КЫЙЫН КЕЗЕҢ

КЫЙЫН КЕЗЕТў Ошол мТЇнУ©т сайын У©лТЇм кТЇтТЇп, ажал алкымдап турган кездерде У©лТЇп кетсе арманы жок эле... Ошол заман-дагы кыйын жылдардан У©тТЇп, кылчайып караса баскан жолуна бТЇгТЇн таТЈ калат. Экинчиден У©зТЇн зор бактылуу самап, У©ткУ©нгУ© бу кТЇндУ© кТЇлТЇп гана коёт... Чубаган арабалар акырын гана кылдырап келет. Тартып бараткандары эгин. Кабыл алдыТЈкы арабаны айдап бараткан кишинин жанына отурган. Бул убак орус дыйкандары кТЇзгТЇ жумуштун кызыгына кирип, кырман бастырып, эгин ташып, эмгек кайнап жаткан кез. КТЇнТЇ-тТЇнТЇ жолду бир бошотпой каршы-терши калдыраган арабаларда сан жок. Берегилер бТЇгТЇн таТЈга жуук ЧоТЈ-Таштан чыккан. Улуу шашке кезинде Талды-Сууга жакындай бере бир чоТЈ поселканы кУ©рТЇп Кабыл: — Базаке, мынабу калаа башта жок эмес беле? — деп таТЈыркагандай жанындагыдан сурады. Базарбай абалы «НУ©У©!» деп аттардын божуларын силкип, камчы ТЇйрТЇп ылдамдатып койду да соТЈунан шашпай жооп берди: — Бу жерлерди орустун кулактары алып койгон. — Качан? — Эл ТЇркТЇп кеткенден кийин... — Мындан башка дагы кайсы жерлер алынды? — КТЇрмУ©нтТЇ, Сары-Булак, Ичке-Суу, ЧоТЈ-Таш, Шаты... толуп жатат. — Ошол жерлердин баарына поселка тТЇштТЇбТЇ? — Ооба. — Дагы келип жатат. КУ©рдТЇТЈбТЇ, тетигилерди? Ушул убакта созулган бир топ У©гТЇз араба, булардын алдынан утур келип калды. ЖТЇккУ© караганда «тартип» боюнча У©гТЇз арабалар жол берТЇТЇ керек эле. Антпей, жолдон чыгышка муктаж кылып, тТЇптТЇз жУ©У©лУ©п кирип келаткан соТЈ амалсыз Кабылдын жанындагы киши божуларды кыйшайтып бир жагына тарта берди. Ошого да болбой, алдыТЈкы арабада келаткан бир бакыйган чоТЈ алда кайдан кобурап, сУ©гТЇп отуруп тушунан У©тУ© бериште чубалган соТЈ камчы менен Базар-байга карай шилтеп калды эле, бул жазгана бергенде камчынын учу оролуп барып катарында отурган Кабылдын жаагыначып этти. "Чочуп кетип, бетин сыйпай: — И-й, ата бабаТЈдын!..— деп У©тТЇп баратканды сУ©гТЇп калганда, бирУ©У©гУ© жулунуп жаткан кишини кармай алгандай: — Кокуй, унчукпа! — деп жолдошу басып койду. — УЁгТЇз арабалар бир аз узап кеткен. Ушул кезде Базарбай эсин жыйнап салгандай болуп: — Буларга теТЈелип болбойт. Кыжырына тийсеТЈ жайлап да салат. Али кыргызды У©лтТЇрТЇТЇ тыйылган жок... Сен билбейсиТЈби? — деп Кабылга болор-болбос бурулуп койду да, кайтып оТЈолуп отуруп алып, арабаны кылдырата берди. Кабыл баягы эл ТЇркТЇп кеткен бойдон. Кытайдан жаТЈы келген. Муну Базарбай ТТЇптУ© бир оруска сТЇйлУ©шТЇп тургузам деп алып барат. Мындан У©згУ© карашар эчтемеси жок. Кабыл жолду катар ошол келечегин ойлоп келет. Ушул жылы бул он жетиге келген. Анча-мынчаны сезбей тургандай акылсыз да бала эмес. Ошондуктан жаТЈкы сУ©здУ©н улам Базарбай жУ©нТЇндУ© «бул бизден мурун мындайдын неченин кУ©рТЇп, жедеп бышып калса керек» деди ичинен. Эл ТЇркТЇп кеткенден кийин ТТЇптТЇн байлары, кулак-тары кыргыз жерине келип, чУ©п чаап, эгин салып жТЇрчТЇ экен. Кабыл Кытайдан келген кезде Базарбай, дагы бир эки ТЇйлТЇТЇ кыргыз болуп, ЧоТЈ-Ташта Гаврилдин эгинин бастырып жаткан. Береги тартып бараткан ошол. Булар Ичке-Суудан эТЈкее бергенде Ысык-КУ©л жарк этти. — Тетиги кУ©рТЇнгУ©н ТТЇп, кечке барабыз,— деди Базарбай, Ысык-КУ©лдТЇн чыгыш жагындагы калыТЈ бакты кУ©рсУ©тТЇп. Анын бери чети менен сызылып жаткан бир чоТЈ суу кУ©рТЇндТЇ. Буга кТЇн бата келишти. ТТЇпкУ© кире берерде бир чоТЈ кУ©пТЇрУ©дУ©н У©тТЇштТЇ да, кашатка чыгып, батыш жак четиндеги бир чоТЈ кУ©чУ© менен тУ©мУ©н карай кыдырата беришти. Бул У©мТЇрдТЇн баары Кабылга жаТЈы! Сугатты карай малын каптатып ыжпкырып айдап бараткан кишилер; талаадан жаТЈы келип, арабасын токтотуп коюп, кычыратып дарбазаны ачып жаткан эгинчилер; айры-сын сороТЈдотуп, сарайга. чУ©п ТЇйТЇп жаткан бирУ©У©лУ©р; ан-да-санда бир короодон ясарыша чакырып турган тооктор; кУ©чУ© бойлоп жТЇргУ©н каз-У©рдУ©к; арыктагы ылайга тереТЈ орноп алып, оонап жаткан семиз чочколор... Ушундай алакула жер менен жТЇрТЇп отуруп, бир кез-де кУ©чУ©нТЇн орто ченинде бир калдайган дарбазага токтошту. Керилген бир чоТЈ короо. Арабалар дарбазадан чубап барып, сарайдын жанындагы чоТЈ сТЇкУ©ндУ©рдТЇн алдына келип токтогон кезде, кТЇржТЇйгУ©н бир семиз катын чыгып келип, буларды бир аз карап калды да, жерден бирдеме алып кайра кирип кетти. Бул Гаврилдин катыны. «Мени ким деп ойлоп кетти болду»,— деди Кабыл ичинен. Бир эки кыз жТЇрУ©т. ЭТЈ улуусун он жетиде деп айтарлыктай, кУ©зТЇ тирмийген бир неме. Жалгыз эркек баласы — Алешка бир ат кошкон арабанын башын кармап булар менен бирге келген. Беш араба эгинди жабылып ташый башташты. СТЇкУ©ндТЇн ичиндеги толуп жаткан бУ©лУ©к-бУ©лУ©к чуТЈкурдун баары тирелип толуп турат. «Мынчанын баарын кайда батырат?» — деди Кабыл бир кезде, чакалап сузуп барган буудайды тУ©гТЇп жатып. Аттар тойгондон кийин чегип жиберип, Кабылдан У©згУ©лУ©р буйдалбай тТЇн катып кайра тартышты. Эми ЧоТЈ-Ташта Гаврилдин акыркы тартып келе турган гана эгиндери калган. ЭртеТЈ, бТЇрсТЇгТЇндУ©н ушул арабалар менен Базарбай У©зТЇ да биротоло кУ©чУ© келмек. Анын аялы Асыл-кан кырманда калган. Гаврил да ошондо. Гаврилдин короо-жайы кУ©р-жерге бай. Терезесинин кУ©бТЇ кУ©чУ© жакты караган беш-алты бУ©лмУ©лТЇТЇ заТЈгыраган ТЇй. Бул шартка Кабылдын ала кУ©зТЇ ТЇйТЇр алган жок. Жанараак барып, дарбазанын жанындагы кичине эшиктен бир аз шыкаалап турду эле, кУ©чУ©дУ© оолуккан мас колун шилтеп, башын чулгап, теТЈселип жол арбытпай жТЇрТЇп келет. Ушул кезде, бТЇгТЇн Базарбай кетеринде: «КУ©чУ©гУ© кУ©п чыкпай жТЇр» — дегени Кабылдын эсине тТЇштТЇ. БТЇгТЇн Гаврилдин У©з ТЇйТЇнУ©н бир топ обочо, дарбазанын сол жагында бир жапырайган жалгыз тамга тТЇнУ©дТЇ. Муну жаТЈы кУ©ргУ©ндУ© баягы жылы Кытайга ТЇркТЇп барып кыштап чыккан бир уйгурдун тамы эсине тТЇшкУ©н. Мына бу тамдын боорунан чыгарган очогуна караганда теги бир заманда У©збек сыяктуу бир журт турса керек деп ойлогондой. Эшик алдын кУ©р-жер басып, жедеп, жер болуп каалга жабылбай калган. Бая келгенде Кабыл эшигин жабам деп жабалбай койгон. Т®йдТЇн ичи капкара болгон ыш. Бурч-бурчтардын баары электин кУ©зТЇндУ©й жыбыраган жУ©ргУ©мТЇштТЇн желелери. Сокур кишинин кУ©зТЇндУ©й ыкшырайган жарытымсыз жалгыз терезеси бар. Ушуларына карап, Кабыл мында кУ©птУ©н бери адамзат турбаганын байкады. Бир кезде тУ©р жактан бир чычкан кылтыйып чыгып келип, ийиндин оозуна бир аз кидире калды да, жаТЈы кишини кУ©рУ© коюп кайра жылт этти. ИТЈир кирип калган. Кабыл жатып караТЈгы кирген-ден кийин, чычкандар тамдын ичин дТЇбТЇрттУ©тТЇп жары-шып жТЇрУ© берди. Эртеси Гаврилдин катыны Настя Кабылды чакырып алып, короодогу аны мунуга жумшай баштады. Кабыл ушуларга жагып алсам дегендей декилдеп жТЇрУ©т. Кийинки кТЇнТЇ суга жумшады. Эшик алдында эки дУ©ТЈгУ©лУ©к арабада, бери болгондо жыйырма чака суу баткыдай чоТЈ челек турчу. Сарайга кирип бир карагерди жТЇгУ©ндУ©п чыгып, сТЇкУ©ндТЇн алдынан барып, каамыт кийгизди да, челекти карай жетеледи. «Кошконду билер бекен» дегенсип, улуу кызы карап турган. Анын сынынан тайгылбай У©тТЇп кошуп, аттанып алып жУ©нУ©п берди эле: — Токто! — деди карап турган кыз. Бел кайышын бош кУ©тУ©рТЇп коюптур. Бул жолу кУ©чУ©гУ© чыкканда, демейдегидей кУ©п жТЇрУ©к-заада болгон жок. Алдындагы Гаврилдин ат арабасы буга камсыз болуп, мандат менен бараткан кишидей кУ©рТЇндТЇ. Бул заманда кУ©чУ©гУ© кенен жТЇрТЇш кыйын. ТТЇптУ©гТЇ кулактардын кирпигин байкасаТЈ: кыргыз аттууну кУ©рсУ© кек сактап, тишин кычыратып, ачуусу келип тургандай кУ©рТЇнчТЇ. КУ©чУ©дУ© бирди-жарым немелер кезиксе жээлигип турган тентектер таш менен аткылап, ышкырып жабылып кууп, сабап, У©лУ©рчУ© кылып салар эле. Кабыл бир аз жогору жТЇрУ© тТЇшТЇп келип, сол жагын-да кашатты бойлоп кеткен бир кичине кУ©чУ©гУ© бурулуп кетти. Ушунун тТЇгУ©нгУ©н жеринде, кабакта мелтиреп жаткан ТТЇптТЇн чоТЈ суусу бар. Жолду катар бейбаштар учураган жок. Кайта тартып келетканда гана огороддон бирУ©У© таш менен атып калды. Алыс болчу. Таш чырылдап учуп келатканда Кабыл аттын жалына жыгыла берди эле, башынан алыс кетти. Бар болгону ушул. Баягы кеткенден ТЇч кТЇндУ©н кийин эгин тарткан арабалар менен бирге Базарбай, Асылкандар кУ©чУ© келишип Кабыл жатып жТЇргУ©н жалгыз тамга киришти. Былтыр да ушу тамга кыштап чыккан экен. Асылкан менменсиген жигиттен кем эмес. Далысы, бою, денесинин зордугу, бартайган буту, колу Базарбай менен барабар. ЭкУ©У© катар басып кеткенде ийиндери тепетеТЈ. УЁзТЇ балжайган сары, жаагы кере карыш, ээрди тТЇйрТЇк, албеттТЇТЇ неме. Жалгыз гана чУ©п чапканы болбо со, башка кай-кайсы жумушта Базарбайдын У©зТЇн да шаштурчу. Ошондуктан эл буларды «Эки балбан» деп ылакап кылып алган. Асылкан орок оргондо бир киши жалаТЈ боолугуна жетпеген кездери болгон. Беш-алты пуд келген замбилдерди кебелбей гана кУ©тУ©рТЇп коёт. Ошого жараша чындап ачуусу келгенде кандай олуяТЈ болсо да, бир сапарда кайра тартпаган албуут, долу катын. Башканы мындай коюп, ушундай кыйын заманда турса да кээде Гаврилдин катыны менен салыша кетип, оозуна келгенин тартынбай айтып салар эле. Бир кТЇнТЇ «Казан майрамы» деген бир чоТЈ майрам болуп, ТЇч кТЇнгУ© созулду. Бул кТЇзгТЇ жумуш аякталып, кышка тарткан мезгилде болот экен. — БТЇгТЇн буржуйлардын кутура турган кТЇнТЇ,— деди Базарбай эртеТЈ менен. Гаврилдики майрамдан ТЇч-тУ©рт кТЇн мурун бТЇлТЇнТЇп, самогон тартып, ТЇйлУ©рТЇн актатып, чочко союп, тТЇрдУ©п тамактар бышырып, чоТЈ даярдык кУ©рТЇп жатты. Асылкан менен Кабыл мунун баарына жанды таштап катышты. Майрамдын ТЇчТЇнчТЇ кТЇнТЇ Гаврилдикине ала-кула кийинген катын-калач аралаш кУ©п конок келип, кТЇнТЇ бою дуулашты. ТТЇш ченде кары-жашы дебей текши кызып дуулдап, кУ©тУ©рТЇлТЇп алып, кУ©чУ©гУ© чыгып, дарбазанын оТЈ жагында бир ачыкка чогулду. Булар ТЇйдУ©н кУ©тУ©рТЇлТЇп жУ©нУ©гУ©н кезде бир кара тончон чоТЈ сакал узун неме топко илээше албай, крыльцого кулап тТЇшТЇп, ошол замат корулдап уктаган бойдон кала берген эле. Жыгылганда бапагы башынан ыргып кеткен. Буга кайрылган байкаган адам жок, барлыгы жаТЈкы жерге чогулуп алып, ортосун ачып коюп, ырдап, бийлеп, толкуй баштады. КартаТЈыраак бир арыкчырай катын бир колу менен юбка-сын селкилдетип, экинчи колундагы аракты чайпалта, бирУ©У©нТЇ чарк айланып бийлеп жТЇрУ©т. — Эх-эх, матушка!.. Булар ушинтип жаткан тушта гармонь тартып кошулуп ырдап, ышкырып, кУ©чУ©нТЇ тУ©бУ©сТЇнУ© кУ©тУ©рУ© кутурган бир топ боз балдар У©ттТЇ. Ушундайлардын алдынан кезигип кУ©р! П Кыштын толугу. Быйыл кар опсуз калыТЈ тТЇшкУ©н. Чилде барынча кТЇчУ©п турган кези. Кабылдын ТТЇпкУ©, Гаврилдикине келгенине да ТЇч айдай болуп калган. Т®йдУ© жТЇргУ©ндУ© кылаары: кТЇндУ© таТЈ заарынан туруп, кУ©п малды топуратып айдап сугарып кайра тартат. Кайра келген соТЈ жылкыны бир бУ©лУ©к, уйларын бир бУ©лУ©к кармап, баарына чУ©п чачуу керек. Ушул кезде бул бекер жТЇргУ©ндУ©н бетер: — Кабы-ы-л! — деп атынын аягын созолонткон бир ТЇн чыгат. Айрыны таштай берип, жетип барса чакырып турган улуу кызы — Наташа. — Эмне? — Суу алып келсеТЈчи! Арабаны дароо кошуп жиберип, чоТЈ челекти калдыратып жУ©нУ©п берет. Мындан келген соТЈ отун жарып, самоор кайнатуу бар. Муну кайнатып кийирип берип, алар тамакка отурган кезде, «эми булар ичип болгончо сеп алам го» деген ой менен Базарбайдын тамына барып, кУ©гУ©ргУ©н, тоТЈгон колун отко кайсап отура кара чай оозуна тие берген кезде, анын атын жаТЈкыдай созуп, чакырган дагы бир ТЇн чыгып калат. Жапырт тыТЈшай калган-дан кийин: — Кокуй, жУ©нУ©! — дейт ТЇйдУ©гТЇлУ©р. Барса дагы жаТЈкы кыз. Кабылды чакырганда кандай алыста жТЇрсУ© да, крыльцодон бир эли тУ©мУ©н тТЇшТЇп койбойт. Бул жолу келип эмнеге чакырганын сураганда: — Чочконуку тамак тартсенчи,— деп сУ©зТЇн чала-була угуза, кайра бурулуп жТЇрТЇп кетет. «Чочконуку тамак» дегени жуунду, нандын кТЇйТЇк-сТЇйТЇгТЇ, картошканын кабыгы сыяктуу толуп жаткан челек бирдеме. Баарын бир сапар жеткире албайсыТЈ. Мелтиреген эки челектин алгач бирин кУ©тУ©рТЇп, жолду катар чайпалтып кетип баратканда камакта турган чочколор тетигиндейден сезе коюп, тыбырап коркулдап турат. Оор челекти майыша тТЇшТЇп кУ©тУ©рТЇп келип кашаадан ашыра берерде чычкыланып турган немелер кээде жогору чап-чый тТЇшТЇп, тумшугу менен Кабылдын колун жаза-буза сТЇйкУ©п кетет. Ушинтип жТЇргУ©нчУ© тТЇш болот. Дагы мал сугаруу, чУ©п чачуу кезеги. Кеч болсо мешке тезек тартат. УЁТЈгУ© болсо да бул каза болуу жок. Бул молдолордун беш убак намазындай жедеп калып алган иши. КУ©ТЈ сарайдын артында. Беш-алты сапар келет. Ушу жерден кТЇндУ© кечинде тезек кУ©тУ©рТЇп келип алдыТЈкы ТЇйгУ© кире бергенде, печтин ТЇстТЇндУ© бир кемпир жаралуу, муТЈдуу кылып, бир калыптан жазбай акырын гана кТЇТЈгТЇрУ©нТЇп, муТЈканып отурар эле. Бул Гаврилдин энеси, жашы сексенден ашып, чУ©гТЇп калганына бир топ жыл болгон экен. Шалдыраган бир кур сУ©У©к. Эмки У©мТЇрТЇ кУ©ргУ©нТЇ — ушул печтин ТЇстТЇ болгон. Жайы-кышы дебей ушунда уТЈкуюп отурганы отурган. Тамакты да ушул ордунда берет. Ушу кемпирдин кТЇндУ© бир убак кеч курун мунарып, кТЇТЇгТЇмдУ©п бараткан таасирдТЇТЇ жымжырттык алдында бир калыпта муТЈканып отурганы Кабылдын жТЇрУ©гТЇн жаралап, алда кандай бир белгисиз ойго тТЇшТЇрУ©р эле. КТЇндУ© ушул. Эмнеге ошентет? Же кудай мени ушул жашка келгенче неге албай, кыйнап койдуТЈ деп касырет —заман айтабы? БилбейсиТЈ. Кээде Кабыл тезек кУ©тУ©рТЇп кирген кезде, келини жок болуп калса, У©зТЇнТЇн жегенинен артып калган-калачтарын калтыраган кУ©пкУ©к тарамыштуу колдору менен ашыгып бере коюучу. Таштай берген этти кагып алган тайгандай умтула берип, сырттан бирУ©У© кирип келгиче, тапкан олжосун Кабыл да жымыра коёр эле. Чынында кемпирдин бул ракымы, бечара жаны ачыгандыктанбы, жок, У©зТЇ кУ©р оозунда тургандыктан мындайлардын сообун ала кетейин дегениби Кабылдын кУ©зТЇ жетчТЇ эмес. Ушул кемпирден тараган ТЇч киши ТЇчУ©У© теТЈ бар. Баары ушул кУ©чУ©дУ©. УЁзТЇ колунда турган эТЈ кенжеси — Гаврил да кУ©к сакал. Ошенткен кемпирдин жаны неден бТЇткУ©н?! Кабыл апийимдин уругун тУ©ккУ©н бир жаман тамга жалгыз жатчу. Бар тУ©шУ©нчТЇсТЇ — бир ТЇзТЇк. Мунун жарымын алдына тУ©шУ©нУ©т да, жарымын ТЇстТЇнУ© жамынат. Канчалык кымтынса да колдойгон кийиз этине жолобой коолдоп, эшиктин ачыгынан кирген аяз ыркырайт да турат. Эки кТЇндТЇн биринде: — Тур, чУ©пкУ© барабыз,— деп жарым тТЇндУ©н Базар-бай ойготуп келет. КТЇТЈТЇрттУ©гУ©н караТЈгы сарайдын ичинен аттарды кармай башташат. Баары — беш чана чогулат. ЭкУ©У© эки чанага отурат да, калганын бир-бирине чиркеп коюшат. Ушунда бир ТЇркТЇнчУ©к карагерди Кабыл кармап, каамытын кийгизип баратканда кошкуруп кетип, аны тетигин-дей серпип таштачу. Ушундай кыла берген соТЈ кийин муну Базарбай кошуп жТЇрдТЇ. Дагы бир отуз жыл араба тартып, даки болгон карыган тору ат бар. Жоош, жата калып ТЇркТЇтсУ©ТЈ да бир былк этип койбойт. Ал Кабылга келгенде башка. Бери жактан баратканда жТЇгУ©ндТЇн шылдырын алыстан сезе коюп селт этип, кулагын тигип, келаткан кишинин ким экенин кТЇтТЇп тура калат. Дарбазаны кыйчылдатып ачып жаткан Кабыл экенин кУ©ргУ©н соТЈ, оТЈураТЈ эте тТЇшТЇп, туура качырып келип, арткы аягы менен аны жандай сала шилтеп У©тУ©т да, тетигиндей барып кайра карап тура калат. Ал жерден барып кармайын десе дагы ошону кылат. Буга Кабыл кийин бир адис колдонуп алды: жаТЈкыдай качырып келатканда айбат кыла бек унчугуп, орусча бок ооз сУ©здУ©р менен сУ©гТЇп келип, колундагы жТЇгУ©ндТЇ жиберип калганда, дирилдеп барып туруп берчТЇ. ЧУ©пкУ© жУ©нУ©гУ©ндУ© эТЈ алдыТЈкы чанага Базарбай, арткы бешинчи чанага Кабыл отурат. Калаанын четине чыгып, талаа башталган кезде, тТЇнкТЇ аяздын каарына чыдабай, Кабыл дирилдей баштайт. Буту колдоюп тоТЈуп калган. Т®стТЇндУ© — Алешканын жалаТЈкат кара таары. Чындап ТЇшТЇп келгенде чанадан тТЇшТЇп алат да жТЇгТЇрУ© берет. Абдан кТЇйТЇккУ©н кезде кайтып отурат. Бир аз баса тТЇшТЇп, тери кургап тоТЈуп келатканда жана тТЇшУ©т. Ушинтип отуруп кТЇндТЇн мурду чачырай Аралдагы чУ©пкУ© жетишет. Бул жерден беш чанага зыкыйта чУ©п басып жУ©нУ©гТЇчУ©, тТЇшкУ© жакын мезгил болот. Кайра келген соТЈ буларды сарайга ТЇйТЇш бар. Кабыл ТЇймУ©ктТЇн ТЇстТЇнУ© чыгат. Кээде Базарбайдын балбан колу менен алачыктай кылып сузуп берген чУ©бТЇн ала албай тТЇшТЇрТЇп жибергенде тиги ыза болуп: — Тамак ичкен жок белеТЈ? — деп чекесинен булоолонгон терин шыпырып, чертип жиберип, адырая калат.— Бери, жакын тур! ЧУ©пкУ© барбай калган кТЇндУ©рдУ© камышка жумшайт. МуТЈу ТТЇптТЇн чыгыш жагында бир кара кУ©лдТЇн жээгинен муздак сууну тизеден кУ©лкТЇлдУ©тТЇп жТЇрТЇп оруп келишет. Ушул кУ©чУ©дУ© бир топ кыргыз малайлары бар эле. Бирок бул заманда жакын, ирегелеш отургандарды да бир бирине катташуусу кыйын болчу. КТЇндТЇз тТЇгТЇл, бар жумуш бТЇтТЇп, жандын баары жаткан кезде бадырайып басып келиш чанда. Булардын У©мТЇрдУ© кУ©ргУ©нТЇ тынымсыз алышкан тТЇйшТЇк. Кезек-кезек ара-чололордо тТЇн жамына бир короонун эшигине баш кошо коёр эле. Бирок ошондо да эркин болбойт: — Келатат, бирдеме деп жТЇрбУ©сТЇн...— деп айбыгып турушаар эле. Бир кТЇнТЇ тТЇн ичинде ушул чУ©йрУ©дУ©гТЇ бир топ малай Гаврилдин кУ©чУ© жакка чыга турган крыльцосунун баскычына чогула калды. Мында Базарбайдан башка да Жоламан, Ысмайыл, Беки деген бир топ малайлар бар. Буларды кУ©рТЇп бир кезде Кабыл да басып келди. Бирлери крыльцонун туура жыгачына сТЇйУ©нТЇп, эки-ТЇчУ©У© туруп калып, эми бирУ©У©лУ©рТЇ крыльцонун баскычына жампайып, У©йдУ©-ылдый болуп акырын гана кобурашып отурган. СТЇйлУ©п жаткандары кУ©бТЇнчУ© ар кимдин У©з башынан У©ткУ©ндУ©рТЇ. Баарынын теТЈ кУ©ргУ©нТЇ кУ©п, айтууга чама жок, убакыт тар сыяктуу. КТЇн-тТЇнТЇ тынымсыз алышкан тТЇйшТЇктУ©н мурча тийбей кУ©птУ©н жыйнап жТЇргУ©н, буулуга ичине толгон, мол сырларын ар ким ушу жерде бир айтып калгысы келген да. Айтып турган сУ©здУ©рТЇ чын жТЇрУ©ктУ©н чыккан сыр сыяктуу. — ДТЇнТЇйУ© деген кысталагыТЈ уктатпайт экен,— деди бир кезде Жоламан деген кара сакал, жайык бет жапалдаш киши— Менин кожоюнум бир уктап турса «семирип» калат, бир ай жайлоодо жТЇргУ©ндУ©й болуп... Эчтемеге мурчаТЈды келтирбей анан айдай берет. Асты мындай катаалды кУ©ргУ©н эмесмин, кУ©п эле кишиге жТЇрТЇп... — Э, анын эмнесин- айтасыТЈ,— деди дагы бирУ©У© кейип кетип,— ал баарыбыздын эле башыбыздагы мТЇшкТЇл. Ким бар дейсиТЈ, эки бутун сунуп жатып алган. Бара-бара кызый аТЈгеменин тУ©ркТЇнТЇ башка тТЇргУ© кУ©чтТЇ. — Бул жер бТЇткУ©ндТЇн баарын мужуктар алып койду, биздин кТЇнТЇбТЇз эмне болчу эми? Ту, эй богу!.. Кыргызды неге мынча кем жараткан кудай?.. — Сен аны айтасыТЈ, андан чоТЈун кантесиТЈ? — деп табышы кТЇрсТЇлдУ©гУ©н москоол кара жигит аТЈгемени кызытып, кУ©птТЇн кУ©ТЈТЇлТЇн бийлеп кетти.— Кечээ бир кТЇнТЇ баягы Семен митаам баштаган он чакты киши ТТЇптУ©н чыгып, Корумдуну карай жУ©нУ©дТЇ. Баарында бирден-эки-ден чана. Менин кожоюнум эки ат коштурган, мага айдатып алды. Кайда барарын айткан жок. Баары теТЈ чен-ден чыккандар. Алардын ичинде Семёндон башка дагы баягы ТйТЇрТЇндТЇн Аркошкасы, Жараска, Тумапей, Деборин У©ТЈдТЇТЇлУ©р. Зыркырап кетип барабыз. Ичип алагТЇТЇ тартып алгандары да кУ©п. КТЇн бата Корумдунун оозунда бир жети-сегиз тТЇтТЇн кыргыз айлына келдик. Иштин тУ©ркТЇнТЇн эми тТЇшТЇнУ©йТЇн дедим. Жанакылар баш салып, айылды талап кирди келе-сала. Чыркырап, чыйылдап жаткан катын-бала. Ак кар, кУ©к муз. Алардын тУ©шУ©нчТЇ-орончуларынан У©йдУ© бурдап келип, чанага басып жатат. Семен менин кожоюнум экУ©У© бир ТЇйгУ© кирип барды эле, шордуулардын суканы учуп кетти. Жети-сегиз жашар бир кыз бала орду-нан атып туруп, кУ©зТЇ чакырайып, бар табышы менен бакырып жиберди. Т®йдТЇн ичин бир-эки жолу кУ©тУ©рТЇп чыккандан кийин, оТЈурайган коломтосу гана калды. Жан карарганда жаман болот экен. Баарын алып болуп, эми ТЇйдТЇн У©зТЇн чечип, чанага басмак болгондо, бир ак куба жаш келинчек «бу кУ©рУ©кчУ© У©лтТЇрТЇп кет!» деп келип Семён менен чапчыша кетти. Ал итиТЈ бирдеме жутуп кызып алганбы, ошенткенде келинди чыркыратып келип койгулакка алды... Жанагы кыз чыТЈьгрып жТЇрУ©т, тягилердин ТЇстТЇнУ© тТЇшУ© калып. Бир мезгилде тышка чыксак, жер астын-ТЇстТЇн болгондой айыл ТЇстТЇ кТЇрТЇгТЇТЇ, чур учуу. Талан-чачынга тТЇш-кУ©н катын-бала дебей каргадай чуулдап, талааны башына кУ©тУ©рТЇп алган. Дырдай жыТЈалач кылып, кардын ТЇстТЇндУ© сТЇйрУ©лУ©п, уруп жТЇргУ©нТЇ мындан кУ©п. КУ©зТЇТЈ жамандыкты кУ©рбУ©сТЇн, адамдык ажарынан кеткен бир катын чачын жайып таштап, кУ©гУ©рТЇп бирУ©У© менен таймашып жатат. «УЁлтТЇр. Атып кет кыйнабай» дейт алыша тТЇшТЇп. Он алтынчы жылы жТЇрУ©гТЇ калган кургурлар, адегенде батынбай турду кУ©рТЇнУ©т. Ошондо да жандан кечкен кишиТЈ, У©згУ©чУ© болот экен. Жанакы ТЇйдТЇн бир жигити, ой карылуу неме экен. Жанагинтип жатканда тыштан кирип келип, Семёнду кУ©тУ©рТЇп туруп, урду эле, ошол бТЇгТЇн да кУ©з алдымда кУ©рТЇнТЇп турат, башы коломтого кире тТЇштТЇ. Чекеси айрылып кеткендей болгон. Бирок экУ©У©лУ©п союп салды кийин аны. УЁлТЇ-тирТЇТЇсТЇн билбей калдым, айтор башы-кУ©зТЇнУ©н тамтык-кал-бай оозунан кан кетип жаткан. Адам чиркиндин мыкаачысы ай!.. Ошентип У©ТЈкУ©й кУ©к жал бу жерден ишин бТЇтТЇргУ©ндУ©н кийин, эл жатар кезде ЧоТЈ-Ташты карай тартты. Узап кетип барабыз. Ондогон кУ©з жаштар тУ©гТЇлТЇп, алда кайда баягы караТЈгы сайда карышкырдай чуулдап кала берди. Ошондо бир зээним кейиди дейсиТЈ!.. Баарында жабдык. Бирдеме десеТЈ У©зТЇТЈдТЇ жайлаганы турат. Айтуучу сУ©здТЇн ушул жерине келгенде баскычтын тУ©мУ©нТЇрУ©У©к жагында отурган бирУ©У©: — Ошентип тигип отурган ТЇйлУ©рТЇнУ©н У©йдУ© кУ©чТЇрТЇп кеттиби эми? — деп аТЈгемени бУ©лТЇп калды. — Т®йдТЇ кеп урат тура. Т®стТЇндУ©гТЇ кийминен У©йдУ© сыйрып алгандар болду. ЧоТЈ-Ташка барган кезде тТЇн ортосу болуп калган. Эми мындагы жорукту мен айтпайын да силер укпагыла. Бир кезде булар кечки бададан кайткан малдай самсаалап ТЇй-ТЇйлУ©рТЇнУ© басып кетишти. Эл жатаар кез, кУ©чУ©дУ©н жТЇргУ©н киши сээлдеп калган. Малайлар баягы баскычта дагы бир кТЇнТЇ кТЇТЇгТЇмдУ© болду. Бирок бу жолу баштагыдай отурушкан жок. Ар кими бирин-серин билген жарды «жаТЈылыгын» аТЈгеме кылып отуруп, аздан кийин тарап кеткен. — Бу падыша тактан кулап, убактылык У©кмУ©т деген турду дейт, аныТЈ деле жыргатып жиберген жери жок,— деди барбак мурун Сулайман.— Кайта баягыдан бетер тУ©бУ©бТЇздТЇ кандап жатат посёлканын жоондору. — Баарынан да жерди айтсаТЈчы. Ушунда кептин баары. Биз ушинтип эле У©мТЇр бою малай жТЇрТЇп У©тмУ©к белек. Заман оТЈолуп элге биртике тынчтык орносо, бир тиричилик кылуубуз керек го, жер чукуп, кетмендесек да. Эми мужук байлары болсо минтип кУ©зТЇнУ© кУ©рТЇнгУ©н жердин баарын алып отуруп, токум ордундай жер калбады бизге!.. — ЖаТЈкы большевик У©кмУ©тТЇ орнойт деген бышык болсо, батыраак эле болсо экен деди. Айтымга караган-да ошондо гана бир жакшылык жышаанасы боло турган кУ©рТЇнбУ©йбТЇ... — Ал да жанын аяп жатпаган кУ©рТЇнУ©т го,— деди баятан сУ©згУ© катышпай отурган чоТЈ тончон. Дыйкандын кУ©пчТЇлТЇгТЇ большевик жагына кошулду дейт. Жумушчу, малайлар болсо башынан ошол жагында экен. — Деги ошондой кептер кТЇндУ©н-кТЇнгУ© ырбап, буржуйлар У©здУ©рТЇ да чочулап турган кУ©рТЇнУ©т. — Акырын... Жолой болбосо булар али козголмок эмес эле. Ал жогору жактан келаткан бир караТЈдаганды кУ©рТЇп: — Эми койгула. БирУ©У© келатат тигинде,— тТЇрТЇлТЇп калган этегин тТЇшТЇрТЇп,— тарайлы,— деп обдула бергенде, мунукун дурус кУ©ргУ©ндУ©й башкалары да туш-тушка жапырылды. Бир кТЇнТЇ эртеТЈ менен Базарбай, Кабыл болуп ТЇйдУ© отурушат эле. Бир кезде кУ©чУ© карышкыр куугандай бир калыТЈ чууга толуп кетти. Бул бир майрам кТЇнТЇ. Урунарга тоо таппай, оолуккан мастар. — Эмне болуп кетти? — деп Базарбай сестее калды. АТЈгыча болбой жамырай кУ©чУ©гУ© чыкса, жарадар болгон кийиктей жан талашып качып бараткан бир жаман тебетей кыргызга тобу жабылып ышкырып, колуна тийгени менен жиберип калып кууп келет. Жаш гана жигит. «Адам ит жандуу» деген ырас го. Берегинин бети-башында бир ийне саяр чолоо жок, кТЇпчУ©ктУ©й болуп шишип кеткен. Бир жеринен кан дирилдеп жТЇрУ©т. Ошого кара-бай бул шор аяк дагы тиричиликтен кТЇдУ©р ТЇзбУ©й жан талашып, бир жерден качып чыккан сыяктуу. Адамчылыктан кеткен тТЇсТЇ менен жан жагына алактап гана карайт. Мына бу бир короодон тартып чыгарып салган дУ©бУ© кырга келе бергенде, жабыла кууп келаткан калыТЈ кыйкырык артынан кууп жетип, узунунан салып: — Бей! — деген сУ©здТЇ беш-алтоо катар айтты да, жапыр-жупур тепкилеп иштетип жиберди. Жигит эми колу менен жазганууга да дарманы келбей калган. Жаткан боюнча жакадан тартып тургуза тТЇ шТЇп келип, темирдей чоТЈ У©тТЇктер менен кериле тТЇшТЇп бетке тепкенде, былч этип барып чалкасынан тТЇшТЇп турду. Ушундан аркысын не болгонун ал У©зТЇ да сезТЇТЇдУ©н калса керек. Баары теТЈ чоТЈ кУ©чУ©нТЇн айтылуу бузуктары, боз балдар. Эгер Степан деген келип ажыратып калбаганда бу жолу мунун аман калышы арсар эле. Жигиттин ымжан гана жаны калган. Кайдан оролуп жеткени белгисиз, мына бу тополоТЈдун ТЇстТЇнУ©н бул карп-кТЇрп чыга тТЇшТЇп: — Айланайындар, ушуну мен ТЇчТЇн берип койгула,— дегендей кылып жигиттин ТЇстТЇнУ© тТЇшУ© калды. Алар мунун сУ©зТЇн тыТЈшабай баратты эле: — Бузулган иттер, жогол кУ©зТЇмУ© кУ©рТЇнбУ©й! — деп Степан бардык дабышы менен унчугуп, ачуу менен айланасына жалтылдап карады. Ошенткенде тигилер Степандын катаТЈ тТЇс алганын байкай коюп, кан-жинге тоюп, эми жегиси келбеген иттердей чыга беришти. БирУ©У©лУ©р муну «бедный Степан» дешчТЇ. Бул ага кедейлигинен гана коюлган ат эмес, кемитип айткан сУ©з сыяктуу кУ©рТЇнУ©р эле. Жашы кырктар чамасында, кУ©зТЇ чТЇТЈТЇрУ©йгУ©н чарчы бойлуу неме. Махорка менен жедеп ышталган жездей сары муруту бар. Т®стТЇндУ© У©зТЇнТЇн боюна жараша чолок сары тон. Кыргыз малайлары муну жакшы кУ©рУ©т. УЁзТЇ да кыргыз менен ТЇйТЇр, тилге суудай. — Сени кудай алсын,— деп келет сТЇйлУ©гУ©ндУ©, кыргыз малайларына кезиккен жерде, кУ©птУ©н ТЇйТЇр, сырдаш адамдай жайраТЈдап кТЇлТЇп, шылдыТЈ сУ©здУ©р айтып келет. Бирок орус кулактар муну жек кУ©рУ©т. «Степан бузук, ал бир ант урган терсаяк. Ичкен ашыТЈа карасанайт» — деп мунун кУ©зТЇ жокто бТЇлдТЇрУ© берер эле. Мында катын, бала деген жок, керт башы. УЁзТЇ кУ©рТЇнгУ©ндТЇн эшигинде жумуш кылып жТЇрУ© берет. Колу бирдемелерге чебер: ТЇй салат, арабанын дУ©ТЈгУ©лУ©гТЇн жасайт... Кыргыз малайларына жан тартам деп жТЇрТЇп, мунун У©зТЇ да зыян тартып кала жаздаган жери бар. Бул мындай: Ушул кУ©чУ©дУ© Жакып деген бир малай жигит ачтан У©лгУ©нТЇ жаткан бир качкынга тТЇн ичинде бир чака дан уурдап берет да, эсине келбегенби айтор, ал чаканы тазалабай суу бойдон челекке алып барып илип коёт. Эртеси чакага жабышып калган арпадан улам кожоюну сезип калат. Жакыпты чычырканакка бУ©лУ©п У©лтТЇрмУ©к болуп токойго алып барат. Степан ушунун ТЇстТЇнУ©н дагы чыгып: — Буларды да жан деп жараткан. Сенин У©зТЇТЈдТЇ ошондой кылса кантер элеТЈ?! — деп бир топ кТЇйгТЇлтТЇк сУ©з айтат. Алар Степанды да жайламак болуп тап берет. Ал качып кутулат. Степан ушул жорукту малайлардын баягыдай бир кечкурун чогула калган жеринде сТЇйлУ©п отурду. — Ачтан У©лТЇп баратса, ар ким кылат муну. Кудай аларды сТЇйгУ©нТЇнУ©н бай кылып, бизди жаман кУ©ргУ©нТЇнУ©н кедей кылды дейсиТЈби? Андай эмес. Бу жерде кылдай да жумушу жок кудайдын... — Степан, ашыра чаап кеттиТЈ го сен,— деди тыТЈшап, тургандардын бири. — Эмнени? — деди Степан кабагын чытып, ТЇТЈТЇлТЇп жаТЈкы кишиге карап. — Кудай тууралуу. Муну жактырбаган кебете менен Степан кекете жооп берди: — Ал «кудайыТЈ» калыс болсо, кана сени жыргатып койгону? Алар «кудайга» жагып, биз эмне бир эчкисин уурдаптырбызбы? Сен билесиТЈби жер кимде? КТЇч ким-дин колунда? Улуктар, У©кмУ©ттУ©р кимдин сУ©зТЇн сТЇйлУ©йт? Байлар дТЇнТЇйУ©нТЇ кайдан алат? Береги попторду карап кУ©рчТЇ монастырдагы. Сенин карамагыТЈда бир чейрек жериТЈ жок. Ал тиги монахтар болсо миТЈдеген теше жерди басып жатат. Бак тигет, гТЇл эгет, эриккенде сайран курат, кайыкка минип, миТЈдеген мал монастырдын тегерегинде кыжылдайт буларга У©кмУ©т берет, сыйынып барган эл берет, ал аз келгенсип: «Кудайга сыйынгыла, колуТЈардан келгенин аянбагыла. Мунун кайырын тиги дТЇйнУ©гУ© барганда кУ©рУ©сТЇТЈУ©р» — деп алдайт алар, билбеген кара калкты. Ошентип, элдин колунда барын кагып алып, аларды тиги дТЇйнУ©дУ©н ТЇмТЇт эттирип коёт да, У©здУ©рТЇ бу дТЇйнУ©нТЇн жыргалын сТЇрТЇп отурат. Ошолбу адилдик деген? Бали, сен билет экенсиТЈ!.. — Айта бер, кулагыбыз сенде,— деди жаТЈкы киши, Степандын сУ©зТЇнТЇн чындыгына жыгылыштуу болгондой турпат менен. КУ©рТЇнТЇп турган иш. Айтпаса да сокурга белгилТЇТЇ... III Бир кТЇнТЇ Кабыл кабактан чыгып келе жатып, эки-ТЇч балага кезигип калды. ТТЇн кирген. Булар анын У©ткУ©нТЇн байкап калып, «кайра тартканда болсун» дегендей, жолун тосуп турушкан. Качкан менен кутулбасына Кабылдын кУ©зТЇ жетип турат. Т®й бир далай жерде. Курчап алышты. Топтун ичинде башынан У©чТЇгТЇп жТЇргУ©н Сомке деген бала жТЇрУ©т. Бир кезде Кабыл мунун кыйыгына тийип коюп, ошондон бери кезенип, бир ыТЈтайын келтире албай жТЇргУ©н эле. Кечикпей ишке киришип, Сомке менен Кабыл ме-жеке чыкты. Баарынын максаты тигини жабылып ур-макта эмес, анчейин тамашага жТЇргУ©ндУ©рТЇ да бар. Бири Сомкеге да болушайын деп келе жатты эле: — Тийбе, экУ©У©нТЇ коё бер,— деп экинчи бирУ©У© аны тыйып койду. Мушташкан теТЈчамал. Ал кТЇрУ©шкУ© келгенде Кабыл койбойт. Ошондуктан коюлган шарт мушташуу болсо да, Кабыл тартипти бузуп, адегенде Сомкени бир жолу кУ©тУ©рТЇп уруп жиберди. Сол колу менен билектен алып, оТЈ колу менен далыдан чапчып туруп, ыгына сала тегеренип келип, ыргытканда тетигиндей барып тТЇштТЇ. Тигинин ачуусу келип алды. — Я тебя сейчас!.. Ушул адисин Кабыл жана колдонгону баратканда тиги аткып туруп, бир чеТЈгел кар менен жиберип калганда, Кабылдын кУ©зТЇнУ©н от чагыла тТЇштТЇ. Бетине жабышкан карды тТЇшТЇрТЇп, кУ©зТЇн ачып оТЈоло бергиче берки учурдан пайдаланып качырып келип коюп У©ткУ©ндУ©, Кабыл теТЈселип барып оТЈолду. Ушунун артынан Сомкени жакадан алып кыйкылдатмак болду. Ал да сТЇйгУ©н жеринен алып жатат. ЭкУ©У©нТЇн тирешип турган жери кашаттын тТЇбТЇндУ©, бороон жыйнап салган тереТЈ кТЇрткТЇ. Ошол арада Сомке оТЈоло берип, Кабылды шилиден чапчып туруп тартып кетти эле, эскилиги жеткен жаман тондун жакасы дарт этип барып далысынан салаТЈдап калды. — Муну коюп мушташкыла! — деди кУ©рТЇТЇчТЇлУ©р айыгышып калган немелерди келип ажыратып жатып. Мунун аягы жакшы бТЇткУ©н жок. Эртеси Базарбай Кабылды кУ©рТЇп алып: — КУ©зТЇТЈ эмне томпоюп калган? — деди. Буга мукактанып барып чынын айтып жиберди. — ТТЇндУ© балдар менен мушташып калдым. Базарбай бир топ жемелеген болду. — Акыр бирУ©У©нТЇн колунан У©лУ©сТЇТЈ го сен ошентип жТЇрТЇп. Катылбай жТЇр дегеним качан аларга? Сени шыйрагыТЈдан сТЇйрУ©п барып, токойго мууздап салса да, кой деп алып кала турган ким? Ошолор менен теТЈелесиТЈ, У©зТЇТЈ араТЈ жТЇрТЇп... Базарбай, Асылкан быйыл жаз алды менен Гаврилден чыгып кетсек деген ойдо жТЇргУ©н эле. Ошол тууралуу бир кТЇнТЇ тТЇн ичинде кУ©пкУ© масилет куруп отурушту. Булардын жанында бТЇгТЇн Кабыл да бар. — Ушул баштан бышы кулак кылып койбосок болбойт,— деди Базарбай бир кезде.— УЁзТЇнУ© айттым. Ал катыны менен кеТЈешкени кетти окшойт. Башта мындай сУ©з козгогонумда чендетчТЇ эмес эле, бу жолу ойлонгонсуп калды. — Андан акы-теги доолап жатпагандан кийин кара башыбызды да бошотпойбу? Сокур тыйын сурабай эки жылдай жанды ТЇрУ©п, жумуш кылып бергенибиз да же-тер эми. Атасынын акысы болсо да калган жок бизде. Ушуга кылгандагыдай У©зТЇбТЇзгУ© кылсак деле кыйратып салбайбызбы,— деп Асылкан мойнун саал кыТЈырайтып буруп койду. — Эми керт башыбызды бошотуп чыгабыз го. Мына бу боз ТЇйТЇндУ© болуп турат кеп. Бая бир кТЇнТЇ кыТЈыры-лып калган эле, «кТЇзТЇндУ© беш теше жер оруп берейин, ТЇйТЇТЈдТЇ бер» — дегенимде. — Бербесе биз У©лТЇп калмак белек. Бир оокат У©тУ©р жер казып кирип алсак да,— деп Асылкан коломтону карап, бир аз ойлонгонсуп калды да, кийин жагынан — ошого кУ©нУ© турганбы деги? — деп сурады. — Беш тешеден арбытып айтсам береби деп калдым. Байкасам, кыялы ошондой. Бул эмне кылсын кыргыздын боз ТЇйТЇн. Башынан ушундай бирдемеге кереги тийеби деп алган да. Ушул учурда Гаврилдин оТЈ колтугундагы кошунасынын малайы зып кирип келди. Эл муну «ЧоТЈмурун» дешчТЇ. Ушул аттын капшабынан мурун чын аты ким экенин бул кУ©чУ©нТЇн малайларынын кУ©бТЇ билчТЇ эмес. Бирок мынабу ат У©зТЇнУ© ылайык коюлгандай, эки таноосу талпайган неме эле. СТЇйлУ©сУ© дабышы дУ©ТЈгУ©ч кулагандай кТЇрс-кТЇрс этет. Салбыраган узун жТЇндТЇТЇ ак папагы жайдыр-кыштыр башынан тТЇшТЇп кУ©ргУ©н эмес. Элге бул алыстан таанымал. — Ии, кел ЧоТЈмурун,— Базарбай жанынан орун кУ©рсУ©ттТЇ да, ЧоТЈмурун батпай турганын кУ©рТЇп. — ары жыйнала бергилечи,— деди. — Кана, кеп урчу? Мунун кТЇндУ©гТЇ адаттан тыш сТЇйлУ©й турганы Базар-байга да жонунан маалым эле. Мындан аз кТЇн мурун ТТЇптТЇн бир топ митаамдары «Он алтынчы жылкы кУ©тУ©рТЇлТЇштТЇ баштагандар» деп бир топ адамдын ТЇстТЇнУ©н чагым кылып, карматып жТЇрУ©т деп угулган. Ошолор бТЇгТЇн атылмак. ЧоТЈмурун казыр ошонун ичинен келип отурат. — Пенденин башына мындай жамандык тТЇшкТЇлТЇк кылбасын,— деди ЧоТЈмурун Базарбайга катарлаша отура берип, сУ©здТЇ баштагандан.— Ушул капсалаТЈдын шек шыбаасын биле сала баягы Жолой кургур бир атты минип алып сызган экен. Муну туюп калып артынан куугунчу жУ©нУ©йУ©т. Аттын У©лУ©р-тирилерине карабай сабап отуруп, ажалга айла жок тура, Талды-Суунун бери жагында баягы имерилишке жеткенде куугунчу жетиптир. Ошол жерден эки колун артына байлап уруп, кайра алып жУ©нУ©йт... Алып келди. Атыла тургандар отузга жакын экен. Эми андан бул таза, бул кТЇнУ©У©лТЇТЇ деп ылгаган эч ким жок. «Мынабу» деп кУ©рсУ©тУ© бергендеринин баарын эле жайлата берди, тергебей этпей... — Кайсы жерге атты? — деп ушу жерден Базарбай сУ©здТЇ бУ©лТЇп калды. — Айтып баратпайынбы. Караколго карай кеткен жолдо, ТТЇптУ©н чыга бериште бир дУ©ТЈсУ©У© бар эмес беле? — Ооба. — Так ошол жерге жайлады. КУ©р каздырууга мен баштап, жети-сегиз малай алып барган экен. ТереТЈдиги киши бою кылып баарына бир гана аТЈ каздырды. Бир жактан бороон-чапкын болуп, У©лТЇп кете жаздап турдук. Жер казылып болгон соТЈ, бир кезде отуздай кишинин баарын тизип, айдап келип аТЈдын кырына солдаттай кырка тургузуп койду. УЁлУ© турган кишиТЈ башка болот тура. Биринде сур жок. Ошентип коюп кУ©зТЇТЈ жамандык кУ©рбУ©сТЇн, бир убакта батыр-бутур эткенде, аТЈдын кырында турган немелер ыргып барып тТЇшТЇп турду. Эрге даба жок экен атаТЈ кУ©рТЇ! Ошондо Жолой кургур жака-сын далдайтып ачып салып, кайра кашкайып туруп алып, жулкунуп, ок тийип жаны чыккыча тилин тартпай Семенду сУ©гТЇп турду. Ал муну укмаксан болуп табалуу жТЇз менен гана жылмайып ары-бери басып турат. Жолой акыркы мТЇнУ©ттУ© жаны чыгып кулап баратканда дагы бир унчугуп алгандай болду... — УЁлгУ©н киши У©з жанына карап кетти го. Т®й-бТЇлУ©сТЇнУ© жаман болбодубу баарынан,— деди Базарбай кейи-ген калып менен. — Мен азыр ошондон келдим. Карап отуруп чыдай албайт экенсиТЈ. Карыган энеси, катыны, кызыл чиедей ТЇч баласы калды. Кол арага жарай турган бирУ©У© да жок. КТЇТЈгТЇрУ©нТЇп боздоп отурат баары теТЈ. Аркы-берки деп кайрат айткан болдум. Анын ТЇстТЇнУ© бТЇгТЇн кожоюндары келип: «Короодон кУ©чкТЇлУ©» деп кетиптир. Жадаганда катуураак ТЇн чыгарып ыйлагандан айбыгышат экен. Кыштын кыраан чилдесинде шордуулар кайда барсын... Ээ, Базаке не кыласыТЈ, андан кУ©рУ© эптеп эле бир жаз бетин кУ©рТЇп алсак экен. Митаамдардын шойкому бузук. Ушуну менен эле бТЇтУ© турган окшобойт. Дагы бир топ кицганин артынан тТЇшТЇп жТЇргУ©ндУ©р бар кУ©рТЇнУ©т. Бул балээден бир айла болуп эле калбаса акыйкаттай турган эч ким кУ©рТЇнбУ©йт. БирУ©У© мына деп кУ©рсУ©тУ© салса эле болду. Ал турмак кыргыз малайларына жан тартат деп баягы Степан шордууну да куугунтуктап жТЇргУ©н имиш... Аны коюп У©зТЇТЈдТЇ айтчы. Бошоп кете алгыдайсыТЈбы Гаврилден?- — Айтып мен да кулагына салып жТЇрУ©м. Боз ТЇйТЇн ала кетсемби дейм. Жамандашпай келишип кетсем берчТЇдУ©й тТЇрТЇ бар. — Т®й деп ТЇйгУ© деле караба. Бала турбайсыТЈбы сен, Базарбай. Эптеп эле кара башыбызды бошотсо бизге чоТЈ олжо ошол. Мындай чыгып алып ушуларга кылгандай кыймылдасаТЈ, сага деги жумуш тТЇтУ©бТЇ. Эми кУ©з ачылды го, мурун кылчу эмес турбайбызбы? Бул арада сУ©згУ© Асылкан да анда-санда катышып коюп отурду. IV Бул убакта кытайдагы качкын кыргыздар туулуп У©скУ©н жерине али келип боло элек эле. Он алтынчы жылкы кУ©тУ©рТЇлТЇштУ©н журт нени кУ©рбУ©дТЇ! Падыша У©кмУ©тТЇнТЇн жарактуу аскеринен катуу чочуган эл жан соогалап Кулжа, Кашкар, Турпанга кире качам деп андан да сая тапкан жок. Арып-ачып мТЇлдУ© куруп барган элди, кытай У©кмУ©тТЇ мындан бетер боздотту. Булардан шашканынан эТЈ акыркы колунда калган бТЇдТЇрТЇн, катын-балдарын тартуу кылды. Качкындардын ара-чалаар адамы жогун жакшы билген соТЈ, Текестин калмактары ээсиз койго тийген карышкыр тобундай, эрки менен болду, катындарын, кыздарын кУ©з кУ©рТЇнУ© коштоп кетти. Ошентип кытай жеринен да паана таппасына кУ©зТЇ жеткен соТЈ, кыш кТЇрУ©У©гУ© карабай, ошол эле жылы кайра тарткандар болгон. Жолду катар поселконун кулак-тары тосуп туруп, сазайын берген... Жер бети селейген У©лТЇккУ© толуп, ачтык, жыТЈалачтык тогуз жактан тороп, жандын тобу ач-талаада, капчыгайларда калып, кыямат кайым орногон... Ал эми кайра жерине келген нени кУ©рдТЇ? УЁрт жалмагандай бир кур талаага келип тТЇштТЇ. Баягыда булар ТЇркТЇп кетээр менен ордунда калган эгин, чУ©п, кыштоо дебей, кулактар мТЇлдУ© кыйратып, бузуп алып калганын У©рттУ©п, сыйпалтып кеткен. Ошону менен эле тынса эмне! Качкындар кайтып жерине келгенден кийин он алтынчы жылы кеги калган буржуйлар, кулактар карательный отряд менен чыгып, элди кыдырып, адамдын оюнда жок санаттарды кылды. Ушуга жараша да алыскы бир ак карлуу тоонун ара-сында жаткан элге Октябрь кулачы эрте жеткен жок. Ташкенде Октябрь революциясы жеТЈип чыкты дегенде, Жети-Сууда али убактылуу У©кмУ©ттТЇн доору сТЇруп турган. Шапский, Иванов, Шендриков деген комиссарлар Караколго келип, жердик кулактар менен казактарга сТЇйУ©нТЇп адып, эмгекчилер жУ©нТЇндУ© убактылык гана У©кмУ©т эмес, мурунку падыша У©кмУ©тТЇнТЇн салып кеткен саясатын улантууга бар кТЇчТЇн салып жаткан. Падыша У©кмУ©тТЇнТЇн Каракол ТЇйУ©зТЇндУ©гТЇ тиректери бир кезде бардык кыргыздарды «он алтынчы жылкы кУ©тУ©рТЇлТЇшкУ© катышкан» четки бир жемишсиз жерге айдап салып, алардын жерин тездик менен переселенцилерге алып берилсин деп чечим чыгарган экен. Убактылуу У©кмУ©т ушуну коштоп, ишке ашырмак болгон. Ушул кордукка чыдабай, кийин Ташкендеги жумушчу жана солдаттар депутатынын краевой советине кач-кандардын атынан мындай бир телеграмм жиберилген экен: «Прежевал ТЇйУ©зТЇндУ©гТЇ Шапский, Шендриковдор болуп, бТЇткТЇл Ысык-КУ©л У©рУ©У©нТЇндУ©гТЇ качкын кыргыздарды Нарынга айдалсын деп токтом кылды. Жетимиш беш миТЈ качкындардын У©кТЇлТЇ билдирет: баягыда кытайга качып кеткен кыргыздар кайра тартып, мурунку туулуп У©скУ©н жерине беттей баштады. Жолду катар поселкУ©лУ©р мылтыгын сунуп У©ткУ©рбУ©й жатат. Ачтык, жокчулук кысып, ашуунун белинде кырылып жаткандардын эсеби жок. Эгер Нарынды карай жТЇрчТЇ болсо, сУ©зсТЇз мындан бетер кыргын таба турган. Ошондуктан жогорку чечимди тезинен бузуп, биздин мурунку жерибизге, жагини Прежевал ТЇйУ©зТЇнУ© коё беришке чара кУ©рТЇлсУ© экен деп сурайбыз». Краевой совет бул кабарды билер замат Шапский менен Прежевалдагы У©кТЇлдУ©ргУ© дароо тУ©мУ©нкТЇ телеграммды согот: Силердин кыргыздарды кУ©чТЇрУ©бТЇз дегениТЈерди краевой совет жан чыдагыс жорук деп табат. Бул ишти токтотушка бардык чара кУ©рТЇТЇТЈУ©рдТЇ сурайбыз. Буга такыр мТЇмкТЇндТЇк болбогон кТЇндУ©, алардын жол-азыгын кТЇзгТЇ эгинге чейин жеткидей кылып толук камдап берТЇТЇТЈУ©р керек деп табылат. Калганын кийин кУ©рУ© жатамакпыз...» Краевой советтин телеграммы ушундайча. Ал кезде мындан У©згУ© кылар арга да жок. Бу кезде Прежевал ТЇйУ©здТЇнТЇн тагдыры убактылуу У©кмУ©ттТЇн колунда. Краевой советке кийин дагы бир мындай телеграмм жеткен. «Прежевалдагы кулактар карательный отряд чыгарып, качкындарды баягыдан бетер кыйратып жатат. Арачалаар жан жок. БТЇрт кетирбей кыйнап, ызалап кескилеп У©лтТЇргУ©н жерлер да бар. Далилдер: Сарытологойдо, КеТЈ-Сууда, ТТЇргУ©ндУ© болгон окуялар. Булардын октуу мылтыгынан коргоону сурайбыз. Полномочундар.» (Кол койгон). УЁткУ©н жылы Алматыда дыйкандардын сыязы болуп, анда мындай токтом чыгарган: «Улуттук антогонизмин ТЇгТЇт жолу менен жоюу керек. Мындай таттуулук мТЇмкТЇн болбогон жерде, кыргыз айылдарын орустан такыр бУ©лТЇп, алар «убактынча» башка жакка кУ©чТЇрТЇлсТЇн. Бул жУ©нТЇндУ© нааразылыктан кагылыштар чыгарбай, алдын алыш ТЇчТЇн Прежевалдагы дружин, рота жана казактардын составын кУ©бУ©й-тип, адам жТЇрУ© турган капчыгайларга посттор коюлсун». Бул токтом кулактардын кандай умтулушун далил-дейт?— Бир элди тТЇбТЇнУ©н айдап салып жер-суусун алып, алардын элдигин биротоло жоюуга бет алганын кУ©рсУ©тпУ©йбТЇ? Мына, У©лбУ©гУ©н киши жаркыраган жазды да кУ©рдТЇ. Дыйкандар аттарын семиртип, бТЇгТЇн-эртеТЈ кошко чыгабыз деп турган. ТТЇптУ©гТЇ малайлардын кУ©бТЇ жаз алды менен баталаш-кандай чыгып-чыгып жоголгон. Базарбай кУ©чТЇп кеткени-не да бир айча болду. Бул кУ©чУ©дУ© малай аттуудан Семён митаам дагы бир кара бала менен Кабыл гана калган. ТТЇпкУ© бул Кабылдан бир жылча мурун, кан кТЇйТЇп турган кездерде келген, аты — Тилекмат. КУ©зТЇ кУ©мТЇрдУ©й кара, бекенерээк келген, чымыр, бышык бала. Бу да жетимчиликтин тогуз казанына кайнап бышкандын бири. Алаканынын ар кай жеринде мТЇйТЇздУ©й катуу чорлору бар. Семёнго арзан киши жакпайт. Не бир менменсиген жигиттер жумушуна чыдабай кетип жатканда, жалгыз ушул туруштук берип калган эле. УЁзТЇ кичине туруп, кай-кайсы жумушта чоТЈдор менен барабарлыгы, чыйрактыгы далай мужуктарды таТЈ калтырган. Кабыл экУ©У© кээде тТЇрмУ©дУ© кТЇзУ©тчТЇнТЇн кайтаруусунда туруп, четтен келген кишиси менен сУ©з катышып турган кТЇнУ©кУ©рлУ©рдУ©й ар ким У©з дарбазасынын алдында маТЈдай-тескей туруп гана, алыстан ТЇздТЇк-создук сТЇйлУ©гУ©н акырын гана шыркырап турат. Жымжырттыкты белгУ©н бар дТЇйнУ©дУ© жалгыз дабыш ушул. КУ©п болду. Гаврил кезек-кезек махоркадан ороп, папиросун буркуратып коёт да, буралган тТЇтТЇндУ©рТЇн ээр-чий карап, алда кандай бир тереТЈ ойго тТЇшТЇп кеткендей болот. Кабыл болсо кТЇнТЇ бою тТЇйшТЇктУ©н кажыган денеси салмактанып, кабагы катып, уйку басып, аргасыздан чыдап отурганы. Эки кУ©зТЇ кыпкызыл. Эгер мТЇнУ©ттУ© муну кандай шартта туруп укта десе да баш тартпас эле. Мейли кТЇрУ©ккУ© сТЇйУ©нТЇп аягыТЈ менен тик тур десин, мейли короодогу чылага жатып укта десин, айтор мындай ыракым колго тийсе тебетейин асманга ыргытар эле. Гаврил бир кезде жанында турган бир кружка менен самогондон чУ©мУ©рТЇп жутуп жиберип, «пих!» деп ачуурканып алды да, дагы сузуп алып капортосунан келген самогонду Кабылга сунду. Ал муну эмне кылам деген-дей суроолуу тТЇс менен карай бергенде: — Ич, уйку келбейт,— деди. Ушундан улам, Кабыл менин абалымды бу да тТЇшТЇнТЇп турган экен деп ойлоду. Мындан кийин бир аз туруп, дагы жаТЈкы идиш менен самогон шыркырап турган жер-ден тосуп алып, тамактын тузун кУ©ргУ©ндУ©й даамын татып, тамшанып койду да, отту тарт деди. Кабылга ушуну менен ТЇчТЇнчТЇ казан. Ал отту тартып, У©чТЇрТЇп болгон кезде, шыркырап турган трубанын учу сарыгып кыбылжып барып токтоп калды. Казандын ТЇстТЇнУ© кУ©мкУ©рУ© шыбап салган челекти омкоруп алып жиберип: — Айда, тарт,— деди Гаврил. Казандын капкагын жулуп алар менен ТЇйдТЇн ичин ысык буу заматта каптап, Гаврилдин У©зТЇ кайда жТЇргУ©нТЇн Кабыл кУ©рбУ©й калды. Ыкшырайган жалгыз терезе-ден буу тумандай оргуп жатат. Кабыл казандагы борокудан эки чакага мелтирете сузуп алып, эшикти карай калдастап жУ©нУ©й берди. Тыш кУ©рдУ©й кара. Жаздын кТЇнТЇ, жер жТЇзТЇ кУ©шТЇлгУ©н коюу тынчтыкта. Кетип баратып бир кезде бутун алда немеге уруп алып мТЇдТЇрТЇлТЇп кетти. КУ©зТЇнУ© эчтеме кУ©рТЇнбУ©й жолду болжоп гана кетип баратат эле. ЖаТЈкы мТЇдТЇрТЇлТЇштУ© сол колундагы чака чайпалып кетип жамбашы ысый тТЇшкУ©н. Артынан чаканы таяна жыгылганына кубанды. Чочколордун камагына жетип эми кУ©тУ©рТЇп куя берем дегенче ысык чаканын тТЇбТЇ чыдатпай, кайра жерге коё койду. Тигилер чычкыланып коркулдап турат. Бирок ашмалтай болгон капырлар бороконун ысык экенин жакшы билет. Ошондуктан куяр замат баш сала шалпылдатып ичип жибергендиктен куйган борокуТЈ аштоого кыйын. Ошентсе да, айтор ушул жерге тУ©гТЇш милдет болгон соТЈ «эмне болсоТЈ ошол бол» деп кашаадан ары карай кулата берди. Ушул эки чака менен ТЇч жолу барганда казандагы бТЇттТЇ. Эми кайната элек жаТЈы бороку ташымак. Бул алдыТЈкы ТЇйдУ©, баягы кемпир жатчу мештин тТЇбТЇндУ©. Бир жумадан бери кордоп ачытып жаткан киши боюндай эки челек эле. Т®й караТЈгы. Жандын баары уйкуда. ОртоТЈку эшик аркылуу тУ©ркТЇ бУ©лмУ©дУ© кУ©шТЇлТЇп уктап жаткан кишилердин акырын гана бир калыптуу бышылдаган дабышы келет. Мештин ТЇстТЇндУ©гТЇ кемпир ойгоо жатканбы, же жаТЈкы дабышты сезип ойгонуп кеттиби, Кабыл кирип барганда жУ©тУ©лТЇп коюп, ал кайсалап барып бороку турган челекти калдыратып киргенден кийин тим болуп калды. Казанды кайта толтурган соТЈ челекти кУ©мУ©рТЇп шыбап жиберип, отту балбылдата жагышты. Дагы баягы жымжырттык... Самогон трубадан жылжып ага баштады болду, Гаврил чУ©мУ©рТЇп алып иче берет. КУ©зТЇ Кабылдыкынан бетер кыпкызыл болуп канталап алган. Ушул казан — эТЈ акыркысы. Бир кезде таТЈ шооласы билине баштады. Булардын жумушу да жакындап калган. Ушул убакта Гаврил бая-гыдай кылып самогондун акыркысын татып кУ©рТЇп: — Тарт отту,— деди да башкасына карабай, чакада-гы самогонду кУ©тУ©рТЇп алып кете берди. Челекти Кабыл бузуп, борокону ташый баштады. Муну болгон соТЈ уктамак болду да кайтып артын ойлоп жумушту биротоло бТЇтТЇрТЇп таштап, анан бир жо-лу жатайын деди. Короодогу малдарды жайлап, суу даярдап самоорго отун жарып, баарын орундап болгондон кийин, баягы Базарбайдын тамына келип чечинбей этпей кулай кетти. ЖаТЈыдан эле кУ©зТЇ илинип кеткен. Бир убакта: — Эй, тамак ашесенчи! — деп шайтандай болгон бир эки кыз башына келип туруп алыптыр. Мунун бири маТЈдайда бир кошунанын кызы. Мына бу сУ©здТЇ кыздар ичинен чыгарып турганын билди да: — Барбаймын, кеткиле! — деп уйкуда карамыгып, чатырды башына чТЇмкУ©й тТЇштТЇ. Кетер эмес. Кужулдашып тынчын алып туруп алды. Гаврилдин кызын кУ©бТЇнчУ© кутуртуп турган жанындагы бейбаш. — Смотрика! — деп сУ©У©мУ©йТЇ менен Кабылдын бутун кУ©рсУ©тТЇп каткырып калышат. Ошенткенде тиги: — Кандай кудай урган немелер эле,— дегендей кылып, аягын орусчалап: — Ухади отсюда! — деп, кыздар жагына ала салып одурая бергенде, тигилер селт эте тТЇшТЇп каткырып алып жУ©нУ©й беришти. Кыргызчаны кУ©п билишпейт. Ошентсе да тигинин жаман айтып жатканын тТЇсТЇнУ©н байкагандай болуп, дыргып качып барып кайта келип: — Сен кудай,— деди бирУ©У©. — Ооба, мен кудай... Башыю кУ©тУ©рУ© тТЇшТЇп келип, жаТЈкыдан катаТЈырак тТЇс менен: — Кет, а-то энеТЈе айтам? — деди Кабыл. Жаансыз кТЇндУ©рдУ© бул дайым тышка жатар эле. Базарбайдын тамынын алдында бир дУ©ТЈсУ©У© бар бол-чу. Короонун чети. Муну Кабыл кТЇнТЇ бТЇгТЇн унуткан жок. Ушул дУ©ТЈдТЇн тТЇбТЇ — Кабылдын жатагы. Ушул жер-ден кТЇндУ© таТЈ заарынан туруп кетип, узунду кТЇнТЇ тынымсыз тТЇйшТЇктТЇн артынан салпактап жТЇрТЇп, ТЇйТЇр алган дУ©ТЈТЇн жатарда гана келип бир кУ©рУ©т. Негизги тУ©шУ©нчТЇсТЇ — ТЇзТЇктУ©й далдайган бир оор кендир чатыр. ЭртеТЈ менен болгондо муну бТЇктУ©п алпарып, Базарбай-дан калган жаман тамга коюп коёт. Тамдын ичи-тышы тТЇрдТЇТЇ нерседен куралган ирик-чирик. Минтпесе чочколор тытып таштайт. Алар чатырга каны кас. Кээде Кабылдын жаткан жерине шимшип келип тумшугу менен тТЇрткТЇлУ©п, ал тура калып шыбагасын бергенче чатырды сыйра качып кетишчТЇ. Бул Кабылдын жанына жалгыздык батып жТЇргУ©н кез эле. КТЇндУ© бир калыптан жазбаган У©мТЇр! Жан сырыТЈды айтар жакыныТЈ жок, кээде мемиреген жумшак тТЇндУ©рдУ© жалгыз отуруп алып, касырет-кайгы менен ыйлагыТЈ келет. Бирок Кабыл кандай шартка тТЇшсУ© да, мындайга салынган жок. Максатына жакын калган адамдай тиштенип чыдап жТЇрУ© берди. V Кош чыгарда Гаврил дагы бир малай алган. КабелтеТЈ келген бир кара жигит. БУ©ктУ©ргУ©н чапандай салактаган коюу кара муруту бар. Аты — Жумагул. — Кандай кожоюнуТЈ? УЁзТЇТЈ кУ©п жТЇргУ©н экенсиТЈ, билесиТЈ го сырын? — деп сурады келген кТЇнТЇ Кабыл-дан. СТЇйлУ©гУ©н сУ©здУ©рТЇ кУ©бТЇнчУ© орой. — Жакшы деп мактай албаймын. УЁзТЇТЈ жТЇрУ© кУ©рУ©сТЇТЈ... Колунун чорлоруна, жумуш кылышына карап: «сен да далайдын эшигин кУ©ргУ©н немесиТЈ го»,— деди Кабыл ичинен. Т®стТЇндУ©гТЇ чубалган кеТЈ кара таары жакында гана бир орустан чыгып келгенин далилдеп тургандай. Айтор, не болсо да бул келгени Кабыл жалгызсыра-бай тунуп калды. Бир жаман жери — бул кош айдап бТЇткУ©нгУ© чейин гана сТЇйлУ©шкУ©н. Ушул жагы Кабылдын ичин У©йТЇп жТЇрдТЇ. Жумагул келгенден бир жумага жетпей кош чыгарылды. Сокодо — тУ©рт ат. ТТЇптТЇн батыш жагында дугадай иймейип барып кУ©лдТЇн ортосун карай созулуп кеткен бир эни-чени жок кеТЈ талаа бар. Атактуу Ак-Куйрук деген жер ушул. Бу жерге ТТЇп дыйкандарынан эгин салбаганы болбойт. Кайрак. УЁзТЇнУ©н бУ©лУ©к бир тал чУ©п чыгыш арам. Жаан жакшы болгон жылы бу жердин эгинин ала албай калат. Бул жерде Гаврилдин сегиз теше жери бар. Т®ч тешедейи так кУ©лдТЇн жээгинен айдалат. Бир тТЇнТЇ Жумагул менен Кабыл экУ©У© жалгыз чаканы можуга серейтип асып коюп, жылтылдаган оттун тегерегинде гана жымжырт отурат эле. Арабада байлануу турган аттардын кТЇрт-кТЇрт чайнаганы угулуп турат. Айлана тыптынч. Бир калыпта сыдырган жумшак жел менен теТЈселген куурайлар акырын гана шуудурайт. Алда кайда бир сууларда караТЈгы тТЇндТЇ калтыратып чардаган бакалардын дабышы, кТЇТЇгТЇм тартып дылдырап, учуп жТЇргУ©н коТЈуздар алда бирУ©У©лУ©рдТЇн алыстан жибектей созолонгон ышкырыгы — ушулардын баары келип адамдын жТЇрУ©гТЇн элжиретип, ойго тТЇшТЇрТЇп алда кандай бир нерселерге куса кылгандай болот. Тетиги кУ©лдТЇн аркы У©йТЇзТЇндУ© адамдын оюн бУ©лТЇп, карарып турган бир тереТЈ кашатта, бул дТЇйнУ©дУ© бУ©тУ©н жаралгандай жалгыз от бир эсе жылт этип, бир эсе жоголуп калат. Береги кУ©к тиреген эки тоонун ортосунда башы Кытайга тирелип, аягы кУ©з жетпей мунарып жоголгон — Ысык-КУ©л. УЁзТЇ тереТЈ ойго чумулуп: «КУ©п болду. Байыркыдан бери мындайдын неченин кУ©ргУ©нбТЇз» деп тургандай... Жумагулдар тамакты чыгарып иче баштаган. От У©чкУ©ндУ©н кийин каптын ТЇстТЇнУ© кесип койгон бУ©лкУ©лУ©р кТЇТЈТЇрттУ©п кУ©рТЇнбУ©й калды. Жумагул экУ©У© гана. Алёшка болсо кТЇТЇгТЇмдУ©н тоюп жатып алган. Ичип отурган-дары — балыктын сорпосу. Ар ким У©з идиши менен сузуп алат. Ал бТЇткУ©ндУ© кружканын тТЇбТЇн капка бир жанып коюп кайра сузуп алышат. Жумагул кээде муну барк кылбай, ошол бойдон алып барып чакага сала берет. Мунусун кээде артынан У©зТЇ сезип калса да, кайтып У©зТЇн У©зТЇ коштоп коючу. — Чёрт с ним, баары бир, биз кайсы... Бир убакта Кабыл каптын ТЇстТЇнУ©н балык издеп сыйпалап барып колу кур чыкты. Бул эмгеги сая кетерине тигинин кУ©зТЇ жетип турган эле. Тамактан кийин аттардын чУ©бТЇн жаТЈылап койду да, кечикпей экУ©У© жерге томпоюп кетти. Кабыл уйкуга кетип баратканда, алда кайда бир жерден ышкырык менен созолонтуп, обон салып турган бирУ©У©нТЇн дабышы кулагына келип турду да, бир аздан кийин муну сезбей калды. Бир кезде Жумагул ойготуп жТЇрУ©т. ТаТЈ белгисинен али кабар жок. Бирок кТЇндУ© туруп жТЇргУ©н маалы. Муну Кабыл бир жылдыздан байкап алган. Аттарды кУ©лдУ©н сугарышчу. Экиден, ТЇчтУ©н коштоолору менен самсаалап жУ©нУ©п беришти. Кашаттан тоТЈкочуктап кирип барганда кУ©нгУ©н аттар ээрдин тУ©шУ©п кУ©лгУ© кирип кетти. ТаТЈ алдында басылып келаткан тол-кундар жээкке жетпей, У©ксТЇп кайтып жатат. Бул убакта торгойлор асман тТЇрТЇнУ© бийик чыгып алып, сансыз ТЇндУ©р менен безелентип айдап калган. Булар кайра келип сокону кошкон кезде, бул жалганда жок сулуулук менен маТЈкайып, таТЈ сергий берди. АлдыТЈкы эки атты дайым кошчу. Жумагул У©з карамагындагы аттарын мурда кошуп жиберип, чубалган камчысын асынып буурсунга барды да: — Ну, болдуТЈбу? Давай,— деп жоон дабышы менен кТЇрс этти. — Азыр, мына. Кабыл бирдемени ТЇзТЇп алып, бир аз буйдалып калган эле. Жанында турган эки ат башын кулжуТЈдатып тиштешип коёт. — Э, ботом, сен эмне балаа кылып жатасыТЈ? ТаТЈ атып кетпедиби сен болгуча. Кабыл алдыТЈкы эки аттын божуларын колуна алды, ушул кезде Жумагул «нУ©У©» деп, узун камчысын булгап калганда артынан жер баспаган семиз аттар чирене тТЇшТЇп, дТЇкТЇлдУ©п жТЇрТЇп кеткенде жаТЈы чымдар жыландай буралып жондонуп кала берди... — Прамо! Ушундан аттарды шашкеде бир, тТЇштУ© бир тойгузуп алганы менен иТЈирге чейин айдашат. Бир кТЇнТЇ кечинде, кошту чыгаргандан кийин, Кабыл тТЇн катып Гаврил менен ТЇйгУ© (ТТЇпкУ©) кетти. Жолду катар кайра Гаврил менен бирге келем го деп ойлоп бараткан. Андай болбой, бул У©зТЇ жалгыз кайтты. Кабыл арабаны чегип зми жУ©нУ©гУ©н жатканда, Гаврил жанына басып келди да: — Башкы эки жолдон жаТЈылбай салып алсаТЈ, ары жагын У©зТЇ да таап барат,— деп кала берди. «УЁзТЇ» дегени — отуз жыл араба тартып адис болгон тору ат. Атам заманынан бери бу жакка нечен келгендир. Гаврилдин эскерткен жолдору Ак-Куйрук талаасы башталган жерден эки жол айрылчу. Барган сайын мунун ар биринен колдун тарамышындай тарамдалып нечен жол кетет. Бу жолу Кабыл оТЈ жак айрылышка салышы керек. Сол жаккы жол менен бара турган жерин айдап бТЇткУ©н. Тору аттын эки таалай болоор себеби да ошол эле. ТТЇн кУ©У©дУ©й кара. ЖТЇрТЇп келет. ТТЇптУ©н эки чакырымдай узаган соТЈ, бир топ кашаттар кезигип отурат. Ушундай кУ©п кашаттын бирине кире берген жерде кУ©рбУ©й калып, каршы келаткан бир араба менен кагылышып У©ттТЇ. Алачыктай калдайган бир неме ачууланып, арабасын токтотуп коюп, Кабыл менен У©лбУ©гУ©н жерде калчудай болуп келатып, кайтып жТЇгТЇн оТЈдоп алып, оозуна келгени менен сУ©гТЇнТЇп жУ©нУ©й берди. Эгер ушул неме Кабылдын ким экенин билгенде кеп башка болор эле деп ойлойм. КУ©п кашаттар тТЇгУ©нТЇп, эми кыйырсыз талаага тТЇштТЇ. Ушул убакта кылчайып кийин караса, посёлоктун оту жылтылдап, алда кайда калган экен. Тору бир калыптан жазбай лУ©кТЇлдУ©п келет. Бир кезде баягы Гаврил айткан эки айрылышка кел-генде кишиден эстТЇТЇ жаныбар кайсыга тТЇшУ©йТЇн деп сураган немедей, кибиртиктеп аярдай калды. Муну Кабыл торудан улам байкап, эТЈкейип жолду карады да, божунун оТЈ жагын чоюп койду эле, эмкисин У©зТЇ тТЇшТЇнгУ©ндУ©й камчы салбаса да башын бир чулгуп алып ылдамдай берди. Мындан аркысын тиги да тору аттын оюна койду. Анда-санда жерде бир дТЇкТЇйгУ©н коштор кУ©рТЇнУ©т. ТТЇн ортосуна жакындап калган. Кабыл баягы эки жолдун айрылышынан У©ткУ©н соТЈ кечикпей уктап калган. КУ©п жТЇрдТЇ... Бир убакта башын кУ©тУ©рТЇп караса бир коштун жанында турат. Арабада турган аттардын бири Кабылды жеткирген торуну таанып окуранып жиберди. Тору да тааныш дабышы менен окуранып жооп берди. Жумагулдан дайын жок. Ал бир чатырды оронуп, мына мында корулдап жатат. УЁлгУ©н немедей уктаган. Атты чыгарып, арабадагы чУ©пкУ© байлап, Кабыл да уйкуга кетти. Бир тук эттиби, жокпу, айтор: — Тур! Убакыт болуп калды,— деп калбалаТЈдап ат-тарды чечип жТЇргУ©н Жумагулду кУ©рдТЇ. Алешкадан дайын жок, бул абдан уйкусу канганда гана шашкеде туруп, тырмоокко минет. Кабыл экУ©У© кас. Кабыл менен Жумагул кТЇн аркан бою кУ©тУ©рТЇлгУ©н кезде кошторун чыгарып коюп, тамактаналы деп жат-канда, тырмоогун токтотуп коюп Алёша да келди. Ушундан бир айдан кийин «пасха» майрамы келди. Кыргыздар муну «кызыл жумуртка» дешчТЇ. Кош аяк-тай жаздап калган кез. КТЇнТЇ-тТЇнТЇ тынымсыз чиркУ©У© даТЈгырап, аягы бир жумага созулган майрамдын эгичеги болгон жок. ТТЇптТЇн алдындагы жашыл токойлор, суу бойлору, кУ©пТЇрУ©лУ©р май айындагы кулпурган гТЇлдУ©й кийинген кыз-келиндерге, боз балдарга толгон. Булар эки жактан келип кошулуп балалайка ойноп, гармон тартып ырдап, дТЇнТЇйУ© чиркинди шапар тээп жаткан чагы. Майрамда Кабыл ТЇч кТЇн ТЇйдУ© болду. «Бай менен байбиче урушта болсо, кул менен кТЇТЈ куймакта» дегендей, У©мТЇрдУ© мындай эркиндик тийген эместир! Тилекмат экУ©У© да кошулуп алган. Т®ч убак аттарды сугарып, суу тартып келип, отун жарып, самоор кайнатып бергенден башка убакыттар булардын эркинде. ЭкУ©У© майрамдын биринчи кТЇнТЇ эртеТЈ менен кыдырып жумуртка жыйнап алалы дешти. Бул жагы Кабылга жакшы тааныш болбогондуктан адегенде Тилекматтан жУ©нТЇн сурады. — Адеп барганда кандай дечТЇ эле? — Христос Воскрест. — Муну сен айтасыТЈбы, мен айтайынбы? — ЭкУ©У©бТЇз теТЈ эле айтабыз. Мейли, атасынын кУ©рТЇ. Бергени берер, бербесе биздин эмнебиз кетип жатты. — Давай эмесе, жТЇр... Кыдырып келишет. Адегенде кУ©чУ©нТЇн бир жагы менен жТЇрТЇп отурду да, кайра тартканда таштап кеткен экинчи жагына салышты. КУ©чУ©нТЇн орто ченине келгенде бир чоТЈ кУ©к ТЇйгУ© киргенде, жумшак тУ©шУ©ктУ© жаткан бир сулуу жаш аял: — Бул силердин майрам эмес да,— деди кТЇлТЇмсТЇрУ©п, чыканактап жаткан калыбынан козголбой туруп. Жуп-жумур келген аппак, эттТЇТЇ балтыры кирсиз шейшептен кылтайып аз чыгып турат. Мына бу сУ©здТЇн чындыгын ичинен туура тапса да: — Ошентсе да баарыбыздын «кудай» бир эмеспи? — деп койду Кабыл. Келин кайта жооп берТЇТЇнТЇ керексиз тапты кУ©рТЇнУ©т. Бирок «христос воскрести» бул экУ©У© чын дили менен эмес, бир жумуртканын айынан айтып турган амал экенине тигилердин да кУ©зТЇ жетип турса керек. Ушул кУ©чУ©нТЇн аяк жагында Турсунаалы деген да бир кычы моюн кара бала бар эле. ЭкУ©У© жаТЈкы ТЇйдУ©н чыккан соТЈ, ушуну тапмак болушкан. Бирок барып таппай кайтышты. ТТЇшкУ© жакын Семёндун короосуна келип, самандын тТЇбТЇнУ© кТЇнУ©стУ©п отуруп алып, жыйнаган жумурткаларын жей башташты. Мындай ээн жайда шарт колго тийген эместир?! Тилекматтын кожоюндары алда бир жакка конокко кеткенби! Айтор экУ©У©нУ©н башка бул короодо жан жок экен. Койнундагы жумурткаларын бирден алып чыгып жерге коюп жатып: — ЧегиштиресиТЈби? Кел? — деди Тилекмат, бирин тишине тыкылдатып кУ©рТЇп. Ар бири ончактыдай жумуртка жегенден кийин Кабыл: — Эми кУ©п жебейли, сасык кекирип калабыз. — Жумуртка жеп кУ©ргУ©н жок белеТЈ мындан мурда? — Жегемин го. Мынчаны ким жеп кУ©рТЇптТЇр. — Калганын ушул саманга кУ©мТЇп коюп, кечинде келип жейли,— деди Кабыл. Бирок бул кТЇнТЇ кездеше албай калды. Эртеси тТЇш ченде барса Тилекмат короодо кТЇйпУ©лУ©ТЈдУ©п бирдеме кылып жТЇргУ©н экен. Тигинин келгенин кУ©рбУ©й ТЇймУ©ктУ©н айлана берип, огород жакка кирип кетти. Кабыл арты-нан баргандан кийин кУ©рУ© коюп: — Ой, эмне болдуТЈ сен? — деди кечигип келген энесинин алдынан чыккан жаш баладай жайраТЈдап. Мен бир жакка кеттиби деп ойлодум эле сени... — Жумуш чыгып калып, бошобой жаттым. — Бир кызыкты билесиТЈби сен? — деди кечээ кТЇнТЇ отурган жерди карай Кабылды баштап жТЇрТЇп калып. — Жок, эмне экен? — Кечээ саманга кУ©мТЇп кетпедик беле жумурткаларды? — Ооба. — Бир убакта келсем, ошол жерди чочко тТЇрткТЇлУ©п жатыптыр. Бир тобун кыйратып салган. Ал ошентип жатканда, мен ТЇймУ©ктТЇн тТЇбТЇ менен шырп алдырбай бугуп калды да, келтек менен келтирип туруп жон талаштыра басып калдым. — Жымыйып коюп: — Байкабапмын, чочконун чыТЈырганын угуп, Семёндун кызы жетип калыптыр. «Эмне айтам» деп, араТЈ кутулбадымбы калп айтып. Т®ймУ©ктТЇн тТЇбТЇнУ© отуруп алышып, чочкодок аман калган жумурткаларын жей баштады. — Биз талаага чыгып кетебиз эртеТЈден баштап,— деди Кабыл, бир жумуртканы аарчып оозуна салганы жатып. Ушундан кийин ал Тилекматты экинчи кУ©ргУ©нТЇ жок. Бирок бир айдан кийин, бир кТЇнТЇ талаадан келип издеп барса, Семеновдун катыны муну келген оюна тТЇшТЇнУ© коюп: — Ал жок,— деди. — Кайда? — Бизден чыгып кеткен. — Сапсим кеттиби? — Да. ЭкУ©У© баягыда бир отуруп маектешкен жер кУ©зТЇнУ© жылуу учурап бир улутунуп алды да, У©ткУ©нгУ© У©кТЇнТЇп кайра тартты. Бул кезде Жумагул да чыгып кетип, жалгыздык чындап жанына батып жТЇргУ©н. Кош жыгылгандан кийин кТЇндУ© тТЇн ичинде ТТЇптТЇн алдындагы сазга келип, Кабыл ат кайтарчу болду. Ушундай кУ©п тТЇндТЇн бири. ТТЇн ортосуна жакынубакыт. Аттарды бая бир ийрип тТЇгУ©лдУ©п коюп, бир дТЇмТЇргУ© кыйшайган бойдон Кабылдын кУ©зТЇ илинип кеткен. Бир оокумда селт этип башын кУ©тУ©рТЇп караса тегерек жымжырт. Алдынан сыз У©тТЇп бир жак У©ТЈТЇрТЇ ымдалып калган. Кечинде бир эки киши мына бул тУ©мУ©нТЇрУ©У©к жакка келип, аттарын тушап жатат эле, алардан дайын жок. Жапан талаада жалгыз У©зТЇ. ТТЇн караТЈгы. Чуркураган бакалардан башка шырп эткен шыбыш жок. Кабыл ары-бери чабыттап, бул чУ©йрУ©нТЇн баарын чалып чыкты. Ойлонот. «Бу тушамыштуу немелер кайда кетти? Бир сур кунандан башканын баарына тушамыш салба-дым беле?..» Ушул кезде кашат жак эсине тТЇштТЇ. Быяк — эгин. Аттар У©гТЇнТЇ бир жолу татканып калган эле. Ээси кУ©рбУ©й калганы ошондо чоТЈ абийир болгон. Жоон санына чейин тТЇрТЇнТЇп, бир кара суудан кечип алды да, жТЇгТЇрТЇп дУ©ТЈгУ© чыкты. Жогору жакта тУ©шкУ© жакын бир байдын тегирмени бар эле. Ушуну карай кашат бойлоп жТЇрТЇп келет. Кезек-кезек токтой калып, эки жакты тыТЈшап, карарган бирдемелерди жата калып караса, дТЇкТЇйгУ©н чийдин дТЇТЈгУ©лУ©рТЇ болуп чыгат. Ошентип жТЇрТЇп, таТЈга жуук бир коктудан тапты. Ал-да кайда, тУ©шкУ© чыгып кетиптир. Баарынан эгинге тТЇшпУ©гУ©нТЇнУ© зор кубанычта болду. Жайдын капортосу болуп калган ченде бир кТЇнТЇ Кабыл Гаврилден качып чыкты. Буга себеп мындай: ушул кУ©чУ©нТЇн аяк ченинде Петр деген бир кУ©пУ©стТЇн баласын— 16-жылкы кУ©тУ©рТЇлТЇштУ© талаадан кармап алып, кыргыз У©лтТЇрТЇп кеткен экен. Кийин иликтеп келсе, ошол У©лтТЇргУ©н киши Кабылдын жакын «тууганы» имиш! Ошол ТЇчТЇн Кабылдын канын ичмек. Дагы бир далили бар. Ошол ТЇчТЇн муну У©лтТЇрУ©м деп, Гаврилдикине бир-эки сапар келгенде ал, мунуТЈ жаш деп «убалынан» коркконбу, же малайсыз каламбы деп артын ойлогонбу, айтор ага бербей койгон экен. Ал кУ©нбУ©йт. Талаадан кармасам да акыры У©лтТЇрУ©м деп кекетип сТЇрУ©т. Муну Кабыл кийин сезип калып качып чыкканы ошол болду. Бул кезде бирин-серин кишилерди У©лтТЇрУ© коюш али тыйыла элек. Артыкча Кабыл У©ТЈдУ©нгУ©н жалгыз аяктарды жайлап салыш кымбат эмес эле. Кабыл уурданып эл жатканда чыккан. ТТЇптТЇн чоТЈ кУ©пТЇрУ©сТЇнУ©н У©тУ© бериште бир жаны чыкты дейсиТЈ, У©мТЇрдУ© мындай коркуп кУ©ргУ©н эместир! Ушундан У©ткУ©н соТЈ элсиз талаага салды. КараТЈгы тТЇндТЇ жамынып, эрбеТЈдеп жТЇрТЇп келет. Бир тТЇрдТЇТЇ белгисиз коркунуч менен жТЇрУ©к алеп-желеп. Кезек-кезек жан жагына карай алактап коёт. ТТЇптУ©н узап кетти. Бир кезде колкулдаган чоТЈ У©тТЇгТЇ бутун жоорутуп жТЇрУ© албай калган соТЈ чечип, колтук-тап алган. Ушул кезде жаан тУ©гТЇп жиберди. Жакында ачылар эмес. ТУ©гУ©рУ©ктТЇн тУ©рт бурчу текши бТЇтУ©лТЇп алган, элсиз талаада шимшилеп, мына мында бир кубарган ит жТЇрУ©т. Кабыл коркуп кетти, берки чочубайт. ТТЇрдТЇТЇ нерселер оюна келди. «Бул эмне кылып жТЇргУ©н ит? Алда кутурган немеби? Киши этин кУ©п жеген ит кутурат дешчТЇ эле...» Асман сУ©гТЇлТЇп жаткандай тириде жок катуу дабыш менен кТЇркТЇрУ©п келип, бирде жарк эте тТЇшкУ©ндУ© карай калса, кубарган иттен башка жан кУ©рТЇнбУ©йт. Бирде жакын, бирде качык. Жердин баары чылпылдаган суу. ЖТЇрТЇп келип, бир кашатка кире берсе, так алдында бир киши турат. Анча болбосо, бакырып жиберТЇТЇгУ© да даяр эле, кУ©рсУ© бир У©тТЇгТЇ колтугунан тТЇшТЇп кетип, таманы менен тик тура калыптыр. Коркуп келатып, муну байкабаган. Бир мезгилде караса, тоонун этегинде кара жолго келип калган экен, алдынан бир араба чыгып, жалт этип таштын тТЇбТЇнУ© жата калды. Жакын келгенде кУ©рТЇп, кеч камынып койду белем. Араба да бир тумшуктун имерилишинен, капыс жерден чыга тТЇшкУ©ндУ©й болду. КУ©рТЇп калдыбы деп, кыпылдап турат. АяТЈы жай. Келатат. Эгер тушума келгенде бирУ©У© тТЇшУ© калып, бери карай жТЇрчТЇ болсо, бура тартып качайын деп турат. Бел байлаганы тУ©мУ©н жагында бир былкылдаган саз. Алыс эмес. Мылтыгы болуп эле басып салбаса, жУ©У© кишиден бирдеме кылып буйтаймын го деп турат. Ат бу саздан жТЇрУ© албайт. Ушинтип эки таалайда турганда мунун багына бир кезде, чТЇмбУ©т араба жанынан кыйгап У©тУ© берди. Кабылдын жТЇрУ©гТЇ кабына келе тТЇшкУ©н экен. Туруп алып жолго тТЇштТЇ... VI Россиянын борбор шаарында совет У©кмУ©тТЇ орноп жаткан кездерде, Тянь-Шань У©ТЈдТЇТЇ жол катнашы жок бардык байланыштан чет айлык алыста жаткан ак карлуу тоонун арасындагы элге революция серпиндиси али жеткен жок эле. Убактылуу У©кмУ©т кУ©пкУ© таймашып, он сегизинчи жылы июнда Алма-Атадан Товлон отряды кел-генде гана кулады. Буга чейин Караколдо Попелявский офицер башкарган бир гарнизон бар болучу. Прежевал уездинде Октябрь революциясы орногондон кийин да казак-орус актары, жердик кулактар, соодагерлер далайга дейре тынчтык бербей нааразылыгын кУ©рсУ©ттТЇ. Далай кУ©тУ©рТЇлТЇш жасашты... Жаш балага чейин эстен кетпей турган жорук. — Он тогузунчу жыл, июндагы кУ©тУ©рТЇлТЇш. Ушул кезде Нарын-кол, Капал, Жаркент, Калжаттарда согуш майданы кТЇчУ©п, кан кТЇйТЇп турган. СоТЈку кездерде Караколдогу кызылдардын кУ©бТЇ бул согуштарда бУ©лТЇндТЇ болуп бытырап кеткен. Ошонун артынан иле-сала, Прежевал уездине караган ТТЇп, Ак-Суу, Покровка, Николаевский сыяктуу ТЇч-тУ©рт ири поселканын кулактары башынан байланышта болуп келген Кулжадагы казак-орус кулактарына кабар берет. «Караколдогу кызылдар туш-туштагы майданга тарап кетип, аз гана киши калды. Булардын ок-дарысы, курал жабдыгы жок, келчТЇ болсоТЈор эми келгиле. Биз ТТЇп, Ак-Суу, Покровка, Николаевский поселкаларынын бардык адамдары силерге жардам берип, жоого силер менен бирге аттанып чыгабыз. Ошентип эми Кара-колду алып коюш кымбат эмес...» деген кабарды жеткирет. Чынында да бул кезде Караколдо кыркка жетер жетпес аскер калган эле. Жогорку кабар жетер менен мурунтан кулагын тигип отурган Кулжадагы казак-орус актарынан эки жТЇздУ©й киши Тянь-Шандын тоолору менен бТЇгТЇп отуруп, кТЇндУ©рдТЇн биринде тТЇн катып ТТЇпкУ© кирген. Мында бир кТЇн токтоп, жогорку поселканын баарына кабар берет, кТЇн мурун кТЇтТЇндТЇрТЇп, куралдандырып, сУ©здТЇ байлап алып, 19-июнда калыТЈ кол менен Караколду бет алат. Чабуул. Каракол калыТЈ жоонун кучагында камалып калган... Такай согуштан кийин, бешинчи кТЇн дегенде бандиттер Караколдун шайын кетирип, ат коюп, эми шаарга кире турган болуп, камап кирип келди. Кызылдардын ок дарысы бТЇтУ© жаздап калган. Так ушул мезгилде, ЖыргалаТЈ тарабынан ок жаадырып, ат коюп, чаТЈдатып келаткан бир топ кУ©рТЇндТЇ. Муну кУ©ргУ©ндУ© Караколдогу кызылдар ого бетер шашып калган. Мындан бир жумача мурун ЖылаТЈачка (чыгыш жактагы Кытай чек арасына) актар келиптир деген кабар менен бир отряд кызылдар кеткен экен. Отряд Жы-лаТЈачка барып, эч бир душманды учуратпайт. Булар ан-да кандай жетти ошондой, Караколдо Кулжадан казак-орустар кетти деген кабарды уга сала, кТЇн-тТЇн дебей ызгытып, кайра жУ©нУ©п, ТЇчТЇнчТЇ кТЇн дегенде Караколго кирип келет. Береги ат коюп келаткан ошолор экен. Муну караколдуктар адегенде У©здУ©рТЇнУ© карай беттеген душман экен деп чочуп калып, соТЈунан тааныган. Кеч бешим ченде кызылдар кТЇч алып, чогулуп, бандиттерди кайра жапырды. Ошондон отуздай кишини тут-кунга алып, калган-катканынын артынан тТЇшТЇп: Кызыл-Кыя, Нарынкол, Текес аралата кТЇндУ©п-тТЇндУ©п жанын кУ©зТЇнУ© кУ©рсУ©тУ© кууп жТЇрТЇп, бир тобун жолдо катар жайлап, акыркы бирин-серин калганын тетиги Кытайдын жеринен ашыра, чыгышка чейин сТЇрТЇп барып кайткан. Ушул окуянын артынан кечикпей, Караколдо чрезви-чайная комиссия менен полевой суд уюштурулуп, актардын кУ©тУ©рТЇлТЇшТЇнУ© катышкан Ак-Суу, Покровка, ТТЇп поселкаларындагы бузуктарды текшерТЇТЇгУ© киришти. ТТЇпкУ© бир отряд кызылдар келип, жанакыдай адамдарды камакка ала баштады. Ушул тушта Кабыл дагы ТТЇптУ©, баягы Гаврилде болучу. Мунун колуна кайта айланып келгенин баяндап зарылдыгы да жок. Айтор колуна дагы бир тТЇшкУ©н. Ка зак-орустардын ТТЇпкУ© келгенин да кУ©ргУ©н. Мына бул окуянын учурунда бул Сары-Булакта чУ©п чаап жТЇргУ©н. ТергУ©У© жТЇрТЇп, бандиттерди камап жатканда ТЇйдУ© болду. Бир кТЇнТЇ шалактаган карагерчен бирУ©У© дарбазадан дарп-дТЇрп кирип келип, эшиктин алдына ойдолотуп тура калып: — Тёоронов! — деп кайраттуу табыш менен чаТЈк этти. Орус жигит; БТЇткУ©н бою жаркылдаган жарак-жабдык. Ушунун алдында Гаврил арак ичип, кУ©зТЇ кызарып, бирдемеге кТЇйТЇп отургандай болуп турган. — Я! — деп ТЇйдУ©н ыргып чыкты. Бул, атчандын алдына тТЇшТЇп, жУ©У©, дарбазадан мындай узап баратканда, баягыда У©зТЇнТЇн катып жТЇргУ©н бир кылычын асынып, карагерин минип, казактарга кошулуп кызылдарга каршы согушка кеткени Кабылдын эсине тТЇштТЇ. Кабылдын катарында, кошунасы Караска дечТЇ дагы бир митаам бар эле. Жанакыга бу да катышкан. Ошентсе да эмне себептен экени таТЈ, айтор бул камалбай, аман калды. Бир кТЇнТЇ кечке жуук Кабыл тору ат менен сууга баратса, ушул Сары-Булактагы чУ©п чабыштан келе жатып Кабактан учурап калды. Кабылды тетигинден тааный коюп бир тТЇрдТЇТЇ болуп, У©ТЈТЇ бузула тТЇшТЇп: — Ой, Гаврилди аттыбы деп Кабылдын жТЇзТЇнУ©н бирдеме издегендей оозун ачып, аТЈырайып калды. — Жок, ата элек,— деп ал У©тУ© берди. ЭкУ©У©нТЇн ара-сында мындай У©згУ© сУ©з болгон жок. Сыягы бул Гаврил тууралуу Кабылдын мурун эч кимден кабар билбей «эм-не болду экен» деп тынчсызданып келаткан кУ©рТЇнУ©т. Кечикпей ТТЇптУ©н бир топ киши атылды. Ушулардын катары менен Гаврил, Семендор да кетти. Ак-Суу, Покровка, Николаевскийлерден ушул У©ТЈдТЇТЇ бандиттер атылыптыр. Ушулар менен бир атыла тургандардын бир тобу, баягыда бандиттер жеТЈилип калган кезде, ошолор менен бирге Кытайга качып кеткен. Совет У©кмУ©тТЇнУ© каршы кУ©тУ©рТЇлТЇштТЇн акыры ушул болду. Ушундан тартып, «кудай алды кантели» дегендей, паселканын тентектери чочуй баштады. Жанагы окуянын артынан Караколдогу кызылдардын эрдигин, туруктуулугун куттуктап, Алма-Ата, Ташкенден жалындуу телеграммалар келди. Узабай Кабыл Гаврилден чыгып кетти. Бу жолу баштагыдай чыгасыТЈ, коёсуТЈ деп эч ким тергеген жок. Эми бул кУ©чУ©дУ© мындан У©згУ© малай калып да жарыган эмес. Кабыл узак жылдар туткукда жатып зарыккан кишидей У©зТЇ да жедеп жадаган кези. Гаврилдин катыны — Настя, бар болгону: — Ал, кеткенде кайда бармаксыТЈ? — деп гана бир-эки ооз сУ©з айтты. — Бул жагын У©зТЇм билем. Адамга баса турган жер кУ©п го,— деди кырс сУ©з менен кыска кайрып. Ар замандын У©з шарты бар. Кабыл да бир кезде У©мТЇрдТЇн эТЈ жыргалы — оруска малай туруу дегендей ойло-чу. «Кыргыз байларында жТЇргУ©ндУ©й бирде тоюп, бирде ачыкпайсыз. Оруска жТЇрсУ©ТЈ эТЈ курганда бУ©лкУ©нТЇ тоё жейсиТЈ. Анын ТЇстТЇнУ© эски-ускусун берет. Жумушу гана кыйын. Бирок ал да эчтеме эмес,— курсак ток болсо кандай жумушка да чыдайсыТЈ. ДуТЈгандын жумушунан да кыйын болуптурбу....» деп ойлоор эле. Акыры бул пикирим ката экен деп билди. Качан да болсо кожоюндан кетээрде малайлардын бир сары санаасы ТЇстТЇндУ©гТЇ кийиминде болот. «Кайсынысын сыйрып калаар экен» деген ойдо калат. Бирок Кабылдын анчалык убайым жей турган деле «дТЇйнУ©сТЇ» жок. Алешканын бир жалаТЈ кат эски кара таарын кийип жТЇргУ©н. Анын ичинде бир кУ©к кУ©йнУ©гТЇ бар. Мунусу да чолок шым, тУ©мУ©н тТЇшТЇп кеткенде карды кУ©рТЇнТЇп калучу. Ушул кУ©йнУ©ккУ© келгенде Гаврилдин аялы бир аз кыйылыТЈкырап турду да, артынан ойлонуп жУ©н болду. Эгер муну чечип кет дей турган болсо, айтар сУ©здТЇ Кабыл да камдап турган. «Эмесе, эки жылдык мээнет акымды сана!» демекчи. Ушуну менен Кабыл кеч бешим ченде Гаврилдин дарбазасынан узап жолго тТЇштТЇ. VII Бул кезде баягыдан бери Талды-Сууга кУ©чТЇп, тТЇшТЇп жаткан оторчулар мТЇлдУ© орношуп, чоТЈ шаар болуп, бак тигилип, дТЇркТЇрУ©п, У©сТЇп бараткан. Талды-Суу башында Такабай, Токоч, Толубай деген эки ТЇч уруунун жери. Бу жерге тТЇшТЇп жаткандын кУ©бТЇ — тТЇптТЇк. Булар У©мТЇрТЇндУ© жерге тойбой, сук кУ©зТЇн кадап, атам замандан бери боор басып келаткан бей-бечаранын жер-суусун тартып алып, акыркы кУ©рУ©р кТЇнТЇнУ©н айрып, У©здУ©рТЇн тоого, ташка карай сыйлыктырып, алда качан айдап салган... Кабыл ТТЇптУ©н кеткенде Талды-Сууга келген. Бу жер-де Базарбайды таап алды. Посёлоктун чыгыш жак четин-де, бир байдын огородун айландыра дубал согуп, там салып жатышкан экен. Бу кезде жеке булар эмес, кыргыз бТЇткУ©ндТЇн кУ©бТЇ ушул Талды-Сууга жумуш кылып жТЇр гУ©н. Жумуш издегендер ушунда келет. Ар бир кУ©чУ©нТЇ, огородду карасаТЈ катын, бала дебей томураТЈдап топурак менен алышып жатканын кУ©рУ©сТЇТЈ. Базарбай туурасы бир кез, бийиктиги тУ©рт кез кылып кырк беш саржан там салып беришке кУ©тУ©рТЇп алыптыр. Бир огороддун айланасы бТЇт. Ошондогу анын алганы кайсы десеТЈ, быйыл жазга жуук У©лгУ©н оопаздын этин алып жеген экен. Ала жаздай саргарып кылган бар мээнеттин турганы ушул. Жаан-чачында баш мааналар бирдемеси да жок. Казан-аяктары кагырап кТЇнУ©стУ© жатат. Ичинде жармасы катып, кТЇнгУ© какшып, баягы жылы Гаврилдикинен кетерде Асылкан кымтый чыккан сыры кеткен, кабырылган кызыл кружка жатат. Кабылды жаТЈы кУ©ргУ©ндУ© мостоё тТЇшТЇп, бара-бара бетине кТЇлкТЇ белгиси келип, Асылкан: — Э, байкуш, ушунчалык арыктагансыТЈбы? — деди тоголоктоп жаткан ылайын эки колдоп таяна токтой калып. — Анан калса, мурдуТЈдун сомосу эле калыптыр,— деди Базарбай ары жактан. — ОорудуТЈбу? Бери бол, аркы У©тТЇп кетсин. Кабыл ыржыйды да койду. Ырысбай деген дагы бир жигит ушул Базарбайлар менен экен. Буга кыйыр тууган. Т®ркТЇндУ©н мурун беш агайын болучу. 1916-жылдагы жаманчылыкта ошолордун баары У©лТЇп, жалгыз ушул калган. Кабыл ТТЇпкУ© келген жылы бу да оруста болчу. Эми жалгыз бой болгондук-тан Базарбай менен бириктешип оокат кылып жТЇргУ©н экен. — Кыбыраган жан калбай, ушу биз У©ТЈдУ©нТЇп эле кара топурак менен алпурушуп жатат,— деди Асылкан бир кТЇнТЇ Кабылга. Бир аз унчукпай калып, анан жогору жакта огороддо жабалактап, там салып жТЇргУ©н элди кУ©рсУ©тУ©. — КУ©рдТЇТЈбТЇ, тетиги эмгектеп баскан балдарынан У©йдУ© жан талашып жатканын,— деди. Бул сУ©здТЇ не себептен айтып турганын Кабыл тТЇшТЇнгУ©н жок. Ушул убакта тизесине чейин ылай болуп, буту-колун тТЇрТЇнгУ©н бир кара сакал тУ©мУ©нтУ©н басып келип, Базар-байдан наспай сурап тартып, экУ©У© бир кезче кУ©тУ©рТЇлгУ©н тамга кУ©чТЇгТЇн коюп, биртике кобурашып калды. — «...Кыргыз байкушка капчыгайдан бУ©лУ©к укум жер калган жок. Эми булар кайда барып токтоор экен...» деген сыяктуу сУ©здУ©р чала-чарпыт угулуп турду. Бир кТЇнТЇ. КТЇТЇгТЇм... Алда кайда бир кУ©чУ©дУ©н бир топ жаштын созолонтуп ырдаган дабыштары улам алыстап бараткан. Базарбай, Асылкан, Ырысбай, Кабыл, Базарбайдын карындашы Мария болуп, бууланган казанды тегеректей шор-шор жарма ууртап отурушат... — ТокочуТЈар жок беле,— деп -койду, абалды билип турса да сынамаксан болуп. Базарбай унчуккан жок. «Айтып огурганын уктуТЈ-бу» дегендей Асылкан мыш этип, Ырысбайды карап койду да кайтып мындай деди: — Аа, садагаТЈ, бала чагыТЈ. Токочтун айылы бизден алыс конгону качан? Сен андай десеТЈ кТЇнТЇнУ© бир убак иче турган кара жармага зар болуп отургандар кУ©п. Буга шТЇгТЇрчТЇлТЇк. Эл кТЇлжарадан кутулганына кУ©п болдубу?

Приложенные файлы

  • rtf 14819451
    Размер файла: 253 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий