және кейбір бөліктерін қайта сараптау мен дубликат материалынан сынама алу жолымен орындалады. Бұл ретте қайта сараптауға жіберілетін материал шифрлап тасталынады: сынамаларға басқа шартты нөмірлер немесе әріптік индекстер иелденеді, ішкі сараптау үшін сынамалардың саны химиялық сараптаулардың кездейсоқ қателік өлшемдері жайлы тұжырым шығару үшін болу керек.
Сынамалардың бақылау дубликаттары минералдық құрам және пайдалы компоненттер мөлшері немесе зиянды қоспалар белгілері бойынша топтармен алынуы керек, яғни пайдалы қазбаның типтері мен сұрыптары бойынша. Кенорынның барлау әр кезеңі үшін пайдалы қазбаның әр сұрпы бойынша бақылау сараптамалары 15-16 кем болмау керек.
Сыртқы бақылау ең алдымен жаппай сынамалардың сараптамасын жүргізетін зертхана жұмысында жүйелік қателерді айқындау үшін арналады. Осы мақсатпен 0,30—0,075 мм дейін уатылған сынамалардың дубликаттары бақылау зертханасына сараптауға жіберіледі. Бұл ретте минералдық құрамы мен әрбір сынамада компоненттердің жуық мөлшері көрсетіледі, бірақ жергілікті зертханада алынған әр сынаманың нақты сараптама мәліметтерін хабарламайды.
Мұндай сынамалардың саны өреше қазбаның әрбір сұрпы бойынша 15-20 кем болмау керек. Олардың таңдап алынуы анықталған күнтізбелік кезең бойынша жергілікті зертхананың жұмысын жарықтандыру есебімен жүргізіледі. Алда бұл барлау партиясымен немесе жергілікті зертханадан геологиялық барлау бөлімімен алынған сараптамалар нәтижелерінің дифференциалды бағасын беруге мүмкіндік береді. Қолданыстағы кеніште мұндай бақылау жылына бір екі рет іске асыру орынды.
Егер жергілікті зертхана жүйелі қатемен жұмыс істесе, бақылау зертханасына қайта дубликат тапсырылады.
13. Барлаудың мақсаттары мен принциптері
1957 жылы барлаудың принциптеріне ең алғаш В.М.Крейтер мен В.И.Бирюков анықтама берип 5 санатқа бөліп қарастырды:
- толықтырып зерттеу ұстанымы;
- ретті жуықтау ұстанымы;
-бір қалыптылық ұстанымы (равной достоверности);
-ең аз еңбек және материалдық шығын ұстанымы;
-ең аз уақыт шығыны ұстанымы.
Алексей Борисович Каждан барлауды 3 устанымға бөлді:
1. ұқсастық ұстанымы
2. ретті жуықтау ұстанымы
3. максимальды эффективтілік ұстанымы.
Ұқсастық ұстанымы
Ұстанымның маңыздылығы кенорынды ерте кезеңде зерттеудің тиімділігі
Ұстаным ұқсас геологиялық жағдайда қалыптасқан бір типті кенорындарға негізделген
Ұқсастық ұстанымы – іздеу барлау МПИ-дің методологиялық негізі.
ретті жуықтау ұстанымы
Заключается в разделении процесса обнаружения и изучения на ряд последовательных стадий и операций. Изучение проводится от общего к частному..
ГБЖ нің сатылығы ретті жуықтау ұстанымына сәйкес келеді.
Сатылық – іздеу-барлау жұмыстарының заңдылығы.
максимальды эффективтілік ұстанымы.
Өндірісте негізгі талаптарды қарастырады: ең аз уақыт ішінде аз еңбек шығынын қажет ететін үлкен нәтижелерге жетуі.
П.қ. геология-экономикалық бағалауда нақтылықтың жоғарылауына әсер ететін факторлар:
1. Барлау жүйесінің(разведочной сети)оңтайлы құрылуы
2. Қазіргі геологиялық, геофизикалық және геохимиялық зерттеу әдістерінің кешенде дурыс пайдаланылуы
3. Барлық өндіріс түрлерін толыққанды пайдалану.
Барлық айтылған ұстанымдарды дұрыс әрі сауатты ұстау міне барлаушының шынайы өнері.
14. Үлгілерді өңдеу техникасын сипаттаңыз
41275-392430
15. Барлау жүйелері мен техникалық құралдарын таңдауды анықтайтын факторларды атаңыз
Кеңістіктегі барлау жүйесін бағдарлау қазбалары
Кен орнын барлауда барлау қазбаларының негізгі екі формасы қолданылады:
Геометриялық бағдарлау желісі бойынша (шаршылы, тік бұрышты және ромбылы).

тік бұрышты тордағы қазбала мен ұңғымалардың орналасуы бойынша барлау : 1 – кен денесі; 2 – қазба немесе ұңғымалар,кесіп өткен кен денесі; 3 – қазба немесе ұңғымалар, көрсетілген кен денесінің болмауы (контурланған)
Төртбұрышты тордағы қазба немесе ұңғыма орналасуы бойынша барлау
1 – кен денесі; 2 – қазба немесе ұңғымалар,кесіп өткен кен денесі; 3 – қазба немесе ұңғымалар, көрсетілген кен денесінің болмауы (контурланған)

Ромбы тәріздес тордағы ұңғымалар мен қазбалардың орналасуы бойынша барлау : 1 – кен денесі; 2 – қазба немесе ұңғымалар,кесіп өткен кен денесі; 3 – қазба немесе ұңғымалар, көрсетілген кен денесінің болмауы (контурланған)
Барлаужүйесініңтығыздығы(разведочная сеть)
Барлау жүйесінің тығыздығын анықтайтын негізгі факторлар кен орнының өзгергіштік сипаты мен дәрежесі болып саналады. Барлау қазбасының желі тығыздығы пайдалы қазба денесінің аумағымен, барланатын қазбалармен және кен денесі қиылысымен түсіндіріледі (В.М. Крейтер бойынша).
S
Sо = -------
п
S – кен денесінің аумағы
п– барлау қиылыстар саны.
Тәжірибе жүзінде мұндай шаманың жарамдылығы аз.
Жүйе тығыздығы келесі факторлармен байланысты:
І. Пайдалы қазбалардың тұрақты дәрежелі сапалы сипаттамасына (бөлінген компонент сипаттамасыменанықталады).
ІІ. Пайдалы қазба денесінің тұрақты дәрежелі морфологиясына.
ІІІ. Жатыс жағдайларына, жатыс элементінің тұрақтылығына.
IV.Тау-кен-техникалық, гидрогеологиялықжағдайларына.
V. Жоспарлайтынталаптар мен пайдаланылатынұйымдардыңбарлауміндеттеріне.
VI. Қордыңалынуына.
Тәжірибеде геологиялық барлау жұмыстары (ГРР) ҚМК (ГКЗ) әзірлеген нұсқаулық талаптарға сәйкес пайдаланылады. Қаралатын желі түрі және А, В, С1 және С2 қор категорияларына жатқызу үшін қазбалар арасындағы қашықтықтарға ҚМК нұсқаулығында әрбір геолого-өнеркәсіптік кен орын топтары пайдалы қазбалардың әр түріне ұсынымдар береді.
16. Технологиялық сынамалау әдістемесі мен сипаттамасы.
Технологиялық сынамалау минералды шикізаттың технологиялық қасиеттерін зерттеу үшін жүргізіледі. Кенді кенорындар үшін технологиялық сынамалар көмегімен кеннің байытылуға және металлургиялық қайта өңдеуге қабілеттілігін айқындайды.Технологиялық сынамалау нәтижелері бойынша пайдалы компоненттердің кешенді алуын және қалдықтарды кәдеге жаратуды қамтамасыз ететін, рационалды сызба және минералды шикізатты қолайлы тәртіппен қайта өңдеу жасалады. Қорларды технологиялық бағалау бойынша жұмыстардың жалпы жүйелігі өзіне кірістіреді:
геологиялық құжаттама мәліметтері бойынша табиғи типтерінің және кеннің әр түрлілігінің бөлінуі, үлгілерді және қатарлы мен топтық сынамалар сараптама нәтижелерін зерттеу;
түбегейлі технологиялық тәртіптер мен сызбаларды өңдеу үшін, кеннің әр түрлері мен табиғи типтерін сипаттайтын зертханалық сынамаларды сұрыптау;
ұлғайтылған зертханалық сынау үшін типтік технологиялық сынамалар сұрыптау;
ұлғайтылған зертханалық сынау үрдісінде өңделген технологиялық сызбаларды тексеру;
Технологиялық зерттеулер мемлекеттік экспертизаға қорды есептеуді ұсыну сәтінде аяқталуы керек.
Для решения указанных задач отбираются различные по назначению и детальности исследований технологические пробы: лабораторные, укрупненно- лабораторные и полузаводские технологические пробы. Лабораторные и укрупненно-лабораторные пробы изучаются в лабораторных условиях. Масса лабораторных проб колеблется от десятков до сотен килограммов; масса укрупненно-лабораторных проб обычно составляет тонны или десятки тонн.
Полузаводские технологические пробы предназначены для проведения полузаводских испытаний лишь в особых случаях: с целью проверки новых технологических схем, еще не освоенных промышленностью. Масса полузаводских проб может достигать нескольких сотен или тысяч тонн.
Одной из важных геологических задач является обеспечение представительности любых технологических проб. Во всех случаях технологическая проба должна быть представительной по среднему содержанию полезных компонентов и вредных примесей, химическому и минералогическому составу, текстурно-структурным особенностям руд, их физико-механическим свойствам, то есть соответствовать средним значениям параметров по месторождению или выделенным промышленным сортам руд.
Технологические пробы отбираются различными способами. При буровой системе разведки материал для проб берут из второй половины керна, оставшегося после геологического опробования. При ударно-канатном бурении технологическую пробу отбирают из шлама. Если применяется горная система разведки, то технологические пробы берут из горных выработок бороздовым или валовым способом.
17. Қорларды есептеу кезінде кен орнының қандай көрсеткіштері анықталады
V=S·m; Q=V·d p=Q·C/100
V – шоғырдың көлемі,
S – проекцияда шоғырдың алаңы,
m – орташа қалыңдық.
Q – кеннің қорлары
d – көлемді масса
p – металлдың қоры
C –шоғырдың көлемінде пайдалы компонеттің орташа мөлшері
Қандай да бір компоненттің қорлары, мысалы, жер қойнауындағы металдың қоры, мынадай Р = Q · С жалпы формула бойынша анықталады, мұнда (1)Р – компонент қорлары, Q – кен қорлары, С – есептелетін қорлар контурындағы кендер компонентінің орташа мөлшері. Егерде С %-да көрсетілсе, онда Р= Q * 100. Q кендерінің қорлары, өз кезегінде, Q = V · d формуласы бойынша анықталады. Мұнда V – кен денесінің немесе оның бөлігінің көлемі, ол бойынша қорларды есептеу жүргізіледі; d - жер қойнауындағы кендердің салмақты көлемі. Қорларды есептейтін, кен денесінің немесе оның бөлігінің көлемі, әдетте V = S · m формуласы бойынша анықталады; Мұнда S – қорлардың есебі (көбінесе қуатқа қалыпты) жүргізілетін кен денесінің немесе оның бөлігінің ауданы m – есептелетін қорлардың контур шектеріндегі кен денесінің қуаты. Жер қойнауындағы П.К.қорларын мынадай түрде көрсетуге болады: P = c m d S немесе P = c m d S : 100. П.И. қорларын есептеу үшін төмендегідей негізгі параметрлерді білу қажет: S – Р.Т. ауданы немесе м³ оның бөлігінің ауданы; m – м қорларды есептеудің ауданы шектеріндегі П.И. денесінің орташа қуаты; d – есептелетін қорлардың контур шектеріндегі кендердің көлемді салмағы; c – есептелетін қорлар контуры шектеріндегі П.К. орташа мөлшері. Жер қойнауындағы кендердің қорлары әдетте мың т. немесе млн. т есептеледі, сусымалы кен орындарының кен қорларын, мың м³. Металл қорлары көп жағдайда т. немесе мың т., кг. есептеледі. Fe, Mn, Cr және Al үшін (Q) кенінің қорлары және ондағы (c ) металдың мөлшері анықталады. Ал ( P) металл қорлары есептелмейді.
18. Задиркалық үлгілер қандай пайдалы қазбалар үшін алынады және қалай алынады
Задиркалық сынамалау тау-кен қазбаларын сынамалаудың бір түрі. Қабаттың аз қалыңдығы кезінде қолданылады. Задиркалық үлгі бүкіл қалыңдыққа қабаттың барлық алабынан қабырғаларда немесе кенжарда 5-20 см тереңдікке сұрыпталады. Эксплуатациялық сынамалау кезінде задиркалық үлгілер құмды қазып алу толықтығын бақылау үшін қазбалардың қыртысынан және жабынынан сұрыпталады. Задиркалы үлгі тау-кен қазбасымен аршылған кенді шоғыр шегінде 3-10 нан 20 см дейін толықтық қабат алумен алады. Задирка кенді шоғырдың барлық қалыңдығынан сұрыпталады. Бұл тәсіл өте қиындық келтіреді, пайдалы компоненттердің тым әркелкі таралу жағдайлары және өзге сынамалау тәсілдері (бороздалы, нақты және с.с.) үшін бақылау ретінде болған кезде аз қалыңдықты кенді денелерді сынамалау кезінде қолданылады.
19. Бороздалық сынамалаудың әдістемесі мен сипаттамасы
Сынамалаудың бороздалық тәсілі аса таралған, жеткілікті толымды және сенімді болып табылады. Бұл тәсіл кезінде сынама оның орнында 2х2; 5х3; 10х3; 10х5 см қиылысымен геометриялық дұрыс формада түзусызықты борозда түзілетіндей сұрыпталады. Бороздаларды көбінесе әдетте өнімді шоғыр қалыңдығына сәйкес келетін максималды өзгергіштік бағыт бойынша бұзылмаған тау массасында қағады. Бороздадан барлық материалдың сынамаға түсуіне қол жеткізу қажет, оның борозданың өзінен секілді онымен іргелес аумақтардан минералды бөлшектердің қосымша үгітіліп біту есебінен тығындалуына немесе байытылуына жол бермей. Тау-кен қазбаларында бороздалардың орналасуын нақтылыққа тең барлау принципіне бойсындыру қажет. Квершлагтарда, жарылымдарда және орттарда сынамаларды жерден 1-1,2 м биіктікте олардың қабырғаларында қашайды. Штректарда бороздаларды қашайды: денелердің күрт жатысы кезінде олардың кенжарларында немесе жабынында, ал жатық жатыс кезінде олардың қабырғаларынан айқын арақашықтық сайын. Қанауларда сынамаларды түбі бойынша сұрыптайды, кейде ұзын қабырғалар бойынша, шурфтарда кенді дененің созылымына айқыш бағдарланған бір немесе екі қарама қарсы жіңішке қабырғалар бойынша көтеріңкі қиғаштарда сұрыпталады. Тау-кен қазбалар кенжарларында сынамалау кезеңділікпен және олардың ұңғылау және қауіпсіздік ережелерін сақтаумен синхронды жүргізілуі тиіс. Жоғары қаттылықты жыныстарда немесе кендерде бороздалы сынамаларды сұрыптау қиындық келтіретін үрдіс болып табылады. Ол шапқы және балға көмегімен қолмен немесе кескіш немесе соққылы әсермен сынама алғыш қолданумен механикалық тәсілмен әске асырылады. Сынама алғыштар ППР-2 маркалы пневматикалық жетекпен немесе электрожетекпен (ПЭР-1) болуы мүмкін. Кескіш құрал ретінде АОК кескінді алмазды дөңгелектерімен екі параллель алмазды дискілі сынама алғышты қолданады, ол ені 3 нан 10 см дейін және тереңдігі 5 см болатын саңылаулы бороздаларды ойады. Бороздалы сынамалаудың әр түрлілігі секционды және пунктирлі болып табылады. Секционды бороздалы сынамалау кеннің минералдық құрамы бойынша іргелес әр типті және сипаты бойынша әр түрлі пайдалы компоненттер концентрациялары бар кезінде жүргізіледі. Секция ұзындығы 0,3 м кем болмау керек. Пунктирлі бороздамен сынамалау тәсілі үлкен қалыңдықты кенді денелі және оларда пайдалы компоненттердің біркелкі таралған кенорындарда қолдануға ұсынылуы мүмкін.
20. Үлгілерді өңдеу сызбасын келтіріңіз
401320680085
1414145186690
21. Керндік сынамалаудың мақсаты, міндеттері мен әдістемесі
Ұңғымаларды сынамалау сызықтыққа жақын тәсілдермен іске асырылады. Колонкалы бұрғылау кезінде сынамаларды сұрыптау керннен жүргізіледі, ал оның жоқ немесе төмен шығуы кезінде шламнан алынады. Өзімен жыныстың немесе кеннің бағанын ұсынатын керн гидравликалық немесе механикалық соққылы жынысөзек жарғышта ось бойымен қақ бөлінеді. Сынамалаудың азғантай көлемі кезінде керннің бөлінуі кескіш және балға көмегімен қолмен істелуі мүмкін. Керн бағанының бір бөлігі сынамаға түседі, екінші бөлігі дубликат ретінде сақталынады. Үлгілер сондай ақ кесу және бұрғылап тесу тәсілдерімен сұрыпталуы мүмкін. Кернді кесу кезінде оның бойлық ось бойымен сақталынатын сегмент кесіп алынады. Кесу материалы химиялық сынама ретінде қолданылады, ал керннің қалған бөлігі сынамалаудың өзге түрлері үшін арналуы мүмкін. Бұрғылап тесу тәсілімен тұзды қабаттарды бұрғылау кезінде алынған керн сұрыпталады. Ұңғымалар кенді денелердің созылымына айқыш бағдарланған болғандықтан және олардың кездесу бұрышы 30° кем болмау үшін, сынамалауға барлық кегді интервалдар бойынша барлық керн ұшырайды. Олардың қалыңдығынан және кенді денелердің ішкі құрылысы мен сапалық құрамының өзгергіштік ерекшеліктерінен сынаманың ұзындығы байланысты болады. Кенді денелердің айтарлықтай қалыңдығы кезінде ол 2 ден 5 м дейін құрайды.
22. С1 санаты бойынша барланған қорлар қандай талаптарға сай болу керек
C1 санатының қорлары күрделілігі 1,2 және 3 топ болатын барланатын және өңдірілетін кенорындардың қорларының негізгі бөлігін құрайды; күрделілігі 4 топ болатын кенорындардың талдап тексеру аумақтарында бөлінуі мүмкін және келесі талаптарға сай болу керек:
пайдалы қазба денелерінің өлшемдері мен сипатты пішіндері, олардың жатыс жағдайының және ішкі құрылысының негізгі ерекшеліктері анықталған, өзгергіштігі мен пайдалы қазба денесінің мүмкін үзік үзіктігі бағаланған, ал қабатты кенорындар мен құрылыс пен қаптауыш тастарының кенорындары үшін сондай ақ аз амплитудалы тектоникалық бұзылымдардың даму алаптарының бар болуы;
пайдалы қазбаның табиғи әр түрлері мен өнеркәсіптік типтері анықталған, олардың кеңістікте таралуының жалпы заңдылықтары және пайдалы қазбаның сұрыптары мен өнеркәсіптік типтерінің сандық өзара қатынасы, пайдалы және зиянды компоненттердің жатуының минералдық пішіндері орнатылған; бөлінген өнеркәсіптік типтер мен сұрыптардың сапасы барлық кондициялармен ескерілген параметрлер бойынша сипатталған;
пайдалы қазба қорының кескіні геофизикалық және геохимиялық зерттеулер мәліметтерін есепке алумен, ұңғымаларды және тау-кен қазбаларын сынамалау нәтижелері бойынша кондиция талаптарына сәйкес анықталған.
23. Пайдалы қазбалар қорларының санаттарын атаңыз
1928 жылы кейін 1932-ші жылы өзіне 5 дәреже қосатын Геолкоммен ұсынылған топтаманы Кеңес Одағы үкіметімен бекітілді: А1, А2, В, С1, С2. Бұл топтастыру 1941 және 1953 жылдарда осы 5 дәреженің бөлінуімен нақтыланды. 1960 жылы бекітілген топтау бойынша қорлар нақтыланып 4 деңгейі бойынша :
- балансты
- баланстан тыс.
дәрежеге бөлінді: А, В, С1, С2, Өнеркәсіптік қолдану ушін жарамдылық
ГКЗ КСРО-мен жасалынған қорлар топтамасын 1981 жылы КСРО Кеңес Министрлігі бекітті. Онда қорлардың деңгейі бойынша олардың қарастырылғандары барлау дәрежелеріне А, В, С1 бөлінген және алдын-ала бағаланған – С2 дәрежесі. Болжамды ресурстар деңгейі бойынша Р1, Р2, және Р3 дәрежелеріне бөлінеді. А санатына егер пайдалы қазба денелерінің шекаралары, олардың пішіндері мен құрылысы нақты анықталса, минералды шикізаттың табиғи типтері мен өнеркәсіптік сұрыптары және оларды өндіру жағдайларын анықтайтын геологиялық факторлар толығымен айқындалса, пайдалы қазбалардың жете барланған қорларын жатқызады. В категориясына егер пайдалы қазбалар денелерінің кескіндері минералды шикізаттың табиғи типтерінің кеңістіктік жағдайын нақты бейнелемей тек жуықтап анықталса, пайдалы қазбалардың алдын ала барланған қорлары жатады. С1 санатына күрделі геологиялық құрылысты барланған кенорындардың қорларын жатқызады, сонымен қоса жаңа алаптарда немесе кенорынның жете барланған аумақтарына тікелей іргелес алаптарында пайдалы қазбалардың нашар барланған қорлары жатады. Мұндай қорлар кенорынның жете барланған аумақтарының геологиялық мәліметтерінің экстраполяция жолымен бағаланады. С2 санатына кенорынның барланған бөліктерінің шегінен тыс айқындалған келешектегі қорларды жатқызады. Д санатына кейде жинақталған табыс жатады. АҚШ та пайдалы қазбалар қорларының өзге классификациясы қолданылады, бұл кезде үш санат бөлінеді:
А. өлшенген, тау-кен қазбаларында және бұрғылау ұңғымаларында өлшемдер негізінде анықталатын;
Б. салыстыра тексерілген, берілген тау жұмыстары мен бұрғылаудың шегінен тыс таралу кезінде есептелінетін;
В. болжамды, жалпы геологиялық мәліметтер бойынша бағаланатын.
24. А санаты бойынша барланған қорлар қандай талаптарға сай болу керек
А санатының қорлары геологиялық құрылысының күрделілігі 1 топ болатын барланатын және өңдірілетін кенорындардың талдап тексеру аумақтарында бөлінеді және келесі негізгі талаптарға сай болу керек:
пайдалы қазба денесінің жатыс жағдайы, пішіні және өлшемі орнатылған, олардың морфологиясының өзгергіштік заңдылығы мен сипаты және ішкі құрылысы зерттелген, пайдалы қазба денелері ішінде кенсіз және кондицияға сәйкес емес аумақтар кескінделген және бөлінген, жарылғыш бұзылымдар болған кезде олардың қалпы және ығысу амплитудасы орнатылған;
табиғи әр түрлері анықталған, пайдалы қазбаның өнеркәсіптік типтері мен сұрыптары кескінделген және бөлінген, олардың құрамы мен қасиеті орнатылған; пайдалы қазбаның бөлінген өнеркәсіптік типтері мен сұрыптарының сапасы барлық өнеркәсіппен ескерілген параметрлер бойынша сипатталған;
пайдалы қазбаны қайта өңдеу минералдары мен өнімдерінде бағалы мен зиянды компоненттердің жататын пішіні мен таралуы зерттелген;
қорлар кескіні оларды сынамалау нәтижелері бойынша ұңғымалар мен тау-кен қазбалары бойынша кондициялар талаптарына сәйкес анықталған.
25) В санаты бойынша барланған пайдалы қазбалар қандай талаптарға сай болу керек?
Зерттелгендік дәрежесіне байланысты кен орындардың тиісті бөлікшелерінде пайдалы қазба қорының 4 категориясы бөлінеді: А, В, С1,С2 Олардың ішінен А, В, С1 санатты қор барланған, С2 санатты қор алдын ала бағаланған. Қордың белгілі бір санатқа жататындығын анықтау үшін пайдалы қазбаның технологиялық қасиеттерін мынадай дәрежеде зерттеу керек: А санаты үшін – технологиялық сұлба жобасын жасауға, В санат үшін - принциптік технологиялық сызбаны таңдауға, С1,С2 санаттары үшін – пайдалы қазбаның өнеркәсіптік құндылығын негіздеуге жеткілікті.
В санаты 1-2 күрделілік тобына жатады Және ол келесі талаптарға сай болуы керек:
Өлшемдері, негізгі ерекшеліктері және пішіннің, ішкі құрылысының өзгергіштігі, пайдалы қазбалар денесінің жатыс жағдайлары, ішкі кенді емес және кондициялық емес аймақтардың кеңістіктік орналасуы анықталған,
Табиғи түрлері анықталған, ажыратылған және мүмкіндігі бойынша пайдалы қазбалардың өнеркәсіптік типтері контурланған кезінде.
Пайдалы және зиянды компоненттердің табылуының минералдық пішіндері анықталған
Пайдалы қазбалар қорының контуры кондициялар талаптарына сәйкес анықталған. Олар ұңғымалар мен кен қазбаларын сынамалау нәтижесі бойынша жүргізіледі.
26.С2 санаты бойынша барланған пайдалы казбалар кандай талаптарға сай болу керек?
С2 санатты қорлары барлық күрделілік тобындағы кен орындарды барлау барысында ажыратылады , ал 4топ кен орындарында қорлардың негізгі бөлігін құрайды және келесі талаптарға сай болуы тиіс:
Пайдалы қазба денесінің өлшемдері, пішіні, ішкі құрылысы және олардың жатыс жағдайлары геологиялық және геофизикалық мәліметтері бойынша бағаланған және ұңғымалардың және кен қазбаларының шектелген санымен пайдалы қазбаның ашуымен расталған.
Пайдалы қазбаның сапасы және технологиялық қасиеттері не бірден-бір зертханалық сынымалар бойынша, не сол немесе аналогиялық кен орынның аса жақсы зерттелген учаскесінің аналогиясы бойынша анықталған.
контур запасов полезного ископаемого определен в соответствии с требованиями кондиций на основании опробования ограниченного количества скважин, горных выработок, естественных обнажений или по их совокупности, с учетом данных геофизических и геохимических исследований и геологических построений, а также путем геологически обоснованной экстраполяции параметров, определенных при подсчете запасов более высоких категорий.
27) Кен орындарын ашық әдіспен өндіруде қандай тау-кен геологиялық жағдайлар қолайлы болып саналады?
ОТКРЫТАЯ РАЗРАБОТКА МЕСТОРОЖДЕНИЙ добыча полезных ископаемых с поверхности Земли с помощью открытых горных выработок (см. Карьер). Основные горные выработки открытых разработок месторождений — капитальные траншеи, обеспечивающие доступ к полезным ископаемым, и разрезные траншеи, подготавливающие карьерное поле к вскрышным и добычным работам.
Открытая разработка месторождений благодаря высокой степени извлечения полезных ископаемых из недр, возможности достижения большей производственной мощностипредприятия, повышению производительности труда (в 5-8 раз), снижению себестоимостидобычи (в 2-4 раза), производства минерального сырья и удельный вес её неизменно растёт (табл. 1).
К основным достоинствам открытого способа разработки относятся следующие:
возможность обеспечения высокого уровня комплексной механизации и автоматизации горных работ, что обеспечивает высокую производительность труда и меньшие затраты на добычу полезного ископаемого;
более безопасные и комфортные условия труда; более полное извлечение полезного ископаемого; меньшие удельные капитальные затраты на строительство горного предприятия
28. Кен орындарын жерасты әдісімен өндіруде қандай тау-кен геологиялық жағдайлар қолайлы болып саналады?
При подземном способе разработки полезное ископаемое добывают из недр посредством сооружения специальных подземных выработок. Добыча подземным способом осуществляется шахтой - самостоятельной производственной единицей, входящей в состав горного предприятия, например рудник не имеющего единое административно-техническое управление. Под термином «шахта» иногда понимают горную выработку, но тогда правильнее ее называть стволом шахты.
В карьерах большой глубины создаются трудности в удалении газов и пыли после взрывных работ, что ухудшает санитарно-гигиенические условия труда горнорабочих и загрязняет окружающую среду. Существующие инженерные методы газо- и пылеподавления при производстве массовых взрывов на карьерах пока отличаются малой эффективностью. Определенное влияние на эффективность открытой разработки оказывают климатические и атмосферные условия.Следует, однако, указать, что отмеченные достоинства открытого способа разработки во многих случаях преобладают над недостатками, что определяет его перспективность.Подземным способом разрабатывают месторождения различных полезных ископаемых на разных глубинах: от 15 - 20 м при разработке россыпей длиной до 3 - 4 км при разработке золоторудных залежей. Большая толща пород, покрывающих месторождения, сложный рельеф земной поверхности, суровые климатические условия - вот те основные факторы, которые являются решающими при выборе подземного способа разработки.
Главная задача при подземной разработке, это транспортировка руды на поверхность. Для этого используют или горизонтальный проход от склона рельефа вглубь горы (штольня), или вертикальный (иногда наклонный) проход вглубь горной выработки (шахта).
Подземным способом обычно добывают руду более высокосортную, чем открытым способом: дополнительные расходы по проходке глубоко под землю компенсируются только высоким качеством руд. Технически, ограничений по глубине залегания руд при подземном методе разработки, не существует, но на сегодняшний день самые глубокие урановые рудники не превышают 2 км. Дальнейшее углубление рудника ведет к чрезмерному увеличению себестоимости добытого урана.
29. Кен орындарын геотехнологиялық әдіспен өндіруде қандай тау-кен геологиялық жағдайлар қолайлы болып саналады?
Геотехнология (подземная, открытая и строительная) — наука, изучающая способы и процессы освоения недр, создающая теоретические основы и инженерные решения эффективной, экономически и экологически целесообразной разработки месторождений, строительства и эксплуатации горнодобывающих и других подземных сооружений, а также промышленных зданий в разнообразных инженерно-геологических условиях[1]. Иногда под геотехнологией понимают скважинные методы добывания полезных ископаемых
В понятии геотехнологии по современным представлениям обобщаются направления добывания полезных ископаемых открытым и подземным способом, а также подземное строительство: «Группа горных наук изучающих технологические процессы, технические средства, технологии, способы и горные объекты, позволяющие извлечь георесурсы из недр или использовать их например, в виде подземных полостей»[3].
Скважинные методы добычи все чаще относят к «Физико-химической геотехнологии
орно-геологические и горнотехнические условия и характеристики месторождений твердых полезных ископаемых, способы вскрытия и методов доступа к георесурсам. Исследование и оптимизация параметров физико-технических, физико-химических и строительных технологий. Создание и научное обоснование технологии разработки природных и техногенных месторождений твердых полезных ископаемых. Разработка технологических способов управления качеством продукции горного предприятия и методов повышения полноты извлечения запасов недр. Разработка и научное обоснование критериев и технологических требований для создания новой горной техники и оборудования.
Разработка теоретических положений и технических решений по использованию подземного пространства. Изучение процессов взаимодействия инженерных конструкций с породными массивами и устойчивости горных выработок, разработка и научное обоснование способов строительства подземных сооружений, их восстановления. Научное обоснование параметров горнотехнических сооружений и разработка методов их расчета.
Разработка и исследование методов и способов подготовки массива горных пород при освоении георесурсов. Разработка научных и методических основ исследования процессов изменения строительных свойств грунтов, подвергающихся физико-техническому, физико-химическому и строительно-технологическому воздействию, а также целенаправленного преобразования и улучшения их строительных свойств. Разработка, научное обоснование и экспериментальная проверка геотехнологий, или их элементов, применительно к различным классам строительства, а также целенаправленному изменению строительных свойств грунтов.
Геотехнологические способы добычи полезных ископаемых, которые являются наиболее эффективными методами повышения полноты использования богатств недр, вовлечения в эксплуатацию некондиционных или потерянных руд; рациональными способами извлечения из недр жидких, газообразных полезных ископаемых, их смесей.
В каждой из перечисленных выше групп выделяются подгруппы, классы, виды, подвиды и другие более мелкие подразделения.
Анализируя указанные методы изъятия из ГС минеральных образований с позиции определения возможных воздействий, следует отметить, что помимо главной цели, ради которой они созданы и постоянно совершенствуются, т.е. добычи полезного ископаемого, этим способам присущи все другие виды воздействий, проявляющиеся в разных масштабах мощности и интенсивности. Они имеют свои специфические особенности, в соответствии с которыми целесообразно осуществлять дифференциацию групп.
Сущность и значение геотехнологических методов добычи полезных ископаемых
Задаче интенсификации горного производства и дальнейшего повышения эффективности разработки месторождений полностью отвечают развивающиеся в последние годы новые, так называемые геотехнологические способы добычи минерального сырья, основанные на переводе полезных ископаемых на месте их залегания посредством осуществления тепловых, массообменных, химических и гидродинамических процессов в подвижное состояние (жидкое или газообразное), удобное для транспортирования и дальнейшей переработки. Добыча полезных ископаемых геотехнологическими методами производится, как правило, через скважины, буримые с поверхности до месторождения [5; 124].
Геотехнологические методы возможны при подземной газификации углей, кислотном и бактериальном выщелачивании металлов, расплавлении серы, извлечении минеральных продуктов из термальных вод и вулканических выделений, добыче калийных солей растворением с последующим выкачиванием раствора и выпариванием его на поверхности. Например, при гидравлической добыче серы все операции по проходке стволов, развитию сети горных выработок, систем выемки и транспорта заменяются двумя операциями: бурение скважин и нагнетание горячей воды в пласт с последующей откачкой расплавленной серы на поверхность. При этом ликвидируется вообще постоянное присутствие людей под землей, за исключением производства ремонтных работ.
Геотехнологические методы позволяют вовлечь в эксплуатацию месторождения, залегающие в особо сложных условиях, с непромышленным содержанием руд, расширить добычу рассеянных элементов. В связи с этим в мировой практике прослеживается тенденция перехода от классической горной технологии к геотехнологическим методам добычи полезных ископаемых.
30) Пайдалы қазбалар қорларын есептеу кезінде негізгі түсініктер мен анықтамалар:
Қорларды есептеу – кен орындағы геологиялық барлау жұмыстарының барлау кезеңіндегі ақырғы мақсаты. Ол қарастырады:
1) сорттарға бөлінумен қатар пайдалы қазбаның мөлшерін анықтау  
2) сортттарға бөлінумен қатар пайдалы қазбаның сапалық сипаттамасын
3) пайдалы қазбаның жалпы кен орын бойынша, сондай-ақ жеке учаскелері бойынша кеңістіктік таралу сипатын
4) есептелген қорлардың нақтығын анықтау
5) есептелген қорлардың халық шаруашылық мақсатын алдын ала анықтау
Экономикалық мәні бойынша қордың екі тобы бөлінеді:баланстық және тысбаланстық.
Баланстық (өнеркәсіптік) қорлар – қабылданған кондицияларға сай қазіргі немесе игеріле бастаған техника мен тезнология бойынша жер қойнауын тиімді пайдалану мен қорғау талаптарын сақтай отырып, пайдаланылуы экономикалық тұрғыдан ұтымды қор жатады.
Баланстан тыс (өнеркәсіптік) қорлар – қазіргі кезде пайдаланылуы экономикалық тұрғыдан тиімсіз немесе қазіргі техника мен технология бойынша мүмкін емес, бірақ алдағы уақытта баланстыққа өтуі әбден ықтимал.
Қорларды есептеу геологтың жоғары біліктілігін талап етеді. Қорларды есептеу барысында тек кен орындар туралы геологиялық қана емес, сондай-ақ экономикалық және тау-кентехникалық мағлұмат қолданылады.
25895302021205Геологиялық барлау жұмыстарының барлық кешенін жүргізу нәтижесінде пайдалы қазба кен орнының моделі жасалады. Пайдалы қазба кен орнының моделіне кіретін әр түрлі графикалық және кестелік материалдар комплексі - тік және көлбеу қималардың жүйесі ; тік, көлбеу, және еңіс жазықтықтардағы проекциялар, блок-диаграммалар; сынамалау нәтижелерінің, геофизикалық, гидрогеологиялық және инженерлік-геологиялық зерттеулердің кестесі: сондай-ақ, кен орынды сипаттайтын басқа да материалдар. Қорды есептеудің негізгі мақсаты- пайдалы қазба мен пайдалы компоненттердің мөлшерін анықтау. Қорды есептеу тәсілі мынадай тәсілдерден тұрады: п.қ. денесі контурланады, бұл контур біршама қарапайым пішінді блоктарға бөлінеді. Әр бөлікшеде қорды есептеу үшін бастапқы деректердің біршама біркелкі мәндері анықталады.Пайдалы қазбаның мөлшерін есептеу үшін мына формуланы қолданады:
V – пайдалы қазбаның көлемі
S – пайдалы қазба денесінің ауданы
m- дененің орташа қалыңдығы
d – пайдалы қазбаның орташа тығыздығы
Пайдалы қазбадағы пайдалы компоненттің ( мысалы кендегі металлдың) қоры (Р) мына формуламен анықталады:
P=QS/100=SmdC/100
C – есептеу блогындағы пайдалы компоненттің орташа мөлшері
Пайдалы қазба денесінің ауданы графикалық материалдар (план, проекция) бойынша көбінесе аспаптық тәсілмен арнайы аспап – планиметрдің көмегімен анықталады.Ауданды жуықтап анықтау үшін (планиметр жоқ болса) пайдалы қазба денесі қарапайым геометриялық фигуралар ретінде қарастырылып (егер денелердің немесе есептеу блоктарының шекаралары түзу сызық болса)белгілі формулалар арқылы анықталады. Орташа қалыңдық әдетте орташа арифметикалық тәсілмен мына формула арқылы анықталады: m=mi/n
mi - қалыңдықтың i өлшеміндегі жеке мәні,
n – өлшеулер саны
Орташа мөлшер С – пайдалы компонент бойынша орташа арифметикалық тәсілмен немесе орташа өлшемдік тәсілі бойынша мына формуламен анықталады:
C=Cixai/aI
Ci –пайдалы компоненттің і сынамадағы мөлшерінің жекелеген мәндері
aI – мөлшер өлшенетін параметрдің жекелеген мәндері

Приложенные файлы

  • docx 14735210
    Размер файла: 1 014 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий