ЭНТО


1-тақырып. ТУРА ҚАНАТТЫЛАР (ORTHOPTERA) ОТРЯДЫНА ЖАТАТЫН  КӨП ҚОРЕКТІ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕР
 
Түсініктеме
        Ауыл шаруашылығы дақылдарына зиян келтіретін көп қоректі жәндіктердің түрлері Brachicera - қысқамұрттылар отряд тармағына,Acrididae - нағыз шегірткелер тұқымдасына, Dolichocera - ұзынмұрттылар отряд тармағына, Grylotalpidae – бұзаубас  тұқымдасына,Tettigoniidae - шекшек тұқымдасына,  Gryllidae  - шырылдауық шілделіктер тұқымдасына жатады.
Зиянды шегірткелер.          Қазақстанның солтүстігінде таралғандары: итальяндық прус – Calliptamus italicus italicus L. кресті кішкене саяқ шегіртке – Dociosturus brevicolis Ev., ақжолақты – Chortippus albomarginatus D.G., кресті – Pararcyptera microptera F.- W. , қоңырқанатты - Stauroderes scalaris F.- W. саяқ шегірткелер,  далалық атбас шегірткелер - Euchorthippus pulvinatus F.- W. және басқалар.Азиялық шегірткенің - Locusta migratoria migratoria L. тұрақты қоныстары Қазақстанның оңтүстік жартысындағы ну қамысты жерлер, осы жерлерден олар басқа алыс өңірлерге тарала алады. Мароккалық шегіртке - Dociostaurus maroccanus Thunb.  Қазақстанның оңтүстігінде таралған (Оңтүстік  Қазақстан, Жамбыл облыстары).

 Азиялық, мароккалық, итальяндық шегірткелер, ал анда - санда тұрандық және шөл далалық шегірткелер кезеңдік өзгерістерге ұшырайды. Олардың үйірленуі кезінде бір шаршы метрде жүз және одан да көп дернәсілдері болады. Үйірлі шегірткелердің сандары көбейген кезде, алғашқыда дернәсілдердің жиынтығы (кулиги), кейін олардан шегіртке табындары пайда болады.

         Барлық шегірткелердің ұзынша денесі, секіруге қолайлы артқы аяқтары, кеміргіш ауыздары, қатты дамыған алдыңғы кеудесі, жіңішке үстіңгі қанаты, жалпақ, желдеткішке ұқсас жиналатын қанаттары болады. Жылына бір ұрпақ береді. Ұрғашы шегірткенің арнаулы бөліп шығаратын сұйық затымен қатайған топырақтан жасалған күбіршеде тың жерлерде, жайылымдарда, құмдардың шетінде және т.б. жерлерде жұмыртқа күйінде қыстайды. Шегірткелер жұмыртқалардан әр мезгілде шығады. Дернәсіл ересек шегірткеге ұқсас боп туады. Дернәсіл 30 - 40 күн дамиды. Даму кезеңінде дернәсіл 4-5 рет түлеп, 4-5 жас өтеді. Дернәсілдер және ересек шегірткелер әр түрлі өсімдіктерді зақымдайды: дәнді дақылдарды, майлық дақылдарды, көкөністерді, жайылымдар мен шабындықтарды. Олар құрғақшылық кезінде, табиғи өсімдіктер күйіп кеткенде өте қауыпті.Тым көп көбейген жағдайда егістіктер мен жайылымдарға қатты зиян келтіреді, олардың жер бетіндегі биомасса бөліктерін құртып жібереді. Шегірткелердің көп жылдық динамикасында циклдік байқалады – қатты көбеюлері мен депрессиялық жайлар кезектесіп отырады.
       Күресу шаралары. Шегірткелерге қарсы күресу шараларын олардың сандарына бақылау жасаудың нәтижесіне қарап пайдаланады. Алдын алу шараларының маңыздысы ерте көктемде шегірткелер табылған егістік танаптарды біз тұмсықты, немесе дискілі тырмалармен, ал көпжылдық шөптерді тісті, немесе біз тұмсықты тырмалармен өңдеу. Сонымен бірге танап аралықтарын, танаппен шектесетін тың және егін егілмейтін жерлерді де өңдеу қажет. Егін алқаптарында жою шаралары инсектицидтермен Â«Тізім...» бойынша (Қосымшаны қараңыз)  саяқ шегірткелерге қарсы 8-10 дернәсіл/м2, үйірлі шегірткелерге қарсы  5 және одан да көп дернәсіл/м2    болғанда жүргізіледі. Дернәсілдерді есепке алу жұмыстарын таңертеңгілікте немесе кешкілікте маршрутпен жүріп  100 метр сайын әрқайсысы 1 м2  алаңқайда көзбен шолып жүргізеді немесе рамканың көмегімен әрбір секірген шегірткені есептеп, кейін 1 м2 қанша болатындықтарын анықтайды. Егер бір стацияны мекендеген шегірткелердің түрі көп болса, жұмыртқалардан әр мезгілде шықса және жастары әр түрлі болған жағдайда ұзақ уақыт әсер ететін инсектицидтерді пайдаланған дұрыс.  Химиялық өңдеу жұмыстары дернәсілдер қанаттанғанға дейін жүргізілсе тиімділігі жоғары болады. Әрбір нақты жағдайға байланысты жаппай, бөгеу және локальды өңдеу жұмыстары жүргізіледі. Бөгеу мақсатымен өңдегенде  дәрі шашылатын жердің жалпақтығы 40-100 м  шамасында болуы керек.

Бұзаубастар. Жердің астында тіршілік етеді. Орта жастағы дернәсілдері және ересек жәндіктері жердің астында 1 м дейінгі тереңдікте тіршілік етеді. Өмір сүру циклі 1 жылдан көп уақытқа созылады.   Мамырдың аяғында - маусым айында ұрғашылары 10-20см тереңдікте, арнаулы ұяларға 150-300 данадан жұмыртқа салады. Бұзаубастар алдыңғы аяқтарының көмегімен топырақтың үстіңгі қабатында жолдар салады, 50-ден аса өсімдіктің тамырын, сабақтарының жер асты бөлігін, өскіндерін және тұқымдарын жеп зиян келтіреді. Олар ылғалды, суармалы жерлерді, негізінен көкөніс алқаптарын мекендейді. Жылы жайларда темекінің, көкөністердің және т.б. өсімдіктердің көшеттеріне өте көп зиян тигізеді. Көп тараған түрлері – кәдімгі (Gryllotalpa gryllotalpa L.) және бір тікенекқті (Gryllotalpa unispina Sauss.) бұзаубастар.
          Шекшектер. Құрғақшылық жылдары сандары өте көп болғанда егінге, көкөніс дақылдарына, майлық дақылдарға және жеміс ағаштарына зиян келтіреді. Антеналары денелерінен ұзын үлкен жәндіктер. Жылына бір рет ұрпақ береді. Топырақта, өсімдіктерде және олардың ұлпаларында жұмыртқалары қыстайды. Аса зияндылары - жасыл (Tettigonia viridissima L.) және сұр (Decticus verrucivorus L.) шекшектер.

          Шілделіктер. Орташа және үлкен, жалпақ денелі жәндіктер. Түнде тіршілік етеді. Топырақ түйірлерінің астында, жарықтарда нимфалар (ақырғы жастағы дернәсілдер) қыстайды. Ылғалды, суармалы жерлерде көкөністердің, майлық дақылдардың, дәнді дақылдардың, бүлдіргеннің жапырақтары мен сабақтарының төменгі бөліктерін жейді. Өсімдіктерге зиян келтіретіндері - далалық (Grillis decertus Pall.) және бордо (Grillis burdigalensis Latr.) шілделіктер.

       
Күресу шаралары.  Ерте күзде сүдігер жырту және отамалы өсімдіктердің қатар аралықтарын өңдеу арқылы бұзаубастардың, шекшектердің және шілделіктердің көбеюіне жол бермеуге болады. Көкөніс өсірушілер бұзаубастармен күресу үшін арнаулы жырашықтарды пайдаланады.
 
1-тапсырма. Шегірткелердің негізгі түрлерінің сыртқы белгілерімен танысып, олардың даму циклдарын және таралу жолдарын білу керек.  
2-тапсырма. Ауыл шаруашылығы өсімдіктеріне зиян келтіретін бұзаубастардың, шілделіктердің және шекшектердің негізгі түрлерінің морфологиялық және биологиялық ерекшеліктерін оқып білу керек.
3-тапсырма. Тура қанаттылардың жаппай дамуының алдын алу шараларын және оларға қарсы пайдаланылатын препараттарды білу керек.
4-тапсырма. 1-кестені толтыру керек.
  
1-кесте. Тура қанаттылар отрядының көп қоректі зиянды жәндіктері
 
  Түрі, систе-матикалық жағдайы                Зияндылығы Қыстай-тын жері, қыстай-тын стадиясы Таралуы Күресу шаралары
алдын алу құрту
           
2- тақырып.  ҚАТТЫ ҚАНАТТЫЛАР (COLEOPTERA)  ОТРЯДЫНА ЖАТАТЫН КӨП ҚОРЕКТІ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕР
 
                                         Түсініктеме
Әр түрлі өсімдіктермен қоректенетін қоңыздардың ең қаупті және көп тараған түрлері Coleoptera - отряды, Poliphaga - отряд тармағы,

Elateridae - шыртылдақ қоңыздар, Tenebrionidae – қараденелілер, Scarabalidae - тақта мұртты қоңыздар тұқымдастарына жатады.
     Шыртылдақ қоңыздар. Ұзындығы 5-15 мм. Алдыңғы кеудесі қозғалғанда шырылдаған дыбыс шығарады. 2-4 апта өмір сүреді. Қоңыздың зияндылығы жоқ. Жұмыртқасын топыраққа салады. Бір қоңыздың  салатын жұмыртқасының мөлшері 30-500 дана. Дернәсілдері қыстайды. Дернәсіл 13 бөліктен тұрады. Сыртқы қатты қабығы болғандықтан және пішініне қарап оларды сымға ұқсатады. Басы, үш жұп аяқтары жақсы дамыған, түсі сары-қоңыр. Дернәсіл 3-4 жыл өмір сүреді. Егістіктерде ошақ-ошақ болып кездеседі. Ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің өсіп келе жатқан тұқымымен, олардың тамырларымен қоректенеді. Топырақ құрғап  кеткенде өсімдіктердің етті бөліктеріне кіріп алып қоректенеді. Көп тараған түрлері:  Agriotes - туысына жататын егістік шыртылдақ қоңыз (A. sputator), жолақты шыртылдақ қоңыз (A. lineatus L), далалық шыртылдақ  қоңыз (A. gurgistanus Fald) және Selatosomus - туысына жататын жалпақ              
шыртылдақ қоңыз (S. latus F).

 
Қараденелілер. Баяу жүретін, түстері қара, ірілі-кішілі қоңыздар. Көп түрлері қанаттары бірігіп кеткендіктен ұша алмайды.  Дернәсілдерінің
 
                             Қара денелілермен  өсімдіктердің зақымдануы
 
алдыңғы жұп аяқтары үлкен, бастары доға тәрізді. Дернәсілдері жылдам өсіп жетіледі. Далалық (Blaps halophila F) және кең кеуделі (Blaps lethifera March) шабан қоңыздары мен жүгерінің қара денелілерінің дернәсілдері (Pedinus femorelis L) өсімдіктердің жер астындағы мүшелерін, тұқымды зақымдайды. Құмның шабан қоңызы (Opatrum sabulosum L)  зиянды, олар отамалы өсімдіктердің өскіндері мен көкөніс өсімдіктерінің көшеттерін зақымдайды .
Тақтамұрттылар. Денелері ұзын, қысқа. Мұрттары жалпақ.
 

Дернәсілдері жуан, етті. Түркістандық жүгері қоңызы (Pentodon dubius Ball) көп өсімдіктердің тамырларының етті ұлпаларын зақымдайды, ал түйнек тамыр жемістілер үшін өте қауіпті. Дернәсілдері өсіп келе жатқан тұқыммен қоректенеді. Қортық қоңыздың өзі ғана зиянды. Негізінен өскіннің жер үстіндегі бөлігімен  қоректенеді.  Батыстық мамыр  қоңызы, жетісулық мәрмәр қоңыз, маусым  қоңызы отамалы, көкөніс және жеміс-жидек өсімдіктерінің негізгі зиянкестері. Олардың дернәсілдері  топырақта 2-3 жыл өмір сүріп өсімдіктердің жер астындағы мүшелерімен қоректенеді.
Күресу тәсілдері. Күзде терең сүдігер жырту, тыңайтқыш салу, жазда отамалы өсімдіктердің қатар аралықтарын бірнеше рет өңдеу, арамшөптермен күресу, үстеп қоректендіру арқылы барлық көп қоректі қатты қанаттылардың санын азайтуға болады. Дернәсілдердің саны 1м2  5-10 дана болғанда отамалы өсімдіктерді отырғызуға болмайды. Олардың орнына аз зақымдалатын бұршақ тұқымдастарды, қарақұмықты өсіреді. Қара денелі қоңыздардың саны 1м2  2-3 дана және одан жоғары болғанда  Â«Тізімде...» көрсетілген рұқсат етілген инсектицидтердің бірімен улайды.
1- тапсырма. Шыртылдақ, қара денелілер және  тақта мұртты қоңыздардың негізгі түрлерінің морфологиялық және биологиялық ерекшеліктерін оқып білу.
2- тапсырма. Көп қоректі қатты қанаттылармен күресу шараларымен танысу.
3- тапсырма. 2- кестені толтыру.   
 
2- кесте. Көп қоректі қоңыздар.
 
Түрі,
систематикалық жағдайы
 
  Зияндылығы,
зиян келтіретін фазасы Даму
циклі Сыртқы белгілері Күресу шаралары
дернәсіл имаго            
3- тақырып.   ҚАБЫРШАҚ ҚАНАТТЫЛАР (LEPIDOPTERA)  ОТРЯДЫНА
      ЖАТАТЫН КӨП ҚОРЕКТІ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕР
 
Түсініктеме
         Қауіпті полифагтарға әр түрлі қанаттылар Frenata - отряд тармағының  Noctuidaе - түнгі көбелектер  немесе үкі көбелектер  жәнеPyralidae - қан көбелектер тұқымдастарының түрлері жатады. 
        Түн көбелектер.   Көбелектер орташа мөлшерлі, жайылған қанаттары      - 20-45мм.. Толық денелі. Көп түрлерінің түстері сұрғылт қоңыр. Алдыңғы қанаттарында өздеріне тән суреттері бар. Суреттердің пішіндеріне қарап үкі көбелектердің түрлерін анықтауға болады. Көбелектер негізінен ымырт түсе және түнде ұшады. Құрттары ұзынша жолақтары бар сұрғылт қоңыр немесе жасыл түсті болады. Үш жұп кеуде аяқтарынан басқа 3-5 жұп құрсақ аяқтары болады.
     Тіршілік етулеріне, тамақтану жолдарына байланысты кеміргіш және жапырақ кеміргіш көбелектер болып бөлінеді. Кеміргіш көбелектер топырақтың жоғарғы қабатында жасырын өмір сүреді. Олар қоректеніп топырақ деңгейінде күздік, жаздық астық дақылдары, жүгері, қызылша, картоп, мақта, темекі, көкөніс, бақша т. б. дақылдарының мүшелерін кеміріп
зақымдайды. Түн көбелектердің ең қауіпті түрлері: күздік - Agrotis segetum Schiff. жєне лепті - A. exclamations L. Түн көбелектердің жұлдызқұрттары соңғы жастарында топырақ астында қыстайды. Жұлдызқұрттарының 6жастық кезеңі болады. Көктемде олар қуыршақтанады. Ересек жәндіктері жұмыртқаларын сабақтың негізіне, төменгі жапырағына, топырақ бетіндегі өсімдік қалдықтарына салады. Жылына 3-4 рет ұрпақ береді.
 
Күздік көбелегі
    Жұлдызқұрттар топырақ деңгейіндегі сабақтарды, тұқымын, жас өскінін кеміреді, тамыр жемістерде, түйнектерде кеміріп, қуыс жасайды. Жерүстілік түнгі көбелектер өсімдіктердің жапырағымен, сабақтарымен, генеративті мүшелерімен қоректенеді. Көбінесе жоңышқаны, ноқатты, темекіні, қызанақты, жүгеріні жєне басқа да дақылдарды зақымдайды. Бұл топқа мынадай түрлері жатады: мақта (Helicoverpa armigera Hbst.),   гамма  (Autographa gamma L.), беде (Discestra trifolii Hufn.), кіші жерүстілік   немесе  карадрина (Spodoptera exiqua Hb.).
         Мақта көбелегінің қуыршағы топырақта қыстайды. Көбелек жұмыртқасын (1-3 тен) жапырақтарға, шанақтарға жєне гүлдеріне салады. Жұлдызқұрттың бірінші ұрпағы арамшөптерде, жоңышқада, ноқатта, темекіде, қызанақта, арам шөптерде қоректенеді. Мақтаның шанақтану жєне гүлдену кезеңінде келесі ұрпақтар жұмыртқа салады. Жылына 3-4 ұрпақ дамиды.  Мақтаның генеративтік мүшелерін, жүгерінің собығын мен дєнін, темекі тұқымдарын қатты зақымдайды.
        Қан көбелектер. Шалғын көбелек (Loxosteqe sticticalis L.) ауыл шаруашылық дақылдарының ең қауіпті зиянкестерінің бірі. Жазғы мезгілде оның саны  құбылмалы жєне қолайлы жағдайлар болғанда өсімталдығы өте жоғары. Жұмыртқаларын өсімдік жапырағының төменгі беткі қабатына салады. Жұлдызқұрттары 5 жас өтеді. Олар қомағай болып көп қоректенеді. Қант қызылшасын, күнбағысты, бір жєне көп жылдық бұршақ (үрме
бұршақтан басқа), жүгеріні,  тарыны жєне басқа да өсімдіктерді қатты зақымдайды. Олар өсімдіктердің жерүстілік генеративты жєне вегетативты
 мүшелерін кеміріп жейды. Зақымданған өсімдік мүшесін жұлдызқұрттар өрмекпен шырмалайды. Бидай көбінесе шалғын көбелектің негізгі азықтық
 өсімдіктер жетіспегеннен соң зақымданады.  2-3 ұрпақ беріп дамиды. Ересек жұлдызқұрттар топырақтың жоғарғы қабатында қыстап шығады.  
 
 
    
                                           Шалғын көбелек
    
    Сабақ немесе жүгері көбелегі  (Ostrinia nubilalis Hb.). Ересек жәндіктерде жыныстық диморфизм анық байқалады. Жұлдызқұрттың түсі сұрғылт жасыл, денесін бойлаған күңгірт жолақтары бар. Дене ұзындығы 25 мм – ге дейін. Жұлдызқұрт өсімдік сабағында қыстайды. Тіршілік кезеңінде 2 ұрпақ дамиды. Мєдени жєне жабайы өсімдіктер зақымданады. Көп зиян жүгері мен күнбағысқа келтіреді. Ó¨сімдік сабағының ішінде жұлдызқұрттар кеміріп, жолдармен қуыс жасайды. Кемірудің єсерінен тесіктерден сыртқа үгітілген ұлпа  шашылады. Кейін сабақ сынады. Зиянкестің дамуына ылғал өте қолайлы.
         Күресу шаралары.  Едєуір зақым кеміргіш түн көбелектердің   картоп дақылында саны 5-10, астық дақылдарында 2-3, кызылша, жүгері, мақтада 0,5-2 жұлдызқұрт/м2 астам болса байқалады. Жерүстілік түн көбелектердің зиян тигізетін экономикалық шегі: карадринаның 1-3 жұлдызқұрт өсімдікте егер 30-50% өсімдік көлемінде табылса; мақта көбелектің 100 өсімдікке келетін саны  8-12 жұлдызқұрт болса; шалғын көбелек 10-20 жұлдызқұрт/м2, сабақ көбелектің 10 өсімдікте 5 жүмыртқа топтары табылса. Егер зиянкестердің саны ЭЗШ деңгейінен жоғары болса, жұлдызқұрттарды төменгі жастарында химиялық не болмаса биологиялық препараттармен жою керек. Инсектицидтер Â«Тізім...» регламенттары бойынша қолданылады.
       Қабыршақ қанаттылардың көбеюінің алдын алу, жұлдызқұрттарының санын  азайту үшін арамшөптермен жүйелі түрде күресу, топырақты ерте терең сыдыра жырту, отамалы дақылдардың қатар аралықтарын қопсыту қажет.  Маусым кезеңінде өсімдіктерді суарған жағдайларда да кеміргіш көбелектердің жұдызқұрттарының саны азаяды.  Сабақ көбелектермен күресу  үшін өсімдіктерді төмен шабу қажет (10 см жоғары емес). Жұлдызқұрттар қыстайтын жүгері, картоп, тарының өсімдік қалдықтарын, арамшөптерді танаптан шығарып жояды. Маусымды колонизация єдісімен  трихограмма
 ( Trichogrammatidae - тұқымдасы) көбелек құрттарының ішкі паразитін есебімен 60-80 мың дара/га екі мезгіл қолдану тиімді болады.
 
1- тапсырма. Түн көбелектер тұкымдасына жататын зиянкестердің мофологиялық жєне биологиялық ерекшеліктерін, зиянкестілігін анықтау.
2- тапсырма. Қан көбелектердің морфологиялық, биологиялық ерекшеліктерін, зиянкестілігін анықтау.
3- тапсырма. Ауыл шаруашылық дақылдарының көп қоректі қабыршақ қанаттылар зиянкестеріне қарсы қолданылатын күресу шараларды анықтап қарау.
4- тапсырма. 3 кестені жазып толтыру.
    
3 –кесте  Көп қоректі қабыршақ қанаттылар
Түр, систематикалықорны Қысқаша
биологиясы Қыстау кезеңі, қыстайтын жері Күресу шаралар
алдын алу құрту
         
 
Бақылау сұрақтары.
1.     Тік қанаттылар отрядының көп қоректі зиянды өкілдерін жєне  олардың тұқымдастарын атаңыз.
2.     Шегірткелердің фазалық өзгергіштігіне жєне даму ерекшелігіне мінездеме беріңіз.
3.     Саяқ шегірткелердің түрлерін жєне олардың дақылдарға  зиян келтіруге қолайлы жағдайын атаңыз
4.     Шегірткелерге қарсы қандай алдын алу жєне жою шаралар қолданылады.
5.     Бұзаубастардың даму жєне зиян келтірудің өзгешілегі.
6.     Шекшектердің жєне шілделіктердің түрлері жєне зиян келтіруі.
7.     Шыртылдақ тұқымдасқа жататын көп қоректі зиянкестерінің даму ерекшеліктері.
8.     Қара денелілер тұқымдасқа жататын көп қоректі зиянкестерінің даму ерекшеліктері.
9.     Тақта мұрттылар тұқымдасының көп қоректі қоңыздары, зиян келтіруі.
10.  Көп қоректі қоңыздарға қарсы қандай күресу шаралар жүргізіледі?
11.  Кеміргіш көбелектер түрлері жєне олардың келтіретін зияндары.
12.   Жерүстілік көбелектердің түрлері жєне олардың тигізетін зардабы.
13.Қабыршақ қанаттылар отрядының түн көбелек түқымдасының көп қоректі фитофагтарының түрлері жєне олардың келтіретін зияны.
14.  Қабыршақ қанаттылар отрядының түн көбелек түқымдасының зиянкестеріне қарсы қолданылатын күресу шаралар.
15.  Шалғын көбелектің даму өзгешелігі.
16.  Шалғын көбелекке қарсы қандай күресу шаралары жүргізіледі?
4- тақырып  АСТЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ САБАҚ ІШІ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕРІ
 
Түсініктеме
       Осы топтың зиянды өкілдерінің зақымдайтын фазаларының қоректенуі,  дамуы  сабақ іші жєне жапырақ түтікшесінде өтеді.
       Гессен шыбыны - Мауеtiola destrucor Say. (Cecidomyidae – галлица
 

Гессен шыбынның имаго мен жалған пілләсы.
 
тұқымдасы, Diptera – қос қанаттылар отряды). Ересек зиянкестер масаларға ұқсас, дене ұзындығы 2,5-3,5 мм, мұртшалары 17  бунақты, ұзын. Денесінің түсі үстіңгі жағында сарғыш - күрең немесе қара - күңгірт, төменгі жағында ақшылдау.
        Личинкасы ақ, ұршық тєрізді, ұзындығы 4 мм. Олар бидай, қарабидай, жатаған бидайық, арпабастың сабақтардың негізінде  жалған піллє немесе пупарий ішінде қыстайды (жалған піллє – қатайған түлеу терісі ). Көктемде қуыршақтану да  сол жерде өтеді. Жалған піллєдан шыбындардың ұшуы ұзақ мерзімде байқалады. Ересектерінде  ауыз мүшесі кеміп дамыған. Ò°рғашылары жұмыртқаларын топтап, жапырақтың үстіңгі бетіне салады. Ауаның температурасы 150С төмен болғанда олар жұмыртқа салмайды. Эмбрионалдық дамуы 4-7 күн.  Жұмыртқадан шыққан личинкалар жапырақтың қынабына енеді жєне сабаққа  сүлікше қадалады да,  оның шырынын сорады. Қаупітілігі жұмсақ бидайға жоғары, ал арпаға шамалы, сұлыға қауіптілігі жоқ. Ó¨сімдік жапырақтары кеңейеді, сабақтары жуандау болып  көрінеді. Жапырақтар  сарғаяды жєне ерте зақымдаса - өсімдік өліп қалады, ал кейін (түтіктену фазасынан бастап) зақымдалған сабақтар тіке өспейді. Олардың зақымдалған жерлері жіңішкереді жєне бүгілістер пайда болады, астықты орып жинау жұмыстарын қиындатады.
         Маусым кезеңінде 1-2 ұрпақ беріп дамиды. Гессен шыбыны ылғал сүйгіш. Құрғақшылықта олар  жаппай өледі, дернәсілдерінің дамуы үзіліске ұшырайды. Көбінесе 1- ші ұрпақтың дернәсілдері  зиян келтіреді.
        Швед шыбындары: арпа - Oscinella pusilla Meig.,  сұлы - O. frit L. ( acтық шыбын тұқымдастары  - Chloropidae, қос қанаттылар отряды- Diptera ).
        Биологиясы жєне морфологиясы жағынан айырмашылығы жоқ. Ересек шыбын қара, денесі дөңес болып келеді. Денесінің ұзындығы 1,5-2,0 мм. Личинкасы қаралау- ақшыл, ұзындығы 3-4 мм. Сұлы швед шыбыны сұлыны закымдайды.
        
Арпа швед шыбынның имаго мен дернәсілі.
 
Шыбынның ұшуы 1 айға дейін созылады.  Сұлылық шведтік шыбыны  көбіне ылғал сүйгіш. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 50 % дейін болғанда, шыбындар өле бастайды. Сондықтан Солтүстік Қазақстанда арпа швед шыбыны кеңінен  таралған. Ересек личинкалар сабақта қоректенген жерінде жалған піллєда қыстап шығады.  Көктемде сол жерде қуыршақка айналады. Ò°рғашылары жұмыртқаларын колеоптиль үстіне немесе астына, жапырақтың қынабына біреуден немесе екеуден салады. Барлығы орташа есеппен 30 жұмыртқа салады.  3-4 ұрпақ беріп дамиды.
        Жұмыртқадан шыққан дернәсілдер сабақтың ішіне енеді. Дернәсілдер  арпа, бидайдың жас сабақтарына ғана зиян келтіреді. Қарабидай, жүгері, ас-тық шөптер де зақымдануы мүмкін. Сабақ ішінде эмбриональды ұлпалармен қоректенеді, сонымен қатар ортаңғы жапырағы сарғаяды жєне солып қалады. Зақымдану фазасында 2-4 жапырақтар өсімдіктің өлуіне єкеп соқтырады.
        Сабақ бүргелері: үлкен - Chaetocnema aridula Gyll. және кіші -Chaetocnema hortensis Geoffr. (жапырақ жемірлері тұқымдасы – Chrysomelidae, қатты қанаттылар отряды - Coleoptera). Қоңыздар қара- қола түсті. Денесінің ұзындығы 1,6-3,0 мм. Артқы аяктары секіргіш. Дернәсілдердің ұзындығы 5 мм дейін, кір лен - акшыл дақтары бар. Басы, кеуде аяқтары жєне денесі қара, ұшы қара. Жұмыртқаларын астық дақылдарының астыңғы  жапырақтарына немесе топыраққа салады. Шыққан дернәсілдер сабақ  ішіне енеді, сабақтың негізінде  қоректеніп, ортаңғы жапырақтың солуына єкеп соқтырады. Кейін сабақтар мүжілуімен қатар, сынады. Дернәсіл сабақтың ішінде дамиды. Көп зиян бидай мен арпаға келтіреді.  2-3 аптадан кейін дернәсіл топыраққа қуыршақтануға кетеді. Ересек коңыз солып қалған жапырақтармен қоректеніп, өсімдікке аса зиян келтірмейді. Құрғақшылық сабақ бүргелердің кобеюіне қолайсыз жағдай тудырады. Жұмыртқалардың  көбі кұрғап кетуден өледі.
 

        
         Күресу шаралары. Шыбындардың қыстайтын қорын анықтау үшін күзде және көктемде аңыз сабағын 8-16 үлгіден  0,25 м2 алып  талдау жасау керек. Егер   1м2 көлемде гессен шыбынының пупарийлер (жалған піллә) саны 10 данадан асатын болса, сүрі жер не болмаса  аз зақымданатын дақылдарды (сұлыны, арпаны) орналастыру керек. Топырақты  аудара жыртқанда дернәсілдің 90% өледі, ал аудармай өңдеген кезде шамамен 20 % өледі.  Жаздық бидайды көп жылдық шөптерден, күздік дақылдардан  алшақ орналастыру қажет. Себер алдында тұқымдарды жүйелі  әсерлі инсектицидпен  уландырғанда (тұқымды токсикациялау) жақсы нєтиже береді. Кеш себілген жаздық астық егістер швед шыбыны єсерінен қатты зақымданады (солтүстік аймақтарда 25 мамырдан кейін). Олармен күресуде ең маңыздысы – астық дақылдардың оңтайлы себу мерзімін сақтау. Тіршілік кезеңінде бақылау жұмыстарды этномологиялық аулағышпен жүргізуге болады. Әр егістіктің 10 жерден 10 рет сермеп кағады, сонымен қатар өсімдіктердің 10-16 үлгілерін (әр үлгі 0,25м2 )   алады. Талдау жасағанда әр өсімдіктің сабақтарын, қынабын  ашып қарайды.  Сабақ  бүргелерінің балаңкұрттарының негізгі айырмашылығы - жұпты аяқтары жєне бастары бар,  шыбын дернәсілдері аяқсыз, бассыз түрде болады. Егер шыбын жєне бүргелер ересек жәндіктерінің саны аулағышты 100 рет қаққанына 30-50 дара, не болмаса өсімдіктердің 30% көлемінде гессен шыбынның жұмырт-қалары  байқалса, инсектицидтер  (Â«Тізім …» бойынша) қолдану керек.
        Астық егеушілер: кєдімгі - Cephus pygmaeus L. жєне қара - Trachelus tabidus Ғ. (Cephidae - сабақ егеушілер тұқымдасы, Hymenoptera -  отряды).
   Екі түрдің  биологиясы ұқсас. Ересек егеушінің  ұзындығы 8-10 см. Денесі жылтыр-қара, цилиндр тәріздес. Кәдімгі егушінің құрсағында көлденеңнен сары жолақтар, ал қара егеушінің құрсағының үзынша бүйір жағынан орналасқан жирен - сары  жолақтар  болады. Дернәсіл  С- тєріздес, аяқсыз, ұзындығы 12-14 мм.  Кєдімгіге қарағанда, қара егеушілердің ұшуы 14-20 күнге кеш басталады.  Жылда зиянкестің 1 ұрпағы дамиды. Жартылай мөлдірлі коконда сабақтың астыңғы бөлігінің ішінде  қыстайды. Көктемде сол жерде қуыршақтанады.
         Ересек жәндіктердің ұшуы бидайдың, арпаның  сабақтану  жєне күздік бидайдың масақтану бастаған кезеңінде  байқалады.   Ò°рғашылары
 

Астық сабақ егеушінің имаго мен дернәсілі.
 
 жұмыртқасалғыш қынабы көмегімен сабақтың буынаралығына жұмыртқаларын бір-бірлеп салады. Личинка сабақ ішінде қоректеніп, буындарын кеміріп, төмен қарай ақырындап жылжиды. Сабақтың төменгі жағында дєн балауызданған кезінде сақиналы тілімдер жасайды. Зақымданған сабақтар сынып,  жатып қалады. Зақымдану өсімдіктердің ортаңғы жапырақтың солуына, ақмасақтануға єкеп соқтырады. Дернәсіл бидайды, арпаны, қарабидайды, көбінесе күздік дақылдарды зақымдайды.
        Күресу шаралары. Егеушілерге қарсы  терең сыдыра жырту тиімді, өсімдік қалдықтарын жою. Толық пісу кезеңінде өнімді екі бөлектеп жинайды. Сабақтарды төменірек шабу керек. Ауыспалы егісті қолдану.  Қолайлы алға дақылдарға сүрі жер, бұршақ тұқымдас дақылдар, жүгері жатады. Инсектицидтерді егеушілердің ересек жәндіктер саны 100 рет аулағышты каққанда 40-50 дара болғанда  қолдану керек.
 
1-тапсырма. Қос қанаттылар отрядының астық дақылдарды зақымдайтын өкілдерінің биологиясы жєне морфологиясын зерттеп  тану.
2- тапсырма. Қатты  қанаттылар отрядының астық дақылдарды зақымдайтын өкілдерінің морфологиясы мен биологиясын  зерттеп тану.
3- тапсырма. Жарғақ қанаттылар отрядының астық дақылдарды зақымдайтын өкілдерінің  морфологиясы мен  биологиясын  зерттеп тану.
4- тапсырма. Сабақ іші зиянкестерінен  өсімдіктерде  болатын зақымдау белгілерін анықтау.
5- тапсырма. Астық дакылдарының сабақ іші зиянкестерге қарсы қолданылатын  күресу шараларды жоспарлау.
6- тапсырма   4- кестені жазып толтыру.
 
4- кесте - Астық дақылдарының  сабақ іші зиянкестері
 
Түрі, жүйе бойынша систематика-лық орны Зақымдалатын өсімдіктер, зиян келтіретін мерзімі Зиянкестілік, ЭЗШ Қыстайтын фазасы, кыстайтын жері Күресу шаралары
алдын-алу құрту
           
5- тақырып   АСТЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СОРҒЫШ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕРІ
 
Түсініктеме   
        Зиянкестердің көптеген түрлері шаншып сорғыш ауыз аппараттарымен өсімдіктердің ұлпаларының шырынын сорып алады да, зиян келтіруші болып келеді.

        Бақашықтар: зиянды - Eurygaster integriceps Put., мавр - E. мaura., австриялық - E. аustriacus Sch. (Scutelleridae - қалқаншалы бақашықтар тұқымдасы,  Hemiptera - отряды). Бақашық қандаланың денесі тасбақаның қабыршағы  сияқты, тығыз хитинмен қапталған. Дене ұзындығы 10-13 мм,
 
Зиянды бакашықтың имагосы және олармен зақымдалған масақ.
 
түсі - ақшыл күңгірт қоңырға дейін, личинкалары ересек қандалаларға ұқсас. Жылына бір ұрпақ береді. Ересек қандала тоғай алқаптарының, орманның жапырақ төсемінің астында қыстайды. Орта тәулік ауаның орташа температурасы 12° жеткенде қандалалар жаппай егістіктерге ұша бастайды. Жұмыртқасын астықтың, арамшөптердің жєне аңыз сабақтарының жапырақтарына салады. Олар жұмыртқаларын топтап салады жєне бір  топта 14 жұмыртқа болады. Жалпы ұрғашы жәндік 200 жұмыртқаға дейін салады. Личинканың жұмыртқадан шығуы астық дақылдарының түптену кезеңіне келеді. Личинкалар бес жас өтеді. Олар  астық тұқымдас өсімдіктерде дамиды. Ересек қандалалар дєннің балауыздана - пісу кезеңінде пайда болады. Бидайға, қара бидайға, кейде арпаға зиян келтіреді. Қыстаудан шыққан уақытынан бастап қыстауға кеткенше дейін, олар өсімдіктерге дернәсіл жєне ересек жәндік кезеңінде зиян келтіреді. Егер астық дақылдарының бастапқы кезеңдерінде сабақ зақымданатын болса, ортаңғы жапырақтың өліміне, ал масақтану кезеңінде - масақтың ағаруына жєне үрықсыздыққа  єкеледі. Бақашықтың личинкалары жєне ересек жәндіктері дєнді шаншып алып, сілекейін енгізіп, ұлпа ішіндегісін өзіне қоректік сіңімділікке айналдырады. Дєннің үстінде ой жєне єжімдер пайда болады, тескен жерлерде қара дақтар көрінеді. Балауыздана пісу кезеңіндегі залалдар дәннің технологиялық жєне тұқымдық сапасын  кемітеді.
         Күресу шаралары. Ó¨німді дер кезінде қысқа мерзімде жинау. Астықтардың егістіктерде  көп тұрып қалуы жєне ұзақ мерзімде дестелерде жатуы бақашықтардың көп қорек алуын қамтамасыз етеді, қыстауға жақсы жағдай жасайды. Ерте сыдыра жыртқанда,  ауыр делегейлі тырмалармен топырақты өңдегенде   зиянкестердің көбі өледі. Бақашықтың саны егістіктерде үлгі алаңдарында (әр үлгі 0,25 м2алаңнан) есептеледі.  Ó¨сімдіктердің бастапқы кезеңдерінде  1-2 қыстап шыққан ересек жәндік/м2, гүлдену кезеңінен бастап балауыздана пісу кезеңіне дейін 5 дернәсіл/м2 жєне келесі даму сатыда 2 дернәсіл немесе ересек жәндік/м2 болса, құрту шараларды қолдану керек.  Â«Тізім...» регламенті бойынша    күту мерзіміне сай инсектицидтермен бүркиді.
        Элиялар: сүйір тұмсықты - Aelia acuminata L., сібірлік -  A. sibirica Reut.
 тұмсықты – Aelia rostrata Boh. (Pentatomidae - қалқаншалылар тұқымдасы,  Hemiptera - отряды).
  Сүйір тұмсықты қандалалардың денесе сұрғылт сары, сопақша жұмыртқа тєрізді болып келеді. Басы ұзынша үшбұрышты, қалқаншысы денесінің 2/3 бөлігін алып тұр.
Қандалалар  астық дақылдарының, шөптердің жєне тың жерлерде өсімдіктер қалдықтарының астында қыстайды. Жылына 1-2 ұрпақ беріп  дамиды. Ересек қандалалар астық дақылдар сабақтарының үстіңгі буынаралығын шаншып, шырынын сорады. Аяғында  ақ масақтылықты тудырады. Сүйір тұмсықты қандалалардың дернәсілдері мен ересектері дєндерге зиян келтіреді.  Бақашық қандалаларға қарағанда олардың дєн сапасына єсері төменірек болады.
Күресу шаралары. Бақашықтармен күресу шараларымен бірдей. Егер егістіктерде  5-6 дернәсіл/м2 болса, инсектицидтер қолданылады.
         Астық қандаласы -   Trigonotylus ruficornis Goeffr. ( Miridae - тұқымдасы, Hemiptera - жартылай  қанаттылар отряды).
         Ò°зындығы денесімен бірдей қызыл мұртшалары бар, ашық  жасыл түсті қандала. Дене ұзындығы 6-7 мм.  Жылда 3 ұрпаққа дейін дамиды. Көктемгі –жазғы мезгілдегі  құрғақ жєне  ыстық ауа-райы олардың көбеюіне қолайлы болады. Жұмыртқалары күздік дақылдарының, астық тұқымдасқа жататын жабайы жєне азықтық өсімдіктердің  жапырақтарында қыстайды. Ересек қандала жєне дернєсілдер астық жєне азықтық дақылдарға  зиян келтіреді. Жапырақтың шаншыған жерлерінде түссізденген жєне сары дақтар пайда болады. Жас өсімдіктердің жапырақтарының үстіңгі жағы сарғаяды жєне өледі. Дєннің арқа жєне бүйір жақтарындағы шаншып сорған жерлерде  кішкентай сары дақтар пайда болады. Олардың  қоректенуі дєннің абсолюттік салмағын азаюына єкеп соқтырады.
          Күресу шаралары. Бақашықтармен күресу шараларымен бірдей. Егер 100 қандала/м2 болса, инсектицидтер қолданылады. Єдетте күресу шаралардың уақыты трипстермен, бітелермен,  бақашық қандалалармен  күресу кезеңімен бірдей келеді.
         Астық цикадалары: алты нүктелі - Macrosteles laevis Rib. жєне жолақты - Psammotettix striatus L. (Cycadellidae - тұқымдасы,Auchenorrhyncha - цикадалы отряд тармағы,  Homoptera - тең қанаттылар отряды).

       Денелері енсіз, ұзындығы 3-5 мм, артқы аяқтары секіргіш. Алты нүктелі цикада - ашық сары түсті, басында 6 күңгірт нүкте болады. Жолақтың басы сүйірленген, қанаттарында мєрмєрлі сурет бар. Личинкалары ересектерге ұқсайды. Жылда 2-3 генерация беріп дамиды. Жұмыртқа кезеңінде аңыздарда, шөптерде, астық тұкымдас жабайы өсімдіктерде қыстайды. Жұмыртқасын жапырақтың тканьдеріне салады, өсімталдығы 50-200 жұмыртқа.  Дернєсіл  5 жас өтеді. Цикадалар жасырынды өмір сүреді. Олар құрғақшылық  жылдары көбірек көбейеді. Селдір, күнмен жақсы жылынатын  алаңдарды керек етеді. Дернєсілдері жєне ересектері бидайды, арпаны, сұлыны, тарыны, жүгеріні залалдайды. Қоректену жерінде ақ дақтар пайда болады, жапырақ пен сабақтары мєрмєрлі түске боялып, өсімдік солады. Қатты зақымдалған  кезде өсімдік  өледі.
          Күресу шаралары. Топырақты сыдыра жырту жєне өсімдік қалдықтарын жою. Бір жылдық  астық тұқымдастарды көп жылдық шөптерден, күздік дақылдардан оқшаулау. Тексеруді энтомологиялық аулағыштың көмегімен жүргізеді, егістікте 10 жерден 10 рет сермеп қағады. Инсектицидтер  Â«Тізім...» бойынша пайдаланылады (Қосымшаны қараңыз).
         Бидай трипсі- Haplothrips tritici Kurd. (Phloethripidae - тұқымдасы, Tubulifera - түтікше құйрықтылар отряд тармағы, Thysanoptera - шашақ канаттылар отряды).

         Ересек трипстердің денесі күңгірт қоңыр қара, ұзындығы 1,5-2 мм, түссіз шашақты қанаттары бар. Дернєсілдері  ашық қызыл, ұзындығы 2 мм-ге дейін.  Жылда 1 ұрпақ беріп дамиды. Дернєсілдері  топырақтың үстіңгі қабатында, аңыздарда қыстайды. Ересек трипстер мамыр - маусымда ұшып шығады.  Жаздық  бидайдың түтіктену кезеңінің аяғында - масақтану кезеңінің басында олардың саны едєуір көбейеді. Ò°рғашы жұмыртқаларын бір-бірлеп немесе топтап 3-5 данадан масақшалардың қабыршақтарына  жєне масақ өзегіне салады. Жалпы ұрғашы 20-25 жұмыртқа салады. 6-8 күннен кейін дернєсілдер пайда болады. Трипстердің көбеюіне жылы құрғақ  ауа райы қолайлы болады. Дәннің ылғалдылығы 40% - дан аз болса, трипстер қоректенуін тоқтатып, қыстайтын жерлеріне кетеді. Трипс күздік жєне жаздық бидайларды, қара бидайды зақымдайды. Ересектері де  дернєсілдері де зиян келтіреді. Ересек трипсілер сабақта, масақшаларының қабыршақтарында, жалау  жапырақтың қынабында шырынын сорып қоректенеді.
         Масақшалары өсуін тоқтатады. Дернєсілдері дєнмен қоректенеді. Олардың єсерінен дєн  деформацияланады, солып салмағы азаяды, тұқымдық сапасы төмендейді.
         Күресу шаралары. Топырақты  сыдыра жырту; ауыспалы егісті қолдану; сүрі жер, бұршақ, жүгеріден кейін жаздық бидайды өндіру. Жүйелі єсерлі инсектицидтерді  өсімдіктердің түтіктену кезеңінің аяғында-масақтану кезеңінің басында қолданғанда,  трипсілерге қарсы ең жоғары нєтиже көрсетеді. Осы кезде жұмыртқа салатын ұрғашылар құрып, дернәсілдердің саны да аз болады.   Єдетте инсектицидтерді қолдану басқа да зиянкестермен күресу кезеңдерімен бірдей болады (бітелер, бақашықтардың дернәсілдері, дєн сұр көбелегінің жұлдызқұрттары жєне т.б.). Трипстерді тексергенде егістіктен 10 масақтан 10 үлгі  алынады. Есептеу үшін масақшалардың қабыршақтарын ашады. Егер түтіктену мен масақтану  кезеңінің басында егінде 8-10 трипстер бір сабақта, не болмаса  30 трипстер аулағыштың 10 қаққанында жєне бір  масақта (дєн толысу - сүттену пісу кезеңінде) дернєсілдердің саны 40-50 данадан асса, инсектицидтер қолданылады.
        Бітелер: кєдімгі астық - Schizaphis graminum Rond., үлкен астық -Sitobion avenae S. жєне арпа бітесі - Brachycolus noxius Mord. ( Aphidinea -отряд тармағы,  Homoptera - отряды).
      
   Кєдімгі астық бітенің  қанатсыз партеногенетикалық ұрғашы жәндігі ашық жасыл, арқасында  жасыл жолақ, ұзындығы 1,2- 2,2 мм.   Шырынды түтікшелері цилиндр тєріздес құйрығынан екі есе артық. Арпа бітесі сарғыш  жасыл түсті жєне кішкентай шырынды түтікшелері бар; ұзындығы 2-3 мм. Еркектерінде қанаттары болады.  Жыл бойы  10 жєне одан да көп ұрпақ береді. Ò°рықтанған жұмыртқалары күздік дақылдарының жапырақтарында, қодренде, жабайы астықтарда қыстайды. Жұмыртқалардан негізгі ұрғашылар туады. Кейін қанатты біте таратушылар пайда болады, олар көп жылдық шөптерден және күздік дақылдардан жаздық дақылдардың егіндерге ұшып барып, мекендерін (колонияларды) құрайды. Бітелер вегетация кезеңінде партеногенетикалық (ұрықтанбай) єдісімен көбейеді.  Күзде еркек пен ұрғашы даралар пайда болады. Ò°рғашылар ұрықтанған жұмыртқаларын топтап салады, жалпы 12 жұмыртқа.
           Астық тұқымдасқа жататын мєдени жєне  жабайы өсімдіктер   зақымданады. Дернєсілдер  мен ересек жәндіктер жапырақтың, сабақтың, масақтың шырынын сорып зақымдайды. Зақымдалған жапырақтар түссізденеді, ширатылады, солады. Егер бітелер өсімдіктерді масақтану кезеңіне дейін мекендесе, масақтар формасын өзгертеді не болмаса өсімдік масақтанбайды. Ылғалды, жылы ауа-райы бітелердің сандық көбеюіне қолайлы.
           Күресу шаралары. Ó¨сімдіктердің  қалдықтарын жою, сыдыра жырту. Бітелердің егінді мекендеуінің санын 10 сабақтағы және масақтағы 10 –16 үлгіде  санайды. Егер егінде 10 біте/сабақта болса, 50 % тік мекендеушілік не болмаса 20-30 біте/масақта тұтас   мекендегенде, инсектицидтерді қолдану қажет.          
         Бидайдың гүлді кенесі- Steneotarsonemus panschini. ( Arachnida - өрмекші тєріздес класы, Acaryformes - отряды,  Tarsonemidae -  тұқымдасы).
         Пішіні микроскопиялық, дене ұзындығы 0,15- 0,2 мм. Түсі сулы-ақ  немесе шынылы-сары. Дернәсілдері ересектеріне ұқсас. Кененің ұрғашылары топырақта қыстайды.
        Тіршілік кезеңінде 5 ұрпақ беріп дамиды. Колония түзейді. Ó¨сімдіктерде  егін көгінен бастап бидайдың пісу кезеңіне дейін болады. Дернәсілдері мен ересектері қатты бидайды, жатаған бидайықты зақымдайды. Масақтану кезеңіне дейін сабақтан шырын сорып алады. Масақтанудан кейін кене гүлдің барлық мүшелерін зақымдайды, олар формасын бұзып, ұрықсызданады. Алақат дєнділік пен қысыр масақты пайда болдырады. Залалданған масақтардың сыртқы түрі сау масақтардан айырмашылығы жоқ, бірақ масақтардың ішіндегісі күңгіп, қоспаға айналады.
        Күресу шаралары. Зиянкестердің санына  қарамастан қатты бидайды тек қана сүрі жерден кейін отырғызу керек. Көбеюіне және зияндылығына алғы астық дақылдары жағдай туғызады. Жүйелі түрде арамшөптермен күресу керек. Ó¨сімдіктердің төзімділігін арттыру үшін дақылдар өсіруде барлық технологиялық  шараларды жоғары деңгейде жүргізу керек. 
 
1- тапсырма. Зиянды бақашықтың морфологиясын мен биологиясының ерекше өзгешеліктерін анықтау.
2- тапсырма. Астық цикадалардың морфологиялық жєне биологиялық өзгешеліктерімен танысу.
3- тапсырма. Бидай трипстердің, бітелердің морфологиясын мен биологиясының ерекше өзгешеліктерін анықтау.
4-  тапсырма. Астық дақылдарының жартылай қатты қанаттылар отрядының фитофагтарынан болатын зақымдану белгілерін зерттеп тану.
5- тапсырма. Шаншып сорғыш зиянкестермен күресу шараларының жүйесін құрастыру.
6- тапсырма. 5- кестені жазып толтыру.
 
5-кесте  Астық дақылдарының шаншып сорғыш зиянкестері
Түр,систематика-лық жүйедегі өрны Қысқа биологиясы Зақымдайтын дақылдар,зақымдау мезгілі Келтіретін зиян,зақымдайтын кезеңі, ЭЗШ Қыстайтынфазасы,
қыстайтын жері Күресу шаралары
алдын алу құрту
             
6- тақырып  - АСТЫҚ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ КЕМІРГІШ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕРІ
 
Түсініктеме
          Дєннің сұр көбелегі - Apamea anceps Schift. (Noctuidae - түн көбелектер тұқымдасы, Lepidoptera - қабыршақ қанаттылар отряды).  
         Көбелектерінің алғы қанаттарының түсі қоңыр реңді аралас сұр не

болмаса кұңгірт сұр, ал артқы қанаттары сұр немесе ақшыл сұр болады. Жоғары жастағы жұлдызқұрттар құңгірт сұр, арқа жағынан бойлай жолақтар орналасады. Дене ұзындығы 25-35 мм.  Жұлдызқұрттар топырақта қыстайды. Көктемде олар қуыршақтанады. Жазда маусым айының ортасына қарай көбелекке айналады жєне олардың ұшуы байқалады.  Жұмыртқаларын масақшыларындағы гүлді қабыршақтарының астына салады. Дєннің сұр көбелектің өсімталдығы өте жоғары, қолайлы жағдайлар болғанда 2000-3000 дейін жұмыртқа салады. Жылына 1 ұрпақ дамиды. Жұлдызқұрттар  бидайды, қара бидайды, кей-кейде арпаны зақымдайды. Төменгі жастағы жұлдызқұрттар дєннің ішінде қоректеніп, қабығын ғана қалдырады. Төрт жастан бастап олар ашық қоректенеді. Ашық қоректену барысында дєндерді  сыртынан кеміріп тастайды. Ó¨нім жинағаннан кейін топыраққа түскен дєндермен қоректенеді.  Бидайды қайталама себу жєне ұсынылған оңтайлы мерзімінен ерте себу,  жылы  қыс  жєне тіршілік кезеңінде ылғалды ауа-райы   дєннің сұр қөбелегінің көбеюіне қолайлы жағдай туғызады.
        Күресу шаралары. Күзгі жєне көктемгі зерттеу көрсеткіші бойынша қажетті шешімдер қабылданады. Жұлдызқұрттардың қыстап шыққан санын 8-16 үлгілі алаңдарда (әр үлгі 0,25м2 ) топырақ тереңдігі 15 см дейін қазып, тығыздығын анықтайды.  Тексеруде тіршілік қабілетін сақтаған 2-3 жұлдызқұрттар/м2  табылса, топырақты өңдеу қажет. Культиватор не болмаса тегершік құралдармен  6-8 см тереңдікке өңдейді. 
Жаздық бидайды оңтайлы – кеш уақытта сепсе, өсімдіктердің масақтануына көбелектердің жаппай ұшуының ілесетіндігін (синхрондығын) бұзады. Жұлдызқұрттардың 1-2 жас кезіңінде  егістіктің 10 жерінен  20-25  масақтан алып (барлығы 200-250 масақ), қапшыққа салады. Қапшықты буып, оны 1-2 тәулік кептіреді. Жұлдызқұрттарды есептеу қапшықтағы масақтарды талдап қарау арқылы  өткізеді. Ауа райына байланысты тұқымдық егістікте ЭЗШ саны 100 масаққа  7-10-15  жұлдызқұрт, тауарлық егістікте 15-20-30 жұлдызқұрттан көп болса, Â«Тізімде…» көрсетілген регламент бойынша инсектицидтер қолданылады. Инсектицидтердің дән ішінде қалдық есебінде болмауын қамтамасыз ету үшін бүрку жұмыстарының санитарлық уақытын бұлжытпай сақтау керек.
          Астық қоңыздары: кресті - Anisoplia agricola Poda., кузька - A. austriaca Hbst., красун - A. segetum Zoubkovi Kryn.  (Scarabaeidea -тақтамұрттылар тұқымдасы,  Coleoptera - қоңыздар отряды).         

  Кузька қоңызының қанаттары қызыл-күңгірт, кеудеге қарай төрт бұрышты дақ болады. Дене ұзындығы 12-15 мм. Кресті қоңызда ашық сары, жирен, крест немесе єкір тєріздес суреттері бар. Дене ұзындығы 11-13 мм.  Красун қоңыздың үстіңгі қанаттары қоңыр сары түсті, бүйір жақтарында қылшықтар орналасады.  Дене ұзындығы 11-13 мм. Барлық қоңыздардың баланқұрттары  С тєрізді, қалың етті, үш жұп аяқтары бар, ұзындығы 35 мм.
Кузька мен кресті қоңыздар 2 жылда 1 ұрпақ беріп дамиды. Баланқұрттардың даму ұзақтығы  22 ай.  Красун қоңызының баланқұрттары 10 айда дамиды. Баланқұрттары даму барысында 3 жастан өтеді, олар топырақта қыстайды. Жаздың басында топырақта 8-12 см тереңдікте қуыршаққа айналады. Қоңыздар 50 шамасындай жұмыртқаларын бірнеше рет  салады. 
         Қоңыздар  алғашқы уақытта күздік  бидайды, кейін жаздық астықтарды, жатаған бидайықты зақымдайды. Олар бидайдың, арпаның, қарабидайдың жұмсақ, өнбеген дєндерімен қоректенеді. Масаққа көтерілгенде қоңыздар артқы аяқтарымен  қатты дєнді ұшырып түсіреді.
         Күресу шаралары. Астық дақылдарды қайта-қайта өндіруден олардың саны қөбейеді.  Бидайдан кейін отамалы дақылдарды  орналастыру керек. Отамалы дақылдардың қатар аралықтарын өңдеу, тыңайтқыш еңгізу, үстемелеп қоректендіру баланқұрттардың санын азайтады. Ерте сыдыра жырту кеш сыдыра жыртуға қарағанда тиімдірек (себебі баланқұрттар топырақтың төменгі қабатына көшіп үлгермейді).    Тексеру нєтижесінде гүлдену-дєн қалыптасу кезеңінің басында  1 шаршы метрде қоңыздар саны 3 данадан астам болса, егістіктерді инсектицидпен өңдеу керек (Â«Тізім...» бойынша).
Астықтың жолақ бүргесі – Phуllotreta vittula Redt. (Coleoptera – қатты қанаттылар отряды,  Chrysomelidae – жапырақ жемірлері тұқымдасы).

Ұсақ қоңыздар, дене ұзындығы 2 мм-дей, қара түсті, үстіңгі қанаттарында сары созылмалы жолақтар бар, артқы аяғы секіргіш. Дәрнәсілдері ақшыл-сұр, кеуде және анальдық қақпандары ақ, ұзындығы 4-5 мм.
Ересек жәндіктер жердің үстіңгі бетіндегі топырақ астында ағаш шоқтарында, межелерде, сайларда қыстайды. Топырақ жылысымен кодрен жапырақтары, күздік дақылдар және жабайы астық тұқымдастарымен қоректенеді. Жаздық бидайдың, арпаның, күздік қара бидайдың өскіндері шыға бастағаннан бастап, егістік жерлерге жаппай тарайды. Әсіресе мамыр айының І-ІІ онкүндігінде астық дақылдарының өскіндерінде қыстап шыққан қоңыздар көп болады.
Қоңыздар жапырақ паренхимасымен кеміріп қоректенеді, осының  нәтижесінде ол жапырақ кеуіп қалады. Зақымдар үшінші жапырақ пайда болғанға дейін өте қауіпті. Құрғақ ыстық ауа райы жағдайында зиянкестік күшейеді. Жапырақ беті 25-30%-тен артық зақымданса, өнім шығыны елеулі болады.
Жылына 1 ұрпақ беріп дамиды. Солтүстік Қазақстан жағдайында жаппай жұмыртқа салу маусымның басында басталады. Жұмыртқаларын топырақтың үстіңгі қабатына салады. 2 жетіден кейін дернәсілдер пайда бола бастайды, олар топырақ арасындағы астық тұқымдастардың тамырларымен қоректенеді, бірақ айтарлықтай зақым келтірмейді. Топырақ астында қуыршақтанады. Жаңа ұрпақ қоңыздары маусымда пайда болады.
Күрес шаралары. Себу уақытын қолайлы мерзімде өткізудің маңызы зор. Құрғақ ыстық ауа райы жағдайында мамыр айының І-ІІ онкүндігінде шыққан өскіндер үшін (үшінші жапыраққа дейін) қоңыздар өте қауіпті. Өсімдіктердегі қоңыздар санын 8-16 үлгілерде (әр үлгі 0,25 м2) есептеп, жапырақ бетінің зақымдануын анықтайды немесе энтомологиялық аулағышпен 10 жерде 10 рет сермеп қағып жүргізеді. Астықтың жолақ бүргесінің тығыздығы 300-400 қоңыз/м2  асса немесе жапырақ зақымдануы 25% көп болса, өскіндерге нақты айқын қауіп туады. Инсектицидтерді Â«Тізім...» тәртібі бойынша қолданады (Қосымшаны қараңыз).
Сүлікше қоңыздар – қызылкеуделі – Oulema melanopus L., көк - Lema lichensis Voet. (Coleoptera – қатты қанаттылар отряды,Chrуsomelidae – жапырақ жемірлері тұқымдасы). Біріншісі – түсі жасылдау көк қоңыз, алдыңғы арқасы мен аяқтары сарғылт-қызыл, жоғарғы қанаттарында  параллелді орналасқан нүктелер болады. Дене ұзындығы – 4 -  4,8 мм. Екіншісі – алдыңғы арқасы кеуденің басқа бөліктерінен айырмашылығы жоқ, дене ұзындығы – 3-4 мм. Дәрнәсілдің құрсақ жақ бөлігі көтеріңкі, қара қоңыр шырышпен қапталған, үш жұп кеуде аяқтары бар. Дәрнәсілдің дене ұзындығы 5мм-ге дейін болады.
 

 
Жылына бір ұрпақ береді. Қоңыздар топырақта немесе өсімдік қалдықтарында қыстайды. Өсіп-өну және көбею үшін көктемгі-жазғы мерзімдегі ылғалды және жылы ауа райы өте қолайлы. Ұрғашы жәндіктер жұмыртқаларын жапыраққа 3-7 данадан тізбектеп салады, барлығы 200 жұмыртқа. Дәрнәсілдер 12-14 күннен кейін пайда болады. Олар 3 жас өтіп дамиды. Қуыршақтану топырақтың жоғарғы қабатында өтеді. Дәрнәсілдер сұлыға, арпаға, қатты бидайға едәуір зиян келтіреді. Жапырақ жұмсағымен қоректенеді, жапырақ талшықтары мен эпидермиске көп тимейді. Қоңыздар жапырақтарды саңылау және ұзынша келген ақ жолақтар жасап зақымдайды. Зақымданған жапырақтар сарғайып қалады, ассимиляция барысы төмендейді.
Күрес шаралары.  Сүлікше қоңыздарды және олардың дернәсілдерін 8-16 үлгілерде (әр үлгі 0,25м2)  өсімдіктерді қарап есептейді. Жаздық астық дақылдарының түптену кезеңінде 10-15 қоңыз/м2, күздік дақылдарында 40-50 қоңыз/м2, түптену кезеңінде 1 сабақта 0,5-1 дәрнәсіл табылса, химиялық күрес жұмыстарын жүргізу керек. Инсектицидтермен бүрку Â«Тізім...» регламенты бойынша жүргізілуге тиіс (Қосымшаны қараңыз).
Астықтың барылдақ қоңызы – Zabrus tenebrioides Goere. (Coleoptera – қатты қанаттылар отряды,  Carabidae – барылдақ қоңыздар тұқымдасы).

 
 
Ересек қоңыздар шымқай қара түсті, үстіңгі қанаттарында нүктелі терең әжімдер болады, дене ұзындығы 14-16 мм. Дәрнәсілдердің дене ұзындығы 28 мм жетеді, бас бөлімі және көкірек бунақтары қара-қоңыр немесе қара түсті, кеуде түсі ақшыл, ақ сары немесе сұрша-жасыл болуы мүмкін.
Дәрнәсілдер топырақта қыстайды. Қуыршақтану топырақтың үстіңгі қабатында өтеді. Ересек қоңыздар күздік бидайдың дән толысу кезеңінде пайда
болады. Ыстық және құрғақ ауа райы әсерінен қоңыздардың өсіп-өнуінде бір айға жуық созылатын үзіліс туады. Тамыз айында қоңыздар жұмыртқаларын топыраққа топтап 10-15 данадан салады, барлығы 100 жұмыртқа. Жаңадан шыққан дәрнәсілдер суық күзге дейін қоректенеді.
Қоңыздар мен дәрнәсілдер зиянкесті, бірақ негізінен дәрнәсілдер қатты зиян келтіреді, өскіндер мен жас өсімдіктерді құртып тастайды. Түнде қоректенеді. Ересек қоңыздар дәнді, масақ қабыршықтарын жеп қояды. Дәрнәсілдер өскіннің жапырағын жеп, оларды топырақтың жоғарғы қабатына тасиды. Зақымданған жапырақтар түте-түтесі шығып, түйір-түйір шайнап тастаған талшыққа ұқсайды. Дәрнәсілдердің зақымдануынан егіннің көгі сиреп қалады. Барылдақ қоңыз астық дақылдарының көптеген түрлерімен қоректенеді, әсіресе күздік бидайды көбірек зақымдайды. Жылына бір ұрпақ береді.
Күрес шаралары. Барылдақ қоңыздың өсіп-өніп көбеюіне бидайды жыл сайын бір жерге өсіре беру  қолайлы жағдай туғызады. Алғы дақыл есебінде жақсылары – ол сүрі жер, отамалы дақылдар. Өнімді мезгілінде ысырап істемей жинап алудың үлкен маңызы бар. Дәрнәсілдерді 8-16 топырақ үлгілерінде (әр үлгі 0,25м2) 15 см тереңдікке дейін қарап есептейді. Күздік бидай танабында 1-5 дәрнәсіл/м2табылса, инсектицидтер қолдану керек.
 
1- тапсырма. Дәннің сұр көбелегінің өсу циклі және зияндылығымен танысу.
2- тапсырма. Жапырақ жемірлері тұқымдасы түрлерінің морфологиялық, өсіп- өніп көбею ерекшеліктері және зияндылығымен танысу.
3- тапсырма. Астық қоңыздарының морфологиялық, өсіп-өніп көбею ерекшеліктері және зияндылығымен танысу.
4- тапсырма. Дәннің сұр көбелігі, қатты қанаттылар отрядының кеміргіш зиянкестерімен күрес шараларын зерттеп тану.
5- тапсырма. 6-кестені жазып толтыру.
 
6- кесте  Астық дақылдарының кеміргіш зиянкестері.
 
Түр, систематикалық жүйедегі орны Зақымданатын дақылдар, зақымдану мезгілі Келтірілген зиянкестердің зақымдану кезеңі. ЭЗШ Қысқаша биологиясы Күресу шаралары
1 2 3 4 5
 
 
Бақылау сұрақтары:
1. Егіннің көгін зақымдайтын астық дақылдарының зиянкестерін атап,  өсімдіктердің зақымдану белгілерінің сипаттамасын, олардың келтіретін зиянын жєне  күресу шараларды көрсетіңіз.
2. Астық дақылдарының сабақ іші зиянкестерінің систематикалық атауын, ерекше өзгешеліктерін келтіріңіз.
3. Астық дақылдарының сабақ іші зиянкестеріне қарсы қандай шаралар қолданылады?
4. Астық дақылдарының   шаншып-сорғыш зиянкестерінің өкілдері  қай тұқымдасқа жєне қандай отрядқа жататынын атап шығыңыз.
5. Шаншып -сорғыш зиянкестерінің зақымдау белгілеріне анықтама беріңіз.
6. Астық  егеушісінің даму өзгешелігі, күресу шаралары.
7. Астық дақылдарының сорғыш кешенге жататын зиянкестеріне қарсы қолданылатын күресу шаралар?
8. Астық қоңыздарды жєне барылдақ қоңызды сипаттаңыз. Олармен күресу шараларының жүйесін келтіріңіз.
9. Дєннің сұр  көбелегінің тіршілік циклін сипаттап, күресу шараларын көрсетіңіз.
9. Астық дақылдарының кезеңдеріне байланысты зақымдайтын фитофагтардың түрлері?
10. Ó¨сімдіктердің мүшелеріне (органотрофты) бейімделу б
7- тақырып - БҰРШАҚ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕРІ
 
Түсініктеме
         Бұршақ бітесі - Acyrthosiphon pisi Kalt. (Homoptera отряды, Aphidinea отряд тармағы, Aphididae  тұқымдасы).

             Бітеңің денесі біршама жуандау, денесінің ұзыныдығы 4,5-5 мм. Қанатсыз аналықтарының денесінің түсі жасыл, кейде қоңыр-қызыл болып келеді. Ұрықтанған жұмыртқа көпжылдық бұршақ өсімдігінің сабақтарының тамыр бөлігінде және жерге түскен бұршақта қыстайды. Біте осы жұмыртқадан дернәсілдік сатыдан өткеннен кейін аналық- негізге айналады. Партеногенетикалық жолмен көбейіп, колониялар түзеді. Мұнан ары қарай аналық-орналастырушылар пайда болады. Қанатты аналық-орналастырушылар біржылдық бұршақ дақылдарына қонып, сол жерде жаңа колониялар құрады. Бір жылда 10-ға жуық ұрпақ беріп дамиды. Бітелер өсімдіктердің жас ұлпаларында және гүл шоғырына қоныстанады. Колонияның өсуі жоғарғы бөліктен басталады. Олар көпжылдық бұршақ дақылдарына ұшып келеді де, содан соң бұл жерге аталық пен аналық шағылысқаннан кейін қыстайтын жұмыртқа салады. Бұршақ бітесі бұршаққа, сиыр жоңышқаға, жоңышқаға, жасымыққа зиян келтіреді. Дернәсіл мен имаго шырынды сорып, жапырақты ширатады, дамуды тоқтатады, зақымданған мүшенің түрін өзгертіп, егіннің түсімін төмендетеді. Бітенің жаппай көбеюі ауа-райының қолайлы (жылы - жаңбырлы) жағдайларында байқалады.
Күресу шаралары. Біржылдық және көпжылдық бұршақ дақылдарын бұршақ бітеден қорғау үшін кеңістікті оңашалаудың үлкен маңызы бар. Бұршақ дәнділерді қайталап отырғызуға болмайды. Жерге түскен дән өскіндерінің пайда болуына (өсуіне) жол бермеу керек. Көп жылдық бұршақты төмен кесінді жасап жинау қажет. Егер энтомологиялық аулағышпен 10 сілтеу (сермеу) жасаған кезде 25-30 дара біте түссе немесе 20% өсімдік залалданған болса, онда инсектицидпен өңдеу жұмыстарын жүргізеді.
          Түйнекті бізтұмсықтар: теңбіл - Sitona  lineatus L. және қылшықты - S. Crinitus  Herbst. ( Бізтұмсықтар тұқымдасы - Curculionidae,қоңыздар отряды -  Coleoptera).
        
 
 Қоңыздың бастүтігі қысқа, денесінің ұзындығы 3-5 мм, денесінің түсі топырақты-сұр болып келген. Дернәсілдің сыртқы құрылысына тоқталатын болсақ, олардың денесі иілген, аяқтары жоқ, ақшыл-қоңыр басы бар, дене тұрқы 5 мм-ге дейін жетеді. Қоңыздар жердің беткі қабатында және өсімдік қалдықтарының астында, көбінесе көпжылдық бұршақ өсімдіктері алқаптарында қыстайды. Көктем уақытында олар дәнді-бұршақ дақылдарының өскіндеріне қоныс аударуы мүмкін. Қоңыздар топыраққа және өсімдік мүшелеріне жұмыртқаларын салады. Дернәсіл дамығаннан кейін топырақтың астына кіріп,  азотфиксациялайтын түйнекті кеміріп  қоректенеді. Шілде-тамыз айларында қоңыздардың қуыршақтану кезеңінен кейін жас ұрпақтың таралуы пайда бола бастайды. Түйнекті бізтұмсық бір ұрпақ беріп дамиды. Негізгі қауіпті ересек жәндік пен дернәсіл келтіреді.  Қоңыздар жапырақтың шетін кеміріп, «мүсінді зақымдану» қоздырады. Жапырақтың дәнжарнағының және өсу нүктесінің зақымдануы өскіннің жойылуына әкеледі. Дернәсілдер түйнек ұлпасын зақымдап, азоттың мөлшерін төмендетеді және өсімдіктің өсуін тежейді. Түйнекті бізтұмсық бұршақ, сиыр жоңышқа, люпин, жоңышқа, эспарцет, түйе жоңышқа, беде үшін қауіпті болып табылады.
         Күресу шаралары. Бұршақ дақылдарын зиянкестерден қорғау үшін учаскілерді көпжылдық бұршақ дақылдарын біржылдық бұршақ дақылдарынан кеңістікті оңашалау керек. Агротехникалық шаралар егіс және өсімдіктерді күту кезінде қолайлы мерзім ішінде жоғары деңгейде орындалуы тиіс. Егін себу алдында тұқымды нитрагинизациялау түйнектің пайда болуына жағдай жасайды. Егінді жинағаннан кейін бірден топырақты терең сүдігер жыртып өңдесе, зиянкестердің қуыршақтары мен дернәсілдерінің жойылып кетуіне мүмкіндік туғызады. Егер бізтұмсықтардың саны біржылдық дәнді-бұршақ дақылдарының өскіндерінде 1мІ- та 10-15 дара, көпжылдық  1мІ- та 5-10 дара немесе жапырақтың зақымдану дәрежесі 10-15% құраса, онда қоңыздарға қарсы химиялық өңдеу жұмыстарын жүргізеді.
      
   Бұршақ жемірі - Laspeyresia nigricana F. (Tortricidae- тұқымдасы, Lepidoptera - қабыршақ қанаттылар отряды).
          Есейген құрттардың денесінің ұзындығы 12 мм, ақшыл сары, басы қоңыр түсті болып келеді.  Денесін түк пен сүйел жапқан. Есейген құрттар пілләнің ішінде топырақта қыстайды. Көбелектер ымырт түскен кезде ұшады да, өсімдіктің жер бетіндегі мүшелеріне жұмыртқаларын салады. Құрттардың дамуы дәннің ішінде өтеді. Құрттар топырақтың арасына піллә торын түзіп, сол пілләнің ішінде қыстап шығады. 1-2 ұрпақ беріп дамиды. Құрттар көбінесе бұршақты кейбір жағдайда сиыр жоңышқаны, чинаны зақымдайды. Бұршақтың ішіне еніп, дәнді кеміреді.
         Күресу шаралары. Бұршақты бұршақ жемірінен қорғаудың тиімді жақтарының бірі - ерте және қысқа мерзім ішінде жинау, бұршақты жинағаннан кейін сүдігер жырта өңдеу, өсімдік қалдықтарын құрту.
 

 
        
    Бұршақ қоңызы - Bruchus pisorum L. ( Coleoptera - қоңыздар отряды. Bruchidae – дәнектер тұқымдасы).  Қоңыздарының бүйірінің алдыңғы арқасында және жамбастың төменгі жағында тісшелер орналасқан. Қанаттың үстінде ақ дақтар, ал құрсағының астында екі ірі қара дақтары бар. Денесінің ұзындығы 4,5-5 мм ақшыл түктермен қапталған. Дернәсілі сопақ, ақшыл – сары, ұзындығы 5-6 мм. Қоңыздар тазалау, сақтау және егінді жинаған жерлерде  бұршақтың ішінде қыстайды. Дернәсілдің ересек жәндікке айналуы, қыстап шығуы құрғақ тұқымның ішінде өтеді. Жұмыртқаны бұршақтың жармасына салады. Дернәсілдер бұршақтың ішінде қоректенеді.
         Күресу шаралары. Егінді дер кезінде шығынға ұшыратпай жинап алу керек. Аңыздарды сыдыра жырту, топырақты терең өңдеу қоңыздар мен дернәсілдердің едәуір жойылуына әкеледі. Қойма орындарында тұқымдарға газбен өңдеу және салқындату жұмыстарын жүргізу қажет. Егер шанақтану кезінде энтомологиялық аулағышпен 10 сілтеу жасағанда 15-20 қоңыз табылса, онда бұршақ қоңыздарын жою үшін инсектицидпен өңдейді.
        Үрме бұршақ қоңызы -  Acantoscelides obtectus Say.  (Coleoptera - қоңыздар отряды, Bruchidae – дәнектер тұқымдасы). 
 

       
      Ересек жәндіктің денесі қара, ұзындығы 3-3,5 мм, құрсағы қызғылт жирен болып келген. Дернәсілінің денесінің түсі ақ, иілген, оны ұзын қылшықтар жапқан, ұзындығы 5 мм-ге дейін жетеді. Есейген даралары
егістік жерлерде тұқымда немесе өсімдік қалдықтарының астында қыстайды. Қоймаларда қысқы мезгілде 2 ұрпақ беріп дамуын жалғастыруы мүмкін. Аналықтары жұмыртқаларын бұршақтың жігіне немесе жіктің кемірілген жеріндегі шұңқырларға және қоймаларда тұқымның арасына салады. Үрме бұршақтан басқа ноқатты, чинаны, асбұршақты және т.б. бұршақ тұқымдастарын зақымдайды. Бір дәннің ішінде бірнеше дернәсіл дамиды, сондықтан дәннің сыртқы бетінде бірнеше шығу тесіктері болуы мүмкін.
          Күресу шаралары. Бұршақ қоңызының күресу шараларына ұқсас.
         Бұршақ немесе акация көбелегі - Etiella zinckenella Tr.( Lepidoptera – қабыршақ қанаттылар отряды, Phicitidae – қаракүйе тұқымдасы). Құрттың денесінің ұзындығы 15-20 мм, басы  сары – қоңыр, ал тұлғасының түсі қоңыр – жасыл, қоңырлау немесе ақшыл – қызыл болып келеді. Құрт пілләнің ішінде топырақта қыстайды. Көбелектер ымырт түскен кезде және түнде ұшады. Жұмыртқаларын пісіп жетілмеген бұршаққа, гүлдің қалдықтарына салады. Құрттар жұмыртқадан шыққаннан кейін бұршақтың қабығының астында, содан соң тұқымымен қоректенеді. Құрттардың қуыршаққа айналуы топырақта өтеді. 2-3 ұрпақ беріп дамиды. Бірінші ұрпақ акацияда, бұршақта, сиыр жоңышқада, чинада дамиды. Екінші және үшінші ұрпағы сояға, люпинге, жазғы мерзімде себілген бұршаққа қауіпті болып табылады.
          Күресу шаралары. Бұршақ тұқымдастарының егісін ақ және сары акациядан кеңістікті изоляциялау керек. Құрттарды құрту үшін бұршақты
жинағанан кейін топырақты терең сүдігер жыртудың маңызы бар. Жаппай жұмыртқа салу және құрттардың жұмыртқадан шығуы кезінде инсектицидпен бүрку жұмыстарын жасау қажет.
 
1- тапсырма. Бұршақ бітенің, бұршақ және үрме бұршақ қоңызының, түйнекті бізтұмсықтың, акация көбелегінің даму циклімен және өсімдіктің залалданған нышандарымен зерттеп танысу
2-тапсырма. Біржылдық бұршақ дақылдарын зиянкестерден қорғаудың шараларын қарастырыңыз.
3- тапсырма. 7- кестені жазып толтырыңыз.
 
 7- кесте. Бұршақ тұқымдас дақылдарының зиянкестері.
Түр,
жүйелі орны Зақымдайтын дақылдары,
зиян келтіретін кезеңі Зияндығы
  Қысқаша биологиясы Күресу шаралары
         
 
Бақылау сұрақтары.
1. Бұршақ тұқымдас дақылдарды зақымдайтын фитофагтардың түрін және отряды мен тұқымдасын сипаттаңыз.
2.  Бұршақ бітенің дамуы мен көбеюінің ерекшелігі қандай?
3. Бұршақ тұқымдас дақылдардың қатты қанаттылар отрядына жататын фитофагтардың даму циклін және зақымдауының өзгешелігін сипаттаңыз.
4. Бұршақ жемісжемірі мен бұршақ немесе акация көбелегінің биологиясының ерекшелігін және оның зияндылығын көрсетіңіз.
5. Бұршақ дақылдарын зиянкестерден қорғаудың шараларын тізіп сипат
8- тақырып  КӨПЖЫЛДЫҚ БҰРШАҚ ТҰҚЫМДАС ЖЕМШӨПТІК ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕРІ
 
Түсініктеме
        Жоңышқа жапырағының бізтұмсығы немесе фитономус - Phytonomus variabilis Hbst. (Curculionidae – бізтұмсықтар тұқымдасы, Coleoptera – қоңыздар отряды).

        Дене тұрқы 4,5-5,5 мм-ге дейін жетеді. Мұртшасы буын-буынға бөлінген, денесінің түсі сұр қоңыр болып келген. Қоңыздардың алдыңғы арқасында 3 ақшыл ұзына бойлы жолақтар орналасқан. Дернәсілдерінің денесінің ұзындығы 10 мм шамасындай, денесінің түсі жасыл, басы – қара, арқасында ақшыл жолағы бар. Қоңыздар өсімдік қалдықтарының астында және топырақтың беткі қабатында қыстайды. Олар жоңышқаның жапырағымен қоректенеді, сабағын кеміріп шұқырайтып тастайды. Жұмыртқаларын жоңышқа сабағының жоғарғы бөлігіне салады. Қоңыздардың жаңа ұрпағы температура жоғарылаған кезде жаздық үзіліске кетеді. Жылына 1 ұрпақ беріп дамиды. Негізінен дернәсілдер көп зиян келтіреді. Гүлдердің, сонымен қатар жапырақтардың бүршігін кеміреді, өсімдіктің жоғарғы бөлігінің солуын тудырады және өсу нүктесіне зиян тигізеді. Есейген жастағы дернәсілдер сабақпен, жапырақпен, гүлмен, гүлдің түйнегімен қоректенеді.
         Күресу шаралары. Фитономустардың санын азайту үшін ерте көктемде егістікті бірнеше із салып, тырмалау жұмыстарын жүргізу керек. Жоңышқаны ауыспалы егіске пайдаланған кезде көпжылдық дақылдарға шек қою керек. Көпжылдық егістен жоңышқаның тұқымдық учаскілері кем дегенде 500 м алыс болуы қажет. Жоңышқаның тұқымы мен шөбін кезектестіріп пайдалану керек. Энтомологиялық аулағышпен 10 сермеу жасағанда жоңышқаның көктеу кезеңінде – 3- 8 қоңыз, сабақтану мен шанақтану кезеңінде – 10 дернәсіл түссе, онда инсектицидпен өңдейді.
        Жоңышқа қандаласы - Adelphocoris lineolatus Goeze.(Hemiptera – жартылай қаттты қанаттылар немесе қандалалар отряды, Miridae - мирида тұқымдасы).

        Қандала денесінің ұзындығы 7-9 мм, ал түсі сары-жасыл, алдыңғы арқасында екі нүкте орналасқан, қанаттың үстінде қоңырлау қара дағы бар. Жұмыртқалары көпжылдық бұршақ дақылдарының сабақтарында қыстайды. Бір жылда 2-4 ұрпақ беріп дамиды. Жоңышқа қандаласының дернәсілі мен ересек жәндігі жоңышқаны, эспарцетті, түйежоңышқаны, бұршақты және т.б. дақылдарды зақымдайды. Сабақтың жоғарғы бөлігіне, генеративтік мүшелеріне және жапырақтың шырынын сорып, өсімдікке көп зиянын тигізеді. Өсімдік мүшесінде өсудің нашарлауы, гүлдің және гүлшанақтың (гүл қауызының) түсу құбылыстары байқалады. 
         Күресу шаралары. Көпжылдық бұршақ дақылдарын жинау кезінде кесіндіні төмен 5 см-ге дейінгі биіктікте шауып алып, егістен қандала жұ-мыртқасын сабақпен бірге шеттету үшін жүргізу керек. Егер 1 м2  5-15 қандала есептелсе немесе аулағышпен 10 сермеу жасаған кезде 10-нан артық қандала түссе, онда  егістікті инсектицидпен өңдеу жұмыстарын жасайды.  

 
        Беде бізтұмсығы: сабақты  Apion seniculus Kby., жасылдау  A. virens Hbst. (Curculionidae - бізтұмсықтар тұқымдасы, Coleoptera –қоңыздар отряды). Сабақты қоңыздар жасылдау, аяқтары қара болып келеді. Сабақты бізтұмсықтың дене тұрқы 2- 3,5 мм. Қоңыздарының денесі сұр тікенектермен жабылған. Қоңыздар қыстайды. Көктем кезінде олар беде жапырағын шұқырайтып кеміреді. Жұмыртқаларын бір-бірден өсімдік сабағының арнайы кемірілген тереңіне орналастырады. Дернәсілдер сабақтың ішіне бойлай жүретін жол кеміреді. Қуыршақтану сол жерде өтеді.  Қоңыздардың жаңа ұрпағы кішкене саңылау кеміріп, сыртқа шығады.
        Күресу шаралары. Жемшөп бедесін шанақтану-алғашқы гүлдеу кезеңінде шапса, оны жинау және шөпті тез кептірген кезде жұмыртқалар мен жас дернәсілдері өліп қалады. Тұқымдыққа беденің екінші шабылған шөбін қалдырған дұрыс. Егісті жаппай өскен және шанақтану кезеңінде инсектицидпен өңдеуге болады.
        Сары тихиус тұқым жемірі - Tychius flavus Beck. (Curculionidae – бізтұмсықтылар тұқымдасы, Coleoptera- қоңыздар отряды).Қоңыздар ақшыл-сары немесе қызғылт-сары, денесінің ұзындығы кішкене 2-2,8 мм. Дернәсілі иілген ақ, басы сары, денесінің ұзындығы 2,5-4 мм.  Қоңыздар жоңышқа алқабының топырағының беткі қабатында қыстайды. Жұмыртқаларын тесік істеп, жемісбұршақтың ішіне салады. Қуыршақтану топырақта өтеді. Қоңыздың жаңа ұрпағы сол жерде қыстауға қалады. Жылына 1 ұрпақ береді. Негізгі қауіпті қоңыздар мен дернәсілдер тигізеді. Қоңыздар өсімдік жапырағының төменгі жағынан жағалай паренхимасын кеміріп, зиян келтіреді. Кейінгілері генеративтік мүшелерді – гүлді және гүл шанақты зақымдайды. Дернәсілдері жоңышқаның бұршағында дамып, тұқымды құртады.
         Күресу шаралары. Тұқымдықты сақтау үшін оны көп жыл өсірілген жоңышқадан  кеңістікті оңашалау керек.  Егер 1 м2  5-8 және одан да көп қоңыз есептелсе, онда жоңышқа егісіне сабақтану мен шанақтану кезеңінде инсектицид қолдануға болады.

         Жоңышқа жуанаяқтысы - Bruchophagus roddi. (Hymenoptera- жарғақ қанаттылар отряды, Eurotomidae – жуанаяқтылар тұқымдасы).

         Кішкене мөлшерлі жәндіктер, ересек жәндіктің дене ұзындығы - 2,1 мм, дернәсілдерінікі - 1,5-2 мм. Үлкен дараларына қара түс сипатталған, кеуденің үстіңгі бөлігі дөңестеу, құрсағы сабақ тәрізді, мұртшалары мен аяқтары сары
- қоңыр болып келген. Дернәсілі ақ, иілген. Дернәсілдері қоймадағы немесе егін жинау кезінде шашылған тұқымдардың ішінде қыстайды. Қуыршақтану осы жерде өтеді. Имаго тұқым қабығының саңылауы арқылы ұшады. Потенциалды  көпциклді түр. Жұмыртқаны тұқымның ішіне салады. Дернәсілдер   тұқымның ішіндегісін жеп зиян келтіреді.
          Күресу шаралары. Зиянкестің санын азайту үшін егінді дер кезінде шығынға ұшыратпай жинап алу керек. Тұқым қалдықтарын астық тазалау машиналарынан кейін міндетті түрде жойып жіберу қажет. Жоңышқа егістігіне көктемде және күзде тырмалау жұмыстарын жүргізіп отыру қажет. Егер шанақтану кезеңінде аулағышпен 10 сермеу жасағанда, ересек жәндіктердің саны 10-20 дара болса, онда егістікті инсектицидпен өңдейді.
 
1- тапсырма. Көпжылдық шөп өсімдіктердің вегетативтік мүшелеріне қауіп келтіретін зиянкес түрлеріне шолу жасаңыз.
2- тапсырма. Көпжылдық шөп өсімдіктердің генеративтік мүшелеріне қауіп келтіретін зиянкес түрлеріне шолу жасаңыз.
3- тапсырма. Көпжылдық шөп өсімдіктерді жемшөптік және тұқымдық мақсатта сақтау шараларының үлгісін жасаңыз.
 
Бақылау сұрақтары:
1. Көпжылдық бұршақ тұқымдас жемшөптік дақылдарының арнайы зиянкестерінің тұқымдастары мен отрядының түр құрамын сипаттаңыз.
2. Жоңышқа жапырағының бізтұмсығы немесе фитономусының даму циклін, келтіретін зияндылығын және күресу шараларын сипаттаңыз.
3. Жоңышқа қандаласының даму циклін, зияндылығын және күресу шараларын көрсетеңіз.
4. Сары тихиус тұқымжемірі даму циклін, келтіретін зияндылығын және күресу шараларын сипаттаңыз.
5. Жоңышқа жуанаяқтысының даму циклін, ке
9- тақырып.  ҚЫЗЫЛШАНЫҢ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕРІ
 
Түсініктеме
Қант қызылшасында көптеген фитофагтар қоректенеді. Дегенмен айтарлықтай өнімнің төмендеуіне тек қана 30-ға жуық көп қоректі және арнайы зиянкес түрлері әсер етуі мүмкін.  Қызылша тұқымына айтарлықтай зиян келтіретін, өсімдіктердің вирус ауруларын таратушы шаншып-сорғыш жәндіктер болып табылады. Арнайы зиянкестер арасынан бүргелер және кәдімгі қызылша бізтұмсығы  қауіпті болып саналады.
 

 
Қызылша бүргесі: оңтүстік (Chaetocnema breviuscula Fald.),  кәдімгі немесе қарақұмық (Chaetocnema concinna Marsch.) (Coleopteraотряды, Chrysomelidae тұқымдасы). Қант және асханалық қызылшаны, рауғашты, қымыздықты, шпинатты, т.б. дақылдарды зақымдайды. Бүргенің денесінің ұзындығы 1,4-2,3 мм, денесінің түсі қара металды реңі бар. Қанаттың үстіңгі жағы кең, аралықтары жаншылған. Кәдімгі қызылша бізтұмсығының дене пішіні домалақ, ал оңтүстік бүргесінің денесі жұмыртқа тәрізді болып келген. Дернәсілдерінің денесінің түсі ақшыл сары реңді, басы қоңыр, ұзындығы – 1,5-2,2 мм.    Қоңыздар топырақтың беткі қабатында немесе өсімдік қалдықтарының астында қыстайды. Егістіктен орман алқаптарына, арамшөпті жерлерге ұшуы мүмкін. Ерте көктемде ауаның температурасы 8-9С болған кезде қыстап шыққан бүргелер шыға бастайды. Алғашқы кезде олар арамшөптердің алабұталар және қарақұмықтар тұқымдасымен, содан соң қызылша егістігіне ұшып сол жерде қоректенеді. Қоңыздар тұқымжарнақ және нағыз жапырақпен қоректенеді. Жас өскіндер күшті зақымданған кезде жойылып кетуі мүмкін. Күресу шараларын ұйымдастыру барысында міндетті түрде мына мәселені ескерген жөн: көктемнің бұлтты күндерінде бүргелер нашар қоректенеді және айтарлықтай зиян келтіре қоймайды, ал ауа-райының ыстық, құрғақ күндерінде зияндылығы бірнеше есеге көбейеді. 1-1,5 ай қосымша қоректену жалғасқаннан кейін аналықтары жұмыртқаларын тереңдігі 3-6 см топырақ астына салады.  Эмбрионалдық даму 10-14 күнге жалғасады. Дернәсілдер 30-80 күн шамасындай қарашірікпен, қызылшаның ұсақ қабықшаларымен қоректенеді, сонан соң топырақ қабатының 10-15 см тереңдігінде қуыршақтанады. Қоңыздардың жаңа ұрпағы шілде айының соңы мен тамыз айының басында пайда болады. Олар аса қауіпті зиян келтірмей арамшөп және қызылша жапырақтарымен 1-2 апта қоректенеді де, кейін қыстауға кетеді. Жылына 1 ұрпақ береді.
Күресу шаралары. Жақсы дайындалған жерге  кеш егілген егіс бүргелерден аз шығынға ұшырайды. Вегетация кезеңінде қызылша бүргесі қоректеніп, дамитын арамшөптерді міндетті түрде жою қажет (әсіресе алабұталар мен қарақұмықтар тұқымдасы). Көктеу кезеңінде – 3 жұп жапырақ болған жағдайда 8-12 үлгіден 20 см қатар өсімдікті бақылайды. Егер кәдімгі себілген егісте 1 өсімдіктен 1 қоңыз және дәл себілген егісте 1-2 қоңыз табылса, онда инсектицидпен өңдеу қажет болады. (Қосымша). Қоңыздар қоныстануды егістің шетінен бастайды, осыған байланысты  қызылша  өскінін қоңыздардан қорғау үшін өңдеу жұмыстарын егістің шетінде жүргізу қажет. 
        Қызылша бізтұмсықтары: кәдімгі (Bothynoderes punctiventris Germ.), жолақты (Chromoderus fasciatus Mull.), ақшыл (Chromoderus declivis Ol.), шығыс (Bothynoderes foveicollis Gebl.) және сұр (Tanymecus palliatus F.)  (Coleoptera отряды, Curculionidae тұқымдасы).  Соңғы екеуі Қазақстанда көп тараған.
Кәдімгі қызылша бізтұмсығы қара түсті, денесі сұр қабыршақпен және түктермен жабылған. Қанатының үстінде екі қара қисық дақтары және де екі ақ дөңесі бар. Бастүтігі қысқа. Дене тұрқы 10-15 мм. Жолақты қызылша бізтұмсығы түсі қара, денесін сұр–қара қабыршақтар және түктер жапқан. Қанаттың үстінде көмескі бұлдыр қара дақтары бар. Дене тұрқы 7-11 мм. Ақшыл қызылша бізтұмсығының түсі қара, денесін ақшыл-сұр, ақ дерлік түктермен жабылған. Бүйірінде иректі жіңішке сызығы бар. Дене тұрқы 8-10 мм. Шығыс қызылша бізтұмсығының түсі қара, қанаттың үсті сұр-қара қабыршақпен жабылған және де көмексі бұлдыр қара дақтары бар. Дене тұрқы  9-10 мм. Ақшыл қызылша бізтұмсығының денесі түгелімен сұр қабыршақтармен жабылған. Дене тұрқы 7-10 мм.
 
Бізтұмсық дернәсілі – денесінің түсі ақ, басы қоңыр, аяғы жоқ. Кәдімгі қызылша бізтұмсығы дернәсілінің дене тұрқы 27-30 мм, ал қалғандарынікі – 20-25 мм. 
 

 
Қоңыздар топырақта қыстайды, ал егер күз суық жаңбырлы болса, онда дернәсілдер мен қуыршақтар да қыстауға кетуі мүмкін. Алайда Солтүстік Қазақстанның ауа-райы жағдайына байланысты, дернәсілдер мен қуыршақтар қыс мезгілінде өліп қалады. Көктемде топырақ қабаты 8-10С қызған кезде қоңыздар пайда болады. Бұл уақытта қоңыздар топырақ бетінде жорғалайды.  Температура 20-25С жеткен жағдайда ұша бастайды. Қызылша бізтұмсығы арамшөптердің алабұталар тұқымдасымен қоректенеді
 де, кейін қант қызылшасының өскініне ауысады. Қоңыздар жапырақтарды жеп, қызылша сабақтарын кеміреді. Температура +8 С төмен болса, қоңыздар қоректенбейді, ал 8-12С әлсіз мөлшерде зақымдайды. Есейген дараларында қосымша қоректену 35-40 күнге созылады. Аналықтары жұмыртқаларын өсімдік тамырының маңайына, тереңдігі 3-10 см топыраққа салады.  7-11 күннен соң дернәсілдер туады, кейін олар ұсақ қабықшаларды және қызылшаның орталық тамырын тереңдетіп жеп, тамырдың кем-тарлығын тудырады, ал күшті залалданған кезде өсімдіктің жойылуына әкеледі. Сұр қызылша бізтұмсығының дернәсілі арамшөптерде (қалуен, дала шырмауығы, ошаған) дамуына байланысты, қызылша өсімдігін зақымдамайды. Дернәсілдер 45-90 күннің ішінде төрт жас шағын өткізеді және топырақта қуыршақтанады. 15-20 күннен кейін жаңа қоңыз пайда
болады да, сонан соң ол топырақта қыстауға қалады. Жолақты қызылша бізтұмсығының қоңызы жұмыртқаны қызылша тамырының мойнына салады, ал дернәсілі тамыржемістің ішіне еніп, камералар мен жолдар жасайды да, тамыр мойнының ісінуін тудырады. Мұндай зақымдалу өсімдіктің жойылуына әкелуі мүмкін. Тамыржемістің ішінде дернәсілдер қуыршақтанады. Жылына 1 ұрпақ береді.
Күресу шаралары. Ауыспалы егісті қатаң сақтау, жоғары сапалы тұқыммен қолайлы мерзімде себу, топырақты сапалы өңдеу, минералды және органикалық тыңайтқыштарды енгізу, егінді сепкеннен кейін топырақты тығыздаса, зиянкестердің санының азаюына және өсімдіктің өсу тұрақтылығын реттеуге мүмкіндік туғызады. Топырақты қатараралық қопсытса, жыртқыш жәндіктердің әрекетін күшейтеді. Арамшөптермен міндетті түрде күресу керек. Сәуір айының аяғынан бастап көлемі 1 м 2  20 үлгі алаңқайда зиянкестерге көзбен шолу есебін жүргізеді. Көктеу кезеңінде  кәдімгі қызылша бізтұмсығы қоңызының 0,2-0,3, басқа түрлердің 0,3-0,5 данасы 1 м2   жерде, ал 2-4 жұп жапырақ шыққан кезеңде 0,5-0,6 дана/м2 кездессе, онда инсектицидпен өңдейді (Қосымшаны қараңыз).
 

 
 Қызылша сауытты қоңызы – Cassida nebulosa L. (Coleoptera отряды,  Chrysomelidae тұқымдасы). Бунақденелілер қант және асханалық қызылшада, көбінесе көкпекте, алабұта тұқымдасы арамшөптерінде дамиды. Сауытты қоңыз жапырақтарды кеміреді де, оның негізгі жүйкесін қалдырады.
 Қоңыздардың денесінің түсі қоңыр-сары немесе жасыл ұсақ қара дақтармен, дене тұрқы 6-7 мм. Қанат үсті және алдыңғы арқа денеге қарағанда кең болып келген және қоңызды басымен бірге сауыт жапқан. Аяқтары қоңыр, жамбасы қаралау. Қанаттың үстінде түзу қатарлы нүктелері бар. Қанат үстінің бүйір қырларының орта бөлімі жуан болып келген. Дернәсілі сары-жасыл жалпақтау, дененің бүйірінде айтарлықтай ірі тісшелі өсінділер бар, осы өсінділердің артқы екеуі едәұір ұзын болып келген. Дернәсіл құрсағының ұшы жоғары қарай иілген.
Бунақденелілер ерте көктемде шыға бастайды. Сәуір айында аналық даралар жұмыртқаларын үймелеп, арамшөптердің, алабұталылар тұқымдасының жапырағына салады да, жұмыртқалардың үстін өзінен бөлініп шығарылған жартылай мөлдір шажырқаймен жабады. Бір аналықтың орташа  өсімталдығы 200 жұмыртқа. Эмбрионалдық даму 10-12 күнге созылады. Дернәсілдер 2-3 апта ішінде дамиды, содан соң жапырақтардың арасында сары жалпақ тікенекті қуыршаққа айналады. Қоңыздардың бірінші ұрпағы шілде айында, ал екінші ұрпағы тамыз айының аяғында пайда болады. Қоңыздардың екінші ұрпағы қыстауға қалады.
Күресу шаралары. Алабұталылар тұқымдасына жататын арамшөптерді жою қажет. Қолмен отау кезінде арамшөптерді егістіктен алып тастау керек. Сауытты қоңыздар мен олардың дернәсілдеріне қарсы инсектицидті тізім бойынша пайдаланған дұрыс. Қызылша сауытты қоңызының ЭЗШ саны өскін кезеңінде  0,7-1 дана/м2, ал 4-5 жұп кәдімгі жапырақ кезеңінде 1 өсімдікте 10-нан артық дернәсіл болады.
Қызылша қандаласы – Poeciloscytus cognatus Fieb. (Hemiptera отряды, Miridae тұқымдасы). Қант қызылшасын, жоңышқаны, сояны (қытайбұршақ), асбұршақты, күнбағысты, көкнарды және т.б. өсімдіктерді зақымдайды.
Бунақденелілердің дене тұрқы 3-5 мм, сары-қоңыр түсті. Арқаның алдыңғы жағында екі қара дағы бар. Қанаты мөлдір,  ал үстіңгі ортасында сына тәрізді қара дақ орналасқан.  Дернәсілдері үлкен дараларына ұқсас, жасыл, қылшықтармен жабылған, сауытында екі қара дақ орналасқан.
Мәдени өсімдіктердің және арамшөптердің (көкпек, қызылқұйрық, жусан, т.б.) сабағына, жапырақ кесіндісіне салынған жұмыртқалар қыстайды. Ұрықтың дамуы күзде басталады, ал қыс мезгілінде тоқтатылады да, келесі жылдың көктемінде қайтадан басталады. Ерте көктемде сәуір айының екінші жартысында – мамыр айының басында дернәсілдер туа бастайды. Қандаланың дернәсілі бір айдың төңірегінде дамиды, осы уақыттың ішінде бес жас өтеді де, ересек жәндікке айналады. Ересек жәндік 3 км-дей аралықты игере алады. Аймақтың жағдайларына байланысты зиянкес 3-4 ұрпақ беріп дами алады. Аналықтары маусым айының аяғында жұмыртқаны топ қылып, мәдени өсімдіктерге және арамшөптерге салады. Эмбрионалдық даму 10-16 күнге созылады. Қандала өсімдіктің шырынын сорып, жапырақтың солуын және түр өзгеруін тудырады. Өсу нүктесінде қоректенген қандала төмен қантты тамырдың көпбастылығына, ал күшті залалданған кезде мүшенің зақымданып жойылуына  әкеліп соғуы мүмкін. Бұдан басқа, қызылша қандаласы вирустық аурулардың таратушысы болып табылады. Зиянкес 3-4 ұрпақ беріп дамиды.
Күресу шаралары. Арамшөптерді құрту, ауыспалы егісті қатаң сақтау, зиянкестерге қарсы инсектицид қолдану керек.
 

 
Қызылша бітесі – Aphis fabae Scop. (Homoptera отряды, Aphididae тұқымдасы). Қызылшаны, күнбағысты, асқабақты, бұршақ және алқа тұқымдастарын зақымдайды, сонымен қатар арамшөптермен (көкпек, ақ алабұта, қызылқұйрық және т.б.) қоректенуі мүмкін.
Есейген дараның  денесін балауыз қабаты жапқан. Дене тұрқы 1,5-3 мм, ал түсі жасыл реңді қара. Жамбасы мен сирағы ақ түсті.
 Қызылша қандаласы таралатын түрге жатады. Жұмыртқалары шәңкіштің бұтақшасының жоғарғы басында қыстайды. Ерте көктемде температура 8-9С жеткенде негізгі өсімдіктерде дамитын аналық-орналастырушы туады.  2-4 ұрпақтан кейін бітелер мекенінде қанатты даралар пайда бола бастайды, кейін олар мәдени өсімдіктерге, сонымен қатар қызылшаға ұшып қонады.  Бітемен залалданған жапырақтар пішінін өзгертеді, сондықтан қызылша тамыржемісінің салмағы мен қанттылығы төмендейді, ал тұқымдықта тұқымның шашылуы және оның сапасының төмендеуі байқалады. Сонымен қатар олар қауіпті вирустық аурулардың таратушысы болып табылады. Күзде бітелер негізгі азықтық өсімдігіне қайтып келеді және қос жынысты ұрпақ береді. Ұрықтанған аналықтар қыстауға жылтыраған қара жұмыртқалар салады. Бітелер тіршілік аралығында 14-ке жуық ұрпақ береді.
Күресу шаралары. Ауыспалы егістікті қатаң сақтау және минералды тыңайтқыштарды енгізу керек. Тұқымды отырғызғаннан кейін жаңбырлатып суару зиянкестердің санын төмендетуге мүмкіндік береді. Арамшөптерді жою және гүлдейтін өсімдіктерді себу энтомофагтарды тартуға жағдай туғызады. 3 жұп нағыз жапырақ кезеңінде 10 жерде 10 өсімдікті қарап, өсімдіктерде жәндіктер қоныстануы 20-30 % асып кетсе, инсектицидтерді Â«Тізім ...» бойынша пайдаланған дұрыс.
Қызылша тамыр бітесі – Pemphigus fuscicornis Koch. (Homoptera отряды, Aphididae тұқымдасы). Қызылшада және алабұта тұқымдасы арамшөптерінде қоректенеді.
Есейген даралары сары түсті,  нәзік балауыз қабатымен жабылған. Дене тұрқы 1,5-2,5 мм. Дернәсілдері сарылау – сұр түсті, ұзындығы 0,7-0,8 мм.
20-70 см топырақ тереңдігінде қанатсыз аналықтары қыстайды. Көктем мезгілінде пайда болған дернәсілдер топырақ бетіне шығып, азықтық өсімдіктерге қоныстануы мүмкін. Олар ұсақ түптерге жабысады, дернәсілдер және дернәсілдердің терісінен түзілген металл ақшыл реңді қабат пайда болады, сол себептен зиянкестердің саны артқан кезде өсімдіктің жанындағы топырақ ақшылданып кетеді. Қызылша тамыр бітемен зақымдалынған өсімдік тамырлары құрып қалады, жапырақтар сарғайып кетеді, өсімдіктердің өнімі және қанттылығы төмендейді. Өсіп-өну кезеңінде 8-10 ұрпақ беріп дамиды.
Күресу шаралары. Ауыспалы егісті қатаң сақтау; арамшөптерді құрту; минералдық және органикалық тыңайтқыштарды енгізу; өнімді шығынға ұшыратпай дұрыс жинау; өсімдік қатарлары тегіс жабыла бастаған кезеңде тамыр жүйесін қарап, топырақ тереңдігі 5 см болатын 20 үлгі (әр үлгіде 5 өсімдік) қарайды. Тамыр бітесімен  20-30% өсімдіктер қоныстанса, инсектицидтерді Â«Тізім ...» бойынша пайдаланған дұрыс.
 
1- тапсырма. Қызылша зиянкестерімен танысу. Зақымдану түрлерін анықтау.
2- тапсырма. 8- кестені толтырып, зақымдану кезеңінің және зақым келтіретін түрдің суретін салу. 
 
 8 кесте.  Қант қызылшасы зиянкестерінің сипаттамасы.
Жүйелі тәртібі (түр, тұқымдасы, отряд) Осал кезеңі, залал келтіретін мезгілі Залалдайтын дақылдары Зақымдайтын кезең Зақымдайтын белгісі ЭЗШ Күресу шаралары
             
 
3- тапсырма. Кәдімгі қызылша бізтұмсығының фенологиялық даму күнтізбесін құраңыз.
4- тапсырма. Қызылша бізтұмсығына сипаттама жасаңыз және 9 кестені толтырыңыз.
 
 9- кесте. Қызылша бізтұмсықтарының ерекше белгілері.
Түр Ересек жәндіктің сипаттамасы Жұмыртқа салу типі Дернәсілдердің сипаттамасы
Бастүтіктің ұзындығы Қанаттың үстіндегі суреттері, түсі. Дене тұрқы Түсі Мөлшері
             
 
Бақылау сұрақтары.
1. Қызылшаның зиянкестерін және олардың отряды мен тұқымдастарын атап беріңіз.
2. Қызылша бүргесінің түр құрамы, дамуы және зияндығы. 
3. Қызылша бүргесіне қарсы қандай күресу шараларын қолданады?
4. Қызылша бізтұмсығының ішкі белгілері, даму циклі, зияндығы.
5. Қызылша бізтұмсығымен күресу шараларын атаңыз.
6. Қызылша қандаласының биологиялық және морфологиялық ерекшелігі. Күресу шаралары.
7. Қызылша тамыр бітенің биологиялық және морфологиялық ерекш
10- тақырып -  КҮНБАҒЫСТЫҢ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕРІ
 
Түсініктеме
Топырақтағы тұқым және күнбағыстың өскіні сымқұрттың, қара қоңыздың, шалғын көбелектің зақымдауынан көп зиян шегеді. Тіршілік кезінде итальяндық прус, кеміргіш түн көбелектері, қандалалар, бітелер және басқа да түрлер зиян келтіреді. Арнайы зиянкестердің ішінде күнбағыс қан көбелегі және күнбағыс мұртты қоңызы қауіпті болып есептелінеді.

Күнбағыс қан көбелегі - Homoeosoma nebulella Hb. (Lepidoptera отряды, Pyralidae тұқымдасы). Күнбағысты, мақсарыны, ақкекірені зақымдайды.Көбелек қанатының құлашы 20-27 мм. Алдыңғы қанаты жіңішке, сұр  орта жерінде төрт қара дағы бар. Артқы қанаты ақшыл түсті және алдыңғы қанатқа қарағанда жалпақ, қара-қоңыр талшықтары және шашақтары бар. Есейген құрт сары-қоңыр түсті, арқаны бойлай үш қара жолақтар өтеді. Дене тұрқы 15-16 мм.
Бес жастағы құрттар өрмекші пілләнің ішінде, топырақтың беткі қабатында немесе өсімдік қалдықтарының астында қыстайды. Мамыр айының аяғында құрттар қуыршақтанады.  Көбелектердің ұшуы маусым
айының басында байқалады. Аналықтары жұмыртқаларын күрделігүлділер тұқымдасының гүл тозаңдығына салады. Жаңа туылған құрттар гүлдің генеративті бөлігімен қоректенеді. Олар қоректенуін аяқтағаннан кейін жерге түсіп, топырақта қуыршақтанады. Көбелектің екінші ұрпағы күнбағыстың гүлдеу кезеңінде пайда болады да, жұмыртқаларын күнбағыстың тілшелі және түтікті гүлдеріне салады. Барлығы шамамен – 250.  Бірінші және екінші жастағы құрттар гүлдің әр түрлі бөліктерімен, ал үшінші жастан бастап  құрттар тұқымның ішіне еніп  қоректенеді. Зақымданған күнбағыстың  гүл шоғыры дернәсілдердің қалдықтарымен ластанады.
Күнбағыс мұртты қоңызы - Agapanthia dahlii Richt. (Coleoptera отряды, Cerambycidae тұқымдасы). Күрделі гүлділер тұқымдасына жататын өсімдіктерді, сонымен қатар күнбағысты және мақсарыны зақымдайды.
        Қара, жылтыраған денесінің ұзындығы 15-20 мм. Денесі қалың түктермен қапталған, қанатының үстіңгі жағының түктері сары немесе сұр түсті. Мұрттары денесінен ұзын болып келген. Дернәсілі ақшыл сары түсті, басы қоңыр түсті, ұзындығы 22-25 мм.
Есейген дернәсілдері әдеттегідей сабақтың жер асты бөлігінде қыстайды. Мамыр айының басында дернәсілдері қуыршақтанады да мамыр айының аяғында немесе маусым айының басында қоңыздар шыға бастайды. Қоңыздар күрделі гүлділер тұқымдасына жататын өсімдіктердің сабағын және жапырағын зақымдайды. Аналықтары жұмыртқаларын күнбағыстың, ошағанның, қалуеннің, түйе жапырақтың, мақсарының сабақтарының ішіне бір-бірден салады. Жұмыртқаларының түсі сүтті-ақ, цилиндр пішіндес. Аналық қоңыздардың өсімталдығы шамамен 40-50 жұмыртқа. Дернәсілдері сабақтың ішінде тамырға қарай бағыт алып қоректенеді. Зиянкес тұқымның ядросындағы май мөлшерінің төмендеуіне және сабақтың сынуына алып келуі мүмкін.  Жылына бір ұрпақ беріп дамиды.
Күресу шаралары: Ауыспалы егістіктен орын алу күнбағыс үшін маңызды. Көпжылдық шөптерден кейін немесе қайталап орналастырса, топырақта мекендейтін зиянкестердің өсуіне және егіннің сиреуіне әкеліп соқтырады. Күнбағыстың сауытты сорттарын егу, өйткені  қабығының ішінде қорғаныш қабаты болғандықтан, күнбағыс қан көбелегінің құрттары оны кеміре алмайды.  Сымқұрттар мен жалған сымқұрттарды  тереңдігі 25-30 см, көлемі 0,25 м2  8-16 жерден топырақты қазу арқылы байқау жүргізіп, есепке алады.  ЭЗШ саны -  5-10 дернәсіл/м2.  Көктемгі-жазғы мезгілде ауа райының жылы және ылғалды мезгілінде  шалғынды көбелек өте қауіпті
 ( ЭЗШ саны 5-10  дернәсіл/м2 ). Құрттарды шахматтық тәртіп бойынша 10 жерден 10 өсімдіктен алып есеп жүргізеді. Егісті Â«Тізім...» регламенті бойынша инсектицидтермен өңдейді. Күнбағыс мұртты қоңызына қарсы  күнбағыс сабағын төмен кесінді жасап жинау қажет. Егіс алқабындағы өсімдік қалдықтарын құрту және оларды өсімдік сабағынан қоңыздар ұшқанға дейін пайдалану керек. Терең сүдігер және қатар аралық өңдеу зиянкестер санының азаюына көмектеседі.
1- тапсырма. Күнбағыс қан көбелегінің морфологиялық және биологиялық ерекшеліктерін танып біліңіздер.
2- тапсырма. Күнбағыс мұртты қоңызының морфологиялық және биологиялық ерекшеліктерін танып біліңіздер.
3- тапсырма. Күнбағыстың фитофагпен зақымдану белгілерінен зерттеп танысыңыз.
4- тапсырма. 10- кестені жазып толтырыңыз және зақымдану кезеңінің, зақым келтіретін  түрдің суретін салыңыз.
 
                        10- кесте. Күнбағыс зиянкестерінің сипаттамасы
Жүйелі тәртібі(түр,тұқымдасы, отряд) Метаморфоз түрі Дернәсіл түрі Қуыршақ түрі Зақымдану кезеңі Зақымдайтын мүше Залал келтіретін белгілері Ұрпақ саны Қыстайтын кезеңі және қыстайтын орны Ұсынылатын күресу шаралары
                   
 
Бақылау сұрақтары.
1. Күнбағыс өскінін зақымдайтын зиянкестердің түрлерін атаңыздар. 
2. Күнбағыс өскінін қорғау үшін қандай күресу шараларын қолданады?  
3. Күнбағыс қан көбелегінің даму ерекшелігі, зияндылығы.
4. Күнбағыс қан көбелегімен күресу шаралары. Зиянкес санының төмендеуі үшін күнбағыстың сауытты сортының маңызы.
5. Күнбағыс мұртты қоңызының морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері.
6. Күнбағыс мұртты қоңызымен күресу шаралары.
7. Күнбағ11- тақырып - КАРТОПТЫҢ  ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕРІ
 
Түсініктеме
Картопты көп қоректілермен қатар, бейімделген зиянкестер де зақымдайды. Жер бетіндегі мүшелерін гамма көбелектердің жұлдызқұрттары, карадриналар, колорад қоңызы, бітелер, цикадалар, қандалалар зақымдайды. Картоп түйнектерін бұзаубастар, сымқұрттар, жалған сымқұрттар, тақтамұртты қоңыздардың, кеміргіш көбелектердің жұлдызқұрттары, егістік шырышы және сабақ нематодасы зақымдайды.
Көп қоректі болып табылатын бітелердің, қандалалар мен цикадалардың көптеген түрлері картопты зақымдайды және вирустық ауруларды таратушылар болып табылады.
 Картоптың колорад қоңызы - Leptinotarsa decemlineata Say. (Coleoptera отряды, Chrysomelidae тұқымдасы). Картопты, қызанақты, баялдыны, бұрыш пен темекіні зақымдайды, сондай-ақ олар жабайы өсетін алқа тұқымдастарымен де қоректенеді.
Қоңыз сопақша пішінді, ұзындығы 9-12 мм, алдыңғы арқасы мен қанатының үсті сарғыш түсті. Басында үшбұрышты қара дақ, алдыңғы арқасында он бір қара дақ болады, ортасындағы дақ V рим цифріне ұқсайды, ал әрбір қанат қабығында бес-бестен ұзынша қара жолақтар орналасқан.
Дернәсілдің ұзындығы 15-16 мм, бүкір денелі, басы мен аяқтары және денесінің бүйіріндегі ұзынша екі қатар дөңестер қара түсті. Бір жастағы дернәсіл қара-сұр, екі жастағы – қызыл, үш пен төрт жастағылар – қызғылт-сары түсті болады.
 
   
 

 
Қоңыздар топырақта 15-25 см тереңдікте қыстайды. Көктемде 20 см тереңдіктегі топырақ 14-15С дейін қызғанда, қоңыздар оның бетіне шығады. Олар картоп пен басқа өсімдіктердің жер үсті бөліктерімен қоректенеді. Қорек іздеген қыстап шыққан қоңыздар ұша алады, олар 1-1,5 км қашықтыққа дейін жете алады. 17 С жоғары температурада жұптасып, жұмыртқа салады. Ұрғашы жәндіктер жұмыртқаларын картоптың жоғарғы жапырақтарының астына, әрбір ұяға 30-40 жұмыртқадан салады. Өсімталдығы 900-ден 2000 жұмыртқаға дейін өзгеріп тұрады. Ұрықтық даму қоршаған орта жағдайына қарай 7-14 күнге созылады. Колорад қоңызының құрттары 20-30 күн бойы жапырақтармен қоректенеді. Даму кезеңі аяқталғанда, олар топыраққа, 8-10см тереңдікке кетіп, сонда қуыршақтанады. 1-2 аптадан кейін жаңа ұрпақ қоңыздары пайда болады, олар картоп жапырақтарымен қоректенеді. Бірінші-екінші жастағы құрттар жапырақта қисық формадағы саңылаулар тесіп шығарады. Ересек жастағы құрттар мен қоңыздар жаппай жапырақтар мен сабақтарын жейді де,  нәтижесінде өсімдіктің өсуі баяулап,  картоптың түсімі төмендейді. Күн қатты ысып  құрғақшылық болғанда жекелеген қоңыздар диапаузаға кетеді, ал кейбіреулерінің 2-3 жылдан 5 жылға дейін диапаузаға кете алатын қабілеттері бар. Тіршілік циклінің өзгергіштігі колорад  қоңызының әртүрлі қолайсыз жағдайларға төзімділігін арттырады. Таралу аймағына байланысты колорад қоңызы жылына 1-3 ұрпақ бере алады.
Күресу шаралары. Картоптың аз зақымданатын сұрыптарын пайдалану. Тыңайтқыштар енгізу, топырақты уақытылы қопсыту, картопты түптеу және арамшөптерді отау. Әртүрлі мерзімдерде қатарлар арасына сөлді өсімдіктер егіп, пайдалы энтомофагтарға  қолайлы жағдайлар туғызу. Кішірек алқаптарда қоңыздарды, құрттарды және колорад қоңызының жұмыртқаларын қолмен жинап, жоюға болады. Гендік инженерия әдістерімен инсектотоксикалық белок синтезін бақылайтын, геномында Bacillus thuringiensis бактериялы гені бар картоптың трансгендік формаларын алу бойынша зерттеулер жүргізілуде. Вегетация кезеңінде  әрбір сынамада 10 қатар түптен 100 ден 500 сынамадан немесе алқап диагоналі бойынша қатарда 2 түптен келеді. ЭЗШ саны - 5-8 % қыстап шыққан қоңыздар мен  құрттар орын алған түптер, шанақтау – гүлдену кезеңінде 1 түпке 20 құрттан келетін 10% түп. Картоп егістерін Â«Тізімде...» келтірілген инсектицидтердің бірімен өңдейді.
Картоптың сабақ нематодасы – Ditylenchus destructor Thorne. (Nemathelminthes типі, Nematoda класы, Tylenchida отряды, Tylenchidaeтұқымдасы).
Картопты, шамалы түрде асбұршақты, сәбізді, қызанақ пен кейбір басқа дақылдарды зақымдайды. Ересек нематодалары құрт тәрізді формада, алдыңғы және артқы жағына қарай кішірейіп келетін жұқа шыны тәрізді түссіз денесі бар. Ұзындығы 0,7-1,3 мм. Личинкалары  кішірек. Нематода бірнеше ұрпақ береді. Бір ұрпағы 15 тен 45 күнге дейін дамиды. Нематодалар картоп түйнектерінде сақталады.
Картоп екпе материалы арқылы зақымданады. Нематодалар жас сабақтарға еніп, өсімдіктің өсуін тоқтатады. Зақымданған өсімдіктерде жапырақтар өте кішкентай және толқынды. Түптің төменгі қабатындағы жапырақтар өліп қалады, қалғандары солып, сарғайып кетеді. Нематодалар қалыптасып келе жатқан түптерге енеді. Бұдан кейін түптерде қисық формалы сұр дақтар пайда болады, ал сақтау кезеңінде – түптердің жоғарғы бетінде бастапқыда татты-қоңыр ұсақ жарықшалар. Одан кейінірек түптердің толықтай бұзылуына және  құрғақ шіріктің дамуына әкеліп соқтырады.
Күресу шаралары. Тек сау түйнектерді ғана отырғызу қажет. Сақтауға жіберу алдында тиянақты іріктеу жүргізіледі. Түптерді сақтау ережелерін орындау  қажет (85-90% ылғалдылық, температура +1..+3 С деңгейде).
 
 

 
 
1- тапсырма. Колорад қоңызының өмір сүру сатысымен, морфологиясы мен биологиясы зерттеп танысу.
2- тапсырма. Өсімдіктерді колдорад қоңызымен зақымдану белгілерін қарастыру.
3- тапсырма. Сабақ нематодасының даму ерекшеліктерін және зияндылығын зерделеу.
4- тапсырма. Картоп үшін қауіпті саналатын көп қоректі зиянкестердің түрлерін (күздік көбелек, сымқұрттар және басқалар) қарастыру, зақымдау белгілерімен зерттеп танысу.
5- тапсырма. Картоп зиянкестерімен күресу тәсілдерімен танысу. 
6- тапсырма. 12-кестені жазып толтыру.
 
                         12- кесте.   Картоп зиянкестерінің сипаттамасы
 
Жүйелік орны(түрі, тұқымдас, отряды, класы, типі) Жұмыртқа формалары, салу типі Құрттың типі Қуыршақ типі Зақымдау кезеңі Келтірілген залалдың типі Ұрпақ саны Қыстау кезеңі және қыстайтын орны Ұсынылатын күресу шаралары
                 
 
7-тапсырма. Колорад қоңызының фенологиялық даму күнтізбесін жасау.
 
Бақылау сұрақтары.
1. Картопты қандай көп қоректі зиянкестер зақымдайды?
2.Картоп өсімдігінің жер үсті массасын қай түрлері, ал түйнектерін қандай зиянкестер  зақымдайды?
3. Колорад қоңызына морфологиялық сипаттама беру.
4. Колорад қоңызының даму биологиясының ерекшеліктері.
5. Колорад қоңызымен күресу шаралары.
6. Сабақ нематодасының морфологиялық және биологиялық ерекшеліктеріне сипаттама беру.
7. Картоптың сабақ нематодасымен күресу шаралары.
ысқа қандай көп қоректі фитофагтар зиян келтіреді.
12-тақырып   АЙҚЫШГҮЛДІ ЕГІСТІК, ЖЕМДІК, КӨКӨНІС
ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕРІ
 
Түсініктеме
Айқышгүлді дақылдарда - рапста,  қышада, қырыққабат түрлерінде, мал азықтық шалқанда, шомырда, шалғамда фитофагтардың көптеген түрлері байқалады. Бұл дақылдар зақымдануға осалдау болады. Фитофагтардың келтіретін шығындарынан  қорғамаса, белсенді шаралар қолданбаса, олардан түсім алу мүмкін емес.
Қырыққабаттың ақ көбелегі - Pieris brassicae L. (Lepidoptera отряды, Pieridae тұқымдасы). Қырыққабатты, шомырды, шалғамды, тарнаны, рапс пен басқа крестгүлді дақылдарды зақымдайды.

Көбелегі қанатын жайғанда 50-60 мм дейін жетеді, қанаттары ақ, алдыңғы қанаттарында жоғарғы бұрыштары қара, артқы қанаттарында – ішкі жақтарын бойлай қара жұғындылар бар. Еркек жәндікке қарағанда ұрғашысында алдыңғы қанаттарының үстіңгі бетінде екі дөңгелек дақтар болады. Ересек жұлдызқұрттың ұзындығы 40-45 мм жетеді, құрттың үсті сұрғылт-жасыл, асты сары, қылшықтармен, түкпен қапталған; денесінің үстінде көлденең қатарларға топтасқан қара дақтар мен нүктелерден тұратын сурет бар; екі жағы мен артында үш көлденең сары жолақтар өтеді.
Қырыққабаттың ақ көбелегі қуыршақ сатысында талдарда, шарбақтарда, құрылыс қабырғаларында немесе арамшөптерде қыстайды. Ол субстратқа жібек белдікшесімен бекітіледі. Сәуірдің аяғында – мамырдың басында көбелектердің ұшуы байқалады. Ұрғашылары лимон-сары түсті бөтелке тәрізді жұмыртқаларын қырыққабат жапырақтарының төменгі жағына 15-200 данадан салады. 8-12 күннен соң жұлдызқұрттар пайда болады. Кіші жастағы жұлдызқұрттар жапырақтардың жоғарғы қабығына тиіспей, төменгі жұмсағын жейді, ересек жастағы жұлдызқұрттар жапырақтарды жуан тарамыстарын ғана қалдырып тегіс жеп қояды. Құрттар 15-30 күн бойы қоректеніп, одан кейін қуыршақтанады. Қолайлы жағдайларда 10-20 күннен кейін жаңа ұрпақ көбелектері пайда болады. Жаз бойы қырыққабат ақ көбелегінің 2-4 ұрпағы дамиды.
Күресу шаралары. Арамшөптермен күрес жүргізу қажет,  кішігірім учаскелерде жұлдызқұрттарды қолмен жинау керек. Жұмыртқа салу кезінде үш рет трихограммалар жібереді (1 га жерге 45 мың дарақтан). Жапырақ  дегелек кезеңінде әрқайсысы 5 өсімдік құрайтын 20 сынама тексеріледі. 5% астам  өсімдіктерде жұмыртқа табылған жағдайда немесе қауданның  түйнектелуі кезеңінде кем дегенде 5-10% егіс танабында  1 өсімдікке шаққанда 5-10 жұлдызқұрттан келсе, не болмаса жапырақ үсті 25% зақымданғанда  инсектицидтерді қолдану қажеттілігі туындайды. Қырыққабат ақ көбелегінің әрбір ұрпағының кіші жастағы жұлдызқұрттарына қарсы инсектицидтермен өңдеуді ЭЗШ саны асқанда Â«Тізім...» регламенті бойынша жүргізеді.
Шомырдың ақ көбелегі – Pieris rapae L. (Lepidoptera отряды, Pieriidae  тұқымдасы). Крестгүлді дақылдарды, әсіресе қырыққабатты қатты зақымдайды.

  
Көбелегі қырыққабаттың ақ көбелегіне ұқсас, бірақ одан кішірек – қанатын жайғанда 40-50 мм жетеді. Көбелектің қанаттары сарғыш, ұрғашы көбелектің алдыңғы қанаттарының үстіңгі жағында екі қара дақ бар, ал еркек көбелекте – бір ғана дақ болады. Артқы қанаттарының алдыңғы жағында қара дақ орын алған. Шомырдың ақ көбелегінің ересек жұлдызқұртының ұзындығы 20-28 мм. Ол барқыт-жасыл арқасын бойлай сары жолағы бар, денесін қалың қысқа түк басқан.
Шомырдың ақ көбелегі қуыршақ кезінде өсімдік қалдықтарында, арамшөптерде, ағаш діңгектерінде, шарбақтарда, үй қабырғаларында қыстайды. Көбелектер қырыққабат ақ көбелегіне қарағанда ертерек пайда болады. Ұрғашылары ақшыл-сары бөтелке тәрізді жұмыртқаларын крестгүлді өсімдіктердің жапырақтарына бір-бірден салады. Бірінші ұрпақ арамшөптерде дамиды, ал зиянкестің кейінгі ұрпағы – крестгүлді дақылдарда дамиды. Ұрықтық даму 7-11 күнге созылады. Жұлдызқұрттар жапырақтарды жеп, қырыққабат қауданының ішіне кішігірім тесікшелер жасап, оларды шірітіп жібереді. Жұлдызқұрттар үш апта шамасында дамиды, одан кейін қуыршақтанады. 8-15 күннен соң жаңа ұрпақ көбелектері пайда болады. Бір жыл ішінде 3-4 ұрпаққа дейін дамиды.
Күресу шаралары. ЭЗШ саны 3-5 жұлдызқұрт/өсімдік немесе жапырақтардың зақымдану дәрежесі 25%-ды құрайды. Қырыққабат ақ көбелегіне қарсы қолданылатын шаралар ұсынылады.
Қырыққабат қоңыр көбелегі – Barathra brassicae L. (Lepidoptera отряды, Noctuidae тұқымдасы). Жұлдызқұрттар көп қоректі, олар қызылшаны, асбұршақты, салатты, пиязды, темекіні зақымдай алады, бірақ көбінесе қырыққабатты артық көреді.
 

 
Көбелек қанатын жайғанда 40-50 мм, көбелектің алдыңғы қанаттары қара-қоңыр, ішкі жағына қарай екі толқынды көлденең жолақтары бар; қанатының ортасында екі қара жиектелген дақтар орын алған, олардың сыртқы жағындағысы ақшыл бүршік тәрізді, ал ішкісі – қара дөңгеленген болып келеді. Ересек жұлдызқұрттың ұзындығы 35-45 мм, екі жағында сұрғылт-жасыл, сарғыш-қоңыр, кейде қара түсті жуан кіршең-сары жолақтары және арқасында үш ақшыл көлденең жолақтары болады.
    Қуыршақ топырақта 5-10 см тереңдікте қыстайды. Көбелектердің ұшып шығуы сәуір-мамыр айларынан бастап тамыздың соңына дейін байқалады; көбелектер ымырт түскенде, әсіресе кешкі 10-нан түнгі 12-ге дейінгі кезеңде белсенді түрде ұшады. Ұрғашылары жапырақтың төменгі жағына бір ұяда 10-40 данаға дейін сұр жартылай шар тәрізді жұмыртқа салады. Құрттар 5-12 күннен кейін пайда болады. Жұлдызқұрттар бастапқыда бірге өмір сүріп, үшінші жастан бастап жапырақтың астыңғы жағындағы жұмсақпен қоректенеді, олар өсімдікке өрмелеп шығып, жапырақтарға қисық формадағы тесіктер жасайды. Ересек жұлдызқұрттар қырыққабат қауданында өз нәжістерін қалдыратын терең жолдар тесіп шығады. Жұлдызқұрттар 25-50 күнде дамиды да, топыраққа еніп, сонда қуыршақтанады. Қуыршақтану кезеңі 12-30 күнге созылады және шілденің аяғында – тамыздың басында екінші ұрпақ көбелектерін кездестіруге болады. 1-2 ұрпақ дамиды.
Күресу шаралары. Қыстап жатқан қуыршақтарды жою үшін терең сүдігер жырту қажет. ЭЗШ саны  1-3 жұлдызқұрт/өсімдікте 5% егіс танабында табылса немесе   5-8 жұлдызқұрт/м2. Мөлшерден көп болған жағдайда зиянкеске қарсы жою шаралары қажет. Өңдеуді Â«Тізімге...» сәйкес препараттармен жүзеге асырады. 
Қырыққабат күйесі - Plutella maculipennis Curt. (Lepidoptera отряды, Plutellidae тұқымдасы). Жұлдызқұрттар крестгүлді дақылдарды:қауданды және гүлді қырыққабатты, мал азықтық шалқанды, шомырды, рапсты, қышаны зақымдайды.
Көбелек қанатын жайғанда 14-17 мм жетеді. Алдыңғы кіші сұрғылт-қоңыр немесе қара-қоңыр қанаттарының ішкі жағында ақ толқынды жолағы бар; артқы қанаттары сұр ұзын шашақты. Ересек жұлдызқұрттар жасыл түсті, ұзындығы 9-12 мм, олардың денесі аяқ жағына қарай кішірейіп келген және сирек ұзынша қылшықтар басқан.

 
    Жәндік қуыршақ кезінде ақ ұзынша жұмсақ пілләда түрлі арамшөптер мен өсімдік қалдықтарында қыстайды. Көбелектер сәуірдің аяғында –мамырдың басында ұшып шығады. Көбелектер сопақша ақшыл-сары жұмыртқаларын жапырақтың төменгі  бетіндегі тарамыстарды бойлай бір-бірден немесе 4 данадан салады. 3-7 күннен кейін жұлдызқұрттар пайда болады, олар әуелі  жапырақ жұмсағымен  қоректенеді, 2-3 күннен кейін жапырақ бетіне шығып, Â«кішкене терезе» қылып жеп қояды. Ересек жұлдызқұрттар жапырақтарда тесіктер жасайды. Қатты зақымданған өсімдіктерде қаудандар дамымай қалады. Жұлдызқұрттар 12-15 күнде дамып, қуыршақтанады. 1-2 аптадан соң жаңа ұрпақ көбелектері ұшып шығады. Жаз бойы қаракүйе үштен сегіз ұрпаққа дейін бере алады.
Күресу шаралары. Қыстау сатысын жою үшін топырақты күзде терең қопсыту. Арамшөптермен күресу, шірне беретін өсімдіктермен көкөніс дақылдарын жақын отырғызу.  Жапырақ  дегелек немесе қауданның түйінделуі кезінде әрқайсысы 5 өсімдік құрайтын 20 сынама тексеріледі және кем дегенде  10% егіс танабында әр өсімдікте 2-5 жұлдызқұрт табылса Â«Тізімге...» сәйкес инсектицидтермен бүрку жүргізеді.
 
Көктемгі қырыққабат шыбыны - Delia brassicae Bouche. (Diptera отряды, Athomyiidae – гүлшілер тұқымдасы). Қырыққабат, тарна, шомыр, шалғам мен басқа екпелер мен тұқымдықтарды зақымдайды.
Көктемгі қырыққабат шыбынының ұзындығы 6-6,5 мм. Денесі сұр түсті, арқасында үш жіңішке жолағы бар, құрсағының жоғарғы жағында қара жолақ өтеді. Қанаттары түссіз, қара тарамысты. Құрты ақ түсті, ұзындығы 6-8 мм. Артқы жағында 14 төмпешіктері бар, олардың төменгі төртеуі өте ірі және барлық денесінде екі-екіден орналасқан.
Қуыршақ кезінде топырақта 10-20 см тереңдікте жалған пілләларда қыстайды. Шыбындардың ұшып шығуы қайың мен беде қышаның гүлдеу кезеңімен сәйкес келеді және бұл сәуір айында болатын құбылыс. 7-10 күннен кейін ұрғашылары ақ ұзынша жұмыртқаларын топыраққа, әсіресе топырақ пен өсімдік сабағының арасындағы тесікке, кейде топырақ бетіне, сирек жағдайда крестгүлді дақылдардың төменгі жапырақтарының ішіне салады.
Жұмыртқадан шыққан құрттар көшеттердің тамырларын, сабақтарының негізі мен тамыржемістерін жеп қояды, бұдан кейін бұралаң жолдар жасайды. Құрттар 20-30 күн қоректенеді, бұдан кейін қуыршақтанады да, 15-20 күннен соң жаңа ұрпақтың ересек шыбындары пайда болады. Құрттар шырышты бактериозға ұшырайды, осының салдарынан кейде қырыққабат тұқымдықтары түгелдей жерге түсіп қалады. Қырыққабат шыбынының крестгүлді дақылдарда қоректенуі нәтижесінде өсімдіктің өсуі баяулайды, жапырақтары солып, көкшіл-қызғылт түске боялады, қатты зақымданған өсімдіктер өліп қалады. Екінші ұрпақ шыбынының ұшып шығуын мамырдың үшінші онкүндігінде – маусымның басында байқауға болады. Екінші ұрпақ құрттары шілде мен тамыз айларында зиян келтіреді, одан кейін топырақта қуыршақтанып, сонда қыстап шығады. 2-3 ұрпақ береді.
Күресу шаралары. Қырыққабат шыбынының жұмыртқаларын жою үшін жерді өсімдіктің тамыр мойнынан 15 см алысырақ қазып тастайды да, оның орнына қатар аралықтарындағы жаңа топырақтан салады.  Түптеу қосымша тамырлардың пайда болуына және өсімдіктің төзімділігінің артуына негіз болады. Төзімді және сау көшеттерді отырғызу.  Қырыққабат пен басқа айқышгүлді дақылдарды жинап алғаннан кейін учаскеден қабықшаларды алып тастау және топырақты қайта қазу. Көшеттерді отырғызып болған соң 4-5 күні сабақтың тамырлы бөлігі мен өсімдік айналасындағы топырақты тексереді. 10% өсімдікте 1 өсімдікке шаққанда 5-10 жұмыртқа немесе 5-6 құрт табылса,  Â«Тізімге...» сәйкес препараттарды іріктеп алып, зиянкестерге қарсы химиялық өңдеу жүргізеді.
Жазғы қырыққабат шыбыны - Delia floralis Fall. (Diptera отряды, Athomyiidae – гүлшілер тұқымдасы). Қырыққабатты, шалғамды, шомырды, тарнаны, мал азықтық шалқанды, ақжелкекті зақымдайды.
Жазғы қырыққабат шыбынының ұзындығы 7-8 мм. Денесі сарғыш-сұр. Қанаттары қоңыр немесе сарғыш, сары тарамыстары бар. Құрттары ақ, аяқсыз, ұзындығы 7-9 мм. Соңғы  анальдық буынтығында бір-бірінен тең қашықтықта орналасқан алты төмпешіктер байқалады.
Қуыршақтар топырақта жалған пілләларда қыстайды. Шыбындардың ұшып шығуы ерте пісетін қырыққабатты жинаудың бастапқы кезімен (маусымның аяғы) сәйкес келеді. Ұрғашысы ұшып шыққаннан кейін бірнеше күннен соң тамыр мойнына, сабақтың төменгі бөлігіне, өсімдіктің айналасындағы топыраққа ұсақ ақ жұмыртқалар салады. Ұрықтық даму 5-14 күнге созылады. Жұмыртқадан шыққан құрттар топыраққа еніп, өсімдіктің жер асты бөлігіне тесіп кіреді де, сонда өздеріне жолдар жасап алады. Құрттар 24-32 күн ішінде дамып шығып, топырақта 10-30 см тереңдікте қуыршақтанады. Жазғы қырыққабат шыбыны жылына бір ұрпақ беріп дамиды.
        Күресу шаралары. Көктемгі қырыққабат шыбынына қарсы күресу шараларымен бірдей.
 
 

 
Қырыққабат бітесі – Brevicoryne brassicae L. (Homoptera отряды, Aphididae тұқымдасы). Қырыққабат бітесі қырыққабатты, тарнаны, рапс  пен басқа да айқышгүлді өсімдіктерді зақымдайды.
Сұрғылт-ақ балауызды өңезбен қапталған жәндіктің ұзындығы 1,5-2,0 мм құрайды. Жәндіктер колониялармен өмір сүреді.
Жұмыртқалар өсімдік қалдықтарында (мысалы, қабықшада) немесе айқышгүлді арамшөптерде қыстайды. Көктемде 10-12С температурада жұмыртқалардан құрттар шығады, олар 4 жастан өтіп, ұрықтанбай-ақ 40 дерңәсіл дейін туа алатын қанатсыз негіз салушы ұрғашыға айналады. Жаздың ортасында, қанатты негіз салушы ұрғашылар  пайда болғанда, бит азық-түліктік айқышгүлді дақылдарға ауысады. Қырыққабат жапырақтарының зақымданған  жерлері ауырып, қауашақтанады. Өсімдіктерді биттер шамадан тыс басып кеткенде, нашар қаудан түзіледі немесе ол мүлдем қалыптаспай қояды. Тұқымдықтардағы зақымданған жапырақтар ширатылып, кеуіп, түсіп қалады, түйіндер дамымай қалады. Сонымен қатар, біте өзінің кілегей нәжістерімен қаудандардың бетін ластайды. Бір жыл ішінде біте 15 ұрпаққа дейін береді (бір ұрпақ жағдайға байланысты 4-12  күнде дамиды). 3 немесе 4 ұрпақта басқа айқышгүлді өсімдіктерге ұшып кететін қанатты негіз салушы ұрғашылар пайда болады. Осы жерде олар бірнеше ұрпақ беріп, едәуір жиынтық-колониялар құрады. Қыркүйек айында жынысты ұрғашылар пайда болады. Олардан еркек жәндікке айналып, ұрықтанған ұрғашы жәндіктерге айналатын дернәсілдер туады. Ұрықтанған ұрғашы жәндік арамшөптерге, қабықшаларға және қырыққабаттың ширатылмай қалған жапырақтарына бар болғаны  2 немесе 4 жұмыртқа салады.
Күресу шаралары. Айқышгүлді арамшөптерді, қабықшалар мен басқа жинаудан қалған қалдықтарды жою. Топырақты терең сүдігер өңдеу. Энтомофагтарды тарту үшін крестгүлді дақылдардың тұқымдықтарының айналасына шатыр тәрізді дақылдарды (сәбіз, аскөк және т.б.) отырғызу қажет. Егістерді тексеруді қаудандар түйінделе бастаған кезеңде, әрқайсысы 5 өсімдік құрайтын 20 сынама қарастырып, жүргізеді. Экономикалық зияндылық шегі -  5-10% өсімдікте уақ биттер колониясы табылуы. Бітеге қарсы екпелер мен егістерді өңдеуді зиянкестер саны ЭЗШ жоғары болғанда Â«Тізімге...» сәйкес жүргізеді. 
 

 
 
 
Рапс егеуіші – Athalia colibri Christ. (Hymenoptera отряды, Tenthredinidae тұқымдасы). Айқышгүлді тұқымдасына жататын өсімдіктерді, әсіресе қыша мен рапсты зақымдайды.
 
    Ересек дарақтар қызыл-сары түсті, арқасында төрт дақ және екі жұп түссіз қанаттарының басында  сары дақтар бар. Жәндіктің басы қара түсті. Ұрғашысының құрсаққа қарай созылған ара тәрізді жұмыртқа қоймасы бар. Денесінің ұзындығы 7-8 мм. Құрты – жалған жұлдызқұрт, кіршең-жасыл түсті, басы қара. Қатпарлы денесінде ұзына бойына қара-қоңыр жолақтар мен ұсақ сүйелдер бар. Ересек жалған жұлдызқұрттың ұзындығы – 18-25 мм.
Соңғы жастағы жұлдызқұрттар топырақта пілләларда қыстайды. Көктемде олар қуыршақтанады да, мамырдың аяғында – маусымның басында әртүрлі айқышгүлді және шатыр тәрізді өсімдіктердің тозаңы мен балауызы мен қоректенетін жәндіктер пайда болады. Жәндіктер жұптасып, жұмыртқа салады.
Ұрғашылары жапырақтардың төменгі жағына тарамыстарды бойлай жұмыртқа салады. Мұндайда ұрғашы жәндік жапырақ қабығын теседі де, әрбір тесікке жұмыртқа салып, оларды жылдам қататын сұйықтықпен жауып тастайды. Жұмыртқа салған жерлерде төмпешіктер түзіледі. Ұрықтық даму 5-12 күнге созылады. Жұмыртқадан шыққан жалған жұлдызқұрттар жапырақтармен қоректенеді, олардың шеті мен ортасын қалай болса солай жейді, бірақ  жуан тарамыстарға тиіспейді (өрескел қоректену). 2-3 аптадан соң жұлдызқұрттар өз дамуын аяқтап, топыраққа енеді де, онда 7-15 см тереңдікте өте тығыз піллә жасап, сонда қуыршақтанады. 10-14 күннен кейін қуыршақтардан ІІ ұрпақтағы ересек жәндіктер шығады, олардың жұлдызқұрттары көбінесе тамыз айында зиян келтіреді. Зиянкес 2-3 ұрпақ береді.
Күресу шаралары. Арамшөптерді жою және зиянкес көп дамыған алқапты сүдігер өңдеу. Өңдеулерді Â«Тізімге...» сәйкес инсектицидтермен жүргізеді. ЭЗШ саны 12%  егіс танабында 2-5 құрт/өсімдікті құрайды.
Айқышгүлді қандалалар (Hemiptera отряды, Pentatomidae тұқымдасы).
Айқышгүлді көкөніс дақылдары қандалалардың бірнеше түрімен: рапс (Eurydema oleracea L.), қырыққабат немесе боялған (Eurydema ornata L.), қыша (Eurydema festiva L.) және орта азиялық (Eurydema maracandica Osh..) қандалалармен зақымданады.

 
Рапс қандаласының ұзындығы 5,5-8 мм. Алдыңғы арқасының ортасында  қызыл, сары немесе ақ түсті, артына қарай ұлғайған жолақтар бар.
Қыша қандаласы жуан денесімен сипатталады; оның қалқаншасының артқы бөлігі қабырғасыз немесе қабырғасы аса біліне қоймайды; құрсағының жоғарғы жағы қара түсті; ұзындығы 7-8,5 мм.
Қырыққабат немесе боялған қандала тым тегіс, қалқаншасындағы ұзына бойына орналасқан қабырғалары анық байқалады; құрсағының төменгі жағында тыныс алу мүшесін жағалай екі қатар дақтар орналасқан, ал ортасындағы дақтар мен жолақтар араласып кеткен немесе жолақтар мүлде болмайды; құрсағының жоғарғы жағы қызыл, тек оның соңғы сегменттері ғана қара түсті болып келеді; ұзындығы 9-10 мм.
Орта азиялық қандала қырыққабат қандаладан айырмашылығы – оның құрсағының төменгі жағында шеттері анық емес қызыл дақтарға бөлінген екі қатар қара дақтар, ал ортасында бір-біріне қосылмайтын екі қатар қара дақтары болады. 
Дернәсілдері қанатсыз немесе қанаттарының белгілері білінеді, 4 буынды мұртшалары бар, олардың құрсақтарының жоғарғы беті ақшыл шеттерінде көлденең қара дақтары бар.
Ересек қандалалар түскен жапырақтардың астында, орман шетінде, көшетжайлар мен бақтарда ағаштардың түбінде, жыралардың шеттерінде және басқа жерлерде қыстайды. Ерте көктемде олар қыстаған орындарынан шығып, бастапқыда арамшөптерде, кейін крестгүлді дақылдарда қоректенеді. Ұрғашылары жұмыртқаларын (бөшке тәрізді, дөңес қақпақшасымен; жұмыртқалардың жоғарғы және төменгі жақтары қара құрсаумен жиектелген) жапырақтардың төменгі жағына салады; әрбір қоймада екі қатарға орналастырылған 12 дана жұмыртқа болады. Дернәсілдердің келтіретін зияны ересек қанадалалардың тигізетін залалымен бірдей. Шаншылған жерлерде ақшыл дақтар пайда болады. Қатты зақымданған жапырақтар бірден сарғайып, қурап қалады, ал жас өсімдіктер өліп қалуы да мүмкін. Гүл жаратын өркендердің зақымдануы салдарынан генеративтік мүшелері  (гүлдері мен түйіндері) шашылып қалады, ал пайда болған бұршаққындардағы дәндер солғын болады. 1-2 айдан кейін дернәсілдер ересек жәндікке айналады. Айқышгүлді қандалалар 1-3 ұрпақ беріп дамиды.
Күресу шаралары. Тыңайтқыштар енгізу, арамшөптерді жою, қауданның түйнектелуі кезінде әрқайсысы 5 өсімдік құрайтын 20 сынамада тексеру жүргізеді және көкөніс дақылдарында 1-2 қандала/м2, тамыр жемістілерде 0,2 қандала/1 өсімдік; рапста, қышада 5-8 қандала/м2 анықталған жағдайда, Â«Тізімге...» сәйкес инсектицидтермен өңдеу жүргізеді.
 

   
Айқышгүлді  бүргелер (Coleoptera отряды, Chrysomelidae тұқымдасы).
        Бүргелер айқышгүлді дақылдардың барлық түрлерін зақымдайды. Бүргенің бірнеше түрлері бар (толқынды, оймалы, ақшыл аяқты, көк, қара және басқа түрлері). Бұл жәндіктердің секіретін артқы аяқтары бар, қара түсті, бір түсті немесе қанатының үстін бойлай сары жолақтары бар; мұртшалары жіп тәрізді, ұзындығы  2-3 мм.
Толқынды (Phyllotreta undulata Ktsch.) – қоңыздар қара; әрбір жапырақ үстінде сыртындағы тесігі терең емес сары үлкен жолағы болады, денесінің ұзындығы 2-2,8 мм.
Оймалы (Phyllotreta vittata F.) – қоңыздар қара; әрбір жапырақ үстінде сыртындағы тесігі жартылай шеңберлі сары үлкен жолағы болады; денесінің ұзындығы 1,8-2,5 мм.
Ақшыл аяқты (Phyllotreta nemorum L.) – қоңыздар қара; басы мен алдыңғы арқасы жасыл металл түстес; сыртындағы тесігі терең емес сары кішірек жолағы болады; алғашқы үш мұртша буындары сары; сирағы мен аяқтары қызғылт-сары; денесінің ұзындығы 2,5-3,5 мм.
Көк бүрге (Phyllotreta nigripes L.) қоңыздары бірыңғай түсті, жасыл-көк, жібектей құлпырған; мұртшалары қара; денесінің ұзындығы 2,2-2,8 мм.
Қара бүрге (Phyllotreta atra F.) – қоңыздар бірыңғай түсті, қара металл, құлпырған жасыл; негізгі мұртша буындары қызғылт; денесінің ұзындығы 2,0-2,8 мм.
Дернәсілдері ұзынша, ақшыл-сары, басы қара және үш жұп кеуде аяқтары бар.
Қоңыздар өсімдік қалдықтарының, түсіп қалған жапырақтардың астында, топырақтың жоғарғы қабатында қыстайды. Ерте көктемде олар топырақ бетіне шығып, өсімдікті кішірек жаралар, кейде тұқым жарнағы мен кәдімгі жапырақтарда кішірек тесіктер жасап зақымдайды. Жас өскіндерді айқышгүлді бүргелер топырақ бетінде тұқым жарнақтары пайда болғанға дейін жеп қояды. Ақшыл аяқты бүргенің ұрғашысы жұмыртқаларын жапырақтарға, басқа бүргелер – топыраққа салады. Айқышгүлді бүргелердің дернәсілдері тамырда өмір сүреді де, онша зиян келтіре қоймайды. Басқаларынан өзге, ақшыл аяқты бүрге жапырақтарда кішірек қисық формалы миналар істейді. Дернәсілдердің дамуы 15-30 күнге созылады. Олар топырақта қуыршақтанады. 8-12 күннен кейін жаңа ұрпақ қоңыздары пайда болады. Бір ұрпақ дамиды.
Күресу шаралары. Бүргелермен ерте егістер мен екпелер қатты зақымданады. Зиянкестерге қарсы химиялық өңдеу жүргізу қажет. ЭЗШ саны 2-3 қоңыз/өсімдік (тамыржемістер өскіні), 20-30 қоңыздар/м2 (қыша өскіні). Көкөніс дақылдары үшін себелеп жиі суару тиімді, өйткені құрғақшылық пен ыстықта бүргелердің зияндылығы жоғары.
Қырыққабатпен қатар қызанақты, сарымсақты, пиязды  отырғызған дұрыс. Көшеттерді отырғызғаннан 4-5 күннен кейін әрқайсысы 5 өсімдік құрайтын 20 сынамада тексеру жүргізеді. ЭЗШ саны  10% егіс танабында 1 өсімдікке шаққанда 3-5 қоңыз табылуы. Крестгүлді дақылдарды өңдеу үшін препараттарды Â«Тізімге...» сәйкес іріктейді.

Рапс гүлжемірі – Meligethes  aeneus F. (Coleoptera отряды,  Nitidulidae -жылтырақтар тұқымдасы).
Қоңыздары қара көк немесе жасыл құлпырған түсті, ұзындығы 1,5-2,7 мм. Дернәсілі ақшыл-сұр, ұсақ қара сүйелдері бар.  Қоңыздар екпе ормандарда, өсімдік қалдықтарының астында қыстайды. Жұмыртқаларын шанақтар ішіне тобымен салады. Қоңыздар мен құрттар зақым келтіреді. Ересек жәндік тозаңмен, гүлдің аталық мүшесімен, өсімдік аналығымен қоректенеді. Құрттары тозаңмен қоректенеді. Шанақтар солып, түсіп қалады.
Күресу шаралары. Гүлжемірінің ЭЗШ саны шанақтанудың бастапқы кезінде 6-8 қоңыз/өсімдікте құрайды.
Шанақтану кезінде егістерді инсектицидтермен өңдеуді Â«Тізім...»  регламенті бойынша жүргізеді. Гүлдеу сатысында өңдеу жұмыстарын  буынаяқтылардың көптеген пайдалы фаунасына кері әсер етуіне байланысты жүргізуге болмайды.
1- тапсырма. Айқышгүлді  дақылдарының қабыршақ қанаттылар отрядына жататын фитофагалардың морфологиялық және биологиялық ерекшеліктерін, зияндылығын зерделеу.
2- тапсырма. Жарғақ қанаттылар, қатты қанаттылар, қос қанаттылар, жартылай қатты қанаттылар отрядына жататын зиянкестердің ерекшеліктері зерттеп танысу.
3- тапсырма. Айқышгүлді дақылдарындағы зақымданған жерлерін қарастыру және олардың типтерін суреттеу.
4- тапсырма. Жәндіктерді зақымдау кезеңіне немесе ересек дарақтары мен зақымдауына қарай анықтау. Анықтау барысын жазып отыру.
5- тапсырма. 13-кестені толтыру.
6- тапсырма. Қырыққабат көбелегінің жұлдызқұртының ішкі белгілерін суреттеу. 14-кестені толтыру.
 
13-кесте. Қырыққабат дақылдарындағы зиянкестердің сипаттамасы
Анықтау кестесіндегі тармақтар нөмірі Зиянкес атауы Зақымдау кезеңі Келтірілген залалдың типі Зиянкестің жүйелі орны (класы, отряды, тұқымдасы) Типі Ұрпақ саны Қыстау кезеңі және қыстайтын орны Ұсынылатын күресу шаралары Зақымдау кезеңі мен зақымдау типін суреттеу
Дернәсілі Қуыршақта-ры                      
 
 14-кесте. Көкөніс дақылдарын зақымдайтын көбелек жұлдызқұрттардың ерекше белгілері
Зиянкес атауы Жүйелі орны жұлдызқұрттың сипаттамасы Зақымдау кезеңінің ұзақтығы Ауыз аппаратының типі және зақымдау сипаты
типі дене ұзын-дығы бояуы Қырыққабат ақ көбелегі            
Шомырдың ақ көбелегі            
Қырыққабат
қоңыр
көбелегі            
Қырыққабат күйесі            
 
 
Бақылау сұрақтары.
1. Айқышгүлді  дақылдарының зиянкестерін ата, олардың жүйелі орындарын атап көрсет.
2. Айқышгүлді дақылдардың жапырақ кеміргіш зиянкестерінің зияндылық шегін атаңыз.
3. Айқышгүлді дақылдардың өнуі үшін қандай зиянкестер қауіпті?
4. Айқышгүлді дақылдардың зиянкестерінің қыстау кезеңін және қыстайтын орындарын атап көрсет.
5. Айқышгүлді дақылдардың зақымдау кезеңдерін атап көрсет.
6. Қырыққабат бітесінің тіршілік формалары.
7. Тіршілік кезеңінде зиянкестермен қандай күресу шараларын қолданған жөн?
8. Айқышгүлді дақылдардың зиянкестерімен күресуде қолданылатын агротехникалық тәсілдердің маңызы.
9.  Айқышгүлді  дақылдардың тұқымдарын зиянкестерден қорғауд
13 тақырып - КӨКӨНІС ЖӘНЕ БАҚША ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕРІ
 
                                            Түсініктеме
Көкөніс және бақша дақылдары зиянкестерінің түрлік құрамы сан алуан. Олардың аса қауыптілеріне мынадай көп қоректі зиянкестер жатады: шыртылдақ қоңыз бен қара қоңыздың дернәсілдері, бұзаубас, кеміргіш көбелектердің жұлдызқұрттары, шырыштар (ұлулар). Көкөніс дақылдарының бейімделген зиянкестеріне қатты қанаттылар, қабыршақ қанаттылар, тең қанаттылар, жартылай қатты қанаттылар, қос қанаттылар мен трипслердің түрлері жатады. Жабық жерде көкөніс өсімдіктеріне сорғыш зиянкестердің бірнеше түрлері зиян келтіреді.
Сәбіз шыбыны - Psila rosae L. (Diptera отряды, Psilidae тұқымдасы).
Шыбынның түсі қара, жылтыр, басы қоңырқай қызыл, төбесінде қара үшбұрышты дағы бар, мұртшалары мен аяқтары күрең қара түсті. Қанаттары түссіз, жасыл реңді болып келеді. Денесінің ұзындығы 4-5 мм. Дернәсілдері жұқа, жылтыр, қоңыр-сары түсті.  Денесінің ұзындығы 7 мм .
 
 

 
    Дернәсілдер топырақтың жоғарғы қабатында пупарийлерде (пілләда), кейде көкөніс қоймаларында тамыр-жемістерде қыстайды. Шыбындардың ұшу мезгілі шетен мен алма ағашының гүлдеуімен сәйкес келеді. Ересек шыбындар гүлдеп келе жатқан шатыргүлдер  тұқымдасына жататын өсімдіктердің шырынымен қоректенеді. Ұрғашы шыбын ұшып шыққан соң көп кешікпей жұмыртқа салуға кіріседі. Жұмыртқаларын 10 данадан және одан да көп мөлшерде топыраққа қоректік өсімдіктердің түбіне жақын жерге салады. Арада 4-17 күн өткен соң дернәсілдер жұмыртқадан шығып тамыр-жемістің ішкі етті бөлігімен қоректенеді. Зақымданған өсімдіктердің жапырақтары қызғылт түске боялады, ал дернәсілдер көп болғанда жапырақтар тез сарғайып қурап қалады. Дернәсілдің өсіп-жетілу мерзімі 20-25 күн. Бұдан кейін дернәсілдер топырақта қуыршақтанады да, 15-20 күннен кейін шыбынның екінші ұрпағы ұшып шығады. Олармен зақымданған сәбіз ащы, пайдалануға жарамсыз болып қалады. Сақтау кезінде тез бұзылады. Сәбіз шыбыны бір жылда 1-2 ұрпақ береді.
Күресу шаралары. Ауыспалы егісті пайдалану. Арамшөптерді уақытылы отау және сәбіз өскіндерін сирету. Топыраққа сапалы түрде жүргізілген өңдеу жұмыстары көктемде шыбындардың ұшып шығуын қиындатады. Сәбіз жер бетіне көктеп шыққаннан кейін 2-3 апта өткен соң әр қайсысы 10 өсімдіктен құрайтын 10-12 үлгі алынады. Бір өсімдікте 3-4-тен көп жұмыртқа табылған жағдайда химиялық күресу шаралары қолданылады. Инсектицидтерді Â«Тізім...» бойынша қолданады.
Пияз шыбыны – Hylemyia antiqua Mg. (Diptera отряды, Muscidae тұқымдасы).ұзынша келген  жолағы болады. Дернәсілдерінің ұзындығы 10 мм шамасында, түсі ақ, пішіні цилиндр тәрізді, бас жағы  жіңішкерген.

  
Топырақта 10-20 см тереңдікте қуыршақтары қыстайды. Ұшып шыққаннан кейін (мамырдың екінші жартысында) ұрғашысы жұмыртқаларын жапырақтарға, бадананың қабықшасының астына және  пияз бен сарымсақтың айналасындағы топырақ түйірлерінің астына салады. Жұмыртқадан 5-7 күннен кейін дернәсілдер шығып,  баданаға түпше жағынан енеді. Дернәсілдер 15-25 күн қоректенгеннен кейін топырақта қуыршақтанады. Зақымданған баданалар тез шіриді, олардың жапырақтары сарғайып қурап қалады. Пияз шыбыны 1-3 ұрпақ береді.
Күресу шаралары. Дақылдарды кезек орналастыру, өсімдік қалдықтарын жою. Өткен жылы пияз егілген жерлермен ара-қашықтықты сақтау. Пиязды ерте отырғызу. Пияз бен сәбізді қатар егу. Егер пияз жуасының өсуі кезінде зиянкестер саны ЭЗШ- тен (1 өсімдікте 3 жұмыртқадан болса және пияз егістігінің 25% қоныстанылса немесе аулағышты 100 рет сілтегенде 50-80 данадан астам шыбын түссе) асып кетсе, онда химиялық өңдеу жүргізу қажет (Қосымша).
Пияздың ызылдақ шыбыны – Eumerus strigatus Fall. (Diptera отряды, Syrphidae тұқымдасы)

       
Шыбын жасыл-қола түстес. Құрсағының екі жағында үш-үштен ашық жартылай ай тәрізді дақтары болады. Оның ұзындығы 5-9 мм. Құрттары сұрғылт-сары, ұзындығы 7-11 мм. Денесінің артқы жағында қоңырқай түтік тәрізді өскіні бар, екі жағында бір-бірден ірі терісі болады.
Құрттар егістік танаптағы жуашықта немесе сақтау қоймаларында қыстайды. Шыбындардың ұшуы мамырдың ортасында байқалады. Ұрғашы жәндіктер жұмыртқаларын жуашықтың үстіне, қабыршақтарының астына, жуашық мойнына немесе жуашық маңындағы топыраққа салады. Құрттар жуашық мойны мен жуашықтың өзіне кіріп, ішкі бөліктерін түгел жеп қояды. Зақымданудың салдарынан түтік тәрізді жапырақтар сарғаяды, ал пияз мойны шіріп кетеді. Одан кейін жуашық түгелдей шіриді де, едәуір зақымдануы нәтижесінде қара шіріген массаға айналады. 18-25 күннен кейін екінші ұрпақ шыбындары ұшып шығады. Көбінесе 2 ұрпақ дамиды.
Күресу шаралары. Пияз шыбынымен күресуге ұқсас.
Бақша бітесі – Aphis gossypii Glov. (Homoptera отряды, Aphididae тұқымдасы). Бұл жәндік қиярды, асқабақты, патиссонды, кәдіні зақымдайды. Бақша бітенің ұзындығы 1,2-2 мм, түсі сарыдан бастап қара-жасыл, тіпті қара болып келеді. Баланқұрттары  сары және жасыл. Ересек бітелер немесе баланқұрттар  арамшөптерде қыстайды. Көктемде 2 С температурада бітелер ұрықтанбаған күйінде көбейе бастайды, бастапқыда арамшөптермен қоректенеді, одан кейін екпе өсімдіктерге көшеді. Ашық алаңда біте қиярда шілде-тамыз айларында, ал жабық алаңда – көктемде пайда болады. Бітелер тобы жапырақтардың төменгі бетінде, өскіндерінде, гүлдері мен түйіндерінде орнығады да, олардың бүрісуіне, қатпарлануына және кеуіп қалуына әкеп соқтырады. Кейде жапырақтар бетінде, бітелердің тәтті шырынына күйе саңырауқұлақтары орнығады.
 
 

 
 
 
 
Күресу шаралары. Арамшөптерді жүйелі түрде жойып отыру, себебі біте екпе дақылдарына тек арамшөптерден ғана көшеді. Түскен жапырақтардың астындағы қыстап жатқан қанқызын жинап, оларды жылыжайларға жіберу; сілті (10 л суға 200 г күл мен 50 г сабын араластырып) бүрку. Инсектицидтерді  Â«Тізімге...» сәйкес қолдану.
Кәдімгі өрмекші кене – Tetranychus urticae Koch. (Arachnida класы, Acariformes отряды, Tetranychidae тұқымдасы) 

Өрмекші кене өте ұсақ, ұзындығы 0,4-тен 0,6 мм дейін болады. Кененің денесі сопақша келген, оның түсі бозғылт сарыдан янтарь түске дейін немесе қызғылт реңкті жасыл түске айналады. Ересек дарақтарында 4 жұп аяқ, ал баланқұрттарда – 3 жұп аяқ болады.
Ұрықтанған аялдаушы ұрғашы жәндіктер өсімдік қалдықтарының астында,  топырақ кесектерінің астында немесе құрылыс саңылауларында қыстайды. Ашық алаңда олар жыртылған жерлерде өліп қалады және кенелер жолдың житегінде, сондай-ақ ағаштар мен бұташықтар  түбінде сақталады. Кене бәрінен де жаздың ыстық уақытында қарқынды түрде дамиды. Өрмекші кененің ұрғашысы өрмек астына жұмыртқа (140-600 дана) салады. Жұмыртқалары дөңгелек шыны тәрізді мөлдір, анықтап қарамаса, көрінбейді. Ұрықтың дамуына қарай жұмыртқалар көмескіленеді және құрттар шығар алдында інжу тәрізді түске енеді. Кенелер жапырақтың төменгі бетіне орнығады және өсімдіктің клетка шырынымен қоректенеді. Зақымданған жапырақтар түссізденеді де, қурап, түсіп қалады. Орныққан жері мен температуралық жағдайға байланысты зиянкес 6-дан 18-ге дейін ұрпақ бере алады, ал кененің бір ұрпағының дамуы 7-ден 20 күнге дейін уақыт алады.
Күресу шаралары. Кенемен аса көп зақымданатын дақылдарды  (қияр) аз зақымданатын (қызанақ) және зақымданбайтын дақылдармен (гүлді қырыққабат) араластырып отырғызу қажет. Жабық алаңда қорғау шараларын бірлі-жарым дарақтар байқала бастағанда жүргізеді. Зиянкестің алғашқы ошағы біліне бастағанда, өсімдікке жыртқыш кенені – фитосейулюсті, яғни жыртқыштың 15-60 дарағын бір өсімдікке шаққанда жібереді, бірақ жыртқыш пен оның құрбанының арақатынасы 1:80 кем болмауы тиіс. Өрмекші кене өсімдіктерді жаппай басып кетсе, фитосейулюсті есеппен 50-100 дарағын 1м2  алаңға жібереді.  Акарицидтермен өңдеу Â«Тізім...» регламенті бойынша жүргізіледі. Ашық алаңда өндірістік себу үшін өткен жылғы егістерден, жылыжайлардан, асқабақ дақылдарынан 1000 метрден аса ара қашықтықты сақтау қажет. Егін орағынан кейінгі егістердегі арамшөптер мен өсімдік қалдықтарын жою. Ашық алаң үшін ЭЗШ саны 10% отырғызылған өсімдіктер өрмекші кенесімен қоныстанылса және кененің даму дәрежесі 1 баллдан жоғары болса (кенелер тобы жапырақ бетін 25%-ке дейін алып жатады).
 

 
Жылыжай аққанаты – Trialeurodes vaporarium Wstw. (Homoptera отряды, Aleyrodidae тұқымдасы). Қиярды, қызанақты, бұрышты, салат жапырақтарын,бүлдіргенді және басқа өсімдіктерді зақымдайды.
Ересек аққанаттың сары денесінің ұзындығы 1,5 мм дейін жетеді және көлемі жағынан бірдей болып келетін екі жұп аппақ қанаттары болады.Бір жастағы дернәсілдері мөлдір болып келеді және дамудың жалғыз-ақ жылжымалы сатысы болып табылады. Ересек дернәсілдері ұзындығы0,8-0,9 мм-ге дейін жетеді, ол ақшыл жасыл және қызыл көздері бар, үстін қысқа түктер басқан, денесінің шетінде 2 жіпшесі болады.
Ұрғашылары ақшыл жасыл  кішкене жұмыртқаларын тобымен салады, жас жапырақтардың төменгі бетіне көбінесе дөңгелек түрінде10-20 данадан салады. Жұмыртқалары жапырпақ бетіне сабақшалар арқылы орнығады және бастапқы кезде өсімдіктен оларды көру мүмкін емес. 1-2 күннен соң жұмыртқалар қоңыр түске енеді. Ұрықтық даму 7-13 күн ішіндегі температураға байланысты жалғасады. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдері, одан кейін ересек дарақтар өсімдік шырынымен қоректеніп, олардың өсуін қатты әлсіретеді. Қою шырынды (қанттанған) сұйықтықта күйе саңырауқұлақтар дамиды, олар жапырақтың фитосинтетикалық қызметін әлсіретеді. Сондай-ақ саңылаулары толықтай немесе жартылай балауызды сұйықтықпен жабылады. 7-15 тәуліктен кейін құрттар қозғалыссыз нимфаларға, 10-16 күннен кейін ересек жәндіктерге айналады. Жылыжайларда аққанат жыл бойы 10-15 ұрпақ беріп дами алады.
Күресу шаралары. Өткен жылғы егін орағынан кейін қалған барлық өсімдік қалдықтарын жою. Өсіп келе жатқан арамшөптерді жүйелі түрде жойып отыру. Аз зақымданатын дақылдарды (қызанақ) өсіру. Жылыжайлардың желдеткіштері мен есіктерін бір қабат дәкемен жабады, желімді торлар құрады. Ол үшін фанер кесіндісін алып, оны сары немесе ақ түске бояйды, бұлар жәндіктерді тартады және оларды вазелинмен, бал қосылған канифольмен немесе касторамен майлайды. Жәндіктер оған қонады да, жабысып қалады. Көшетте аққанат байқалған жағдайда  1:10 арақатысында энкарзиялар жібереді. Тіршілік кезеңінде Â«Тізімге...» сәйкес инсектицидтермен  өңдеу жүргізеді.
Темекі трипсі – Thrips tabaci Lind. (Thysanoptera отряды, Thripidae тұқымдасы). Темекі өсімдіктерін, қозаны, қытай бұршағын, қиярды,  
асқабақты, пиязды, картопты, сарымсақты, гүлді және басқа дақылдарды зақымдайды.
 

 
Ұсақ зиянкес (ұзындығы 1 мм шамасында) ақшыл сары немесе қара-қоңыр түстес. Дернәсілдері қанатсыз, ақшыл немесе жасыл-сары түсті болып келеді. Ұрғашылары ұсақ қоңырқай жұмыртқалар салады, оларды бір-бірден жапырақ ұлпасы қабықшаларының астына орналастырады. 3-5 күннен дернәсілдері шығып, жапырақтар мен гүлдердің шырынын сорып алады. Осының нәтижесінде өсімдік өспей қалады, жапырақтары солып қалады. Бітелер өсімдік қалдықтарында, пияздың құрғақ қабықшаларының астында, сондай-ақ  топырақтың жоғарғы бетінде қыстайды. Бір ұрпақтың дамуына 15-30 күн қажет. Темекі бітесі вирустық ауруларды таратушы болып табылады.
 

Күресу шаралары. Дақылдарды кезектестіріп отырғызу және барлық өсімдік қалдықтарын жинау.  Терең сүдігер жырту қажет. Пиязды егу алдында ыстық (45 С)  суда 10 минут бойы залалсыздандыру, кейін салқын суда суыту. Өскіндер айналасындағы топырақты жиі қопсытып отыру. Инсектицидтерді Â«Тізімге...» сәйкес қолдану.  Егін орағынан кейін жылыжайларды өсімдік қалдықтарынан мұқият тазарту. Дезинсекциялау үшін 50г/м2 есеппен  күкіртті  1-2 тәулік бойы 18˚С ауа температурасында жағу арқылы қолдануға болады.
1- тапсырма. Сәбіз шыбынының тіршілік оралымы мен зияндылығын зерделеу.
2- тапсырма. Пияздың қос қанаттылар отрядына жататын зиянкестерінің морфологиялық және биологиялық өзгешеліктері мен өсімдіктерді зақымдау белгілері зерттеп танысу.
3-  тапсырма. 15-кестені толтыру.
 
                15-кесте. Көкөніс дақылдарын зақымдайтын шыбын   дернәсілдеріның айрықша белгілері
Зиянкес атауы Жүйелі орны Құрттарының сипаттамасы Зақымдау кезеңінің ұзақтығы Ауыз аппаратының типі және зақымдану сипаты
типі дене ұзындығы дене піші-ні түсі Көктемгі қырыққабат шыбыны              
Жазғы қырыққабат шыбыны              
Сәбіз шыбыны              
Пияздың ызылдақ шыбыны              
 
5- тапсырма. Көкөніс дақылдарындағы сорғыш зиянкестердің сыртқы белгілерімен, даму кезеңдерімен танысу. Табиғатта сақталу тәсілі.
6- тапсырма. Өсімдіктердің зақымдану белгілерін қарастыру. Өрмекші кененің, жылыжай аққанаттысының, темекі бітесінің, бақша битінің өсімдіктерді зақымдау шеңберін атап көрсету.
6- тапсырма. Ашық және жабық алаңда көкөніс дақылдарын зиянкестерден қорғау тәсілдерімен танысу.
7- тапсырма. 16-кестені жазып толтыру.
 
 16-кесте.  Көкөніс дақылдары зиянкестерінің сипаттамасы.       
 
Түрі, жүйелі орны Қысқа-ша биоло-гиясы Зақымданған дақыл, зияндылық кезеңі Зиянды-лығы, зақым-дау кезеңі Қыстау кезеңі,
қыстау орны Күресу шаралары
алдын алу жою
             
 
Бақылау сұрақтары.
1. Қандай көп қоректі зиянкестер көкөніс дақылдарына зиян келтіреді?
2. Қандай арнаулы зиянкестер көкөніс дақылдарын зақымдайды?
3. Жабық алаңда көкөніс дақылдарын зақымдайтын зиянкестердің түрлерін атаңыз. Айырмашылығы неде?
4. Жабық алаң зиянкестерімен күресу үшін қандай биологиялық агенттер қолданылады?
5. Жылыжайлардағы зиянкестерге қарсы қандай препараттар қолдануға рұқсат етілген?
6. Көкөніс дақылдарындағы зиянкестерге қарсы қандай алдын алу шаралары қолданылады?
7. Көкөніс дақылдарындағы зиянкестерге қарсы қандай жою шаралары қолданылады?
8. Пияз шыбыны мен пияздың ызылдақ шыбыны арасындағы қандай айырмашылық бар?
9. «Пестицидтер тізіміндегі...» қандай препараттарды көкөніс дақылдарындағы зиянкестерге қарсы қолдануға болады? 
14- тақырып   ЖЕМІС ЖӘНЕ ЖИДЕК ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕРІ
 
Түсініктеме
         Қауіпті зиянкестер тізбесі кең ауқымды: алма құрттары, алма күйесі, жасыл алма бітесі, жеміс кенелері, егеуіші, қарақаттың мөлдір қанат көбелегі, бүлдірген кенесі және басқалары. Көп қоректік зиянкестердің біршама түрі белгілі, олардың ішінде шыртылдақ қоңыз бен қара қоңыздың, зауза қоңыздың, бұзаубастың құрттары аса зияндылығымен ерекшеленеді. Жәндіктер мен кенелерден басқа жеміс және жидек дақылдары   нематодалармен,  ұлулармен, тышқан тәрізді кеміргіштермен де зақымдануы мүмкін.
Алма күйесі – Yponomeuta malinellus Zell. (Lepidoptera отряды, Yponomeutidae тұқымдасы).

 
 
Ұсақ көбелектер ақ түсті, қанатын жазғанда 18-20 мм дейін жетеді, алдыңғы қанаттарында үш қатар қара дақтар бар, артқы қанаттары сұр, ұзын шашағы бар.  Жұлдызқұрты ақшыл-сары, арқасын бойлай екі қатар қара дақтары бар. Басы, дәнжарнағы мен аяқтары қара. Ересек жұлдызқұрттың ұзындығы шамамен 18 мм.
Бір жастағы көбелектер екі-үш жылдық өркендердегі дәнжарнақтардың  астында қыстайды. Көктемде олар дәнжарнақтардың астынан шығады да, жас жапырақтарға еніп, шағын тесіктер түзеді. Алма гүлдеген кезде жұлдызқұрттар  тесіктерден шығып, өрмек ұяларын түзеді және жапырақ жұмсағымен қоректенеді, тек жүйкелерін ғана қалдырады. Жұлдызқұрттың дамуы 40-45 күнге дейін созылады. Қоректеніп болған жұлдызқұрттар ұяларында өздеріне піллә жасайды және үлкен топтармен қуыршақтанады.

 
Қуыршақтану кезеңі 2-3 аптаға дейін созылады. Пайда бола бастаған көбелектер түнде ұшады, және 1-2 аптадан кейін бір қабықта тобымен 20-80 дана жұмыртқа салады. Жұмыртқаларын көбелек кілегей сұйықтықпен қаптайды, олар кейін құрғап, қатып қалады. 2-3 аптадан соң жұлдызқұрттар шығып, дәнжарнақтың астында қыстап қалады. Алма күйесі бір ұрпақта дамиды.
Күресу шаралары. Шағын учаскелерде жұлдызқұрттарды өрмек ұяларымен қоса жинап, жою. Өлі қабықтарын тазартып, өртеу. Күзде немесе көктемде түскен жапырақтарды жинап алып, қордалайды; ерте көктемде ағаштардың бөрікбастарын төрт жағынан қарап, 0,5 м бұтақтарын зерттейді және қабығындағы алма күйесінің барлық қалқаншаларын санайды. ЭЗШ саны 2 м ағашта 2 қалқаншаны құрайды. Өңдеуді Â«Тізімге...»... сәйкес препараттармен жүргізу ұсынылады.
Алма жеміс жемірі – Laspeyresia pomonella L. (Lepidoptera отряды, Tortricidae тұқымдасы). Алманы, алмұртты, өрікті, алқорыны, шабдалыны және басқа тектес өсімдіктерді зақымдайды.

Көбелек қанатын жайғанда 18-22 мм жетеді, алдыңғы қанаттары көптеген көлденең жолақтары бар қара-сұр түсті,  қанатының басында қола түстес жылтырмен шағылысатын ірі қоңыр дақ («айна») бар; артқы қанаттары қоңырқай сұр, ашық түсті шашақпен жиектелген. Жұлдызқұрттың ұзындығы 18-22 мм  болатын ашық-қоңыр басты қызғылт түсті болып келеді.
Соңғы жастағы жұлдызқұрттар өспей қалған қабық астындағы өрмек пілләларында,  қабық жарықшаларында, ескі ыдыстағы топырақтың жоғары қабатында қыстайды. Көктемде олар қуыршақтанады, ал алма гүлдеп болғанда, көбелектер ұшып шығады. Ұрғашылары дөңгелек жұмыртқаларын
бастапқыда жапырақтарға, кейін жемістерге салады. 10-12 күннен кейін од
құрттар шығады. Олар жеміс жұмсағына еніп, тұқым қалтасына дейінгі жолды кеміріп, тұқымдарды жеп қояды. Бір жұлдызқұрт 2-4 жеміске дейін зақымдай алады. Зақымданған жемістер түсіп қалады, нашар сақталады. Дамыған жұлдызқұрттар қуыршақтанады. Жазғы кезеңде зиянкес 1-3 ұрпаққа дейін береді.
Күресу шаралары. Ағаш түптерінің шеңберлерін қазу. Ағаш діңдерін тазарту. Тосқауыл белдіктер орнату. Жарық және еліктіргіш торлар ілу. Үзіліп түскен жемістерді жинау. Пайдалы энтомофагтарды қорғау. Егер аптасына торға қыстап шыққан ұрпақтан 5 еркек жәндік және жазғы ұрпақтан 3-4 еркек жәндік түссе немесе 100 ц/га жоспарланған түсімде  зақымданған жемістер мөлшері 2% болса, онда мұндай жағдайда түсімділікті белсенді түрде қорғау қажеттілігі туындайды. Өңдеулерді Â«Тізімге...» сәйкес инсектицидтермен жүргізу  ұсынылады.
 
Жасыл алма бітесі – Aphis pomi Deg. (Homoptera отряды, Aphididae тұқымдасы). Шекілдеуікті жемістер тұқымдастарын зақымдайды. 
Қанатсыз ұрғашы жәндіктің ұзындығы 1,5-2 мм, ақшыл-жасыл қара-қоңыр басы және шырынды түтікшелері бар. Еркек жәндіктер ұрғашыларынан кішірек болып келеді. Баланқұрттары   0,5-1,5 мм, ашық немесе қара-жасыл түсті, қызыл көздері бар.
Жұмыртқалар бүршіктерінің басында немесе бір жылдық өркендерде қыстайды. Баланқұрттары  бүршік жарғанда жұмыртқадан шыға бастайды. Олар өсімдік шырынымен қоректенеді және 12-15 күннен соң ұрықтанбай-ақ баланқұрттар пайда болатын қанатсыз негіз салушы ұрғашы жәндіктерге айналады. Бітелердің екінші ұрпағында басқа ағаштардың жас өркендеріне ұшып келетін қанатты көшпелі ұрғашы жәндіктер пайда болады. Күзде бітелер тобында еркек және ұрғашы жәндіктер пайда болады. Жұптасудан кейін ұрғашы жәндіктер қыстауға қалатын 5 жұмыртқадан салады. Климаттық жағдайларға қарай жазғы мезгілде  біте 10-15 ұрпақ береді.
Күресу шаралары. Шыбықтар мен тамыр шыбықтарын кесу. Бүршік жарғанға дейін 0,5 метрлік төрт бұтақта 30 астам жұмыртқа болса, ал вегетация кезеңінде 100 жапырақта 15 бітелер тобы байқалса, Â«Тізім...» регламенті бойынша инсектицидтермен өңдеу жүргізу қажет.
Алма бүргешіркейі – Psylla mali Forst. (Homoptera отряды, Psyllidae тұқымдасы). Ересек жәндік сарғыш-жасыл түсті, күзге қарай қоңырқай түске енеді, денесінің ұзындығы 2-3 мм. Баланқұрты  жалпақ, қызғылт-сары, көздері қызыл, аз қозғалады.
 
 

 
 
Жұмыртқалары  қабықжарықшаларында, жеміс бүршіктерінің ұшында және өркендердің басында қыстайды. Көктемде шыққан баланқұрттар жарылған бүршіктерге еніп, оларды зақымдайды. Бұдан кейін бүргешіркейлер  жапырақ сағағында, гүл шанақтарында қоректенеді, оларды тәтті сұйықтықпен жауып, оларға күйе саңырауқұлақтары орнығады. Нәтижесінде жапырақтары бүрісіп қалады, гүлдері мен гүл шанақтары қурайды, түйіндері үзіледі, жемістерінің формалары өзгереді, дәмдік сапасын жоғалтады, түсім төмендейді. Алма гүлдегеннен кейін екі апта өткен соң пайда болатын ересек дарақтар бақша ішіне тарайды. Күзге қарай бүргешіркейлер алма ағашына қайтып келіп,  қызғылт сары жұмыртқалар салады.
Күресу шаралары. Ағаштарды ескі қабықтардан тазарту. Түскен жапырақтарды жинап, жою. Топырақты күзгі қазу. Зиянкестер көп болған жағдайда Â«Тізімге...» сәйкес препараттармен химиялық өңдеу жүргізу ұсынылады.
Долана көбелек – Aporia crataegi L. (Lepidoptera отряды, Pieridae тұқымдасы). Алманы, өрікті, алмұртты, шабдалыны, мойылды, долананы және басқа тұқымдастарды зақымдайды.
Көбелек қанатын жайғанда 50-65 мм жетеді, қанаттары ақ, қара тарамыстары бар, кеудесі мен құрсағы қара. Жұлдызқұрттардың ұзындығы 45 мм, қысқа қалың түктермен қапталған, денесі сұр түсті, арқасында үш қара, ал олардың арасында екі қоңыр-қызғылт сары жолақтары бар.
Екінші-үшінші ұрпақ жұлдызқұрттары өрмек ұяларда қыстайды. Қысқы ұя 1-2 жапырақтан тұрады және өрмекте бұтаққа ілінген. Ұяның ішінде 20-70 жұлдызқұрттан келеді, оның әрбіреуі жеке пілләда орналасады. Алма ағашы бүршік жарған кезде жұлдызқұрттар ұяларынан шығады,  олар тобымен жүріп бүршіктерді кеміріп тастайды. 30-45 күннен кейін жұлдызқұрттар қуыршақтанады. Қуыршақтың дамуы шамамен екі аптаға созылады. Көбелектердің ұшуы маусым-шілде айларында байқалады. Ұрғашы жәндіктер жұмыртқаларын жапырақтарға тобымен 30-150 данадан салады.  Олардың дамуы 10-15 күнге созылады. Пайда болған жұлдызқұрттар топтасып жүреді және көрші жапырақтарда қоректеніп, олардың қаңқасын ғана қалдырады. Күзге қарай олар қысқы ұяларын жасайды. Долана көбелегі бір ұрпақ береді.
Күресу шаралары. Қысқы ұяларды күзде жапырақ түскеннен кейін немесе қыста жинау және жағып жіберу.  2 метрлік төрт бұтақты сілкігенде 8-10% зақымданған дегелек немесе 8 жұлдызқұрт анықталған жағдайда  Â«Тізім...» регламенті бойынша препараттармен өңдеу жүргізу ұсынылады.
Сақиналы жібек көбелек – Malasoma neustria L. (Lepidoptera отряды, Lasiocampidae тұқымдасы). Барлық жеміс дақылдарын және кейбір орман жапырақты ағаш тұқымдарын зақымдайды.
Көбелек қанатын жайғанда 32-42 мм жетеді, алдыңғы қанаттары қызғылт-қоңыр түсті, тым қара көлденең жолақтары бар, артқы қанаттары алдыңғыларына қарағанда ақшыл. Жұлдызқұрт  көгілдір-сұр түсті, қалың түктермен қапталған, ұзындығы 55 мм дейін. Жетілген жұлдызқұрттар жұмыртқа қабығының ішінде қыстайды. Көктемде пайда болатын жұлдызқұрттар жапырақтарды, гүл шанақтары мен гүлдерді жейді. Бұтақ аралықтарында олар өрмек ұяларын салып, күндіз сонда тығылады. Ересек жұлдызқұрттар жорғалап, жеке өмір сүреді. Тығыз өрмектелген пілләларда қуыршақтанады. Көбелектер жаздың ортасында пайда болады. Ұрғашы жәндіктер жұмыртқаларын ілкен топтармен бір жылдық және екі жылдық өркендердің айналасындағы сұр шеңберлер түрінде салады.
Күресу шаралары. Жұлдызқұрттар орналасқан өрмек ұялар мен жұмыртқалар қоймасын қолмен жинап, жою. 3 м3 бөрікбаста 2 жұмыртқа қоймасы анықталған жағдайда ағаштарға бастапқы бүршік жару кезеңінде Â«Тізімге...»  сәйкес препараттармен бүрку жүргізеді.
Теңсіз (жұпсыз) көбелек - Ocneria dispar L. (Lepidoptera отряды, Orgyidae тұқымдасы). Барлық жеміс және орман жапырақты ағаш тұқымдарын зақымдайды.
 
 
    Ұрғашы көбелек қанатын жазғанда 80 мм, еркек жәндік – 45 мм дейін жетеді. Қанаттары кіршең ақ түсті, көлденең толқынды жолақтары бар. Жұлдызқұртының ұзындығы 75 мм, ақшыл-сұр түсті, қара-қоңыр түктермен қапталған, арқасында бес жұп көк және алты жұп қызыл сүйел болады. Жұлдызқұрттар жұмыртқа қабығының астында қыстайды. Олар бүршік жарған кезде шығады, бастапқы кезде тобымен жүреді, кейін бұтақтарға өрмелеп шығып, жапырақтарды жеп қояды. Жаздың басында қабық жарықшаларында жұмсақ пәллаларда  қуыршақтанады. Тамыз айында қуыршақтардан көбелектер ұшып шығады. Ұрғашылары жұмыртқаларын ағаш діңінің астына және діңгектерге үлкен кесектермен салады және оларды қоңыр жүн түріндегі түктермен жауып тастайды. Жыл бойы бір ғана ұрпақ береді.
Күресу шаралары. Жұмыртқа қоймаларын діңдер мен бұтақтарынан қырып алады немесе оларды соляр майымен, контактылы инсектицидтер қосылған жағармаймен сылап тастайды. Пайдалануға рұқсат етілген жағдайда (ЭЗШ саны бір ағашта екі жұмыртқа қоймасы) инсектицидтермен өңдейді.
Жемістің қоңыр кенесі – Bryobia redikorzevi Reck. (Arachnoidea класы, Acariformes отряды, Bryobiidae тұқымдасы). Жеміс ағаштарының түрлі тұқымдарын, әсіресе алманы, өрікті, алмұртты, алшаны қатты зақымдайды.
Ұрғашысы қызыл-қоңыр түсті үлкен сопақша формалы, ұзындығы 0,6 мм; еркек жәндігі ұзын- сопақша формалы, ұзындығы 0,3 мм.
Өркендердің қабығына салынған жұмыртқалар көбінесе бүршіктердің басында қыстайды. Жұмыртқалар көп болған жағдайда қабығы қызғылт түске айналады. Көктемде бүршік жарғанда, жұмыртқалардан құрттар шығып, жапырақ шырынымен қоректенеді. Кененің қоректенуі нәтижесінде жапырақтары кіршең-сары түске енеді, дамымайды, түсімділік пен ағаштардың аязға төзімділігі төмендейді. Жыл бойы 4-5 ұрпақ дамиды.
Күресу шаралары. Қатты зақымданған бұтақтарды кесу және жағып жіберу. Ерте көктемде немесе күзде діңдер мен қаңқасы қалған бұтақтарды қурап қалған қабығынан тазартады. Экономикалық зияндылық шегі болып 10 см бұтақтардың 20 кесіндісіне 200 жұмыртқадан келуі саналады. Акарицидтермен өңдеуді Â«Тізім...» ережесі бойынша жүргізу ұсынылады.
       Қарақаттың мөлдір қанат көбелегі  -  Sunanthedon tipuliformis Cl.  (Sessiidae отряды, Lepidoptera тұқымдасы). Қарақат пен қарлығанның кең таралған зиянкесі.
Көбелектер жұмыртқаларын бір-бірден, көбінесе бұтақ қабықтарындағы түрлі жарықшаларының маңайына салады. Оларда жұмсақ қара қабырғалы жұлдызқұрт тескен жолдар жасайды.
Көктем мен жаз бойы жұлдызқұрттар бұтақтарға жайлап өрмелеп, олардың бас жағын зақымдайды. Күзде олар 2,0- 2,5 см дейін жетеді және екінші рет бұтақтардың ішінде қыстап шығады. Екінші рет қыстағаннан кейін көктемде жұлдызқұрттар  бұтақтар ішін тесіп, сонда қуыршақтанады. Жұлдызқұрттармен зақымданған бұтақтар көбінесе өліп қалады.
Күресу шаралары. Жидек ағаштарын гүлдегеннен кейін инсектицидтермен бүрку. Екпе ағаштарын жақсылап күту бұтақтардың зақымдануын тоқтатады. Ерте көктемде түптерді жұлдызқұрттарымен зақымданған бұтақтарды кесу және бірден жою  маңызды. Кесу кезінде түбірін қалдырмаған жөн; ірі кесінділерге бақ нұмын жағу. Сонымен қатар көктем мен жаз бойы өсімдікті мұқият тексеріп, мөлдір қанат көбелекпен зақымданған бұтақтарын сау жеріне дейін кесіп тастау қажет.
Қарлыған қанкөбелегі - Zophodia convolutella Zell. (Lepidoptera отряды, Piralididae тұқымдасы). Бұл қарақат пен қарлығанның ең қауіпті зиянкестерінің бірі. Қанкөбелек жұлдызқұртымен зақымданған жидектер қурап қалады.  Өрмекке оралған олар сау жидектердің ортасында байқалады.
Қуыршақтары топырақтың жоғарғы қабатында қарақат пен қарлыған түптерінің астында өрмек пілләларында қыстайды. Көктемде жидек ағашы гүлдеу алдында қуыршақтар көбелектерге айналады. Олар жұмыртқаларын   қарақат пен қарлыған гүлдеріне салады. Жұмыртқадан шыққан көбелек құрттар түйіндерге еніп, оларды жей бастайды. Бір жидектен екіншісіне көшкен жұлдызқұрттар оларды өрмекпен орап алады. Бір ай шамасында зақымдайды. Ересек құрттардың ұзындығы 1,8 см дейін жетеді.
Күресу шаралары. Қанкөбелек құрттары көбейіп кеткен жағдайда  инсектицидтердің ерітіндісін бүрку қажет. Бүркуді қарақат пен қарлыған гүлдегеннен кейін бірден жүргізеді.
Топырақты өңдеу қуыршақтың біршама бөлігін жояды. Кішігірім бақтарда жұлдызқұрттарды зақымданған жидектермен қоса қолмен жинау ұсынылады.
Бүлдірген кенесі - Tarsonomus pallidus Banns. (Arachnoidea класы, Acariformes отряды, Tarsonemidae тұқымдасы). Денесі ұзын сопақша ақшыл-сары,  ұзындығы 0,2 мм. Баланқұрттары тым ақшыл, ұзынша формалы.

  
 
Ұрғашы жәндіктер жапырақтардың басында қыстайды. Көктемде олар жас жапырақтарға жұмыртқа салады да, 8-10 күннен кейін жапырақ шырынымен қоректенетін баланқұрттар пайда болады. Нәтижесінде жапырақтары бүрісіп,
 
майлы жылтыр сары түске айналады. Тіршілік кезеңінде кененің   4-5 ұрпағына дейін дамиды.
Күресу шаралары. Бүлдіргеннің сау көшетін отырғызу. Екпе материалды 45-46 С температурадағы суға 15 минут салу арқылы залалсыздандырады. Өсімдіктерді мұқият қарау. Жидектерді жинап алған соң зақымданған учаскеде дегелектерді зақымдамай, жапырақтарды қырқиды, одан кейін Â«Тізіммен...» рұқсат етілген препараттармен өңдейді.
Шие бізтұмсығы – Rhynchites auratus L. (Coleoptera отряды, Attelabidae тұқымдасы). Шиені, қызыл шиені, өрікті, шабдалы мен басқа тұрлерді зақымдайды.
Қоңыздар металды таңқурай құлпырған алтын түстес болып келеді. Денесі қалың ақшыл түктермен қапталған, ұзындығы 6,5-9 мм.Еркек жәндіктің бас түтігі иілген, ал ұрғашысынікі түзу болып келеді. Дернәсілдеры кіршең ақ түсті, иілген, басы қара түстес, ұзындығы 6-8 мм.
Қоңыздар топырақта 2-15 см тереңдікте қыстайды. Көктемде қоңыздар шие бүршік жарғанда топырақ бетіне шығады. Қоңыздар бүршіктермен, шанақтармен, жапырақтармен, одан кейін піспеген жемістермен қоректенеді. Жемістер түйіндене бастаған кезде ұрғашылары жемістің бір бүйірін сүйегіне дейін тесіп, жұмыртқа салады. Шамамен бір апта өткен соң жұмыртқадан дернәсілдер шығады, ол әлі қатпаған сүйекке еніп, өзегін жеп қояды.  Дернәсілдер  даму кезеңі шамамен бір айға созылады. Дамуын аяқтаған құрт зақымданған жемістен шығады да, топыраққа 5-10 см тереңдікке еніп, сонда қуыршақтанады. Күзде бұл қуыршақтардан қоңыздар шығады, олар келесі жылдың көктеміне дейін топырақта қалады.
Күресу шаралары. Күзде бақта топырақты қопсытады. Көктемде таңертеңгілікте қоңыздарды өсімдік қалдықтарынан сілкіп, жояды. Инсектицидтерді қолдану Â«Тізімге...» сәйкес жүзеге асырылады.
Бүлдірген-таңқурай бізтұмсығы - Anthonomus rubi Hrbst. (Coleoptera отряды, Curculionidae тұқымдасы). Бүлдірген мен таңқурайдың жапырақтары мен шанақтарын, сондай-ақ қожақатты, итмұрынды және басқа өсімдіктерді зақымдайды.
Қоңыздары сұрғылт-қара түсті, ұзындығы 3 мм дейін.
 
 
 

 
Құрты ақ түсті, Қоңыр басты, С-түріндегі формада, ұзындығы 3,5 мм дейін.
Жыныстық жетілмеген қоңыздар өсімдік қалдықтары мен топырақ үйінділерінің астында қыстайды. Көктемде, бүлдірген қайта көктей бастағанда қоңыздар егіс алқабында пайда болады. Ересек дарақтар жапырақтармен, сағақтармен қоректенеді, сондай-ақ шанақ тозаңдықтарын жей алады.  Ұрғашылары бүлдірген шанақтарының ішіне бір жұмыртқадан салады және гүл сағағын кеміріп тастайды. 6-8 күннен соң жұмыртқадан құрт шығады да, шанақтың солып, шіріп бара жатқан ұлпаларымен қоректенеді. Осы жерде дернәсілдер қуыршақтанып, 8-10 күннен соң жаңа ұрпақ қоңыздары пайда болады. Олар жапырақтарда кішігірім тесіктер жасап, сонымен қоректенеді. Қоңыздар таңқурайға ұшып барып, оның шанақтарын зақымдауы мүмкін. Жылына бір ұрпақ береді.
Күресу шаралары. Бүлдірген алқабы таңқураймен қатар болмағаны жөн. Өсімдік қалдықтарын жинау және жою. Өсімдіктерді мұқият қарау. Шанақтау кезінде және жидектерді жинап алғаннан кейін қоңыздар жаппай байқалған жағдайда Â«Тізімге...» сәйкес инсектицидтермен өңдеу жүргізіледі.   Шиенің шырынды егеуіші – Caliroa limacina Retz. (Hymenoptera  отряды, Tenthredinidae тұқымдасы). Шиенің, қызыл шиенің, сирек жағдайда өріктің, алмұрттың, қара жемісті шетеннің жапырақтарын зақымдайды.
Ересек жәндік қара түсті, қанаттары мөлдір, 4-6 мм. Жалған жұлдызқұрт денесінің алдыңғы жағы тым жуан, жасыл-сары түсті, қара жылтыр
кілегеймен қапталған, ұзындығы 11 мм дейін. Ересек жұлдызқұрттар піллаларда топырақта 5-10 см тереңдікте қыстайды. Көктемде құрттар қуыршақтанып,  мамыр-шілде айларында ересек дарақтар пайда болады. Ұрғашылары жұмыртқа қорымен жапырақтардың төменгі қабығын тесіп, соның ішіне бір-бірден жұмыртқа салады. Жұмыртқаның дамуы екі апта шамасында созылады. Жұмыртқадан шыққан құрттар 15-20 күн бойы жапырақ жұмсағымен қоректеніп, жапырақтың төменгі бетіндегі мөлдір қабығы мен тарамысын ғана қалдырады. Қоректеніп болған құрттар бүршікке түсіп, пілләлар жасайды. Бір кезеңде 1-3 ұрпаққа дейін дамиды.
Күресу шаралары. Ағаш түбірінің шеңберлерін қопсыту. Дәнек жемісті дақылдарды  қолдануға рұқсат етілген препараттармен (Қосымша) бүрку.
1- тапсырма. Жеміс-жидек дақылдарының сорғыш зиянкестерімен танысу. Өсімдіктердің жасыл алма бітесімен, алманың бүргешіркейімен, жемістің қоңыр кенесімен зақымдағанын қарастыру және суреттеу.
2- тапсырма. Жәндіктерді зақымдау кезеңіне немесе ересек дарақтар және зақымдануына қарай анықтау. Анықтау барысын 17-кестеге жазу.
  
17-кесте. Жеміс және жидек дақылдарындағы зиянкестердің сипаттамасы.
 
Анықтау кестесіндегі  тармақ нөмірі Зиянкес атауы және оның жүйелі орны (класы, отряды, тұқымдасы) Зақымданған дақылдар Зақымдау кезеңінің сипаттамасы Зақымдау типі Қыстау кезеңі Ұрпақ саны Ұсынылатын күресу шаралары
Жәндік фазасы (құртының типін көрсету) Ауыз аппаратының типі Сипаттау (мөлшерін, түсін)                    
 
3- тапсырма. Жасыл алма бітесі, алма жемірі, шиенің шырынды егеуішісі, бүлдірген-таңқурай бізтұмсығы үшін фенологиялық даму күнтізбесін жасау.
 
Бақылау сұрақтары.
1. Қандай сорғыш зиянкестер жеміс дақылдарын зақымдайды? Аса қауіпті түрлеріне сипаттама беру.
2. Қандай жапырақ кеміргіш жәндіктер жеміс дақылдарына зиян келтіреді? Аса қауіпті түрлеріне сипаттама беру.
3. Бүршіктердегі, гүлдер мен жемістердегі қандай зиянкестер Солтүстік Қазақстан аймағында таралған? Бұл зиянкестердің дамуының морфологиялық және биологиялық  ерекшеліктері. Олармен күресудің аса тиімді шаралары.
4. Жидек дақылдарындағы зиянкестерге морфологиялық және биологиялық сипаттама беру.
5. Жеміс-жидек дақылдарындағы зиянкестердің экономикалық зияндылық  
15- тақырып.  АСТЫҚ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ӨНІМДЕРІ
ҚОРЫНЫҢ  ЗИЯНДЫ ЖӘНДІКТЕРІ
 
Түсініктеме
         Қор зиянкестері (кеміргіштер, одан басқа буынаяқтылар, қатты қанаттылар, қабыршақ қанаттылар, кенелер) ауыл шаруашылық өнімдеріне көп зиян келтіреді. Олар тек астық пен қайта өңдеу өнімдерін құрту арқылы зор шығындарға әкеліп қана қоймай,  сонымен қатар технологиялық және тұқымдық сапаны төмендетеді, өнімді жарамсыз етеді, аурулар таратады.
     Қамба бізтұмсығы - Sitophilus granaries L. және күріш бізтұмсығы - Sytophilus oryzae L. (Бізтұмсықтар тұқымдасы - Curculionidae,қоңыздар отряды – Coleoptera).
       
                   
Қоңыздары ұсақ 2-3 мм, қара-қоңыр немесе қара түсті болып келеді. Қамба бізтұмсығының сыртқы қабығы жылтыр, артқы қанаттары дамымай қалған. Күріш бізтұмсығы – тегіс немесе шамалы жылтыр, қанаттары дамыған және қанаттарының үстінде екі қызғылт дақтары бар. Дәнде құрттар, қуыршақтар мен қоңыздар қыстайды. Қоңыздар дәннен тыс астық үйіндісінде, қабырға мен еден жарықтарында, тесіктерінде қыстап шығады.  Қамба бізтұмсығы орташа тәулік температурасы 120 төмен болғанда, күріш бізтұмсығы жылы температурада
қоректене бастайды. –150 температурада қоңыздар бір тәуліктен кейін өліп қалады. Жұмыртқаларын дәннің және басқа қатты өнімдердің ішіне тереңге салады. Тесіктерді қатайған ұрғашылар бөлетін сұйықтықпен жауып тастайды. Дамудың барлық кезеңі дәнде өтеді. Жағдайға байланысты 1-2 ден 5 ұрпаққа дейін дамуы мүмкін. Қамба бізтұмсығының  дамуы үшін қолайлы
 

 
дәннің ылғалдылығы 15-16%. 11% ылғалдылықта олар өліп қалады. Қамба бізтұмсығына қарағанда күріш бізтұмсығы дәнде 10 % төмен ылғалдылықта да өмір сүре алады. Бізтұмсықтар сақтаудағы бидайдың, қарабидайдың, арпаның, күріштің, жүгерінің, сұлының дәндерін зақымдайды. Күріш бізтұмсығы көп қоректі. 
       Үлкен ұн қоңызы - Tenebrio molitor L. ( Қара қоңыз тұқымдасы Tenebrionidae, қоңыздар отряды Coleoptera).
 
 
 
 
      Қоңыз ірі, ұзындығы 12-16 мм, қоңырдан қара түске дейін жылтыр қабатты. Қоңыздар тәуліктің қараңғы кезінде ұшады. Үлкен ұн қоңызы ұн үшін зор қауіп төндіреді.  Ұрғашы қоңыз өнімдерге немесе ыдысқа 550 жұмыртқаға дейін салады. Баланқұрттарының ұзындығы 25-30 мм, қара сары түсті, сымқұрттарға ұқсас. Баланқұрттар қыстайды. Дамуға қолайлы  температура 20-25 С.  Суыққа төзімді. Қоңыз баланқұрттары ұнмен, жармамен, кебекпен, кепкен нанмен,  ұрылған дәндермен, кепкен көкөністермен, темекі өнімдерімен және т.б. қоректеніп, зиян келтіреді.  Жоғары ылғалдылықта дән ұрығын қатты зақымдайды. Баланқұрттары бірінші кезекте әсіресе жоғары ылғалдылықта дән ұрығын зақымдайды. Диірмендерде, кептірілген қамыр кеспе өнімдерін шығаратын және тәтті тағам шығаратын кәсіпорындарда таралған. Жыл бойы бір-екі ұрпақта дамиды.
      Кішкене ұн қоңызы - Tribolium confusum Duv. ( Қара қоңыз тұқымдасы -Tenebrionidae, қоңыз отряды –Coleoptera). 
    

 
 
Қоңыз денесінің ұзындығы 3,0-4,0 мм, түсі қоңырқай күрең. Кеудесі  төртбұрышты, үстінен қарағанда алдыңғы бұрыштары дөңгеленіп келген төртбұрыш тәрізді, үсті толған ұсақ нүктелер. Қоңыздар ұшпайды, бірақ шапшаң қозғалады. Баланқұрты сары, құрсағында бір жұп ілмек шөншіктері болады. Дамуы үшін қолайлы температура 20-25. Зиянкес жылы сүйгіш,  14-тен төмен температурада ұрғашысы жұмыртқа салмайды.   Диірмендерде, қоймаларда және астық пен оны қайта өңдеу өнімдері сақталған басқа орындарда дамиды. Қоңыздар мен баланқұрттар зиян келтіреді. Ұнды, жарманы, кебекті, құрама азықты және басқа өнімдерді зақымдайды. Бүтін дәнді жоғары ылғалдылықта зақымдайды. Бір жылда 2-4 ұрпақ береді.
        Нанның үңгі қоңызы - Stegobium paniceum L. (Үңгі қоңыздар тұқымдасы Anobiidae, қоңыздар отряды  Coleoptera). Қоңыздың ұзындығы 1,7-3,7 мм, тегіс, қызыл қоңыр немесе ақшыл-қоңыр түсті. Баланқұрты иілген, ақ, ұзындығы 5,5 мм дейін. Баланқұрты зиян келтіреді.  Ұнды, жарманы, нанды және басқа ұн өнімдерін зақымдайды. Дамуға қолайлы температура 18-24˚.  Жылына төрт ұрпаққа дейін береді. Астық тескіш қоңызбен зақымданғанда қатты тағам субстраттары сыртқы белгілері нашар байқалғанмен, іші түгел желініп қояды. Шашылмалы өнімдерде баланқұрт ұяларын кішкене шар түрінде жапсырады. 
        Диірмен қан көбелегі – Ephestia(Anagasta) kuchniella Zell. ( Қан көбелектер тұқымдасы - Pyralidae, қабыршақ қанаттылар отряды – Lepidoptera). Ұн комбинаттарының, жарма зауыттарының тұрақты тұрғыны. Қанатын жазғанда 17-27 м
 
 
 
     Алдыңғы қанаттары сұр қорғасын түстес және әлсіз көрінетін көлденең жолақтары мен қара нүктелері бар. Артқы қанаттары - ақшылдау, шеттері қара. Жұлдызқұрттардың ұзындығы 20-25 мм. Қоректенуі жағынан – ақшыл-жасыл, жасылдау немесе қызғылт түсті болып келеді. Артқы жағында ұзына бойына әрқайсысы қысқа түгі бар алты қоңыр нүктелері бар. Жұлдызқұрттар пілләларда қыстайды. Дамуға қолайлы температура 26˚. Жұлдызқұрттар астықты және басқа өнімдерді, сондай-ақ кептірілген көкөністер мен жемістерді зақымдайды. Тағамды өрмекпен орап алады және кесектер түзеді. Жұмыртқаларын бір-бірден немесе бірнешеуін
        тесіктер мен жарықшаларға, дәнге, ұнға, ыдысқа және т.б. салады. 2-7 ұрпақта дами алады.
         Дән күйесі - Sitotroga cerealella. ( Ойыққанатты күйе көбелектер тұқымдасы - Gelechiidae, қабыршақ қанаттылар отряды - Lepidoptera). 
 
 
 
 
Қанатын жазғанда 11-19 мм. Алдыңғы қанаттары тар жылтыр қабыршақтары бар, сұрғылт сары немесе қоңыр түсті.  Артқы қанаттары үшкірленген, сұр түсті кең шашақты. Күйе жұлдызқұрты бидай, қарабидай, арпа, жүгері және басқа дақылдар дәнінің ішінде дамиды. Көбінесе арпа мен жаздық бидайды зақымдайды. Жұлдызқұрт  пен қуыршақтың дамуы дәннің ішінде өтеді, бізтұмсықтар мен үңгіқоңыздарға ұқсас. Жұлдызқұрт   
дәннің ішіндегі құраммен қоректенеді,  сонда қуыршақтанып, көбелекке айналады. Қуыршақтанудан бұрын құрт дәннің қабығына жұқа үлдір қалдырады да, сол арқылы көбелек сыртқа шығады. Дамуға қолайлы температуралар ауқымы  27-28˚С.  Дәннің ылғалдылығы 12% төмен болған жағдайда  даму тоқтап қалады. Жұмыртқаларын топпен 30 данадан қоймалардағы астыққа және тіршілік кезеңінде егістіктегі масақтарға салады. Үйінділерде жұлдызқұрттар тереңдігі 20 см астықтың жоғарғы қабатын зақымдайды.  3-тен 8 дейін ұрпақ береді. 
         Қамба күйесі - Nemapogon granellus L. ( Кәдімгі күйе көбелектер тұқымдасы - Tineidae, қабыршақ қанаттылар отряды – Lepidoptera).Алдыңғы қанаттарын жайғанда – 9-15 мм. Қанаттары сұрғылт, түрлі формадағы қара-қоңыр дақтары бар. Жұлдызқұрттың ұзындығы - 7-9мм, кіршең-ақ түсті басы қоңыр. Жұмыртқаларын астықтың бетіне 1-2 данадан салады. Жұмыртқадан шыққан жұлдызқұрттар дәннің ішіндегі ұнмен қоректенеді. Ересек жастағы жұлдызқұрттар дән қалдықтарын, шіріктерді өрмекпен орап тастайды. Нәтижесінде үйіндінің жоғарғы бетінде тамақтану мақсатына жарамсыз кесектер түзіледі. Қамба күйесі егіс астында, астық үйінділеріне ұялайды. Жұлдызқұрттар пілләларда еден, қабырға және т.б. тесіктерде қыстайды. 1-3 ұрпақ береді. Қоймаларда, элеваторларда өмір сүреді.
      Қамба кенесі: ұн - Acarus siro, ұзынша - Tyrophagus noxius, түкті - Gliciphagus destructoz және басқалары ( Өрмекші тәрізділер класы – Arachnida, акариформалылар отряды – Acaryformes).
  
 
 
 
 
 Денесі сегменттерге бөлінбеген, ауыз органдары кеміргіш, денгесінің ұзындығы 0,4-0,7мм. Жылдың жылы мезгілінде қамба кенелері қарқынды түрде дамиды. 10 ұрпаққа дейін береді. Дамуға қолайлы температура 20-25˚С, ылғалдылық 16-17%. Кенелердің негізгі бөлігі минус 15 0С температурада өліп қалады. Өміршеңдігін суықтан қорғалған жерлерде жалғастырады. Баланқұрттар мен ересек дарақтар астық тұқымдастарының барлық түрлерін, әсіресе бидай мен қарабидайды зақымдайды. Сондай-ақ ұнға, кебекке, көкөністерге және т.б. қауіп төндіреді.
     Дән ұрығын, эндоспермасын бұзады, өнгіштігін, нан пісіру сапасын төмендетеді, зақымданған астықтан алынған ұн пайдалануға жарамсыз болып қалады.
 
1-тапсырма. Қатты қанаттылар отрядына жататын қор зиянкестерінің морфологиялық және биологиялық ерекшеліктерін зерделеу.
2-тапсырма. Қабыршақ қанаттылар отрядына жататын қор зиянкестерінің морфологиялық және биологиялық ерекшеліктерін зерделеу.
3-тапсырма. Қорларды зақымдайтын кенелердің даму ерекшеліктері.
4-тапсырма. 18-кестені толтыру.
                                                                             
                                   18 – кесте. Қор зиянкестерінің сипаттамасы.
 
Түрі, жүйелі орны Қысқашабиология-сы Зақымдан-ған объекті-лер Зиянды-
лығы, зақымдау кезеңі Қыстау кезеңі,
қыстау орны Көбеюге қолайлы жағдай-лар
           
16- тақырып  АСТЫҚТЫҢ ЗАҚЫМДАНУЫН АНЫҚТАУ  ЖӘНЕ  ӨНІМДЕР ҚОРЫ ЗИЯНКЕСТЕРІМЕН КҮРЕС ШАРАЛАРЫ
 
Түсініктеме
      Астық пен басқа өнімдердің сақталуын қамтамасыз ету, шараларды жоспарлау үшін зақымдануды анықтау, яғни тірі буынаяқтыларды анықтаудың маңызы бар. Зақымдануды анықтау үшін астық үйіндісінен дәнді қолмен іріктеп алады. Көлемі 200 м2 секциядан әртүрлі жерден және әр қабаттан 6 сынау үлгілерін іріктеп алады. Бәрін қосып, одан массасы 2ұ0,1кг орта сынау үлгісін бөліп алады. Астықты қаптарда сақтағанда үлгілерді 5-7% қаптардан іріктейді.  Орта үлгілерді қалың матадан тігілген полиэтиленді астары бар қапшықтарға салады да,  этикетка жапсырып, зертханаға жібереді. Үлгілер талдауын іріктеп алғаннан кейін екі тәуліктен кешіктірмей жүргізеді. Астықтың жәндіктермен және кенелермен анық түрде зақымдануына талдауды былайша жүргізеді. Көбелек жұлдызқұрттары шармап кеткен дән кесектерін қолмен іріктеп алады. Дәннің орта үлгісін өлшеп алып, бірнеше електерден өткізеді. Қолмен 1,5 және 2,5 мм елеуіштермен 2 минут бойы, минутына 120 рет айналдыру арқылы елейді. Жәндіктерді жылдың суық мезгілінде қарқындылығын арттыру үшін елек көздерін электршаммен қыздыру қажет.  2,5мм елеуіштен өткен дәндерді ақ шыны талдау тақтасына жұқа қабат жайып, ірі жәндіктерді жинап алады.  1,5 мм елеуіштен өткен дәндерді қара түсті тақтада үлкейткіш шыны арқылы қарайды. Анықталған зиянкестерді лас қоспаға салады. Астық сақтау кезінде зиян келтірмейтін өлі зиянкестер мен тірі егіс зиянкестерін лас қоспаға салады.
          Астықтың жасырын формада зақымдануын дәндерді жару әдісі және “үлгілерді” бояу әдісі арқылы анықтайды. Орта үлгісінен массасы 50 г аспаны алып,  одан 50 дәнді іріктеп алады. Оларды жырашықтың ұзына бойына қандауырмен жарып, үлкейткіш шынымен қарайды. Дамудың әртүрлі кезеңіндегі тірі жәндіктердің жалпы санын есептеп шығарады. Бояу әдісін қолданғанда 50г аспадан 250 дәнді еркін іріктеп алады. Оларды торда бөртуі үшін жылы (30) суға 1 минутқа салып қояды. Бұдан кейін дән салынған торды 1% жаңадан дайындалған марганец қышқыл калий ерітіндісіне ауыстырып салады. Ерітіндіде 20-30 сек. ұстайды. Дән бетіндегі артық бояуды кетіру үшін дәнді 20-30 сек. салқын суға салады. Мұндайда дәннің бояуы қалпына келеді, «үлгілер» қара түске боялады. Зақымданған дәндер мен анализ үшін алынған дәндердің жалпы саны арасындағы проценттік айырмасы анықталады.
       Сондай-ақ қойманың әр жерінен және тесіктерден жинап алынған астық сыпырындылары және үйінділері талданады. Сыпырындылар және үйінділерді  диаметрі 2,5 және 1,5 мм ұяшықтары бар елеуіштерден өткізеді және мұқият зерттейді.
         Қорларды зиянкестерден қорғау шаралары. Карантиндік, алдын алу, жою шараларынан тұрады және зиянкестердің ерекшеліктерін білуге негізделеді. Импортталған өнімдерді республикада жоқ түрлердің енуін болдырмау үшін мұқият тексеру және ошақтары анықталған жағдайда оларды жою карантиндік шаралардың негізі болып табылады. Карантиндік зиянкестер байқалған жағдайда газбен өңдеу  және басқа шаралар қолданылады. 
         Қор зиянкестері үшін қолайлы жағдайлар жоғары температура мен ылғалдылық, сақтау орындарының санитарлық нормаға сай болмауы. Сақтау орындарын, қоймаларды, оларға жақын орналасқан аумақтарды қоқыстан жиі тазартып отырудың маңызы зор. Саңлаусыз қоймаларды аэрозольдермен және газбен (фумигациялық отрядтар күшімен) өңдеу. Қойма айналасын өңдеу бүріккіштердің көмегімен ылғалды тәсілмен жүргізіледі. Тұрғынжайды жөндеу дезинсекциядан кейін жүргізіледі. Керосинді-ақбалшық эмульсиямен (1 л суға 200 г әк, 100г керосин) ақтаған дұрыс. Астық сақтауға дейін қоспалардан тазартылып, қалыпты ылғалдылыққа дейін жеткізілуі қажет. Сақтау кезінде астықтың зиянкестермен зақымдануы анықталған жағдайда газбен өңдеу және мұздату қажет.
 
1-тапсырма. Астықтың зиянкестермен ашық түрде зақымдануын анықтау әдістерімен танысу.
2-тапсырма. Астықтың зиянкестермен жасырын түрде зақымдануын анықтау әдістерімен танысу.
3-тапсырма. Қор зиянкестерінен қорғау шараларын қарастыру және жүйе құру.
 
Бақылау сұрақтары
1.     Қамбада болатын зиянды жәндіктердің түрлерін, қандай отрядтар мен тұқымдастарға жататынын атаңыз.
2.     Қоректенуі мен дамуы дәнде өтетін қанша қамба зиянкестері бар?
3.     Имаго мен баланқұрттары зиян келтіретін қамба зиянды жәндіктерінің түрлерін атаңыз.
4.     Өздерінің көбеюлерімен дәннің өздігінен қызуын тудыратын зиянды жәндіктердің қандай түрлері бар? 
5.     Қор зиянкестерінің дамуына қолайлы жағдайларды атаңыз.
6.     Дәннің жасырын зақымдануы қалай анықталады?
7.     Дәннің ашық зақымдануын қандай әдіспен анықтайды?
8.     Қор зиянкестерінің алдын алу шараларын атаңыз.
9.     Қор зиянкестерін жою шараларын атаңыз.
10.  Ылғалды дезинсекциялау үшін қандай дәрі-дәрмектер қолданылады?
11.  Газбен өңдеу үшін қандай препараттар қолданылады?
 

Приложенные файлы

  • docx 14783536
    Размер файла: 2 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий