Imom G’azzoliy. Ilm kitobi


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Imom Abu Homid Muhammad ibn Muhammad al-Gazzoliy
(Din ilmlarini jonlantirish)
lar aytamiz, paygambarimiz Muhammad
Mustafoga, u zotning ahliga, sahobalariga
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ihyo sabrtalab kitob. Uning mutolaasiga
kirishgan kishi hayratomuz fikrlarga yoki
bugun mutlaq haqiqat deya ishonilgan bir
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Yosh Muhammad ilk davrda ilmni Ahmad ibn Muhammad Ar-Rozkonitdan oldi. Song
agach, Saljuqiylar poytaxti, Ba
Nisoburga keldi va unda qaramayn imomi
nomi ila mashhur Abdumalik ibn Abu
Muhammad al-Juvayniyga shogird tushdi. Imom Juvayniy vafotidan keyin imom
r Nizomulmulkni qasd qilib yolga tushdi.
tushishdi va uni sevib qolishdi. Fazl martabasi ulug
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qsadida bu kitobni yozish bilan mashgul
Kitobni tort chorak (rub) ustiga asoslab yo
(rubi ibodat), urf-
qidagi chorak (rubi muhlikot) va najot
beruvchi amallar choragi (rubi munjiyot).
Sozni ilm haqidagi kitobdan boshladim. Zero
ilm paygambar (sollalohu alayhi vasallam)
tillari bilan Alloh taolo barcha odamlardan
talab qilinishi ibodat ekanligi elon qilingan
hib berishni maqsad qildim
ilish har bir musulmonga farzdir.
umum ilmlar sirasidan foydali ilmni zararlisid
an ajratib: Foydasiz ilmdan Alloh taolo
. Tabaroniy va Bayhaqiylar zaif isnod bilan rivoyat qilishgan.
. Ibn Moja rivoyati. Imom Ahmad va Bayhaqiylar zaif deyishgan.
. Ibn Moja hasan isnod ila rivoyat qilgan.
Kitob yozishdagi yana bir maqsadim, asrimi
zini qoyib, qobigi bilan qanoatlanganini
tahorat sir-asrorlari haqidagi kitob, nikoh od
ri maruf va nahyi munkar kitobi, yashash
Halok qiluvchi amallar choragida ham onta kitob mavjud:
Qalb ajoyibotlarining sharhi haqidagi kito
b, nafs riyozati kitobi, qorin va farj
shahvatining ofatlari, til ofatlari kitobi, gaz
ab, adovat va hasad ofatlari kitobi, dunyoning
mazammati haqidagi kitob, mol va baxillikni
ng mazammati haqidagi kitob, obro va
riyoning mazammati haqidagi kitob, kibr
va ujbning mazammati haqidagi kitob,
gururning mazammati kitobi.
shukr kitobi, xavf va rajo kitobi, faqr va
zuhd kitobi, tavhid va tavakkul kitobi,
muhabbat, shavq, uns va rizo kitobi, niyat,
roqaba va muhosaba
kitobi, tafakkur kitobi, olimni eslash kitobi.
Ibodatlar choragida men ibodat
odoblarining maxfiy jihatlari, uning sunnatlarining nozik
rur bolgan ularning manolarini keltiraman.
Urf-odatlar choragida esa, xalq
ar sirlari, nozik jihatlari,
taqvoning maxfiy nuqtalarini keltiramanki
, bularga dindor shaxs muhtoj boladi.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qilaman. Va yana mazkur
haqiqatini aytaman. Keyin u kelib chiqadigan sababini va undan kelib chiqadigan
ofatlarni, keyin uni bilinadigan alomatlari
ni keltiraman. Albatta oxirida undan xalos
topish uchun kerak boladigan muolaja yol-yo
r bilan qoshgan holda zikr qilaman.
Ammo, najot beruvchi amallar choragida es
banda olamlar Parvardigoriga qurbat hosil qilishiga sabab boladigan siddiq va
qilinishiga bois bolgan sababini, undan istifoda
qilinadigan samarasini, ajratib turuvchi alom
atini, uni margub bolishiga sabab bolgan
doir shariy va aqliy dalillarni ham keltirib
otaman. Darhaqiqat bu manolarning ayrimlar
i haqida odamlar kitoblar yozgan. Lekin bu
kitob ulardan beshta jihati bilan ajralib
turadi: 1) Ular yechmasdan tugun holida
qoldirganlarini yechish, mujmal qilgan
shlaganlarini nizomga keltirish. 3) Uzun
anlarini sobit qilish. 5)Mazkur kitoblarda
keltirilmagan, fahmga biroz qiyin bolgan (go
miz) noaniq ishlarni tahqiq qilish. Zero
barcha kitoblar yagona manhaj asosida yon
algan bolsada, ularning har biri boshqalar
beparvo bolgan ishlardan birini
n keltirgan, yoki tanbeh
gan, unutmagan bolsa ham, biron sabab
ygan. Bu ilmlarning barchasini oz ichiga
Bu kitobni tortta chorak asosida yozishga ikki
hisoblanadi, bu tartibda haqiqatni yuzaga chiqarish va tushuntirish zarurat holiga
kelgan. Zero, oxiratga yuzlanishga sabab
boluvchi ilm ikki qismdan iboratdir a)
Muomala ilmi b) Mukoshafa ilmi. Mukoshafa
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ozining obro-mansabini oshirish, ozini kor
rushdu hidoyat soraymiz. Ze
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Men bilan sizlarning oramizda Alloh ta
olo va Kitob Quron ilmidan xabardor
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
. Dinda faqih qilib qoyadi sozigacha Im
om Buxoriy va Imom Muslim rivoyat qilish
gan. Tabaroniy rivoyatlarida ziyodasi bilan
kelgan.
. Abu Dovud, Termiziy, Ibn Moja va Ibn Hi
bbonlar Abu Dardodan rivoyat qilishgan.
. Yuqorida Abu Dardodan qilingan hadisni davomi.
na marhamat qiladilar: Hikmat sharafli
7.
Abu Nuaym, Ibn Abdulbar va Abdulgani Azdiylar
Anasdan (r.a.) zaif isnod bilan rivoyat qilishgan.
Termiziy garib isnod bilan rivoyat qilgan. Alboniy esa Sahih kitoblarida zikr qilgan.
Bayhaqiy zaif isnod bilan Abu Dardodan rivoyat qilgan.
taqvo, ziynati hayo, mevasi esa ilmdir.
r: Paygambarlik darajasiga eng yaqin
mbarlar keltirgan talimotlarni odamlarga
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
r: Odamlar tilla va kumush konlari kabi
kondirlar. Johiliyatda yaxshi bolganlari Is
10. Imom Hokim zaif isnod bilan Abu Dardodan rivoyat qilgan.
11. Abu Nuaym zaif isnod bilan Ibn Abbosdan rivoyat qilgan.
12. Tabaroniy va Ibn Abdulbar Abu Dardodan rivoyat qilishgan.
13. Muttafaqun alayh
dilar: Qiyomat kuni olimlar qalamining
siyohi shahidlar qoni bilan olchanadi.
aytadilar: Ummatimdan kim qirq hadisni
odamlarga talim berish uchun yodlasa, men
qiyomat kuni unga shafoatchi va guvoh
dilar: Ummatimdan qay biri qirq hadisni
iga faqih-olim bolib boradi.
vahiy qilib: Ey Ibrohim! Men olimman (bilu
14. Ibn Abdulbar Abu Dardodan zaif isnod bilan rivoyat qilgan.
15. Ibn Abdulbar Ibn Umardan rivoyat qilib, zaif degan.
16. Ibn Abdulbar Anasdan rivoyat qilib, zaif degan.
17. Imom Xatib Abdulloh Ibn Juzdan
zaif isnod bilan rivoyat qilgan.
Kim Allohning dinida
olim-faqih bolsa,
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
amaldan ustun kordilar. Agar ob
ilmga ega bolmaganida, ibodati davomli bolmas edi.
Olimning obiddan afzalligi badr kechasida
yulduzlardan afzalligi kabidir.
22. Termiziy Abu Umomadan hasa
n isnod bilan rivoyat qilgan.
23. Abu Dovud, Termiziy, Nasoiy va Ibn Hibbonlar hasan isnod ila rivoyat qilishgan.
24. Ibn Moja Usmon ibn Affondan zaif isnod bilan rivoyat qilgan.
Alboniy Az-Zoifada keltirgan
mening fikrimga u mavzudir.
Shahidlik maqomidan yuqori, paygambarlik
naqadar ulug!
marhamat qiladilar: Allohga qilingan
ibodatlarning eng ulugi dinda faqih bolis
faqih olim mingta
obiddan qorqinchliroqdir. Har narsaning as
os-ustuni bolgani kabi, bu dinning ham
ustuni bor. U fiqhdir.
dilar: Diningizning eng xayrlisi oson-qulay
bolgani, ibodatning xayrlisi esa fiqhdir.
aytadilar: Olim momin obid momindan
25. Abu Nuaym zaif isnod ila Abu Hurayradan rivoyat qilgan. Te
rmiziy va Ibn Mojalar Ibn Abbosdan zaif sanad bilan rivoyat
qilishgan.
26. Ibn Abdulbar Anasdan (r.a.) zaif sanad ila rivoyat qilgan.
27. Ibn Adiy Abu Hurayradan zaif isnod bilan rivoyat qilgan.
at qiladilar: Sizlar olim faqihlari bisyor,
oquvchi (qori), xatib va sorovchilari oz, (j
avob) beruvchilari kop zamonda yashayapsiz.
xatiblari kop, javob beruvchilari kam, sor
ovchilari kop zamon keladi. U paytda ilm
amaldan yaxshi va ustun boladi.
ilar: Olim bilan obidning orasi yuz darajali
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
28. Tabaroniy Hizom ibn Hakimdan zaif isnod bilan rivoyat qilgan.
29. Asfahoniy Targib va targib kitobida
Ibn Umardan zaif isnod bilan rivoyat qilgan.
30. Ibn Abdulbar Anasdan (r.a.) zaif isnod ila rivoyat qilgan.
dilar: "Alloh taolo qiyomat kuni olimlarni
hammadan keyin tiriltiradi va
ularga: Ey olimlar jamoasi, men ahvolingizni bilganim
uchun ilmni sizga berdim. Men ilmni sizlarni
azoblash uchun bermadim. Boring, sizlarni
Allohdan xayrli oqibat soraymiz.
Ali ibn Abu Tolib (r.a.) Kumaylga: Ilm moldan
yaxshidir, u seni muhofaza qiladi, molni
ilm ziyoda boladi, deganlar.
31. Tabaroniy Abu Musodan zaif sanad ila rivoyat qilgan.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ilar: Kimga Quron ilmi berilgan bolsayu,
boshqa odamni ozidagidan yaxshiroq narsag
Quronni kamsitgan boladi.
Fath Musaliy: Kasalga obu taom berilmasa, o
ladimi? deb soradilar. Atrofdagilar: Ha,
oladi, deyishdi. Aytdilar: Qalbga ham uch kun ilm berilmasa, oladi.
qalbning ozigi va hayoti manbai ilmu hikmat
dir. Kim ilmni boy bergan bolsa, uning qalbi
qorqinch tufayli sezmagani kabi, qalbning
ham dunyoga muhabbat qoyishi va u bilan
mashgul bolib qolishi undagi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
hun, unga uch marta tanbeh beradi. Garchi,
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ishidan mamnunlar kerak bolib, unga qanotlarini yozadilar.
amat qiladilar: Ilmdan bir bob organib
moz oqishingdan afzaldir.
32. Imom Muslim rivoyati.
33. Imom Ahmad, Ibn Hibbon va Hokimlar rivoyati.
34. Ibn Abdulbar Abu Zarrdan rivoyat
qilgan. Ibn Mojaniki boshqa lafz ila
keladi. Bu hadisni Alboniy zaif degan.
uning uchun dunyo va undagi
narsalardan yaxshiroqdir.
Paygambar (sollallohu alayhi vasallam) marhamat
qiladilar: Ilm xazina, uning kalitlari
savol. Soranglar, sorashda to
rt kishi savobga ega boladi:
35. Ibn Abdulbar Hasan Basriydan mavquf holda rivoya
t qilgan. Tabaroniy zaif isnod ila rivoyat qilgan.
36. Ibn Adiy va Bayhaqiylar zaif isnod bilan rivoyat qilishga
n. Alboniy Az-zaifa nomli ki
toblarida botil hadis degan.
37. Abu Nuaym zaif isnod bilan rivoyat
qilgan. U isnodiga
38. Tabaroniy, Ibn Murdavayh, Ibn Sunniy, Ab
u Nuaymlar zaif sanad bilan rivoyat qilishgan.
Abu Zarr rivoyat qilgan hadisda shunday de
Olimning majlisida hozir bolish ming rakat
hdi. Paygambarimiz (sollallohu alayhi
Quron tilovati foyda beradimi?
39. Ibn Javziy Mavzuotda zikr qilgan.
40. Doramiy va Ibn Sunniylar hasan holda rivoyat qilishgan.
Ibn Abu Mulayka Ibn Abbos haqida shund
ay deganlar: Chiroyda Ibn Abbosdek
fatvo berishda ilmlisini kormaganman.
Abdulloh ibn Muborak aytadilar: Ilm organ
masdan turib uluglikka intilgan kishiga
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
iga achinganimchalik boshqa hech kimga
achinmaganman: ilmni tushunmasdan turib
tushunib, uni organmagan kishiga.
organuvchi yoki unga quloq tutuvchi bol.
Lekin tortinchisi bolma
gilki, halok bolasan.
Tobeinlardan Ato ibn Abu Raboh aytadilar:
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qilgan va ozi ham yaxshi amal qilib:
Shak-shubhasiz, men musulmonlard
chiroyliroq sozlovchi kim bor?!
(Ey Muhammad, insonlarni) Parvardigoringizning yoli diniga donolik
41. Abu Nuaym rivoyati. Alboniy bu hadisni juda zaif degan.
Unga yozish va ilm hi
kmatni talim beradi
(Oli Imron surasi, 48-oyat).
ayhi vasallam) Muoz ibn Jabalni Yamanga voliy qilib
nni hidoyat qilishi dunyo va undagi barcha
narsalar seniki bolishidan yaxshiroqdir, deganlar.
berish maqsadida bir bob ilm organsa,
42. Imom Ahmad Muozdan rivoyat qilgan. Sahih
atida Sahl Ibn Saddan rivoyat qilingan.
43. Abu Mansur Daylamiy zaif sanad bilan rivoyat qilgan.
b chaqiriladi, degan ekanlar.
ilar: Qiyomat kuni Alloh taolo obidlar va
44. Abul Abbos Zahabiy Ibn Abbosdan zaif sanad bilan rivoyat qilgan.
45. Muttafaqun alayh
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
marhamat qiladilar: Ilm organib, uni
o qiyomat kuni olovli yugan bilan yuganlab
dilar: Bir hikmatli sozni eshitib, uni
atishing eng yaxshi sovgadir. Bu qilgan
vositalar, muallim va ilm organuvchidan
boshqa dunyo va undagi barcha narsalar
osmon va yerdagi barcha mavjudotlar, hatto
ki uyasidagi chumoli, dengizdagi baliqlar
insonlarga yaxshilik orgatga
n muallim haqqiga duo qiladi.
46. Abu Dovud, Termiziy, Ibn Moja, Ibn Hibbon, Hokimlar rivoyati.
47. Tabaroniy Ibn Abbosdan zaif isnod bilan rivoyat qilgan.
48. Termiziy, Ibn Moja rivoyatlari. Alboniy bu hadisni hasan degan.
49. Termiziy Abu Umomadan rivoya
t qilgan. Alboniy sahih degan.
eshitgan chiroyli hadisini orgatib qoy
50. Ibn Abdulbar Muhammad ibn Munkad
irdan mursal holda rivoyat qilgan.
51. Ibn Muborak Zayd ibn Aslamdan mursal holda rivoyat qilgan. M
usnadul-firdavs kitobida esa, Abu Hurayradan zaif sanad ila
rivoyat qilingan.
52. Ibn Moja Abdulloh ibn Amrdan zaif sanad bilan rivoyat qilgan.
rhamat qiladilar: Alloh taolo men orqali
kop yoqqan yomgirga oxshaydi. U joyning
bir bolagi suvni oziga singdirib, kop ot-ola
nlar osib chiqdi. Yana bir yeri yomgir suvini
ildi, odamlar u suvdan ichdilar, hayvonlarni
sugordilar va dehqonchilik qildilar. Yana bosh
qa bir yer esa, tekis, silliq bolganidan,
kishiga, uchinchini esa, mazkur ikki
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
53. Muttafaqun alayh
54. Imom Muslim Abu Hurayradan rivoyat qilgan.
ilar: Hasad qilish durust emas, ammo ikki
berib, uni xayrga sarflaydigan qilib qoygan
Mening xalifalarimga Allohning rahmati
m? deb sorashdi. Sunnatimni tiriltirib, uni
Allohning bandalariga orgatgan
55. Termiziy Anasdan (r.a.) rivoyat qilib,
garib degan. Lekin, Imom Muslim, Abu Dovu
d, Termiziylar Abu Masud al-Badriydan qil
gan
bundan bir oz farqli boshqa
bir hadisni sahih deyishgan.
56. Muttafaqun alayh
57. Ibn Abdulbar rivoyati.
tsa, keyin unga odamlar amal qilishsa, uni
an kishining ajri barobarida savob beriladi.
Ibn Abbos (r.a.) aytadilar: Insonlarga yaxs
alar ortasidadir. U ozining kimga vositachi
Sufyon Savriy Asqalon shahriga kelib, bir mu
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
, dedilar. Uning bahosi nima? deb
58. Abu Shayx ibn Hibbon rivoyati. Ibn Abdulb
ar bu hadisni isnodi kuchli emas degan.
shunilmasa, uning nima maqsadda ilm yoki
undan boshqa narsalarga sifat bolib kelgan
hakimligi yoki hakim emasligini hikmat soz
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
zidan olingan. Agar ikki narsada bir xil
deyiladi. Bunda mazkur narsaning mukammalli
giga dalolat qiluvchi ziyodalik miqdori
deyilsa, ot bilan eshak yuk tashishda teng,
va chiroyli suratda eshakd
an ortiqroq, afzalroq ekani
tushuniladi. Hatto birorta eshak otdan katta
roq bolsa-da, u otdan afzal deyilmaydi.
bilan yuqoridagi manolarda ustun emas
va u mukammallikka dalolat qilmaydi.
Shu singari, ilmning fazilati ham boshqa si
fatlar bilan qiyoslanganda anglashiladi. Tez
yugurishda ot eshakka nisbatan afzal sanals
ika va paygambarlarning sharafidir.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
oxirat ekinzoridir. Dunyoni vatan va doim
sifatida bilganlar uchun dunyo Allohga eltuvchi yoldir. Dunyoning tartib-nizomi
odamlarning amallariga bogliq.
Insonlarning ishlari, kasbu korlari
va sanoatlari uch qismdan iborat:
1. Olam oyoqda turishi uchun kerak bolgan asoslar.
kiyim-kechak uchun toqimachilik qilish;
ortasida ozaro yordam.
b beradigan temirchilik sanoati yoki
vchi va ziynat beruvchi ishlar.
pishirish, yuvib tozalash va tikishlar kiradi.
Insonning azolari unga qancha ahamiyatli
shunchalik muhimdir. Zero, insonlarning
azolari ham uch asosga bolingan:
1. Qalb, jigar, miya kabi asl azolar.
2. Asl azolarga xizmatchi bolgan azolar:
oshqozon, tomirlar, asab tolalari, arteriya va
3. Asl azolarni toldiruvchi va ularga ziyn
araflisi asos bolganlaridir. Ularning ham
ulugi va sharaflisi esa, kishilar orasida isloh
va ulfatni joriy qiluvchi siyosatdir. Shuning
Dunyo va oxiratdagi najot yolini korsatuvchi
murshidlar ahvolini isloh qiluvchi siyosat
Bu paygambarlar siyosati bolib, zohiru
lifalar, podshohlar va boshqa hokimlarning
xosu omga yuritgan siyosati. Bu faqat zohi
rga oid hukmlar bolib, botinga tegishli emas.
siyosati. Bularning hukmlari faqat xoslarning
botiniga doir bolib, ommaning fahmi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
3) tasarruf ornining etibori bilan bilinad
g ishi olgan hayvonning terisi ustidadir.
Shubhasiz, oxirat yolining fiqhi bolgan diniy
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Mufassir va muhaddislar esa, barcha ilmlarn
farzi ayn sanashadi.
qismga bolinadilar. Bazilari banda Alloh azza
va jalla huzurida turishni bilishi farzi ayn,
ajrata olish ilmi, deydi. Bazi tasavvuf olimla
ri, u botin ilmi bolib, layoqati bor kishilarga
s manoga burganlar.
n ilm Islom asoslarini qamrab olgan hadisni
kalimasini aytish....
vojib bolish jihatini organish ham vojib boladi.
Bu borada shubha qilinmaydigan qatiy xulosa
59. Muttafaqun alayh
60. Bu haqda siyrat va hadis kitoblarida mashhur rivoyatlar ke
ltiralgan. Sahihi Muslim Masal
andagi, Zamom ibn Salabaning
musulmon bolish qissasi.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
moz ham, uni organish ilmi ham vojib
bolmaydi.
Peshindan boshqa namozlarda ham xuddi shunday.
b voqe bolgani uchun endi
roza ilmini organish farz
boladi. Roza ilmi subhdan kun botguncha niya
tiyilish, ramazon rozasi uchun oyni korish yo
ki ikki guvoh bu haqda xabar berishi kabi
moldunyolik bolib qolsa yoki ba
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
boshqalardan eshitish bilan tugiladi. Kish
61. Bazzor, Tabaroniy, Abu Nuaym, Bayhaqiyla
r Anas (r.a.) dan zaif isnod bilan qilgan
rivoyatlari. Alboniy bu hadisni hasan de
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolinadi. Shariy ilmlardan
anilgan, hisob kabi aql bilan
bilinmaydigan, tibbiyot kabi tajriba bilan ho
sil bolmaydigan, til kabi eshitish bilan
vujudga kelmaydigan ilmlar nazarda tutiladi.
Shariy bolmagan ilmlar mahmud (maqta
Mahmud ilmlar
dunyo manfaatlari ularga boglangan
tibbiyot. Bu qism ilmlarning o
rganish farzi kifoya bolganlari bor, farz bolmasdan, fazilat
o ishlarini qoyim qilishga kerak boladigan
soglom turishi uchun zarur, hisob-kitob ilmi
taqsimotida kerak boladi. Bu ilmlardan
ahlining barchasi gunohkor boladi. Agar
ilib, uni organish farzi qolganlardan soqit boladi. Tibbiyot
va hisob-kitobni farzi kifoya degan sozimiz
boshqa sohalari - dehqonchilik, toqimachilik
kasallikka yuz tutishlari turgan gap. Bu
kasb yoqligi tufayli odamlar halok bolsa,
ularning barchalari gunohkor boladi. Zero
ni hozirlab qoygan. Bunga etibor qilmay,
b-kitobning daqiq jihatlari, tibbiyotning nozik qirralarini
bolgan ilmlarni nozik jihatlari bilan chuqur
organish zarur ilmni ziyodasi bilan bilish, demakdir.
Mazmum ilmlar
is (bir narsani haqiqatidan boshqacha
Muboh bolgan ilmlarga
shugullanish va shu kabilar kiradi.
Shariy ilmlarning barchasi mahmud-maqtalgan
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Bunda maxsus yol va maxsus shartlar
bor, lekin bu bob ularni zikr qilish orni emas.
asos ilmlarni tushunishdan hosil bol
adi. Bunda asosning lafziga etibor
adi. Chunki sozning manosi
shunish mumkin. Bunga Paygambarimizning
(sollallohu alayhi vasallam) quyidagi hadislari
chekayotgan holida ham hukm chiqarmasligi tu
holatida hukm chiqarib bolmasligiga qoshimchadir.
solishga taalluqli ilmlar.
olgan bolib, ular bilan shugullanuvchi ki
lb holatlarini, yaxshi-yomon xulqlarni, Alloh rozi boladigan va sevmaydigan ishlarni orgatadi. Kitobning oxirgi qismi bu
haqdagi bahsni oz ichiga olgan. (Yani, I
hyou ulumiddin kitobining oxirida qalbdan
62. Muttafaqun alaih
Muqaddimot
tushunishda bir vositadir.
ilning qonun-qoidalarini organish lozim.
Shariat hukmlari tilni bilish orqali tushuniladi.
ekan. Yozishni organish ham muqaddima ilmla
ridandir. Lekin yozish til kabi zaruriy
ayhi vasallam) yozishni bilmaganlar.
lish mumkin bolganida, yozuvga bolgan
a) qiroat ilmi. Harflarning maxrajini organ
ham naqlga suyanadi. Zero,
tilning ozi bu ishni bajara olmaydi;
asoslari) deb nomlanadi va sunnat ham uning ichiga kiradi.
63. ibn Murdavayh Abdulloh ibn Umardan marfu holda rivoyat qild
ilar. Shu manodagi hadislarni Ibn Hibbon, Doraqutniy, Hokim
Bayhaqiy va Buxoriylar sahihlarida rivoyat qilishdi.
Hadis va asarlardagi toldiruvchi ilmlarga ri
i, roviylarning adolatli ekani haqidagi ilm,
zaif hadis bilan kuchli hadisning orasini ajrati
sh uchun roviylarning holatlarini bilish ilmi,
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
musnad hadis bilan mursal hadis orasini ajra
haqidagi ilmlar kiradi.
qism ilm shariy hisoblanib, ularning barchasi maqtalgandir,
shuning bilan birga ular farzi kifoyadir.
Agar, nega fiqh dunyo ilmi va faqihlar dunyo
olimlari sirasida sanaldi, deb sorasang,
javob quyidagichadir: malumki, Alloh taolo Od
dosi, goyasi va boradigan yeridir. Oxirat
hayotiga zod (ozuqa) toplash uchun dunyoni ya
ratdi. Agar insonlar dunyoni adolat bilan
tutsalar, xusumatu dushmanliklar kesiladi, fa
qihlarga ehtiyoj yoqoladi. Lekin insonlar
dunyoni shahvat va dushmanlik bilan tutganla
ri uchun, unda xusumat va adovat yuzaga
keladi. Shunda insonlarni boshqaradigan ra
hbarga ehtiyoj tugiladi. Rahbar esa
birlari bilan nizolashgan vaqtda ularni muro
saga keltiruvchi orta yolni va boshqaruv
qonunlarini biluvchilar faqihlardir. Shunday ek
an, faqih dunyo ishlarida insonlarni togri
yolga soluvchi va siyosat qonunlarini org
atuvchi rahbar, podshohlarga muallim va
murshiddir. Tabiiy, fiqh dinga ham boglangan
, lekin bevosita emas, balki dunyo vositasi
ila boglangandir. Zero, dunyo oxirat ekin
podshohlik egizaklar kabidir. Ammo din as
yoq narsa mahv bolishga mahkumdir. Qoriq
Saltanat va mulk podshoh bi
lan turgani kabi, hukumatlar orasidagi adovatni daf qilish
faqat fiqh bilan boladi. Shuningdek, xalqni
boshqarishda siyosat ilmi din ishlari orasida
blari va qonun-qoidalarini
ilan rivoyat qilingan quyidagi hadis dalildir:
boshqaruvchidir. Shuning uchun u fatvo beradi
. Mamur esa, amirning noibidir. Mutakallif
ehtiyoji bolmasa-da, ozicha fatvo berishga
uringan kishidir. Sahoba
i kiromlardan oxirat
va Quron haqida sorashganda tezda
javob berishgan, lekin fatvo berishdan
saqlanishgan, hatto ularning birortasidan fa
qilishgan. Boshqa rivoyatda ha
Zero, ehtiyojsiz, ozicha fatvo berish xatari
mol va obro boladi.
haqdor bilan nohaq orasini ajratish kabi is
bolgan namoz, roza yoki ibodatlarning tortd
an birini tashkil qiluvchi halol bilan harom
qismiga umuman togri kelmaydi, deb aytishing mumkin.
Bunga javoban aytamizki, bir fiqh olimining ox
rom narsalardir. Yaxshilab oylab korsang,
aralarni bosib otolmaydi.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tutgan yoli shu bolganidan keyin qolgan
64. Ibn Moja hasan isnod rivoyat qildilar.
Islomiyat masalasini olsak, faqih durust va
nodurust narsalar, Islomning shartlari haqida
gapirar ekan, tildan boshqasiga etibor be
rmaydi. Qalb ishi faqihning tasarrufidan
alayhi vasallam) qilichdan qorqib musulmon
bolgan kishini oldirgan sahobaga: Sen
uning qalbini yorib kordingmi?!
n ajratganlar. Faqih qilichdan qorqib bolsa-
da, kalimai shahodat keltirgan kishini musulmon
deb hukm qiladi. Shu bilan birga, faqih
qilichdan qorqish uning niyatini oshkor qilm
65. Imom Muslim rivoyatlari.
66. Muttafaqun alayh.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Taqvodorlikning tort martabasi bor:
67. Termiziy, Nasaiy, Ibn Hibbonlar rivoyati.
68. Bayhaqiy mavquf holatda Shuabil iymon kitobida rivoyat
qildilar. Boshqa bir rivoyatda gunoh qalblaring bosqinchisi,
deyilgan.
69. Termiziy rivoyat qilib hasan degan. Ibn Moja va Hokimlar rivoyat qilib sahih deyishgan.
sa ham, oz qalbingdan fatvo sora,
70. Imom Ahmad va Doramiylar
Vobisadan rivoyat qilishgandi.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Fiqh uch holati bilan sharaflidir.
1. Fiqh shariy ilm bolib, u Nabiydan (solla
2. Oxirat yoliga tushgan kishi xoh kasal, xoh
soglom bolsin, fiqhdiga ishi tusha. Ammo
oj boladi, xolos.
i ilmga qoshnidir. Chunki u azolarning amaliga etibor beradi.
tlaridir. Maqtalgan amallar oxiratda najot
boluvchi maqtalgan axloqlarda
xulqlardan kelib chiqadi. Azolarning qalb b
ilan bogliqligi ochiq korinib turgan narsa.
pokligiga bogliq. U badanning sifatidir, qalb
glanmasin, baribir fiqhning sharafi zohir
li ilmi fiqhdan sharafliroq.
Agar menga, oxirat yoli ilmining manosini
tushuntirishning imkoni bolmasa ham (aytam
qismdir: mukoshafa ilm
botiniy ilmdir va barcha ilmlarning goy
asidir (yani, botinni organishdir).
dor bolmasa, unga yomon oqibat kelishidan
qorqaman, deb aytishgan. Nasi
bidat va kibr bol
sa, mukoshafa ilmidan
biror narsa unga ochilmaydi. Yana aytishlarich
a, kim dunyoni yaxshi korsa yoki havoyi
Gunohdir, jazosi ham ozi bilan,
Yoq kishining giybatiga rozi bolsang.
U ilm mazmum sifatlardan pok qalbda zohir boladigan nurdir. Mana shu nur bilan oldin
eshitilgan, lekin manolari anglashilmagan ko
lini, dunyo va oxiratni yaratishdagi hikmatlarini, dunyo
ustiga oxiratni qoyish tartibini, nubuvvat
, nabiy va vahiy manosini, farishtalar va
manligi, anbiyolarga
farishtalarning korinish va paygambarlarga
vahiy kelish kayfiyatini, yer va osmonlar
saltanatini, qalbni bilishni, farishtalar va
jannat, dozax, qabr azobi, sirot, mezon
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
sdiqlab, manosini anglashda odamlar bir
necha maqomlarga bolinadi.
Bazilarning fikricha, ularning hammasi Alloh
taolo solih bandalariga tayyorlab qoygan,
koz korib quloq eshitmagan, inson qalb
71. Abu Abdurahmon Sulmiy Abu Hurayr
adan zaif isnod bilan rivoyat qilgan.
shukr, xavf (doimo Allohdan qo
rahmatidan umid qilish), rizo
(qazoi qadarga rozi bolish), zuhd, taqvo,
qanoat, saxovat, minnat Alloh taologa xos
rostgoylik va ixlos kabi maqt
haqiqatini, meyorlarini va
hida qoralanadiganlari bor:
bolish, hiyla, gina, hasad, aldov, mansa
bparastlik, maqtovni yoqtirish, dunyoda uzoq
muddat qolishni yaxshi korish, kibr, riyo,
gazab, qopollik, adovat, nafrat, tama,
choqlik, nonkorlik, boylarni uluglash,
faqirlarni kamsitish, gururlanish, manm
anlik, faxrlanish, haqni qabul qilmaslik,
manfaatsiz narsalarga kirishish, sergaplik,
maqtanchoqlik, odamlar uchun ziynatlanish,
aybi bilan mashgul bolish, qalbdan
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Odamlar: Sahroyidan masala soraysizmi?
edilar. Imom Ahmad ibn Hanbal (r.a.) b
ilan Yahyo ibn Main Maruf (ibn Feruz)
ikkovlariga barobar emasdi, ammo u zotdan
(turli masalalar) haqida sorashardi.
sallam): Boshimizga bir ish tushib, uning
hukmini Quroni karimdan ham, sunnatdan ham topa olmasak, nima qilamiz? deb
glar va ishingizni ular ortasida maslahat
Shuning uchun, zohiriy ulamolar-e
r va saltanat ziynati, botiniy
72. Tabaroniy Ibn Abbosdan rivoyat qilgan. Roviylar orasida Abdu
lloh ibn Kayson borligi uchun ju
mhur bu hadisni zaif deyishdi.
Lekin
Haysamiy Majmauz zavoid kitoblarida Al
idan rivoyat qilingan shunga oxshash hadi
sni sahih va roviylari ishonchli degan.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tishidan qorqib, kofirlarga aralashishdan
Ikkinchisi: Mantiq ilmi.
U Alloh subhonahu va taoloning zoti va sifatlari haqida bahs
. Faylasuflar ilohiyat fanidan ayri bir ilm
yaratib, ajrab chiqishmagan. Balki ayrimlari ko
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
darajaga tushirib qoydingiz, desang, bilgilk
i, kim haqni shaxslar bilan tanisa, u zalolat
q yolda yursang, haqni tanisang, haqni
73. Termiziy Abdulloh ibn Muzaniydan rivoyat qilgan.
Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam) vafot
maqtaganlar. Vaholanki, ularning birortas
ining kalom ilmidan xabari yoq edi, bir
nechtasidan boshqasi fatvoga ozini loyiq b
ilmasdi. Abdulloh ibn Umardan (r.a.) biror
masala soralsa, u zot: Falonchi amirdan
va sultonlarning ishi, der edilar.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
shuhratga qiziquvchi kishilarda ham sodir
bolishi mumkin. Bas, shuhrat halokatga
or bolmaydigan bir sir. Binobarin, faqih va
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(r.a.), Sufyon Savriy (r.a.).
Ularning har biri obid, zohid, oxirat ilmining
Zamonamiz faqihlari mana shu besh xislatdan faqat bittasigagina ergashdilar. U ham
faqat oxirat uchun manfaatlidir. Bitta bu xisl
at (yani, faqihlik) dunyo va oxirat uchun
salohiyatli boladi. Agar uni oxiratni ko
zlab organilsa, dunyo uchun manfaati ozdir.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolishlariga boq. Korinib turibdiki, u zot
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ranglari ozgarib, badanlari qaltirab, qattiq
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
U zot riyoning haqiqati va gururning davo
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
rivoyat qilingan sozlar dalolatdir.
idan foydalanishlarini, ammo undan biror
narsani menga nisbat bermasliklarini xohlar edim.
U zotning ilm ofatidan, shuhratdan saqlanishlar
iga nazar tashla. Ilmni yolgiz Alloh taolo
roziligi uchun organib, obro-martabadan yu
z ogirishlariga, qalbni qanday toza
tutganlariga qara.
Imom Shofeiy (r.a.): Men
Yana u kishi: Men kim bilan suhbatlashga
n bolsam, uning ilmga muvaffaq bolishini,
togri yolda yurishini, Allohdan yordam o
lishini va Alloh taoloning rioyasi va hifzu
himoyasida bolishini xohladim. Kim bilan
suhbatlashmayin, Alloh taolo haqni mening
tilim bilan yuzaga chiqaradimi yoki uning tili
bilanmi, menga hech farqi yoq, deydilar.
Va yana aytadilar: Men haq va hujjatni bi
ror kimsaga aytsam, u mendan qabul qilsa,
men uni hurmat qildim va uning muhabbati
ga ishondim. Kim haq va hujjatni qabul
rimga ilmadim va u bilan musohaba qilishni
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Imom Molik rahmatullohi alayh
Bu zot ham mazkur besh xislat bilan ziynatlangan edilar.
nima deysiz? deb sorashdi. Yaxshi,
r senga kerak boladiganini organ, deb
boyliklar sepib, orinlariga viqor va haybat
unday qilasiz? deb sorashganda, u zot:
Rasulullohning (sollallohu alayhi vasallam) so
Alloh u nurni xohlaganiga beradi. U nur kop
Ilm tufayli Alloh taoloning rizosini iroda qilis
hlariga u kishining: Din haqida bahs-jadal
hech narsa emas (yani, insonga hech qand
qiladi. Yana, Imom Shofeiyning: Molikda
n qirq sakkizta savol soraganimda, ottiz
rdi, degan gaplari ham dalolatdir.
ing rizosidan boshqa narsani xohlasa, uning nafsi
bilmayman degan iqrorni aytishga yol qo
ymaydi. Shuning uchun ham Imom Shofeiy
ichida Molik uchar yulduzdir. Men uchun
odam yoq, deganlar.
qilish haqidagi hadisni aytishni man qildi.
xufya odam yubordi. Osha od
am soragan edi, bir top
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
yerlarda hadis aytganlar. Har bir shaharning
Rasululloh (sollallohu
alayhi vasallam): Ummatimning ixtilofi rahmatdir, deganlar.
74. Hadis.
75. Muttafaqun alayh.
76. Muttafaqun alayh.
U kishining saxovatlariga nazar tashla, zero
, Madinaning tuprogini ezozlaganlaridan
mollarini birdan hadya qilib yubordilar.
lari va dunyoni haqir sanaganlariga quyidagi
rivoyat dalolat qiladi. U kishi aytadilar: M
en Horun ar-Rashid huzuriga kirsam, u: Ey
farzandlarimiz sizdan Muvattoni eshitib
turishsin, dedi. Men: Mavloyimiz Amirul momin
qilsin. Bu ilm (asli)
huzuriga bormaydi, dedim. Shunda Xalifa: To
gri sozladingiz, dedi va farzandlariga:
Masjidga chiqinglar, odamlar bilan birga (I
Imom Abu Hanifa hazratlari
Bu muborak zot (r.a.) ham obid, zohid, orif,
taqvodor, ilmi bilan Alloh taoloning rizosini
U zotning obidliklari ushbu rivoyatlardan ha
Hanifa (r.a.) muruvvatli edi, kop namoz oqirdi.
Hammod ibn Abu Sulaymon: Abu Hanifa (r.a
edilar, deb naql qilgan.
Rivoyat qilinishicha, Imom Azam avvalida ke
chaning yarmini bedor otkazganlar. Bir kun
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
demak unga ilmning barchasi berilibdi. Ushbu
aytilganlar uch buyuk imomning
holatlaridan bir parchadir.
vriyga (r.a.) ergashuvchilar u uch imomga
ergashuvchilardan ozdir. Sufyonning tobe
lari Ahmad ibn Hanbalnikidan ham ozroq.
Lekin u ikkovlarining taqvo va zuhd bilan ma
ga tola. Shuning uchun hozir buni yoritib
yratiga boq, ularning holatlari, sozlari va
dunyodan yuz ogirib, qilgan ishlarini, Allo
77. Muttafaqun alayh.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Bir odam Allohning bir valiyini oldirish uc
hun quvayotgan bolsa, u valiy pana joyga
yashirinib olsa, zolim uning yashiringan joyi
aldash vojibdir. Uning yashiringan joyini ay
tish zararga olib borgani uchun mazmumdir.
kora) koproq zararli bolishi. Masalan,
g ham aynan ozi mazmum emas.
Nujum ilmi ikki qismga bolinadi. Birinchi qism hisob-kitob ilmi. Binobarin, Quroni karim
oy va quyoshning sayr qilishi hisob-kito
Quyosh ham, oy ham aniq hisob kitob bila
iz oyni ham toki
u eski (xurmo) butogi kabi bolib (e
gilib, hilol holiga kelib) qolgunicha bir
necha manzilga belgilab tayinlab qoygandirmiz
Ikkinchi qism hukmlar ilmi. Bu ilm bilan s
hugullanish borliqdagi roy berayotgan voqea-
hodisalarning sababiga boglab dalil chiqar
maxluqlari ustida odati va sunnatining joriy
bolishini bilishdan iborat. Lekin bu ilmni
shariat mazammat qilgan.
yulduzlar zikr qilinsa, tilingizni tiying va me
ning sahobalarim zikr qilinsa, (ular haqida
Va yana: Men ummatimga
ozimdan keyin uch narsa kelishidan qorqa
nga chiqarish, deganlar.
organing, song qolganidan ozingizni tiying
, deganlar. Qolganini bilishdan qaytarishlari
uch jihatga kora:
78. Tabaroniy Ibn Masuddan hasa
n isnod bilan rivoyat qilgan.
79. Ibn Abdulbar Abu Mihjandan zaif isnod
ila rivoyat qilgan. Alboniy sahih degan.
Zaifning nazari bunday: U quyosh chiqsa, nuri taraladi deb biladi. Xuddi chumoli
qogozning ustiga chiqib qolib, yozilayotgan
qora harflarni qalamning ishi deb oylagani
barmoqdan song qolni
undan song yozayotgan qolga qobiliyatni
va xohish-irodani bergan zotni mushohada
qilishga yetmaydi.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Kopchilikning tushunchasi eng quyidagi
sabablarni korish bilan cheklangan.
nujum ilmini organishdan qaytarish sabablaridan biridir.
Ikkinchi jihat: yulduzlarga qarab hukm chiqaris
yoki gumonli (yaqiyn va zon) xabar bermaydi
. Taxmin bilan hukm ch
ilm yulduzlar ilmi bolgani uchun emas,
jaholat bolgani uchun yomonlanadi.
Xabarlarda yulduzlar ilmini bilish Idris alayhi
berilgani aytilgan. U
kishidan song bu ilm insonlardan uzoqlashib
80. Ibn Abdulbar Abu Hurayradan rivoyat qilib, zaif degan. Hadisn
i oxirgi qismini Abu Dovud, Ibn Moja va Hokimlar rivoyat qilis
hgan.
Zahabiy va Alboniylar zaif deyishgan.
Uchinchi sabab ilmga foydasiz shongish. Bu ish ham bazi orinlarda mazmumdir.
dinidan avval maxfiylarini organish, ilohiyot
sirlaridan bahs qilish shunga misol bolad
kirishmasinlar, ilohiy sirlarni mustaqil ozlari
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
mbar yoki valiy zotlarga xosdir. Shunday
ilmlarga shongib, zara
goshti, emizikli bolaga turli shirinliklar zara
r qilgani kabi, bazi ilmlar ham ayrim insonlar
81. Ibn Abdulbar Jobirdan (r.a.)
hasan sanad bilan rivoyat qilgan.
Bilgilki, tajribali tabib boshqalar bilmaydigan
ham qalblarning davosini va oxirat hayoti saba
blarini yaxshi biladilar. Ularning yollariga
qarshi hukm chiqarsang, halok bolasan. Bir
qancha kishilar borki, barmogiga bir yara
chiqsa, ozicha uni davolamoqchi boladi.
tomonidan davolashni uqtiradi. Holbuki, to
mirlarning badanda qanday tarqalganini,
joylashgan ornini va tanani qanday orab
olganini bilmagan odam tabibning sozini
lidagi ishda, shariatning nozik maslak, odob
va aqidalarida sir va nozikliklar bor, ul
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tajriba yoli bilan ham his qilish imkoni yoq
ayrim oliklar qayta tirilib, bizga foydali, ma
Allohdan uzoqlashtiradigan amallarni aytib be
berishlari mumkin bolmagan ish. Demak,
aqling Paygambar (sollallohu alayhi vasallam)
ishoralarining manbalarini anglab
82. Abu Dovud Buraydadan rivoyat qilgan. Isnodida noaniq kishi bor.
83. Buning aslini topmadim. Firdavs kitobi sahibi Abu Da
rdodan qilgan rivoyatda zikr
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
turganimiz kabi, qalbni qattiq qiladi,
84. Abu Nuaym, Bayhaqiy, Xatiblar Suvayd ibn Horisdan zaif isnod bilan rivoyat qilishgan.
85. Abu Bakr ibn Lol, Abu Bakr ibn Sunniy va Ibn Abdulbarlar Alidan rivoyat qilishgan.
llohning (sollallohu alayhi va
chiqqunicha Alloh taoloni zikr qilayotgan
qavm bilan otirishim tortta qul ozod
qilishimdan mahbubroqdir,
degan hadislarini aytdilar, song Yazid Raqqoshiy va
Ziyod Numayriyga ogirilib: Zikr majlisla
ri sizlarniki kabi uzundan-uzun vaz-
nasihatlardan iborat bolmagan. Bizlar otiri
b iymon haqida sozlashar, Quronni tafakkur
untirar va Alloh taoloning ustimizdagi nematlarini sanab,
matlarni sanashni, tushunish fiqh deb
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
m): Kishi bandalardan Alloh uchun
onning kop qirralarini kormagunicha haqiqiy faqih
bololmaydi, deganlar.
Yana Rasulullohning (sollallohu alayhi vasallam) mana bu
sozlari Abu Dardodan mavquf holda rivoyat
bir narsa haqida soradi. U kishi javob
aringizga qarshi chiqmoqda, dedi. Shunda
ygur, Farqodcha, sen kozing bilan faqihni
korganmisan? Dunyodan yuz ogirib, oxiratga
intilgan, dinni yaxshi tushunib, Rabbining
ibodatida bardavom bolgan, taqvoli, musu
lmonlarning nomuslaridan nafsini tiygan,
jamoatlariga nasihat qilib turuvchi kishi
haqiqiy faqihdir, dedilar, fatvolarning fariy
masalalarini yod oluvchi, deganlari yoq.
86. Abu Dovud hasan isnod
bilan rivoyat qilgan.
87. Ibn Abdulbar Shaddod ibn Avsdan rivoyat
qilgan va marfu deyi
sh joiz emas degan.
Men, fiqh degan nom, zohiriy hukmlardagi
fatvolarni oz ichiga olmaydi, demoqchi
emasman, lekin bu lafz umumiy va keng
manolarni qamrab olishini yoki boshqa
bilan shugullanishga undash paydo boldi. Ular
tabiatlarida yordamchi topdilar. Chunki
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
va xusumat eshigini ochsa, sahobalar uni qattiq inkor qilardilar.
Ilk tinglashdayoq zehnlar qabul qilishga oshiqa
dalillardan iborat bilim barcha uchun malum
ilmning hammasini bilish demakdir. Tavhid
, sahobalarning fikriga kora, kopchilik
an iboratdir. Agar kalomchilar uni
tushunganlarida edi, tavhid lafzi bilan o
zlarini sifatlamagan bolardilar. Tavhid
ishlarning barchasini, sabab va vositalarga
qaramagan holda, faqat Alloh taolodan deb
qiladigan yuksak maqomdir. Uning bayo
Hamma narsani Allohdan deb bilish yana maxl
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qanday qilib birovga gazab qiladi. Tavhid mana shunday maqom, u siddiqlarning
88. Tabaroniy Abu Umomadan zai
f isnod bilan rivoyat qilgan.
Endi sen tavhid lafzi nima manolarga ogi
nazar tashla. Uni maqtanish va faxrlanishda
qollash uchun oldilar. Bu hol bir odam tong
ottirib, yuzini qiblaga burib:
amning quruq gapiga oxshaydi.
an bolsa, demak, har kuni ushbu yolgon
a esa osmonlaru yerni yaratgan Zotning
tarafi emaski, unga yuzlangan odam Allo
hga yuzlangan hisoblansa. Agar u odam
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
89. Termiziy Anasdan (r.a.) hasan holda rivoyat qilgan.
90. Muttafaqun alayh.
bidat narsalardan iborat bolib, salafi solihlar qissaxonlar bilan otirishdan
Hazrati Abu Bakr, Umar (r.a.) zamonlar
ida ham bolmagan, fitna paydo bolgan
vaqtda, qissaxonlar ham kelib chiqdi, deganlar.
Rivoyat qilinishicha, Abdulloh ibn Umar ma
sjiddan chiqib: Masjiddan chiqishimga bir
qissa aytuvchi majbur qildi. Agar u masj
idda bolmaganida, me
n chiqmagan bolar
edim, deganlar.
Zumra aytadi: Men Sufyon Savriyga: Biz qissaxonga qarab otiramiz, dedim. Shunda
Muhammad ibn Avn aytadi: Ibn Siyrin huzurlariga keldim. U kishi: Bugun nima xabar
bor? deb soradilar. Men: Amir qissaxonlar
ga qissa aytishni taqiqladi, dedim. U
kishi: Togri ish qilibdi, dedilar.
Amash Basra jome masjidiga kirganlarida bir qissaxonning: Amash bizga shunday
hadis aytgan, deb aytayotganini eshitib qo
ldilar. Shunda u kishi majlis halqasining
Amash: Nega uyalay, men bir sunnatni
bajaryapman, sen esa yolgon sozlayapsan
. Men Amash bolaman, qachon senga bu
gapni aytdim, dedilar.
91. Ibn Moja Umardan (r.a.) ha
san isnod ila rivoyat qilgan.
ing kopchiligi qissa aytadiganlar va kop
savol soraydiganlardir.
Ali (r.a.) Basra jomeiga kirganlarida qissa
Basriyning sozlarini tinglagach, u kishini
ayblaridan ogoh bolish, amallarning ofati,
shaytonning hiylalari va ulardan ehtiyot
bolish haqida gapirar, Alloh taoloning
nematlarini, banda u nematlarning shukrini
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
92. Mavzu hadis.
Ushbu hadislarni usti yaltiroqlar nafslarini
xurofotlariga tazkir nomini berib, haqiqi
qolishdi. Natijada turli ixtilo
fli, nuqsonli va uzundan-uzun qi
r chegarasidan chiqildi, ular
bolsa ham, zarar keltiradiganlari bor. Kim
nafsi uchun ushbu qissalar eshigini ochsa,
rost bilan yolgonni, foyda bilan zararni
aralashtirib yuboradi. Shuning uchun ham qi
ssa aytishdan qaytarilgan. Shuning uchun
ham Ahmad ibn Hanbal (r.a.): Odamlar rost
goy qissaxonga juda muhtoj, deganlar.
rostgoy, rivoyati sahih bolsa, unda za
rar yoq deb bilaman. Qissaxon yolgon
toqishdan, yengil-elpi va xato holatlar haqi
dagi hikoyalarni aytishdan saqlansin. Chunki
ydi, uzr tayyorlaydi va bu qissa falonchi-
men Allohga gunoh qilgan bolsam, buyukl
ar ham gunoh qilgan, deb gunohdan tap
hkor bolishga jurat qiladi. Demak, ushbu
hazar qilinadigan holatlardan uzoq bolinsa,
Quroni karimda kelgan qissalar va sahih kito
blarda rivoyat qilingan xabarlarga qaytiladi.
Ammo bazi odamlar toat-ibodatga targib qilu
93. Bir oz bundan boshqacharoq rivoyatni Imom Ahmad, Abu Yalo,
Ibn Sunniy, Abu Nuaym va Buxoriylar sahih isnod bilan rivoyat
qilishgan.
Qaytarilgan yasama saj ikki kalimadan ziyod
qofiyali sozdir. Bir odam godakning xuni
haqida: Ichmagan, yemagan, ovoz chiqar
magan, tugilganida yiglamagan godakka
qanday qilib xun tolaymiz, deb gapini
vasallam): Arobiylarning saji kabi sajmi? deganlar.
mavizalarda kop aytish ham mazmumdir. Alloh taolo:
Shoirlarga yoldan ozganlar ergashur
. (Ularning soz vodiylaridan) har
(Shuaro, 224226-oyatlar) deydi. Yana Alloh taolo:
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
(Muhammadga) sher orgatmadik va (sho
irlik) uning uchun durust emasdir
94. Imom Muslim rivoyati.
Voizlar odat qilib olgan kopgina sherlar is
hq haqida, mashuqning
firoq olamini tavsiflash haqidadir. Majlisga qo
pol, avom xalq toplanadi. Ularning botini
vratga moyil emas. Shu bois sher ularning
, shahvat olovini yoqadi. Natijada qichqirib,
95. Imom Buxoriy rivoyati.
lgan kalomning ikki turini tushunamiz.
Birinchisi, Alloh taologa bolgan ishq ha
qidagi uzundan-uzun davolar va zohiriy
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
96. Uqayliy, Ibn Sunniy Abu Nuaymlar zaif isnod bilan rivoyat qi
lishgan. Muslim esa mavquf holda Ibn Masuddan rivoyat qilgan.
97. Buxoriy mavquf holda Alidan (r.a.) rivoyat qilgan.
kalimalarga kelsak, shath haqida so
zlaganimiz unga ham oiddir. Ammo
tommotning yana bir oziga xos jihati borki,
Botiniylarning tavillardagi odatlari kabi
bu ish ham harom va uning zarari kattadir. Ch
unki lafzlar shariat sohibi tarafidan bolgan
naqlga tayanmagan holda zohiriy muqtazosid
ogirilsa, ushbu ogirish lafzlarga bolgan isho
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qiladilar. Zero, nafslar nodir narsalarga mo
yil boladi va undan lazzat oladi. Shu yol
ib, kalimalarning zohirini tavil qilish bilan
shariatni buzishmoqchi boladi. Biz ularning
mazhablari haqida botiniylarga raddiya
98. Muttafaqun alayh
oxirigacha zohiriy
manosini buzib tashlashdi. Ibn Abbos va bo
shqa ulamolardan naql qilingan tafsirlarni
qalbga tavil qilingani. Zero, Firavn tarixiy sh
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
rning barchasi yomon ulamolar ismlarni
mashhur ismlarga tayangan holda ana oshal
talab qilgan kishidek bolib qolasan. Chunk
i hakim nomi hozirgi asrda tabib, shoir va
lafzlarning ozgartirilganidan gaflatda
99. Imom Buxoriy rivoyati.
100. Abu Dovud, Nasoiy, Ibn Hibbonlar Irboz ibn Soriyadan rivoya
t qilishgan. Ibn Qatton bu hadisni zaif degan. Alboniy esa
kelinglar lafzi ila sahih degan.
101. Termiziy Ibn Abbosdan hasan holda rivoyat qi
lgan. Alboniy va Zahabi
ylar zaif deyishgan.
102. Imom Buxoriy, Ahmad, Ibn Hibbon va Hokimlar sahih isnod ila rivoyat qilishgan.
103. Muttafaqun alayh.
Beshinchi lafz:
munajjimlarga nisbatan qollanilmoqda. Hatto kochalardagi eng past tabaqa oshiq
oynaydiganlarga ham. Holbuki, hikmat Allohning kalomida:
U ozi istagan kimsaga hikmatni beradi
muhaqqaqki, unga kop yaxshilik berilibdi
(Baqara surasi, 269-oyat), deya
maqtalgan. Rasululloh (sollallohu alayhi vasa
llam) ham: Kishining hikmatdan bir kalima
oni ifodalaganigayu endi qaysi manoga
ogirilganiga quloq sol, u bilan yuqorida
zikri otgan lafzlarni qiyosla va yomon
lishdan ehtiyot bol. Zero, ularning dinga
bolgan zarari shaytonlarning zararidan ka
ttaroqdir. Chunki shayton ular vositasida
xalqning qalbidan asta-sekin dinni su
gurib olishga erishadi. Shu tufayli ham
lqning yomoni haqida sorashganda, u zot
javob bermaganlar. Balki, Allohim, magfi
sorayverganlaridan song,
Ular yomon olimlardir,
deb javob qilganlar.
104. Bunga oxshashi yuqorida keldi.
105. Doramiy Ahvas ibn Hakimdan mursal holda, B
azzor esa Muozdan zaif sanad bilan rivoyat qilgan.
al yerlarini bilib olding. Endi nafsingga
ga tushish va xalaflarga oxshash ixtiyori
ozingda.
Salaflar rozi bolgan ilmlarning barchasi yo
holiga qaytadi. Bas, gariblar uchun xursandch
ilik bolsin, dedilar. Gariblar kimlar?
deb sorashdi. Rasululloh (sollallohu alayhi
vasallam): Ular odamlar buzib yuborishgan
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
agar u haqni sozlovchi bolganida
, unga nafrat qilardilar, deganlar.
106. Imom Muslim qisqa holatda, Termiziy esa, mukammal holda rivoyat qilishgan.
107. Buning aslini kormadim.
108. Imom Ahmad Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilgan.
a uch qismga bolinadi. Bir qi
ham, kopi ham mazammat qilinga
ham, kopi ham maqtalgandir. Yana boshqa bi
r ilmlar turi mavjudki, ular faqat meyorida
chuqur organish mahmud emas.
Ilm goyo badan holatiga oxshaydi. Tanada
ham foydali bolgan holatlar bor. Xunuklik
va yomon xulq kabi kopi ham, ozi ham
mazmum bolganlari bor. Yana esa, mol sarf
lashdagi kabi iqtisod qilinganda mahmud
da isrof qilish mahmud emas, iqtisod bilan
meyorida bolgani mahmud,
ziyodasi mazmumdir. Shijoa
t ham shunday bolib, uning
haddan ziyod bolishi mahmud sanalmaydi.
zammat qilingan. Unday ilmdan din va dunyo uchun hech
qanday manfaat yoq, foydasidan zarari ko
boladi. Inson tasarrufidagi qimmatbaho um
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
shunday ekan, ikki ishdan birini tanla:
yo ozing bilan mashgul bol, yoki ozingni
qoyib, boshqalar uchun mashgul bol. Ammo
ozingni isloh qilmay turib, boshqalarni is
loh qiluvchi narsalar bilan mashgul bola
korma. Agar ozing bilan mashgul bolmo
qchi esang, holating senga farz qilgan ilm
bilan shugullan.
Namoz, tahorat, roza kabi zohiriy amalla
rni organish osha farz ilmlardan. Ammo
barcha beparvo bolgan qalb si
mahmud va mazmum turlari mavjud. Bu ilmni
organish lozimligiga sabab inson ojizlik,
hasad, riyo, kibr va manmansirash kabi mazm
. Ularga beparvo bolmaslik kerak. Faqat
iga etibor qilmaslik bir odamning qichima
kasaliga chalinib, oshiqcha modda
ni qon yoki ich surish orqali
bermasdan, tananing yuzasiga yog surt
ish bilan ovora bolganiga oxshaydi.
Ulamolarning soxtalari faqat terini yog
lashga buyurgan tabiblar kabi, zohiriy
esa, zohiriy amallarga botinni poklashni,
yomonlik ildizlarini qoporib tashlashni uq
tirish bilan barobar ravishda buyuradilar.
Achchiq dorini ichish badanni yoglashdan qiyin bolgani kabi,
badanni harakatlantirishdan qiyin, shuning
uchun odamlar qalbni poklashdan kora
zohiriy amallarga shoshib boradilar.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Nahv ilmida ham xuddi shunday, Kitob va
bilan mot qilib qoysang ha
berolmaydi, lekin boshqa mazhabdoshlari
quvvati bilan uni hayron qilib qoyasan. Avom
ilgan nohaqlikdan ularni yana bahs quvvati
ila haqiqatga qaytarsa boladi. Ammo mutaa
ulardan umid uziladi. Chunki mutaassiblik aq
olishiga sabab boladi. Xuddi mana shu
Ular haq uchun taassubda hadda
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Shu uchun ham bularning yaqiniga kela korma
109. Termiziy va Ibn Mojalar Abu Umomadan rivoyat qilish.
Yana bir hadisda Alloh taoloning:
Ammo dillarida ogish bor kimsalar...
(Oli Imron surasi, 7) oyatini tushuntirib:
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
110. Muttafaqun alayh.
112. Muttafaqun alayh.
Tortinchi bob
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tinglashga moyil boldi. Amir va arboblar
kalom ilmidagi munozara va mujodalaga
ragbat qilgach, kalom ilmiga shongib, qatti
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Gohida chindan ham shunday bolishi mumkin.
Bordi-yu birortasi unga omonatni qaytarish haqi
da soz ochsa, u darhol ornidan turib,
114. Ibn moja hasan isnod bilan rivoyat qilgan. Albaniy zaif degan.
3. Munozara qiluvchi oz rayi bilan fa
tvo beruvchi mujtahid bolmogi lozim.
Abu Hanifaning yoki biror mazhabning fikri b
ilan chegaralanib qolmasligi kerak, bordi-yu
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
mustaqil ijtihod qilolmayman, deyishi lozim. Agar
ab sohibining ikki xil
vajh yoki ikki xil fikriga sabab boladigan
masalalardan bahs bolayotgan bolsa, u holda
osha ikki xildan biriga oxshab javob
hech bir munozarasiz tanlayveradi yoki ikki
sozsiz xilof, jadal bolishi aniq bolgan
4. Munozara hayotda sodir bolgan yoki ko
pincha sodir bolishi mumkin bolgan
voqe bolishi mumkin bolgan faroizga oxs
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Masud: Savolingni qaytadan ber, balki amir
a, osha odam Alloh
a holdagina jannatdadir, deya oz fikrlarini
aytadilar. Abu Muso (r.a.) Ibn Masudning (r.a
.) ijtihodini yuksak baholab: Haqiqat Ibn
Masud aytganidek, dedilar. Haq tolibining in
sofi shunday boladi. Agar yuqoridagi kabi
tilsa ham, u buni inkor qiladi va: Haqni
topgan holda, deb izoh berish shartmi? Bu
Endi bugungi munozara sohiblarining hola
tiga boq! Agar raqib tomonidan haqiqat
qizarib, bor kuchini raqibga qarshi ishga
soladi. Va umrining oxirigacha uni yomonlash
bilan mashgul boladi. Ajablanarli tomoni
tortishuvlarini hech uyalmasdan, haq ustida
bir-biriga hamkor bolgan sahobalar
r dalildan boshqa dalilga, bir mushkuldan
shunday edi. Oz foydasi yoki zarariga bolsa
ham, tortishuvchi bidat bolgan tortishuv
uslubining barcha tomonlaridan voz kechis
qilinmaydi, chunki oldingi sozinga zid, deya
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
kelgan fikr va tushuncha qanday bolsa,
shundayligicha ortaga tashlar va unga kora
8. Munozara foydali ilmlar ila mashgul bolgan kishilar bilan qilinishi lozim.
alo bolsa, bu dunyoda azobga, iztirobga
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
agidan bir necha barobar ziyodadir. Shuning
uchun ham Ibn Abbos: Ilmni
topgan joyingizda olaveringlar
qarshi aytgan sozlariga quloq solmanglar! Chunki ular ogildagi takalar kabi
115. Abu Dovud Abu Hurayradan rivoyat qilgan. Ibn Moja Anasdan (r
.a.) zaif isnod bilan rivoyat qilgan. Buxoriy bu hadis sahih e
mas
degan.
2. Takabburlik va ozni odamlardan ustun qoyish.
lloh uni kichraytiradi. Kim tavoze korsatsa,
Alloh uni yuksaltiradi,
116
deganlar. Alloh taolodan rivoyat qilgan hadislarida esa:
talashsa, uning belini sindiraman,
117
deya marhamat qilganlar.
Tortishuvchi tenglaridan ozini ustun qoyis
h xastaligidan hech qachon qutulolmaydi.
Chunki u qadri keragidan ortiq bolishini xo
hlaydi. Hatto majlislarda ham yuqorini, davra
torini talashib, gavgo kotaradi. Ozida
n boshqalarni yuqori orinlarga munosib
kormagani uchun, majlislarda
baqir-chaqir qilib yuradi. Ag
ar biror tor yolakdan yurib
qolishsa, kim birinchi yurishini ham talashishadi. Ushbu qilmishlari bilan pastkash, ayyor
munozarachilar ilmning izzat-obrosini saqlam
oqchi ekanliklarini rokach qilib, janjalli
xorlik va tubanlikni Alloh va Uning payga
mbarlari maqtagan tavoze bilan adashtirib
jirkanch bolgan kibrni din izzati deb
kabi sozlarni ozgartirib, xalqning zalo
116. Xatib Umardan (r.a.) sahih isnod bilan rivoyat qilgan.
117. Imom Muslim, Abu Dovud, Ibn Moja, Ibn
Hibbonlari Abu Hurayradan rivoyat qilgan.
hi juda qiyin. Vaholanki, janob
119
deganlar.
Ginaning jirkanch odatligi haqida kop hadi
nisbatan, qalbida kudurati yoqlarini topish mu
shkul. Ularning birortasi raqibi sozlarini
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bolaturib, jirkanch koringan narsa nima?
ozini ozi maqtashidir, deb javob berdi. Mu
peshqadam ekanini aytib, ozini koklarga ko
Bunaqa ishlarni bilmaydiganlardan emas
man, men ilmda ancha peshqadam, oz
uslubiga ega kishiman, hadislarni ham yod
olganman, deydi. Bu
bilan ozini maqtaydi yoki fikrlarini yoyish
uchun ozini korsatmoqchi boladi. Malumki,
maqtanish, ozni oqlash sharan ham, aqlan ham yomon ishdir.
119. Termiziy va Ibn Mojalar rivoyati.
Alloh taolo shunday deydi:
josuslik qilmanglar...
Munozarachi raqiblari aybini qidirishdan,
gga bir munozara qiluvchi keldi, degan
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ayotgan holatlar isbotlab turibdi.
Tortishuvchi hamisha dushmanlik ishtiy
rsasi haqiqatning raqibi tilidan zohir bolishidir.
qarshi safarbar qiladi. Bunda uni haq yoki
nohaq ekani mutlaqo qiziqtirmaydi. Uning
uchun tortishuvning bardavom bolishi
muhimroqdir. Biror sozni eshitishi bilanoq,
unga etiroz bildirish uning mashgulotiga
yoki shariy lafzlardan ham ustun bolib qo
ladi, Quron dalillarini bir-biriga zid qoya
120. Tabaroniy zaif isnod bilan rivoyat qilgan.
121. Termiziy va Ibn Mojalar Anasdan (r.a.) rivoyat qilishgan.
10. Riyo, xalqning mulohazasini qilish, ularning
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
man qilingan kiyimlar, ulovlar, markablar ila
122. Juda zaif.
123. Nasoiy, Anasdan (r.a.) sahih isnod ila rivoyat qilgan.
124. Muttafaqun alayh.
Gohida u tarki dunyoga chaqirgani tufayli
boshqalar salohiyat topishi mumkin va bu es
botinida maqsadi obro bolgan kishiga tegish
lidir. Bundaylarning misoli shamga oxshab
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
olovga oxshaydi.
125. Bu korinishda topmadim. Ammo Ibn Hibbon va Tabaroniylar za
if sanad bilan rivoyat qilishgan bir oz boshqacha rivoyat bor.
Najosat kishi saqlanishi, undan uzoq yurishi
lozim bolgan narsa. Botiniy iflosliklardan
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
narsani vahiy qilishi mumkin
(Shoro surasi, 51-oyat).
126. Muttafaqun alayh.
Kalb-it ham suvrati uchun emas, vahshiylik si
Gazab, dunyoparastlik, ochkozlik, odamlar obro
127. Salabiy zaif sanad bilan Tafsirda rivoyat qilgan.
Gunohlarning zahri qotil ekanini korsatish ilm
ning birlamchi vazifasidir. Endi ayt-chi,
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
uchun organmoqchi boldik, ammo ilm Allohd
an boshqasi uchun bolishdan bosh tortdi,
deydi. Bu degani: Ilm bizdan bosh tortdi, haqiqatini kashf qilmadi, faqat qobigi,
128. Tabaroniy, Hokim va Bayhaqiylar rivoyat qilishgan.
Hokim Muslim shartlariga binoan isnodi sahih, degan.
Janob Rasululloh (sollallohu alayhi vasalla
m): Laganbardorlik mominning xulqi
emasdir. Faqat ilm talabida mumkindir,
Tolibi ilm ustoziga takabburlik qilishi
joiz emas. Mashhur, nomdor ustozlardan
boshqasidan sorashdan ozni katta olish ayni
ahmoqlikdir. Chunki ilm najot va saodat
sababchisidir, oziga tashlanmoqchi bolay
otgan yirtqichdan qutulish uchun yordam
beradigan kishining mashhur yoki mashhur
emasligiga qarab otirilmaydi. Allohni
tanimaydiganlarga tashlanadigan jahannam yirtqichlari esa, dunyodagi har qanday
yirtqich hayvondan vajohatliroqdir. Qolavers
a, hikmat mominning yoqotgan moli, uni
qaerda topsa, olaveradi va uni topishda yo
rdamlashgan kishiga kim bolishidan qatiy
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Tavoze hamda ustozni jon qulogi bilan tingla
129. Ibn Adiy, Muoz va Abu Umomadan zaif isnod ila rivoyat qilgan.
Oyatdagi qalb egasidan murod ilmni qabu
ustozining tavsiyalariga quloq solmagunicha,
qalbini ilm eshitish uchun hozirlamagunicha
uni fahmlay olmaydi. Muallimning korsatmalar
bolishi, shukrini, xursandligini, minnatdor
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
130. Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati.
ularning biror turini qoldirmasdan
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
lozim, deb davo qilgan kishining holi aj
ablanarlidir, u shu bilan sarmoyasini zoe
131. Ibn Adiy zaif isnod ila Ibn Umardan rivoyat qilgandilar. Bayhaqiy esa, sahih isnod ila Umardan (r.a.) mavquf holda rivoya
qilgan.
Bas, sen ilm talab qilishda haris bol! Ru
shdi hidoyatga fuqaho va mutakallimlar
matolaridan boshqa narsalarni oylash bilan erishasan!
i Allohni tanituvchi ilmdir. Bu ilm tubiga
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tib ilmlari misol boladi. Ikkinchisi, dalilning
quvvatli va ishonchli bolishi, bunga hisob-
kitob, nujum ilmlarini mi
abadiy hayot ato qiladi, tib ilmi esa, foniy
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Oninchi vazifa:
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Saodatga esa, Alloh taoloni taniganlar
oriflar erishadi. Ular jannat nematlari,
rayhonlari va xush boylaridan nasibado
rdirlar. Kamolot choqqisiga chiqishdan
tosilganlar faqat najot va salomat
i kishi Allohga) yaqin qilingan,
(peshqadam)lardan bolsa, u ho
lda (uning uchun) rogat-f
arogat, gozal rizq va
noz-nematli jannat bordir. Endi agar u
an bolsa, u holda
(ey saodatmand bandam), senga ong tomon egalaridan salom bolgay!
surasi, 88-91-oyatlar) deydi.
Kim togri maqsad sari yuzlanmasa, hara
kat qilmasa, yoki undan boshqa tomonga
harakat qilsa, yo goyasi Allohga qullik qilis
ay kimsa ashabush-shimal (chap tomon
egalari), adashganlar toifasidagi kishiga
aylanadi. Bundaylar uchun ichimligi qaynoq
suvdan bolgan orinlar va jahannamga kirish bordir.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
afli durdir. Va u ilohiy ishdir. Alloh taolo
ting: Ruh Rabbim
ning ishidandir
surasi, 85-oyat). Ruhning nisbati inson jasadi
dagi boshqa azolaridan kora sharafliroq.
s. Ammo amr xalq qilishdan buyukroq.
Allohning omonati yuklangan qimmatbaho ja
ir. Aynan mana shu
omonat yukini kotaruvchi bolgani uchun ha
m inson osmonlaru yerdan va ulardagi bor
narsalardan musharraf qilindi. Chunki undan
qilishdan bosh tortgan edilar. Zero, ular am
r olamidan qorqardilar. Ammo bu gaplardan
ruhning qadimligi tushunilmaydi. Uni qadim de
ya davo qiluvchilar esa, aldangan, nima
an tashqari bolgani uchun ruh haqidagi
bayonni shu yerda toxtatamiz.
Demoqchi bolganimiz shuki, ilohiy latofat bo
lgan qalb Allohga yaqinlashtiruvchi birdan-
bir xususiyatdir. Chunki u Allohning ishi-amrid
andir. Kelib chiqishi ham, qaytishi ham
Allohning omonati bolgan jasa
d goyo qalbning ulovi, faqa
vosita vazifasini bajaradi. Haj yolida tuya
xuddi shunday ulov, suv toldirilgan mesh ja
sadning ehtiyoji uchun qanday zarur bolsa,
jasad uchun ruh ham shunday za
Har qanday ilm, agar uning
maqsadi jasad salomatligi bolsa, demakki, u ulov manfaatlari jumlasidandir. Tib
kr qilib otganimizdek, jasa
muhim bolib, hatto inson tanho yashaganda
ham unga muhtoj ekani hech kimga sir
emas. Fiqh ilmining tib ilmidan farqi shundak
i, inson tanho yashagan chogida undan
behojat bolishi mumkin. Lekin inson shun
ekish, non pishirish, oshpazlik qilish yoki
kiyim-kechak va maskan muammolarini hal qilishda bir ozi harakat qila olmagani bois
ham galayonga keladi, keyin ular orasida o
zaro munozara va tortishuvlar boshlanadi.
Insonning ichida bir-biriga zid unsurlar
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Tolibi ilmning vazifalariga mana shular kifoya qiladi.
) boladi; kasb qilib topgan
molini jamgarish holati bor, u
bilan tilanchilikdan qutiladi; o
boladi. Mana shu oxirgisi barcha holatlarning ulugidir.
sorashdan behojat boladigan darajada tahsil
tafakkur qilish va undan foydalanish holati
, hamda tabsir boshqalarga yol-yoriq
korsatish holati bor. Buning ham oxirgisi
kabidirki, boshqalar uchun ziyo tarqatadi va
yoki mushki anbar
kabidirki, boshqalarni xushboy qiladi va o
zi ham xushboydir. Ilm organib, unga amal
qilmaydigan kishi esa, boshqalarga foyda be
rib, ozi ilmdan xoli qolgan daftar yoki
igna yoki boshqalarga nur berib, ozi yonib
132. Abu Dovud, Nasoiy, Ibn Moja va Ibn Hibbonlar rivoyati.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
lloh taologa safar qiluvchi va dunyodan U
mehr-muhabbat uygonishlariga sabab bolganida
va uning yolida yoldosh bolganlar ozaro
saodatida hech qanday tanglik yoq, shuning
, shuning uchun u nizolardan xoli emas.
taqozosidan tashqariga chiqqan va:
U kunda taqvolilardan boshqa dos
tlar bir-birlariga dushmandirlar
surasi, 67-oyat), degan sozining muqtazosiga kirgan boladi.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qiladi va eng yomon dushmaniga aylanib qo
bolgan, songra, dars berishdan maqsadim
Allohga yaqin bolish va dinga yordam
berish, deyishdan ham uyalmaydigan olim
eng yomon olimdir. Uning alomatlariga
qara, aldanishning kop turlarini korasan.
Talabaga qilinishi lozim bolgan nasi
Masalan, uni loyiq bolmagan martabaga chiqis
hidan qaytarishi va ochiq-ravshan ilmlarni
tugatmay turib, maxfiy ilmlar bilan mashgul
bolishdan man qilishi lozim. Keyin esa,
ilmlarni organishdan maqsad Allohga yaqin bo
lish ekanini, maqomu martaba, obro va
ini uqtirishi kerak. Ilm bilan dunyoviy
narsalarni talab qilish naqadar yomon ekanin
an ishlari buzgan ishl
Agar muallim talabasining qalbida ilm bilan
organayotgan ilmga qarasin. Agar u fiqhdagi
jadal ilmi, ahkom va
: Biz ilmni Allohdan boshqa uchun talab
qildik, lekin ilm Allohdan boshqasi uchun bo
nafs axloqini organish va uni poklash kayf
iyati haqidagi ilmlardir
. Agar talaba ushbu
qilsa ham, uni holiga qoyishning zarari
rtasida yoki oxirida o
zi ham ogoh bolib
qolishi, kozi ochilishi mumkin. Zero, u ilm
lar Allohdan qorqitadigan, dunyodan
rdir. Shuning uchun boshqalarga qilgan
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ngni titishdan qaytarilsalar, albatta, uni
titadilar hamda unda bir narsa bordirki, biz undan qaytarildik, deydilar,
marhamat qilganlar.
Bu borada senga tanbeh boladigan misol Od
am bilan Havo va ularga man qilingan
narsa haqidagi qissadir. Bu misollarni se
nga shunchaki emas, balki ibrat olishing,
ng uchun keltirdim.
tli nafslar va zakovatli zehnlarni sozning
manosini chaqib olishga undaydi. Natijada
133. Alboniy zaif degan.
Ilmlardan bazilarini organayotga
ilmini yomon korsatishga odatlangan, fiqh
muallimi esa, hadis va tafsir ilmini: U fa
qat naql qilish va eshitishdan iborat. Bunday
qilish esa, kampirlarning ishi va unda qol
ntirib: Bu ilm fariydir, u xotinlarning hayzi haqidagi
sozlar toplamidan iborat. Rahmonning sifa
tlari haqidagi kalom ilmi qaerda-yu bu
loqdir, undan saqlanish lozim. Balki bir
ilmga mutaxassis bolgan muallim talabalar uchun boshqa ilmlarning talim yollarini ham
an talim bersa, oquvchining bir ilmdan
Talabaga ilmni uning fahm-farosati ko
tarishiga qarab berish lozim. Aqli
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
134. Abu Bakr ibn ash-Shaxir Umardan (r.a.) qilgan rivoyatlarin
i bir juzi. Abu Dovud Oishadan (r.a.) shunga oxshash hadis riv
oyat
qilgan.
Iso (a.s.) shunday deganlar: Gavharlarni to
ngizlarning boyniga osmanglar. Albatta,
hikmat (ilm) gavhardan yaxshiroqdir. Kim uni yomon korsa, tongizdan ham
yomonroqdir. Shuning uchun: Har bir ba
fahmining mezoniga kora tortib ber. Toki se
n uning yomonligidan salomat bolasan va u
lar turlicha bolgani uchun inkor paydo
javob bermadi. Shunda sorovchi: Siz
imki foydali bir ilmni yashirsa, qiyomat
gan bilan yuganlanadi,
deganlarini eshitmaganmisiz?
dedi. Olim: Yuganni qoyaver va (yolin
135. Ibn Moja Abu Saiddan zaif isnod ila rivoyat qilgan.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
yuklamagan bolsa, uning etiqodiga shubha
villari zikr qilinsa, undan avomlik zanjiri
yechiladi, lekin xoslarning qalbiga bogla
nishga ham muyassar bolmaydi. U bilan
gunohlar ortasidagi tosiq yoqoladi hamd
a ozini ham, boshqalarni ham, halokatga
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ilmning ofatlari hamda oxirat olimla
ri va yomon olim
olimlar haqida ham qorqinchli xabarlar ke
lganki, ularning qiyomat kunida eng ogir
azobga duchor bolishlariga dalolat qiladi.
dunyo bilan nematlanish hamda dunyo
lgan yomon olimlarni nazarda tutdik. Zero,
damlarning qiyomat kunida eng ogir
azoblanadigani Alloh taolo ilmidan oziga manfaat bermagan olimdir, deganlar.
amal qilmagunicha olim bololmaydi.
136
Yana marhamat qiladilar: Ilm ikki xildir
taoloning hujjatidir. Qalbdagi ilm, bu manfaatli ilmdir.
137
136. Ibn Hibbon va Bayhaqiylar Abu Dardodan mavquf holda rivoyat qilishgan.
137. Termiziy va Ibn Abdulbar mursal holda, sahih isnod ila rivoyat qilishgan.
obidlar va fosiq olimlar paydo boladi.138
qoldirish, esi pastlar bilan m
n ilm organma. Kim shunday qilsa, joyi
jahannamdadir.
139
, Alloh taolo uni olovdan bolgan yugan bilan
Yana: Sizlar uchun Dajjoldan kora boshqa
birisidan qorqaman, deganlarida,
lloh (sollallohu alayhi vasallam): Zalolatga
dedilar.
Allohdan uzoqlashadi, xolos.
138. Hokim Anasdan (r.a.) rivoyat qilgan, zaif.
139. Ibn Moja Jobirdan (r.a.) sahih isnod ila rivoyat qilgan.
140. Imom Ahmad Abu Zarrdan (r.a.) yaxshi isnodila rivoyat qilgan.
141. Abu Mansur Daylamiy Musnadul firdavs kitobi
da Alidan (r.a.) zaif isnod ila rivoyat qilgan.
qachongacha togri yolni korsatasizlar?
xatarlari buyukligiga dalolat qiladi. Demak,
Bu mavzuda hikmatli sozlar ham juda kop.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
uchun men qorqqan narsaning eng qorqinc
u zot (r.a.): Tilda olim, qalb va amalda
johil, deb javob berganlar.
Hasan Basriy (r.a.) aytadilarki: Olimlarnin
amalda esi pastlar yolida yuruvchilardan bolma.
Bir kishi Abu Hurayraga (r.a.): Men ilm org
anishni xohlayman, lekin uni zoe qilishdan
qorqaman, deganida, u kishi (r.a.): Ilm
organishni tark qilish uning zoe bolishi
Ibrohim ibn Uyaynadan (r.a.): Odamlar ichi
deb sorashganda, u kishi: Dunyoda
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Olim kishining gunohiga oladigan azobi bir
necha barobar boladi. Chunki u bilib turib
osiylik qildi. Shuning uchun ham Alloh taolo aytadi:
Albatta, munofiqlar dozaxning eng tubida (bolur)lar
, (Niso surasi, 145-oyat).
Yahudiylar Allohning bolasi bor, Alloh uchtadan bittasidir, demasalar ham,
nasorolardan yomonroq deb sifatlandi. Chunki
ular bilganlari holda inkor qildilar. Bu
haqda Alloh taolo shunday marhamat qiladi:
Ular uni (Muhammad sollallohu alayhi
vasallamni) xuddi oz farzandlarini
tanigandek taniydilar
(Baqara surasi, 146-oyat).
Ozlariga tanish zot (Muhammad) kelganid
143. Muttafaqun alayh. Faqat olim sozi ornida kishi deb aytilgan.
Balom ibn Bourro qissasida Alloh taolo shunday deydi:
(Ey Muhammad), ularga (yahudiylarga)
bir kimsaning xabarini tilovat qiling -
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ikkinchisini gazablantirgan bolasan. Tarozini
ikkinchisidan uzoqlashasan. Biri bosh, biri tola ikki qadah kabidirki, tolasining suvidan
boshiga qoysang, bunisi tol
gan sari unisi boshab boradi.
yaxshi narsalar otkinchi ekanini bilmagan
mushohada va tajriba buni ochiq korsatib tu
ribdi. Shunga kora, aqli yoq kishi qanday
ulug va davomiyligini bilmagan bolsa, u
a toplash mumkin emasligini bilmagan bolsa,
aydigan johildir, balki,
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
kiyimlaringiz Jomutniki kabi, ulovingiz Qorunni
ki kabi, uy jihozlaringiz Firavnniki kabi
bolsa, gunohlaringiz johiliyatdagi kabidir
va yolingiz shaytoniy yoldir. Muhammadning
Bir shoir shunday degan ekan:
Choponki qoylarini boridan himoya qilur,
Tuz aynisa, unga bormi dorilar?!
Oriflarning biridan: Sizning-cha, gunohlar
kozini quvnatadigan kishi Allohni taniy
oladimi?! deb sorashganida, shunday ja
zdir. Holbuki, uning gunohi undan (siz
sorayotgan odamnikidan) anchayin yengildir.
Mol-dunyoni tark qilish oxirat olimlari safiga
qoshilish uchun kifoya qiladi, deb oylama.
Chunki obro maqom mol-dunyodan kora za
(r.a.) shunday deganlar: Haddasana (biz
ga aytib berishdi) degan soz mol-dunyo
eshiklaridan biridir. Bir kishining qachon
haddasana deganini eshitsangiz, u menga
yol beringlar degan boladi.
Ana shu Bishr ibn Horis (r.a.) ondan ortiq sa
vatlarga joylangan kitoblarni yerga komib
tishni xohlayman. Agar mendagi hadis
aytishga bolgan ishtiyoq yoqolsa, albatta, aytaman.
U zot ham, boshqalar ham aytganlarki: Qachon
Bunday deyishlarining sababi, chiroyli ifod
lazzatlanish dunyoda nematlanishdan kora
nafsining xohishiga ijobat qilgan bolsa,
u dunyoparastlardan biridir. Shuning uchun
Sufyon Savriy (r.a.) aytganlarki: Til orqali ke
ladigan fitna oila, mol-dunyo va farzandlar
orqali keladigan fitnadan ogirroqdir. Payg
ambarlar sayyidi bolgan zotga bu haqda
qilmaganimizda, ularga bir oz moyil
bolishingizga oz qolgan edi
gapirish fitnasidan qorqmasin?!
Sahl (r.a.) aytadilar: Ilmning hammasi d
unyodir. Oxirat esa, unga amal qilishdir.
ning hammasi behuda.
olikdir. Ilmiga amal qiluvchilardan
rdan tashqari barcha amal qiluvchilar
aldangandir. Ixlosli kishi esa, oqibati ni
ma bilan tugashini bilguncha xavfdadir.
hon bir kishi hadis qidirsa yoki uylansa,
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
g eng oliylarini yoki oxiratni talab qilishda
Iso (a.s.) aytgan ekanlar: Yoli oxiratga yo
qanday qilib ilm ahlidan boladi?! Kalomni
unga amal qilish uchun emas, balki faqat
ay qilib ilm ahlidan boladi?!
Solih ibn Kayson Basriy (r.a.) aytadilar: Men
biluvchi fojir olimlardan Allohdan panoh tilar edilar.
Abu Hurayra (r.a.) rivoyat qiladilar: Ras
Allohning rizosini topishga vasila boladigan
ilmni dunyo maqomlaridan biriga erishish
unida jannatning hidini ham hidlamaydi,
dedilar.
oni yeyish sifati bilan, oxirat olimlarini
tlagan. Alloh taolo dunyo olimlari haqida
Eslang (Ey Muhammad), Alloh Kitob ber
ortlariga tashlad
ilar va uni ozgina
144. Abu Dovud va Ibn Mojalar yaxshi isnod ila rivoyat qilishgan.
Albatta, ahli Kitob ichida Allohga hamd
a sizlarga nozil qilingan va ozlariga
nozil qilingan narsalarga
iymon keltiruvchi, Allohga itoat qilib bosh eguvchi,
Allohning oyatlarini ozgina qiymatga
zotlar ham borligi
(Oli Imron surasi, 199-oyat).
lar bilan, qozilar podsholar bilan hashr
qilinadi. Ilmi bilan dunyoni talab qilgan
Abu Dardo (r.a.) rivoyat qiladilar: Rasulu
lloh (sollallohu alayhi vasallam): Alloh taolo
biz paygambarlarga: Dindan boshqa nars
a uchun fiqh organadigan, amal qilishdan
boshqa maqsad uchun ilm oladigan, oxirat
kiyadigan, ammo qalblari bori qalbi kabi
ular Meni aldamoqchi bolyaptilarmi?! Meni
masxara qilyaptilarmi?! Albatta, ularga
shunday fitna (eshiklarini) ochamanki, eng
dedilar.
145. Ibn Abdulbar zaif isnod bilan rivoyat qilgan.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Zahhok (r.a.) Ibn Abbosdan (r.a.) rivoyat
qilgan hadisda Rasululloh (sollallohu alayhi
vasallam) shunday deganlar: Bu ummatning olim
lari ikki toifa. Bir toifasi Alloh unga ilm
bergan, u esa, ilmini odamlarga sarflagan (o
rgatgan), evaziga hech narsa olmagan va
baliqlar, yerdagi hayvonlar va kiroman kotibi
n (amallarni yozuvchi farishtalar) salovot
aytib turadi. U qiyomat kuni sharafli, ulug
Allohning huzuriga keltiriladi. I
kkinchi toifa esa, Alloh unga
ilmni Allohning bandalaridan qizgangan, (o
rgatsa ham) evaziga biror narsa olgan va
yuganlangan holda keltiriladi. Odamlar boshida tu
rib, bir nido qiluvchi: Bu falonchi ogli
falonchidir. Dunyoda Alloh unga ilm bergan ed
i. U esa, Allohning bandalaridan qizgandi.
nido qiladi. Odamlar hisob-kitobi tugagu
nga qadar shunday holda azoblanib turadi.
Quyidagi rivoyat bundan qattiqroqdir: Bir
edi. Qachon gapirsa: Muso safiyulloh (Allohning pokiza bandasi) menga unday degan,
Muso najiyulloh (Allohning sirdosh bandas
i) bunday degan, Muso kalimulloh ana
146. Tabaroniy zaif isnod bilan rivoyat qilgan.
147. Abu Nuaym va Ibn Javziy Mavzuotda rivoyat qilishgan.
Sukutda esa salomatlik va ilm bordir. Shunday
bu ilmning boshqalarda bolishini yoqtirmayd
i, ular dozaxning birinchi tabaqasida
boladi. Olimlardan yana shundaylari borki
ilmidan biror narsa etiborsiz qolsa, gazabla
nadi, ular dozaxning ikkinchi tabaqasida
boladi. Olimlardan yana shundaylari borki, ilm
kishilarga sarflaydi. Lekin ilmga
uchinchi tabaqasida boladi. Olimlardan yana
dozaxning tortinchi tabaqasida boladi. O
limlardan yana shundaylari borki, ilmini kop
Ular dozaxning beshinchi
tabaqasida boladi. Olimlardan shundaylari bo
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
tabaqasida boladi. Olimlardan yana shunday
olgan. Agar nasihat qilsa, qattiq gapiradi. O
ziga nasihat qilinsa, etibor bermaydi. Ular
148. Bu korinishda topmadim. Lekin Sahihayida bir oz farqli holatda topdim.
t qilgan hadisda Rasululloh (sollallohu alayhi
olimning huzuridagina otiringlar: shak-
shubhadan qatiy ishonchga;
kibrdan kamtarlikka; adovatdan nasihatga.
Alloh taolo shunday marhamat qiladi:
Song (Qorun) qavmi oldiga yasan-tusa
dunyo hayotini
istaydigan kimsalar: Eh, qani eni, bi
149. Abu Nuaym Al-Huliyada va Ibn Javziy Mavzuotda rivoyat qilishgan.
Sizlarning ozlaringiz qi
lmaydigan ishni (qilamiz deb) aytishlaringiz Alloh
nazdida ota manfur (ishdir)
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
n narsani ozim qilishni
(Hud surasi, 88-oyat).
Yana bir boshqa oyatda marhamat qiladi:
Allohdan qorqingiz! Alloh sizlarga (shunday) talim beradi
282-oyat).
Allohdan qorqingiz va bilingizki,
siz U bilan muloqot qiluvchidirsiz
surasi, 223-oyat).
Allohdan qorqingiz va eshitingiz
(Moida surasi, 108-oyat).
Rivoyat qilinishicha, Alloh taolo Iso alayhi
ssalomga shunday degan: Ey Maryam ogli!
bu nasihatni qabul qilsa, keyin boshqa
odamlarga nasihat qil. Aks holda Mendan uyal.
qaychilar bilan kesilayotgan qavmlar oldidan
Ular: Yaxshilikka buyurib,
deb javob berishdi.
Yana Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam)
Yaxshilarning eng yaxshisi olimlarning yaxshisi.
Yomon olimlarning qorinlari sizlar aytayo
Fuzayl ibn Iyoz (r.a.) aytadilar: Menga
150. Ibn Hibbon Sahih kitoblarida, Imom Ahmad Musnadla
rida, Tabriziy Mishkotul masobihda rivoyat qilishgan.
151. Doramiy hadisning oxirini mursal holda rivoyat qilgan. Lekin hadisning avvalgi qismini topa olmadim.
ng holiga bir bora voy bolsin! Bilib, amal
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ilmiga amal qilmasa, yomgir toshga tasir
qilmagani kabi, uning vaz-nasihati
ham qalblarga tasir qilmaydi.
Ey odamlar voizi, muttaham bolding ozing,
Ularning qilmishin ayblab, lek uni qilding ozing.
Baski, gunohlarning oqibati qalokat!
Ammo ozingning ishqing ustunroq emasmikin?!
Bunday qilish sen uchun katta or, agar bilsang.
Ibrohim ibn Adham (r.a.) aytadilar: Ma
otdim. Unga: Meni aylantir, ibrat olasan,
unda: Bilganingga amal qilmaganing holda,
talab qilasan? deb yozilganini kordim.
Allohni unutgan. Allohdan qorqituvchi qancha
nisbatan juratli. Allohga yaqinlashtiruvchi
qanchadan-qancha kishilar bor, lekin ozlari
Allohdan uzoq. Alloh yoliga chaqiruvchi
Allohdan qochuvchi. Allohning kitobini o
Ibrohim ibn Adham (r.a.) deydilar: Gapir
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Umar (r.a.) aytadilar: Qachon bir olim to
olam toyiladi.
Yana Umar (r.a) aytadilar: Zamonaning bu
152. Ibn Abdulbar taliq qilgan. Doramiy Muozdan (r.a.) mavquf holda sahih sanad ila rivoyat qilgan.
shiga yaqinda shunday zamon keladiki, unda
sha kunda olim ham, talaba ham ilmdan
foydalana olmaydi. Olimlarning qalbi shor
yer kabi bolib qoladiki, unga osmondan
153. Sunan sohiblari rivoyat qilishgan, sahih.
Kabul Axbor (r.a.) aytadilar: Oxir zamond
ilmaydilar, odamlarni qorqitadilar, lekin
ozlari qorqmaydilar, amirlar atrofida bolishd
klarni rashk qilgani kabi, ular ham ilmlarini
qizganadilar, osha olimlardan biri muxlis
bolganini bilsa, unga gazablanadi. Ana
shular Rahmonning dushmani bolgan zolim
lbatta, shayton sizni gohida ilm bilan
(amaldan) kechiktirib qoyadi, dedilar. Sh
unda (sahobalar): Ey Allohning Rasuli! Bu
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
, deydi. Shunday qilib, ilmni gapirib,
154. Al-Jome kitobida Anasdan (r.a.) zaif sanad ila rivoyat qilingan.
rivoyat bilish emas, balki qorquvdir.
Hasan Basriy (r.a.) aytadilar: Xohlaganing
izcha ilm organing. Allohga qasamki, amal
qilmaguningizcha, Alloh sizga savob berm
aydi. Chunki esi pastlarning himmati
rivoyatdir, olimlarning himmati rioyat amal qilishdir.
ngga lozim bolgan ishlarga qara va hech
narsani vazifangdan ustun qoyma.
155. Tabaroniy va Ibn Hibbonlar rivoyati.
Rivoyat qilinishicha, bir kishi Rasulullohning
(sollallohu alayhi vasallam) huzurlariga
rgating, dedi. Rasululloh (sollallohu alayhi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
vasallam) unga: Ilmning boshi haqida nima
qilding? deb soradilar. U kishi: Ilmning
tanidingmi? deya sordilar. U kishi: Ha
156. Ibn Sunniy, Abu Nuaym va Ibn Abdulbar Abdulloh ibn
Misvordan mursal holda rivoya
t qilishgan, juda zaifdir.
Sizlarning huzurlaringizdagi narsalar
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
kchiliklarini ham ul
(Zuxruf surasi, 32-oyat), degan soziga boqdim.
Natijada hasadni tark qildim va xalqdan ozi
Alloh taoloning huzuridandir. Shunday qilib,
xalqning adovatini ham tark qildim. Song
yana shu odamlarga boqdim, ularning bir-
Shunda Alloh taoloning:
ir, bas, uni dushman tutinglar
jada ungagina dushmanlik qildim va undan
ehtiyot choralarini korishga tirishdim. Chun
ki uning menga dushman ekani haqida Alloh
taolo guvohlik berdi. Shuning uchun shaytond
an boshqalarga adovatni tark qildim. Song
yana shu odamlarga qaradim. Kordimki, ularning har biri bir parcha rizqni qidirib, uning
lmagan yollarga kirmoqda. Shunda Alloh
Ormalagan narsa borki, barchasini
ng rizqi Allohning zimmasidadir
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
iringlar! dedi. Unga suv keltirishdi va u
otirib har bir azosini uch martadan yuvib ta
horat qildi. Keyin: Shunday tahorat qil,
rsangiz. Men huzuringizda tahorat qilib
korsatsam. Xatolarimni tuzatib qoyasiz, dedi
. Tanofusiy ornidan turdi va Hotam otirib
qilib? deb soradi. U
. Shunda Hotam: Subhonalloh
lsam, sen shuncha narsalaring bilan isrof
qilmayapsanmi? dedi. Tanofusiy uning ma
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ziynatlanish harom emas. Lekin unga chuqur
kirishish unsiyatni paydo qiladi. Natijada
157. Muttafaqun alayh.
158. Muttafaqun alayh.
Hikoya qilinadiki, Yahyo ibn Yazid Navfaliy (r
paygambari Muhammadga Allohning salot va
Abdulmalikdan Molik ibn Anasga. Ammo bad.
Menga malum boldiki, sen nafis
kiyimlar kiyib, nozik taomlar yer emishsan. Ya
na korpachalar ustida otirib, eshigingga
rsisiga otirgan zotsan. Sening huzuringga
ham doimo sen tomonga oshiqadilar. Ular
Allohdan qorq, ey Molik!
Allohdan ozga hech kim bund
Molik (r.a.) unga shunday javob yozdilar: B
sayyidimiz Muhammadga, ahli va ashobiga salot
va salomlar bolsin! Molik ibn Anasdan
Yahyo ibn Yazidga. Senga Allohning salomi bo
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Qorquvning xususiyati esa, xatar ehti
(Oxirat olimlarining alomatlaridan) yana biri
podshohlardan uzoqroq bolish, modomiki,
qochishga imkoni bor ekan, umuman huzurla
riga kirmaslikdir. Podshohlar uning
huzuriga kelsalar ham, ularga aralashishdan
topish va qalblarini oziga moyil qildirish
uchun takallufidan xoli bolmaydi. Ularni inkor
159. Abu Dovud, Termiziy va Nasoiylar rivoyati, sahihi.
160. Imom Muslim Ummu Salamadan rivoyat qilgan.
161. Ibn Javziy Mavzuotda zikr qilingan.
Amashga (r.a.): Siz ilm ihyo qildingiz, chunk
i sizdan koplar ilm oladi, deyishganida, u
kishi aytdilarki: Shoshmanglar! (Mendan ilm olganlarning) uchdan biri uni idrok
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Shuning uchun Said ibn Musayya (r.a.): Qachon
ling. Chunki u ogridir, deganlar.
Avzoiy (r.a.) aytadilar: Amaldorni ziyora
t qiluvchi olimdan kora Allohga yoqimsizroq
ay deganlar: Olimlarning yomoni amirlar
162
Makhul Damashqiy (r.a.) aytadilar: Kim Qur
onni talim olsa va dinni chuqur organsa,
keyin podshohga laganbardorlik bilan uning
huzuridagi narsani tama qilib, yaqin bolsa,
hannam otidan bolgan dengizga shongib
162. Ibn Moja avvalgi qismini zaif sanad bilan rivoyat qilgan.
Samnun (r.a.) aytadilar: Olimning suhbat
iga kelinadi, lekin u topilmaydi. Uning
urida deyiladi. Naqadar yomon!!.
dunyoni sevganini korsangiz, undan ehtiyot
bolinglar, deganlarini eshitgan
edim Men buni tajriba qilib,
sinab kordim. Podshohning
huzuriga kirib chiqqandan keyin nafsimni hi
shimni hamda sultonning xohishiga qarshi
chiqishimni bilasizlar. Shunga qaramasdan, men undan biror narsa olmasam ham va bir
hoplam suvini ichmasam ham, ornimga bo
shqasini yuborib, ozim kirishdan qutilib
Keyin yana shunday dedilar: Zamonamiz olim
lari Bani Isroil olimlaridan yomonroqdir.
(Chunki) podshohga faqat ruxsat berilgan va
nafsi havosiga muvofiq keladigan narsalar
haqida gapiradilar. Agar podshohga zimmasida
gi vazifalar va najotiga sabab boluvchi
ishlar haqida xabar bersalar edi, ularni
Hasan Basriy (r.a.) aytadilar: Sizlardan
oldingilar orasida Islomga kirishda muqaddam
suhbatlariga erishgan bir zot bor edi.
Basriy Sad ibn Abu Vaqqosn
i (r.a.) nazarda tutgan,
deganlar.) U podshohlar atrofida oralashib yu
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
nlar: Ey Salama. Podshohlar eshigi oldida
biror narsani qolga kiritsang, ular sening
dilingdan undan afzalrogini olib qoyadi.
va shayton uchun ularga qarshi adashtiruv
qurolidir. Xususan, nutqi ravon va soz
Podsholarga vaz qilishing va huzurlariga ki
rishing ularni zulmdan tiyilishga va shariat
oldiga kirish din ishlaridandir, degan xayo
lni singdiradi. Keyin qachon kirsa, shirinsoz
bolib qoladi, xushomad qiladi, uni maqtash
va olqishlashda haddan oshadi, bu ishlarda
esa dinning halokati bordir.
(ibodatga) mashgul bolib qolardilar, qach
on mashgul bolsalar, (odamlar kozidan)
ilar edilar, qachon qidirilsalar, qochardilar.
kimlardan yordam sorashim mumkin, ularni
r: Din ahli sizning huzuringizga borishni
tuting. Chunki ular xiyonat bilan bulgani
shdan shanlarini muhofaza qiladilar.
Zamonasining eng zohidi bolgan Umar ibn Ab
ulaziz (r.a.) haqidagi gap mana shunday!
ular bilan aralashib yurish haqida nima deyish mumkin?!
Hasan Basriy, Sufyon Savriy, Ibn Muborak, Fu
zayl ibn Iyoz, Ibrohim ibn Adham va Yusuf
yoki sultonlarga aralashib yurganlari uchun
(Oxirat olimlarining alomatlaridan) yana biri
fatvo berishga shoshilmaslik, imkoni bolsa,
fatvo berishdan butunlay saqlanish va ehtiyot bolishidir.
Agar undan Allohning kitobidagi
biladigan masalasi haqida sorashsa, fatvo be
radi. Agar shak-shubha qilib turgan masala
ijtihod va taxmin bilan togri javob bera
163. Xatib, Abu Dovud, Ibn Mojalar marfu holda rivoyat qilgan. Alboniy zaif degan.
Kimki bilmagan narsasi haqida soralganida, Al
loh rizosi uchun sukut qilsa, uning savobi
javob berganning savobidan oz emasdir. C
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ibn Umardan (r.a.) qachon fatvo soralsa:
anavi amirga bor va buni uning boyniga qoy, der edilar.
Yana shunday deganlar: Olimning qalqoni bilmayman deyishdir. Agar uni qoldan
Ibrohim ibn Adham (r.a.) aytadilar: Bir ilmda
ton unday olim haqida: Bunga qaranglar,
uning sukuti men uchun gapirganidan ogirroqdir, deydi.
tlab shunday deydi: Muhtoj bolgandagina
yeydilar, uyqu golib kelganda
l soralganida orinlariga javob beradigan
ur bolsalar, (shundagina) javob beradilar.
Ular savoldan oldin gap boshlashni gapirishga
bolgan maxfiy shahvatdan deb biladilar.
Hazrati Ali (r.a.) va Abdulloh ibn Masud (r
oldidan otdilar. Birlari (ikkinchilariga): B
u odam, meni tanib qoyinglar, deyapti,
Bazi hakimlar aytadilar: Olim undan savo
) tishi sugurilgandek
iztirob chekkan kishidir.
koprik qilib, jahannamga ustimizdan yurib
y) olim savol soralgan paytda, qiyomat kuni
unga: Qaerdan olib javob berding?
Ibrohim Taymiydan (r.a.) biror savol sor
ashsa, yiglashni boshlar va: Boshqani
Abul Oliya Riyohiy, Ibrohim ibn Adham, Su
fyon Savriylar (r.a.) ikkita, uchta yo
164. Abu Dovud va Hokimlar sahih holda rivoyat qilishgan.
soralganlarida, bilmayman deb javob be
rganlar. Hatto Jabroil (a.s.) tushganda
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
berdi. Toki, Alloh taolo yerning eng yaxshi
joyi masjidlar va eng yomon joyi bozorlar
ekanini bildirgunga qada
165. Imom Ahmad, Abu Yalo, Bazzor va Hokimlar rivoyati.
Hozirgi kunda olimlarning ishi qanday qilib
aksiga aylanib qolganiga qara, undan qochish
lozim bolgan narsa talab qilinmoqda
Fatvo berishdan ehtiyot bolish xayrli ekan
iga bazi olimlar musnad holatda rivoyat
qilgan quyidagi hadis dalildir: Rasululloh (s
murlar va (ozicha fatvoga) takalluf qiluvchi
Bazi olimlar aytadilar: Sahobai kiromlar to
imomlikni, vasiyatni (yani, uning bajarilishi
ni nazorat qilishni), omonat saqlashni va
Undan qattiq qochuvchi kishi esa, taqvodorrogidir.
Alloh rozi bolsin) asosan beshta ish bilan
mashgul bolar edilar: Quron tilovati, masj
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
qilishga yoki odamlar ortasini isloh qi
lishga buyurgan bolmasalar - hech
(Niso surasi, 114-oyat).
166. Termiziy va Ibn Mojalar rivoyati. Termiziy garib hadis, degan.
an bolgan kofalik kishini
qilib otgan fatvo va rayingiz natijasida qand
ay muomala kordingiz?
oqibatimizni ham onglay olmadik, deb javob berdi.
sala Umar ibn Xattobdan (r.a.) soralsa,
unga (javob berish uchun) ahli Ba
bolib qolaveradi.
korsangiz, unga yaqinlashing. Chunki u hikmatni anglaydi.
Aytishlaricha, olim kishi
yo ommaviy boladi, u fatvo beruvchi va su
boladi, u tavhidni va qalblarning amallarini
bilguvchi va odamlardan ajralib, yolgizlikda
yashovchi uzlat sohiblaridandir.
ga oxshaydi, har bir kishi undan qonib
167. Ibn Moja Ibn Xalloddan zaif isnod ila rivoyat qilgan.
qat gapiruvchi, falonchi kop gapiruvchi,
falonchi esa eng kop gapiruvchi.
paysa, ilm kamayadi, degan hikmat ham
168. Imom Buxoriy Abu Jafadan rivoyat qilgan.
Anasdan (r.a.) qachon bir masala sorashsa: Buni sayyidimiz Hasan Basriydan
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ibn Abbosdan (r.a.) biror narsa soralsa: H
hadisni aytdi. Odamlar undan tafsirini
sorashdi. Sahobiy: Menda rivoyat qilg
animdan boshqa (malumot) yoq, dedi.
Shundan song majlisda otirgan Hasan Basriy
hadislarni birma-bir sharq qila boshladilar.
Odamlar uning gozal tafsiriga va hofiza
siga hayratlanishdi. Shunda osha sahobiy
turganda, ilmni mendan soraysizlarmi? dedi.
(Oxirat olimlarining alomatlaridan)
yana biri himmatining koprogi (gayrati) botin
ilmiga, qalb muroqabasiga, oxirat yollari
ofi uchun mujohada va
Chunki mujohada mushohadaga yol ochadi. Qalb ilmlarining nozik
jihatlarini organish bilan hikmat buloqlari qa
va muroqaba bilan, zohiriy va botiniy
va kashfning manbaidir. Qanchadan-qancha ta
lim oluvchilar borki, talim olish muddati
uzun bolgani holda, eshitgan ilmiga bir
kalima bilan ham qoshimcha qilishga qodir
muroqabasiga jiddiy kirishuvchi qanchada
n-qancha kishilar borki, Alloh taolo unga
at sirlarini ochib be
im bilgan ilmiga amal qilsa, Alloh taolo
uni bilmagan narsalarining ilmiga voris qiladi,
169
deganlar.
169. Abu Nuaym Anasdan (r.a.) rivoyat qilgan, zaif.
Eski kitoblardan bazisida shunday yozilg
an ekan: Ey Bani Isroil! Sizlar: Ilm
osmondadir, uni yerga kim olib tushadi? (Ilm
joylangandir. Mening huzurimda ruhoniylar odob
i va siddiqlarning axloqi bilan turinglar.
, butun vujudingizni egallab oladi.
Sahl ibn Abdulloh Tustariy (r.a.): Olimlar, ob
idlar va zohidlar qalblari qulflangan holda
dunyodan otdilar. Faqat siddiqlar va shahidla
va keyin Alloh taoloning ushb
Gayb ochqichlar. Uning huzuridadirni
m, ularni yolgiz ozigina bilur
surasi, 59-oyat).
Agar nur bilan tolgan kishining qalbi zohiriy ilmlar ustidan hokim bolmaganida edi,
bersalar ham, senga fatvo bersalar ha
demagan
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
170. Alboniy Sahihul jome kitoblarida zikr qilgan.
ilaridan rivoyat qilgan hadisi qudsiyda
shunday deganlar: Bandam Menga nafl namozl
ari bilan yaqinlashib kelaveradi. Nihoyat,
Men uni sevib qolaman. Qachon Men uni sevs
am, uning eshitadigan qulogi, koradigan
bolaman. Qachon Mendan bir narsa sorasa,
beraman. Panoh istasa, shubhasiz, uni saqlayman.
Quronning qanchadan-qancha sirlari, daqi
q manolari borki, ozini zikr va fikrga
171. Abu Hurayradan samahu va basarahu
lafzi ila qilingan rivoyatni Imom Buxoriy va
Imom Muslim keltirshgan qildilar. Lekin
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
mavjuddir. Alloh taolo ular bilan Oz hujjatlar
172. Bayhaqiy va Xatib Ibn Masuddan hasan isnod ila rivoyat qi
lishgan. Alboniy Az-zaiyfa kitobida munkar deb aytgan.
173. Abu Nuaym mursal holda rivoyat qilgan. Abuddunyo ham Al-yaqin kitobida rivoyat qilgan.
174. Imom Termiziy Anasdan (r.a.) rivoyat qilgan.
175. Aslini topa olmadim. Lekin Ibn Abdulbar, Muozning hadislaridan bir oz farqlisini rivoyat qilgan.
bir necha orinda zikr etadiki, bu narsa
yaqiyn yaxshiliklar va saodatlar
Agar sen, avval yaqiynning manosini, uni
ng kuchayishi va susayishi qandayligini
tushunib olib, keyin uning talab va talim
iga mashgul bolish kerak, chunki surati
fahmlanmagan narsaning talabi mumkin emas
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
sozi ikki toifa farqli ikki manoga ishl
mutakallimlar u bilan shak-shubhadan xoli bolis
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
xabarligini, yoxud pishirilgan saqmoniya
illashtiruvchiligini bilish tajribaligini yoki
zikr qilgan dalilimizni bilishga oxshaydi.
ishlatishning sharti shak qilmaslikdir. U
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
huzurida otirgandek odobli holda bolishdir
odobli, ozini tiygan va odobga xilof harakatl
ardan saqlaydi. Botiniy oy-fikrida zohiriy
botinidan ham xabardor ekani unga malumdir. Uning Alloh taolo uchun botinini
yashnatish, poklash va ziynatlash mubolagasi boshqa odamlarga zohirini
r. Yaqiynning bu maqomi hayo, xavf,
Yaqiyn mana shu boblarning har birida xuddi
daraxtga oxshaydi. Qalbdagi axloq esa,
xuddi daraxtdagi shoxchalar kabi. Axloqdan
asosdir. Uning ozanlari va eshiklari biz
sanagandan ham koproq. Bu haqda, inshaalloh,
Rubul munjiot (Tort najot beruvchi)
mahzunlik, shikasta nafslik
, boshni pastlatib, sukut
nutqida, sukut qilishida korinib turadi. Unga
biror kishi nazar solsa, Allohni eslatadi.
Unday kishining surati amaliga dalolat qiladi
anbiyolar kiyimidir. Qolaversa, solih,
kulguga komilib, harakat va nutqda qopol
Sahl Tustariy (r.a.) aytganlaridek, olimlar uch qism boladi:
nlar. Ular halol va haromga fatvo beradilar.
3. Allohni tanib, Uning amri-yu, kunlarini biluvc
hilar. Ular siddiqlardir. Qorqish va xushu
Allohning kunlaridan murod otgan va kela
uqubatlaru botiniy nematlardir. Kimning ilmi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
dedilar.
Hasan aytadilar: Halimlik ilmning vaziri,
muloyimlik otasi, tavozu esa, kiyadigan
176. Hokim va Bayhaqiylar rivoyati. Iyoz ibn Su
laymondan qilingan rivoyatni zaif deyishgan.
Bishr ibn Horis aytadilar: Kim ilmi bilan ri
yosatni (rahbarlikni) talab qilsa, Allohning
Isroiliyotda rivoyat qilinadi: Bir hakim uch yu
hakim deb sifatlandi. Alloh taolo osha zamondagi paygambariga vahiy qilib, falon
kishiga ayt, yerni nifoqqa toldirib yubordi, chunki amali bilan Meni iroda qilmadi, Men
uning nifoqidan biror narsani qabul qilmayma
n, dedi. Haligi kishi nadomat qilib, bu
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
kifoya qiladigani kop bolib, unutiladiganidan yaxshiroqdir. Suv ham yerga kop
shimdirilsa, sasiydi. Uning kop quyilishi fo
ydasizdir. U (olim) kishilarga noaniq bolgan
qildimi, bilmaydi. Jaholatga minib olib b
ilmaydigan narsasiga uzr aytmaydi. Agar uzr
aytganida, salomat bolar edi. U ilmni oziq
tishi bilan uzib olmaydi. Agar shunday
179. Hokim rivoyat qilgan va ikki shayx hamda Bayhaqiylar shartiga binoan sahih degan.
180. Ibn Moja, Jundubdan bir oz farq ila, qisqa holda rivoyat qilgan.
Allohdan bandalari orasidagi
(Fotir surasi, 28-
Xushuga Allohning us
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Allohga itoat qilib bosh eguvchi, Allohn
(Oli Imron surasi, 199-oyat).
shilar uchun qanotingizni past tuting
(Yani, ularga xushxulq bilan
215-oyat).
(Ey Muhammad), Alloh tomonidan bol
(sahobalaringizga) yums
(Oli-imron surasi, 159-oyat).
Alloh kimni hidoyat qilishni istasa, un
ing konglini islom uchun keng qilib
n oldin unga tayyorgarlik korish.
181. Hokim va Bayhaqiylar rivoyati. Zahabiy bu hadisni zaif degan.
Zohidlik deganda, amallar ilmini koproq
axtarib, uni fasod qiladigan, qalblarni
va yomonliklar olib keladigan narsalarni
bilish tushuniladi. Dinning asli ham yomonlikla
Yomonlikni tanidim, und
an saqlanish uchun,
Yomonlikni tanidim unga tushmaslik uchun.
Yomonlikni tanigan undan uzoqda bolgay,
Yomonlikni bilmagan tuzogiga ilingay.
bardavom bolishdir. Fasod qiladigan, tashvi
sh keltiradigan narsalarni bilish shandir.
Uning qismlari kop va tarmoqlari uzundir. Un
lidagi sulukni balolashini umumlashtiradi.
bolishi ham dargumon. Voqe bolsa ham,
ozlari uchun emas, balki boshqalar uchun
amallarida yoliqadigan muhtoj narsani tark
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Hasan Basriy (r.a.) sozlari nabiylarning
soziga oxshagan, hidoyatda sahobalarga eng
yaqin inson edilar. Bu haqdagi kalimalar bir-bi
qalb xavotiri, amallar fasodi, nafslar vasvasas
i, noaniq-maxfiy sifatlar hamda shahvatlar
haqida edi. U kishiga: Ey Abu Said! Siz s
hunday gaplarni sozlaysizki, biz uni sizdan
gapirasiz? deyishganda, Huzayfa ibn
Yamondan, dedilar. Song Huzayfa ibn Ya
gapirasizki, biz uni boshqa
togrisida sorashardi, men esa, yomonli
kka tushib qolmaslik uchun u haqda sorar
edim. Bilardimki, yaxshilikning
182. Hadisni tekshirib korish kerak.
Umar (r.a.) janoza namozi oqimoqchi bolsa
edilar. Agar Huzayfa
bolmasalar, osha janozani tark qilardilar.
Shuning uchun Huzayfa ibn Yamon Sir
sohibi deb nom olgan edilar.
Qalb orinlari va holatlariga ahamiyat berish
ham oxirat ulamolari alomatlaridandir.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Chunki ana shunda, ruh uchun davomiy ogi
hibi dori ichuvchi
ornidadir va shifo umidida uning achchigiga
sabr qiladi. U kishi yashash muddatini roza
tutgan kuni kabi biladi, olim paytidagi qi
yinchiliklarni iftorlik ogiz ochish bilan
Shuning uchun aytiladiki, Basrada yuz yigirmata
maviza qiluvchi bor. Ammo yaqiyn ilmi,
qalb holatlari va botiniy sifatlar haqida ga
piruvchilar uchta xolos. Ular: Sahl Tustariy,
Sabiyhiy, Abdurahim.
nozik narsalar faqat xos kishilarga muvofiq
(Oxirat olimlarining alomatlaridan) yana biri,
u olgan ilmlariga pok qalb, basirat va
fahm-idrok ila suyanmogi kerak, sahifa va
Taqlid faqat shariat sohibi Rasululloh buyurgan,
aytgan narsalarda boladi. Yana sahobalarga
ularning fellari Rasulullohdan (sollallohu alay
vasallam) vorid bolgan soz va fellarni
183. Tabaroniy rivoyati. Ammo unda topmadim. Balki Kabir kitobi
dadir. Buni Taqiyuddin Subkiy al-Fatovo nomli kitoblarida
keltirgan.
Fiqh ilmini Zayd ibn Sobitdan organganl
Bazi salaflar aytishadi: Rasulullohdan
lardan kelgan narsalarning bazisini olib,
Sahobalar Rasulullohning ahvol-vaziyatlar
narsa, rivoyat va iboralarni oz ichiga olma
gan narsada togri yol
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
boshida ham bolmagan. Bu narsa hijratda
shuningdek, Said ibn Musayyab, Hasan Ba
sriy kabi buyuk tobeinlar ham vafot
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Haqiqatni bilgilki, albatta, zamon ahlining bilu
yaqin bolgani va salaflar yolini tutganidir
. Din ana shulardan olinadi. Shuning uchun Ali
(r.a.): Bizlarning yaxshilarimiz mana shu di
dir, deganlar. Agar
unga falon kishiga xilof qilding, deb aytilsa,
zamonlariga muvofiq ish qilish togrisidag
qaygurish lozim bolmaydi. Unda Rasulullo
h (sollallohu alayhi vasallam) zamonlariga
biatlari moyil bolgan narsaga qaraydilar.
184. Ibn Moja rivoyati. Hadis mana shu lafz bilan zaifdir.
ozining aybi bilan shugullanuvchi kishiga,
fiqh va hikmat ahllariga aralashuvchiga, os
iy va xatokor kishilard
an yiroq boluvchiga
qandayam yaxshi. Nafsini past korib, xilqatin
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
185. Abu Nuaym, Bazzor, Tabaroniy va Bayhaqiylar zaif sanad ila rivoyat qilishgan.
Huzayfa (r.a.) ham rost aytganlar. Bu asri
munkar ish hisoblangan. Zamonamizda an
a shunday ishlardan keng tarqalgani
masjidlarni ziynatlash, toshak va gilamlar b
ilan toldirib, imoratning nozik joylari uchun
katta pullarni sarflashdir.
Masjidga qamish toshash bidat sanaladi
kamdan-kam holatda tuproqqa narsa tashlash
narsani Allohga yaqin qiluvchi deb oylaydi
Hadasdan tozalanishdagi ozboshimchalik, tahoratdagi vasvasa, kiyimga najosat
omlarning halol-haromligini aniqlashdagi
Ibn Masudning (r.a.) mana bu sozlari
ir. Sizlarga hali shunday zamonlar keladiki,
unda ilm havoyi nafsga tobe boladi.
bolishmoqda, ularning ilmlari juda oz, degan edilar.
koringan narsa harom edi.
haqida soramanglar. Chunki u narsaga ja
(Rasulullohdan) qolgan asarda uning borlig
ini eshitmagunicha unga amal qilishi lozim
sabab, yangi fikrlar quloqqa quyilib, qalbga
ornashib olishi kopincha uning musaffolig
haqqa aylanib qolishi mumkin. Bas, yangilikla
r borasida (Paygambarimiz) asarlarini
Shuning uchun Marvon hayit kuni namozda minb
ar qoyib, yangilik qilganida, Abu Said
Xudriy unga qarshi chiqib: Ey Marvon, bu
qanaqa bidat? deganlar. Halifa Marvon:
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ada hech qanaqa yaxshilik yoq. Allohga
oqimayman! dedilar. Marvonning ishini
inkor qilganlariga sabab, Rasululloh (so
llallohu alayhi vasallam) hayit va istisqo
kamon yoki hassalariga suyanar edilar.
Mashhur hadisda: Kim dinimizga bir ya
llallohu alayhi vasallam): Kim ummatimni
ilarning lanati bolsin, deganlar. Shunda:
Ey Rasululloh, ummatingizni aldash qand
(sollallohu alayhi vasallam): Bir bidat
ni chiqarib, uni insonlarga yuklash,
188
dedilar.
tadilar: Har kuni Allohning maloikalari,
shafoatlaridan benasib qoladi, deb nido qiladi.
186. Tabaroniy Barodan rivoyat qilgan. Bu rivoyatda istisqo sozi yoqdir Alboniy Zaiful jome kitobida zikr qilgan.
187. Muttafaqun alayh.
188. Doraqutniy Anasdan (r.a.) juda zaif sanad ila rivoyat qilgan.
Sunnatga qarshi chiqib, dinda yangilik yara
kishining farqi davlat boshqaruvida turib,
podshohga osiylik qilgan odam bilan muayyan
xizmatlardagi buyruqlariga xilof bolgan
xizmatchining farqi kabidir. Chunki xilof
Bazi ulamolar: Salaflar gapirgan narsada
sukut qilish jafo, sukut qilgan narsada
gapirish takallufdir, deb aytishgan.
190. Abu Abiyd mavquf holda Ali ibn Abu Tolibdan rivoyat qilgan. Ibn Asir ham Garibul hadis kitobida keltrgan.
boshligi, ahvollaringiz qanday, deb sorad
i. Askarlar esa, ularga oxshashini
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
chunki ular nabiylari suhbatida bolib,
Rabbilaridan nozil bolayotgan narsaga
keladi, oshanda sizlar niyatlaringizga
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
191. Ibn Hibbon Ibn Umar va Abu Mansurlardan, Daylamiy Abu Rofedan zaif sanad ila rivoyat qilgan.
Alloh uni oz kalomida nur deb nomladi:
Alloh osmonlar va yerning nuridir.
U zot nurining misoli xuddi bir tokcha
(Nur surasi, 35-oyat).
Foydali ilmni ruh, vahiy va hayot deb nomladi:
(Ey Muhammad), shunday qilib (xu
qilganimizdek) Biz oz amrimiz bilan
sizga Ruhni Quronni vahiy qildik
Alloh subhonahu va taolo yana aytadi:
Avval olik (kofir) bolgan, songra Biz
uni tiriltirib, unga odamlar orasida ozi
bilan birga olib yuradigan nurni (i
surasi, 122-oyat).
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
192. Dovud ibn Mijbar Abu Hurayradan rivoyat qilgan zaif.
193. Tabaroniy Abu Umomadan va Abu Umoma Oishadan zaif isnod ila rivoyat qilgan.
194. Ibn Mijbar Aql kitobida mukammal holda, Termiziy Navodir kitobida qisqa holda rivoyat qilgan.
Umar (r.a.) rivoyat qilishlaricha, Rasulu
i qolga kiritolmaydi: u sohibini hidoyatga
195. Ibn Mijbar Aql kitobida rivoyat qilgan. Ibn Hajar zaif degan.
196. Ibn Mijbar va Termiziylar rivoyati. Lekin Termiziy Kishini
ng aqli sozidan keyin rivoyat qilmagan. Bu hadisni Abu Dovud,
Hibbon, Hokimlar ham sahih sa
nad ila rivoyat qilishgan.
197. Ibn Mijbar rivoyati. Bu kishidan Horis rivoyat qilgan. Ibn
Hajar Asqaloniy zikr qilishlaricha: Dovud ibn Mijbar rivoyat qi
lgan va
undan Horis Abi Usoma musnadida keltirgan kolga
tegishli hadislarning hammasi mavzudir.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
198. Ibn Mijbar rivoyati. Bu kishidan Horis rivoyat qilgan.
199. Ibn Mijbar rivoyati. Bu kishidan Horis rivoyati qilgan.
200. Ibn Mijbar rivoyati.
201. Ibn Mijbar rivoyati. Bu kishidan Horis rivoyati qilgan.
r: Men: Yo Rasululloh, odam
lar dunyoda nima bilan afzal
, deb javob qildilar. Oxiratdachi? dedim.
Aql bilan, dedilar. Unda amallariga
javob qildilar: Ey Oisha, ular Alloh azza
va jalla bergan aql miqdoricha amal qilmayd
Ibn Abbos (r.a.) rivoyat qilishlaricha, Rasulu
Har bir bandaning asbob-uskunasi boladi, mo
minning asbobi aqlidir. Har bir narsaning
Har bir qavmning goyasi boladi, bandaning
r tojirning moli boladi, mujtahidlarning moli
siddiqlar oilasining qadriyati aqldir. Har bir
kishining u bilan eslanadigan zurriyoti bolad
i, siddiqlarning zurriyoti aqldir. Har bir
202. Ibn Mijbar va Termiziylar rivoyati.
203. Ibn Mijbar rivoyati. Bu kishidan Horis rivoyat qilgan.
204. Ibn Mijbar rivoyati. Abu Mansur Daylamiy ham boshqa zaif isnod ila rivoyat qilgan.
205. Ibn Mijbar Abu Qatodadan rivoyat qilgan.
da farqlanadilar. Kopchilik umuman bu
nomning (yani, aqlning) turli manolarda is
hlatilishidan bexabar. Shu narsa, ularning
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Bu xususda haqiqat shuki, koz bir nech
manoga mushtarak ishlatiladigan lafzdir. Bi
r manoni boshqasining doirasiga kiritish
, u insonni hayvonlardan ajratib tu
nazariy ilmlarni qabul qilishga, yashirin, fi
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
boshqa bir nav bolib, aql deya nomlanadi.
garizaning quvvati ishlarning oqib
206. Termiziy Navodir kitobida zaif sanad ila rivoyat qilgan.
207. Abu Nuaym Alidan rivoyat qilgan isnodi zaif.
208. Ibn Mijbar va undan Horis ibn Abu Usoma, Termiziy rivoyat qilgan.
209. Ibn Mijbar rivoyati.
n va toatida amal qilgan kishidir.
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
uningdek, istemolda bolmogi istebohlidir.
atiladi. Masalan, ilm qorqish, olim esa,
adi. Lekin bu yerda maqsad lugat haqida
bahs qilish emas, balki aql lafzining to
rt manoda mavjudligidir. Aql ularning
nolarning borligi haqi
Lekin togri gap birinchisining ham bor
Ilmlar goyo aql garizasida fitratan yashirin
210. Ibn Mijbar Said ibn Musayyibda
n mursal holda rivoyat qilgan.
Shuning uchun Alloh taolo aytadiki:
(Ey Muhammad), qasamki, agar siz ul
ular Alloh derlar
(Zuxruf surasi, 87-oyat). Buning manosi,
agar ularning holatlariga etibor bersangiz, na
fslari va botinlari ularni Alloh yaratganiga
guvohlik beradi, deganidir. Yana aytadi:
Alloh insonlarni yaratgan
shunday tanish bilan yaratilgan, yani nars
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
Allohning sizlarga bergan nematini va
: Eshitdik va itoat qildik, degan
lagan ahd-paymonini eslangiz
Qasamki, Biz Quronni zikr-eslatma olis
h uchun oson qilib qoydik. Bas, biron
nomlanishi haqiqatdan yiroq ish emas. Eslatma
ikki xil boladi: 1. Xotirga kirgan, keyin
unutilgan narsani eslash. 2. Fitratda yashirin
bolgan narsani yodga olish. Bu hol basirat
qilish bilan qanoatlanadigan kishiga ogird
m uni mana shunday
sh va nafslarning iqrori tavilida turli-tuman
odatlarga yol qoyayotganini, xabarlar
u oyatlarda turfa ziddiyatli xayollarga
hol unga golib kelib, hatto unga mensimay qaraydi, uni
ziddiyatli deb etiqod qiladi. Uning holati ko
qoyilgan idishlarga turtinib, B
ular qanday idishlar boldi? Yo
qoyilmaydimi? deganiga oxshaydi. Unga
sizning kozingizda, deyish lozim boladi. Ba
kora ulkanroqdir. Zero, nafs chavandozga, ba
dan otga oxshaydi. Chavandozning korligi
otning korligidan zararliroqdir.
Botinning basirati zohir basiratiga oxshagani uchun Alloh taolo aytadi:
(Paygambarning) kongli kor
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
ham tegishlidir. Ikkinchi qism joizni joiz, ma
holni mahol qilish bolgan zaruriy ilm edi.
a, jismning bir paytda ikki makonda
bololmasligini, bir narsaning ham qadim,
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
yoritib yuborgudek. (olov tekkach
esa) nur ustiga nur (bolur)
(Nur surasi, 35-
hganlar paygambarlardir. Zero, ularning
botinlarida tushunarsiz ishlar hech bir talim
va eshitishsiz malum bolaveradi. Buni
ilhom deb ataladi. Bunga oxshash holat haqi
da Paygambar (sollall
shunday deydilar: Albatta Ruhul quddus on
gimga dam urib: Xohlaganingizni yaxshi
aningizcha yashang, albatta, olursiz.
Xohlaganingizcha amal qiling, unga qarab jazo-mukofot olasiz, dedi.
211
Maloikalarning
bilan ovozni eshititadigan, soz vositasi
bilan malakni korinadigan bolgan ravshan
vahiy kabi emas. Buning uchun bu haqda
ongga dam urish deya xabar berganlar. Va
chuqur kirishish muomala ilmiga munosi
b emas, balki u mukoshafa ilmidandir.
211. Sheroziy Alqob kitobida, Tabaroniy Asgor va Avsat
nomli kitobida rivoyat qilishgan. Ikkoviniki ham zaifdir.
Vahiyning darajalarini bilish vahiy holatini ke
kasalga tansihatlik darajalarini orgatib, olim
fosiqqa adolat darajalarini talim berib
haqiqatdan yiroq emasdir. Demak, ilm bir nars
a bolsa, malum qilingan narsa boshqa bir
angan haq bir kishi paygambar yoki valiy
bolavermaydi. Taqvo, parhezkorlik va ularni
ng sirlarini bilgan ha
r bir kishi taqvodor
arosatli, ayrimlari faqat tanbeh, talim bilan
anglaydi, bazilariga esa talim ham, tanbeh
ham kor qilmaydi. Bu xilma-xillik tuproq
ni, bazi yerlarda suv toplanadi va song
buloq bolib oqib chiqadi, ayrim yerlarga ariq
qazib, suv olib boriladi, ayrimlariga esa,
farqlanadi. Aqllarning naql jihatidan tafovuti
ga Abdulloh ibn Salom rivoyat qilgan hadis
212. Ibn Mijbar mukammal holda va Termiziy qisqa holda rivoyat qilishgan.
Agar, mutasavviflardan bir qavm nega aql va
Ihyou ulumid-din (Din ilmlarini jonlantirish) Ilm kitobi. Abu Homid al-Gazzoliy
www.ziyouz.com
kutubxonasi
bilinsa, unda shariat ham yomon boladi-ku?!
Forum uchun Doniyor tayyorlagan.
www.ziyouz.com

Приложенные файлы

  • pdf 14746336
    Размер файла: 595 kB Загрузок: 1

Добавить комментарий